# Telegram

Telegram|  |
| Enghraifft o: | cleient negeseua gwib, meddalwedd am ddim, ap ffôn, cwmni dot-com, rhaglen we, cymuned arlein  |
| Crëwr | Nikolai Durov, Pavel Durov  |
| Gwlad | Rwsia  |
| Rhan o | alt-tech  |
| Iaith | Saesneg, Sbaeneg, Almaeneg, Iseldireg, Eidaleg, Portiwgaleg Brasil, Coreeg, Rwseg, Ffrangeg, Wcreineg, Catalaneg, Belarwseg, Pwyleg, Maleieg, Tyrceg, Perseg, Wsbeceg, Arabeg, Indoneseg, Hebraeg, Hindi  |
| Dyddiad cyhoeddi | Awst 2013  |
| Dechrau/Sefydlu | 14 Awst 2013  |
| Perchennog | Telegram FZ-LLC  |
| Yn cynnwys | MTProto, MTProxy  |
| Statws hawlfraint | dan hawlfraint  |
| Prif weithredwr | Pavel Durov  |
| Gweithredwr | Telegram FZ-LLC  |
| Sylfaenydd | Pavel Durov  |
| Enw brodorol | Telegram  |
| Dosbarthydd | Microsoft Store, Google Play, App Store, Huawei AppGallery  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0zwk75g  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **Telegram Messenger**, a elwir yn gyffredin yn **Telegram**, yn wasanaeth negeseuon gwib (IM) traws-lwyfan, sy'n defnyddio cyfrifiadura cwmwl. Fe'i lansiwyd yn wreiddiol ar gyfer iPhone OS (iOS bellach) ar 14 Awst 2013 ac Android ar 20 Hydref 2013. Mae'n caniatáu i ddefnyddwyr gyfnewid negeseuon, rhannu cyfryngau a ffeiliau, a chynnal galwadau llais neu fideo preifat a grŵp yn ogystal â ffrydio byw cyhoeddus. Mae ar gael ar gyfer Android, iOS, Windows, macOS, Linux, a phorwyr gwe. Cryfder Telegram yw ei allu i amgryptio o un pen i'r llall (*end-to-end encryption*) mewn galwadau llais a fideo, ac mewn sgyrsiau preifat dewisol, y gelwir yn *Secret Chats*.

Mae gan Telegram hefyd nodweddion rhwydweithio cymdeithasol sy'n caniatáu i ddefnyddwyr bostio 'straeon', creu grwpiau cyhoeddus mawr gyda hyd at 200,000 o aelodau, neu rannu diweddariadau unffordd i gynulleidfaoedd diderfyn mewn 'sianeli', fel y'u gelwir.

Sefydlwyd Telegram yn 2013 gan Nikolai a Pavel Durov. Mae ganddo weinyddion ledled y byd ar nifer o ganolfannau data, tra bod y pencadlys yn Dubai, Emiradau Arabaidd Unedig. Telegram yw'r ap negeseua gwib mwyaf poblogaidd mewn rhannau o Ewrop, Asia ac Affrica. Erbyn 2004 roedd angen ffôn clyfar neu un o nifer cyfyngedig o NFTs (*non-fungible token*) a gyhoeddwyd ym mis Rhagfyr 2022 i gofrestru ar Telegram.

Erbyn Gorffennaf 2024 roedd gan Telegram dros 950 miliwn o ddefnyddwyr actif, gydag India'n arwain o ran nifer y defnyddwyr. Telegram oedd y meddalwedd mwyaf poblogaidd o ran nifer y lawrlwythiadau yn 2021.

Yn Awst 2024, arestiwyd Prif Swyddog Gweithredol Telegram, Pavel Durov, yn Ffrainc yng nghanol ymchwiliad i gyd-gynllwynio ag amryw weithgareddau ac am ddiffyg cymedrolwyr ar Telegram. Dywedwyd bod diffyg cymedrolwyr wedi arwain at ddefnyddio'r ap ar gyfer gweithgarwch troseddol. Dywedwyd hefyd bod Durov a Telegram yn ymwneud â throseddau megis troseddau yn erbyn plant, twyll a masnachu cyffuriau.

### Datblygiad

Lansiwyd Telegram yn 2013 gan y brodyr Nikolai a Pavel Durov. Yn flaenorol, sefydlodd y pâr rwydwaith cymdeithasol Rwsia VK, a adawsant yn 2014, gan ddweud ei fod wedi cael ei gymryd drosodd gan y llywodraeth. Gwerthodd Pavel ei gyfran a oedd yn weddill yn VK a gadawodd Rwsia ar ôl gwrthsefyll pwysau arno gan y llywodraeth. Creodd Nikolai y protocol MTProto sy'n sail i'r negesydd, tra darparodd Pavel gefnogaeth ariannol a seilwaith trwy ei gronfa Digital Fortress. Dywed Telegram Messenger nad dod ag elw yw ei nod terfynol, ond nid yw wedi'i strwythuro fel sefydliad dielw.

Mae Telegram wedi'i gofrestru fel cwmni yn Ynysoedd Prydeinig y Wyryf ac fel cwmni cyfyngedig yn Dubai. Nid yw'n datgelu ble mae'n rhentu swyddfeydd na pha endidau cyfreithiol y mae'n eu defnyddio i'w rhentu, gan nodi'r angen i "gysgodi'r tîm rhag dylanwad diangen" ac amddiffyn defnyddwyr rhag ceisiadau data llywodraethol. Ar ôl i Pavel adael Rwsia yn 2014, dywedwyd ei fod yn symud o wlad i wlad gyda grŵp bach o raglenwyr cyfrifiadurol yn cynnwys 15 aelod craidd.

Tra bod cyn-weithiwr VK yn honni bod gan Telegram weithwyr yn St Petersburg, dywedodd Pavel fod tîm Telegram wedi gweithio o Berlin, yr Almaen, ei bencadlys yn 2014, ond wedi methu â chael hawlenni preswylio Almaeneg i bawb yn y tîm a symudodd i lefydd eraill yng ngwanwyn 2015. Ers 2017, mae'r cwmni wedi'i leoli yn Dubai. Mae ganddo strwythur corfforaethol cymhleth o gwmnïau cregyn er mwyn osgoi cydymffurfio gorfodol â subpoenas llywodraethau'r byd.

### Defnydd

Yn Hydref 2013, cyhoeddodd Telegram fod ganddo 100,000 o ddefnyddwyr dyddiol.

Ar 24 Mawrth 2014, cyhoeddodd Telegram ei fod wedi cyrraedd 35 miliwn o ddefnyddwyr misol a 15 miliwn o ddefnyddwyr dyddiol. Yn Hydref 2014, fe wnaeth cynlluniau llywodraeth De Corea i wyliadwrio'i ddinasyddion yrru llawer i newid o'r ap o Gorea, KakaoTalk, i Telegram. Yn Rhagfyr 2014, cyhoeddodd Telegram fod ganddo 50 miliwn o ddefnyddwyr, a'i fod yn danfon 1 biliwn o negeseuon dyddiol, a bod ganddo 1 miliwn o ddefnyddwyr newydd yn ymuno â'i wasanaeth yn wythnosol; dyblodd y traffig mewn pum mis gyda 2 biliwn o negeseuon dyddiol. Ym Medi 2015, cyhoeddodd Telegram fod gan yr ap 60 miliwn o ddefnyddwyr gyda 12 biliwn o negeseuon yn cael eu danfon yn ddyddiol.

Erbyn Mawrth 2024, roedd gan Telegram fwy na 900 miliwn o ddefnyddwyr (gweithredol) misol yn ôl Pavel.

## Nodweddion

### Negeseuon

 Hunan-ddinistrio cyfrif
I ddechrau defnyddio Telegram, rhaid i ddefnyddiwr gofrestru gyda'i rif ffôn neu rif dienw +888 a brynwyd o'r platfform blocgadwyn Fragment. Bydd newid y rhif ffôn yn yr ap yn ailbennu cyfrif y defnyddiwr yn awtomatig i'r rhif hwnnw heb yr angen i allforio data na hysbysu eu cysylltiadau. Mae rhifau ffôn yn cael eu cuddio'n ddiofyn gyda dim ond y defnyddiwr yn gallu eu gweld. Dim ond trwy ddyfais Android neu iOS y gellir cofrestru.

Wedi cofrestru, mae negeseuon sy'n cael eu hanfon a'u derbyn gan y defnyddiwr ynghlwm wrth eu rhif a'u henw, nid ynghlwm wrth y ddyfais. Mae unrhyw gynnwys Telegram yn cael ei gysoni rhwng dyfeisiau mewngofnodi'r defnyddiwr yn awtomatig trwy storfa cwmwl, ac eithrio sgyrsiau cyfrinachol dyfais-benodol. Yn ddiofyn, mae unrhyw gyfrif sy'n anactif am 6 mis yn ddiofyn yn cael ei ddileu yn awtomatig, er y gellir byrhau neu ymestyn y cyfnod hyd at 12 mis trwy'r ddewislen yn y Gosodiadau. Mae Telegram yn caniatáu i grwpiau, bots a sianeli sydd â thudalen cyfryngau cymdeithasol neu Wicipedia wedi'i dilysu gael eu gwirio, ond nid cyfrifon defnyddwyr unigol.

Gall negeseuon gynnwys testun wedi'i fformatio, cyfryngau, ffeiliau hyd at 2 GB (4 GB gyda chyfri Premiwm), lleoliadau a negeseuon sain neu fideo wedi'u recordio yn yr ap. Gellir golygu negeseuon Telegram mewn sgyrsiau preifat hyd at 48 awr ar ôl iddynt gael eu hanfon gydag eicon “wedi'i olygu” yn ymddangos i adlewyrchu newidiadau, yn ogystal â'u dileu ar gyfer y ddwy ochr yn gyfrinachol (heb bod medru olrhain hynny). Mae gan ddefnyddwyr yr opsiwn i ddileu negeseuon a sgyrsiau cyfan ar gyfer eu hunain ac eraill. Gellir allforio sgyrsiau i'w cadw trwy gleient Bwrdd Gwaith Telegram, er na ellir mewnforio'r data a arbedwyd yn ôl i gyfrif y defnyddiwr.

Fodd bynnag, gall defnyddwyr fewnforio hanes y sgwrs, gan gynnwys negeseuon a chyfryngau, o WhatsApp, Line a KakaoTalk oherwydd hygludedd data, naill ai drwy gychwyn sgwrs newydd i ddal y negeseuon neu drwy eu hychwanegu at un sy'n bodoli eisoes.

Oherwydd gallu'r defnyddiwr i fedru mewngofnodi i lawer o ddyfeisiau ar unwaith, bydd dechrau teipio neges ar un ohonynt yn creu “drafft cwmwl” sy'n cydamseru ag eraill, felly gellir dechrau teipio ar ffôn a gorffen ar liniadur, er enghraifft.

Gellir cyfieithu unrhyw neges mewn unrhyw sgwrs trwy agor y ddewislen cyd-destun (*context menu*). Mae gan ddefnyddwyr Premiwm yr opsiwn i gyfieithu'r sgwrs gyfan gydag un clic. Gall defnyddwyr guddio'r botwm cyfieithu ar gyfer negeseuon sydd wedi'u hysgrifennu mewn ieithoedd penodol.

### Galwadau fideo a llais

Ers 2017, gall defnyddwyr Telegram gychwyn galwadau llais un-i-un mewn sgyrsiau preifat. Mae galwadau'n cael eu hamgryptio o'r dechrau i'r diwedd ac yn blaenoriaethu cysylltiadau cymar-i-gymar (*peer-to-peer*). Cyflwynwyd galwadau fideo yn Awst 2020. Yn ôl Telegram, mae rhwydwaith niwral yn gweithio i ddysgu ei hun am y paramedrau technegol amrywiol am bob galwad er mwyn darparu galwad o ansawdd gwell yn y dyfodol.

Ychwanegodd Telegram sgyrsiau llais ar gyfer grwpiau yn Rhagfyr 2020 a sgyrsiau fideo grŵp ym Mehefin 2021. Gellir defnyddio fideo llun-mewn-llun mewn sgyrsiau llais a fideo grŵp, yn ogystal â rhannu sgrin, creu recordiad o'r alwad, atal sŵn a mudo dethol. Mewn sianeli, gall defnyddwyr gychwyn llif byw, sy'n gallu integreiddio ag apiau trydydd parti fel OBS Studio ac XSplit.

Ar ôl ei lansio, bydd sgwrs llais grŵp yn parhau i fod yn weithredol ac yn agored i holl aelodau'r grŵp nes bod gweinyddwr yn dewis ei chau.

### Nodweddion preifatrwydd a diogelwch

Yn ddiofyn, mae mewngofnodi i Telegram yn gofyn am naill ai neges SMS a anfonwyd at y rhif cofrestredig neu neges cod a anfonwyd i un o'r sesiynau gweithredol ar ddyfais arall. Mae gan ddefnyddwyr yr opsiwn i osod cyfrinair dilysu dau gam ac ychwanegu e-bost adfer. Ar ddiwedd 2022, ychwanegwyd opsiynau ar gyfer *Mewngofnodi gydag Apple* a *Mewngofnodi gyda Google* neu gyda chyfeiriad e-bost. Pryd bynnag y bydd dyfais newydd yn mewngofnodi'n llwyddiannus i gyfrif defnyddiwr, anfonir hysbysiad gwasanaeth arbennig ac arddangosir rhybudd mewngofnodi yn rhestr sgwrsio eu dyfeisiau eraill.

Yn is-ddewislen *Preifatrwydd a Diogelwch* y Gosodiadau (*settings*), mae gan y defnyddiwr yr opsiwn i guddio ei statws “Gwelwyd Diwethaf”, sef y tro diwethaf i'r defnyddiwr agor Telegram. Mae cuddio'r statws yn atal yr union amser y bydd y defnyddiwr ar-lein ac yn cuddio statws pobl eraill hefyd. Yn yr un modd, gall defnyddwyr guddio eu rhif ffôn a'u llun proffil rhag pobl yn seiliedig ar gategorïau fel *Non-Contacts* neu drwy ychwanegu eithriadau. Pan fydd defnyddiwr yn dewis cuddio ei lun proffil, mae ganddo opsiwn o osod "Llun Proffil Cyhoeddus" arall a fydd yn cael ei ddangos yn lle hynny.

Yn yr un ddewislen, gall defnyddwyr gyfyngu ar y cylch o bobl sy'n gallu eu ffonio neu eu gwahodd i grwpiau a sianeli, tra bod gan ddefnyddwyr Premiwm hefyd yr opsiwn i gyfyngu ar bwy a all anfon negeseuon llais atynt.

Mae'r is-ddewislen *Dyfeisiau* yn dangos yr holl ddyfeisiau gweithredol ar gyfrif y defnyddiwr ac yn caniatáu iddynt allgofnodi o bell o'r dyfeisiau hynny.

### Gosodiadau data a storio

Mae gan gleientiaid Telegram y gallu i ddiffodd cyfryngau awtochwarae a lawrlwythiadau awtomatig ar gyfer WiFi a data symudol, gan eu haddasu ar gyfer math a maint y cyfrwng. Gellir cymhwyso gosodiadau lawrlwytho hefyd, yn seiliedig ar y math o sgwrs, er enghraifft grŵp, sianel neu breifat.

Gellir newid gosodiadau'r celc (*cache*) i glirio'r storfa yn awtomatig unwaith y bydd yn cyrraedd maint penodol neu ar ôl i amser penodol fynd heibio. Mae'r rhyngwyneb yn dangos symbolau gweledol i ddefnyddwyr o'u defnydd storio a hefyd yn gadael iddynt ddidoli eu cyfryngau wedi'u storio yn ôl maint, er mwyn clirio eitemau penodol.

## Llwyfannau cysylltiedig

 Erthygl Telegraph
Gall pobl ddefnyddio'u cyfrifon Telegram i ysgrifennu erthyglau ar Telegraph - golygydd testun a chyhoeddwr minimal. Er y gellir hefyd gyhoeddi erthyglau ar Telegraph yn ddienw, mae eu clymu i'ch cyfrif yn caniatáu i rywun wirio eu cyfrif gwylio a'u golygu'n ddiweddarach. Mae Telegraph yn cefnogi *Instant View* yn frodorol, nodwedd sy'n caniatáu i ddefnyddwyr ddarllen erthyglau llawn yn y sgwrs heb unrhyw amser llwytho a heb agor porwr allanol.

Yn Rhagfyr 2020, lansiodd Telegram lwyfan Bygiau ac Awgrymiadau, lle gall defnyddwyr gyflwyno adroddiadau am wallau a chardiau awgrymiadau ar gyfer nodweddion newydd. Gall eraill wedyn bleidleisio a rhoi sylwadau ar y cardiau hyn.

## Adeiladwaith

### Preifatrwydd

 Diagram wedi'i symleiddio o'r cynllun amgryptio MTProto
Ar gyfer sgyrsiau wedi'u hamgryptio (dan yr enw *Secret Chats*), mae Telegram yn defnyddio cynllun amgryptio cymesurol (*symmetric encryption*) arbennig o'r enw MTProto. Datblygwyd y protocol gan Nikolai Durov a datblygwyr eraill Telegram ac o fersiwn 2.0 ymlaen, mae'n seiliedig ar amgryptio AES cymesur 256-bit, amgryptio RSA 2048-did a chyfnewid allweddau Diffie-Hellman.*[angen ffynhonnell]*

Darfu MTProto 1.0 pan lansiwyd MTProto 2.0 yn Rhagfyr 2017, a gafodd ei ddefnyddio mewn cleientiaid Telegram o fersiwn v4.6 ymlaen.

Profwyd fersiwn 2.0 yn ffurfiol gywir yn Rhagfyr 2020 gan dîm o Brifysgol Udine, yr Eidal. Fe wnaethant ddefnyddio ProVerif, dilysydd yn seiliedig ar fodel symbolaidd Dolev-Yao. Yn y papur a gyhoeddwyd, maen nhw'n "darparu prawf cwbl awtomataidd o gadernid protocolau MTProto 2.0 ar gyfer dilysu, sgwrsio arferol, sgwrsio wedi'i amgryptio o'r dechrau i'r diwedd, a mecanweithiau ail-allweddu mewn perthynas â sawl nodwedd diogelwch, gan gynnwys dilysu, integriti, cyfrinachedd a chyfrinachedd perffaith; tybir bod MTProto 2.0 yn gynllun amgryptio perffaith wedi'i ddilysu (IND-CCA ac INT-CTXT)."

Fodd bynnag, nododd y tîm hefyd, oherwydd bod yr holl gyfathrebu, gan gynnwys plaen-destun a seiffr-destun, yn mynd trwy weinyddion Telegram, ac oherwydd bod y gweinydd yn gyfrifol am ddewis paramedrau Diffie-Hellman, ni ddylid ystyried y “gweinyddwr fel un y gellir ymddiried ynddo”. Daethant hefyd i'r casgliad bod ymosodiad dyn-yn-y-canol yn bosibl os yw defnyddwyr yn methu â gwirio olion bysedd eu bysellau a rennir. Yn olaf, maent yn amodi eu casgliad gyda'r cafeat bod "angen profi nodweddion yn ffurfiol er mwyn ystyried MTProto 2.0 yn gwbwl ddiogel. Ni ellir gwneud y prawf hwn mewn model symbolaidd fel ProVerif's, ond gellir ei gyflawni mewn model cyfrifiannol, gan ddefnyddio offer fel CryptoVerif neu EasyCrypt."

### Gweinyddion

Fel gyda'r mwyafrif o brotocolau negeseuon gwib, mae Telegram yn defnyddio gweinyddion canolog. Mae gan Telegram Messenger LLP weinyddion mewn nifer o wledydd ledled y byd i wella amser ymateb eu gwasanaeth. Mae meddalwedd ochr-gweinydd Telegram yn ffynhonnell gaeedig. Dywedodd Pavel Durov y byddai angen ailgynllunio pensaernïol enfawr ar feddalwedd ochr y gweinydd i gysylltu gweinyddion annibynnol â chwmwl Telegram.

Ar gyfer defnyddwyr sydd wedi mewngofnodi o’r Ardal Economaidd Ewropeaidd (AEE) neu’r Deyrnas Unedig, cefnogir y Rheoliadau Diogelu Data Cyffredinol (GDPR) trwy storio data ar weinyddion yn yr Iseldiroedd yn unig, a dynodi cwmni yn Llundain fel eu rheolydd data cyfrifol.

## Beirniadaeth

Oherwydd natur gymysg Telegram fel dull cyfathrebu preifat a llwyfan tebyg i gyfryngau cymdeithasol gyda grwpiau a sianeli torfol, ynghyd â chyfyngiadau llac o ran cynnwys sy'n caniatáu i drais (*violence*) gael ei weld, ffurfiau anghyfreithlon o bornograffi a sgamio wedi'i wahardd, mae'r platfform yn cael ei ddefnyddio gan sefydliadau a grwpiau mawr ar gyfer recriwtio a lledaenu eu hagenda. Mae defnydd trefnus o'r ap wedi'i gysylltu â phrotestiadau o blaid democratiaeth ym Melarws, Rwsia, Hong Kong ac Iran, yn ogystal â lledaenu propaganda gwladwriaethol a rhethreg dreisgar mewn cyfundrefnau gormesol, hyrwyddo safbwyntiau eithafol, a digideiddio gwasanaethau a ddarperir gan endidau'r llywodraeth a busnesau preifat.

Mae’r ap wedi’i feirniadu gan nifer o sefydliadau ymchwil llywodraethau'r byd a chyrff monitro'r rhyngrwyd oherwydd yr honnir iddo gael ei ddefnyddio gan sefydliadau treisgar fel ISIS, Proud Boys a jwnta Myanmar. Tra bod Telegram wedi gwneud ymdrechion sylweddol i wahardd cynnwys anghyfreithlon fel cam-drin plant a sianeli o blaid terfysgaeth, gan gynnwys partneriaeth rhyngddynt ag Europol i ddileu presenoldeb IS, cymunedau o'r chwith-eithafol a'r dde-eithafol, antivaxx, Antifa a defnyddwyr eithafol eraill o'r llwyfan. Mae cynnwys o'r fath fel arfer yn gysylltiedig â Telegram sy'n caniatáu gwybodaeth anghywir i fodoli oherwydd, yn ôl y sylfaenydd, "y cwbwl mae damcaniaethau cynllwynio (*conspiracy theories*) yn ei wneud yw cryfhau, pan fo cymedrolwr yn eu dileu."

## Defnyddwyr nodedig

Mae sianeli wedi cael eu defnyddio gan enwogion fel Arnold Schwarzenegger a gwleidyddion: Arlywydd Ffrainc Emmanuel Macron, cyn Arlywydd Brasil Jair Bolsonaro, Arlywydd Twrci Recep Tayyip Erdoğan, Llywydd Moldova Maia Sandu, Arlywydd Wcráin Volodymyr Zelenskyy, cyn Arlywydd Mecsico Andrés Manuel López Obrador, cyn Brif Weinidog Singapôr Lee Hsien Loong, cyn Arlywydd yr Unol Daleithiau Donald Trump, Llywydd Uzbekistan Shavkat Mirziyoyevs , cyn Arlywydd Taiwan Ing-wen, Prif Weinidog Ethiopia Abiy Ahmed, Prif Weinidog Israel Benjamin Netanyahu ac eraill.

## Sensoriaeth

Mae Telegram wedi’i rwystro dros dro neu’n barhaol gan rai llywodraethau gan gynnwys Iran, China, Brasil, a Phacistan. Roedd llywodraeth Rwsia wedi rhwystro Telegram am nifer o flynyddoedd cyn codi'r gwaharddiad yn 2020. Mae sylfaenydd y cwmni wedi dweud ei fod eisiau i’r ap gael teclyn gwrth-sensoriaeth yn arbennig ar gyfer Iran a Tsieina tebyg i rôl yr ap yn y frwydr yn erbyn sensoriaeth yn Rwsia. Ar 19 Ebrill 2024, tynnodd Apple yr ap Telegram o'i App Store yn Tsieina.

## Cyfeiriadau

## Ffynonellau

* Espinoza, Antonio; Tolley, William (Awst 2017). "Alice and Bob, who the FOCI are they?: Analysis of end-to-end encryption in the LINE messaging application" (PDF). *Usenix*. USENIX Association. Archifwyd (PDF) o'r gwreiddiol ar 11 Mai 2021. Cyrchwyd 12 Mai 2021.
* Rottermanner, Christoph; Kieseberg, Peter; Huber, Markus; Schmiedecker, Martin; Schrittwieser, Sebastian (December 2015). *Privacy and Data Protection in Smartphone Messengers* (PDF). Proceedings of the 17th International Conference on Information Integration and Web-based Applications & Services (iiWAS2015). ACM International Conference Proceedings Series. ISBN 978-1-4503-3491-4. Archifwyd (PDF) o'r gwreiddiol ar 27 Mawrth 2016. Cyrchwyd 18 Mawrth 2016.

## Darllen pellach

* Jakobsen, Jakob; Orlandi, Claudio (8 Rhagfyr 2015). "On the CCA (in)security of MTProto" (PDF). *Cryptology ePrint Archive*. International Association for Cryptologic Research (IACR). Archifwyd (PDF) o'r gwreiddiol ar 12 Rhagfyr 2015. Cyrchwyd 11 Rhagfyr 2015.
* Miculan, Marino; Vitocolonna, Nicola (5 Rhagfyr 2020). "Automated Symbolic Verification of Telegram's MTProto 2.0". arXiv:2012.03141v1 [cs.CR].
* Albrecht, Martin R.; Mareková, Lenka; Paterson, Kenneth G.; Stepanovs, Igors (16 Gorffennaf 2021). "Four Attacks and a Proof for Telegram" (PDF). Archifwyd (PDF) o'r gwreiddiol ar 16 Gorffennaf 2021. Cyrchwyd 16 Gorffennaf 2021.
* Abu-Salma, Ruba; Krol, Kat; Parkin, Simon; Kohl, Victoria; Kwan, Kevin; Mahboob, Jazib; Traboulsi, Zahra; Sasse, M. Angela. "The Security Blanket of the Chat World:An Analytic Evaluation and a User Study of Telegram" (PDF). University College London. Archifwyd (PDF) o'r gwreiddiol ar 5 Chwefror 2021. Cyrchwyd 7 Chwefror 2021.
* Hannan Bin Azhar, M A; Barton, Thomas Edward Allen. "Forensic Analysis of Secure Ephemeral Messaging Applications on Android Platforms" (PDF). Canterbury Christ Church University. Archifwyd (PDF) o'r gwreiddiol ar 27 Mehefin 2021. Cyrchwyd 7 Chwefror 2021.

## Dolenni allanol

*  Gwefan swyddogol.