Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# The Animals Film

The Animals Film| Enghraifft o: | ffilm  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1981  |
| Genre | ffilm ddogfen  |
| Rhagflaenwyd gan | Ruth Is Stranger Than Richard  |
| Olynwyd gan | Old Rottenhat  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Victor Schonfeld, Myriam Alaux  |
| Cyfansoddwr | Robert Wyatt  |
| Iaith wreiddiol | Saesneg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07k90ld  |

Ffilm ddogfen yw The Animals Film a gyhoeddwyd yn 1981. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Robert Wyatt.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Julie Christie a Sandy Dennis.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1981. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Raiders of the Lost Ark* sef ffilm llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm Steven Spielberg. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# A Cow at My Table

A Cow at My Table| Enghraifft o: | ffilm  |
| Gwlad | Canada  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1998  |
| Genre | ffilm ddogfen  |
| Prif bwnc | amaeth  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Jennifer Abbott  |
| Cyfansoddwr | Suzie Ungerleider  |
| Iaith wreiddiol | Saesneg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07k5wm  |

Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Jennifer Abbott yw A Cow at My Table a gyhoeddwyd yn 1998. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Suzie Ungerleider.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1998. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Saving Private Ryan* sef ffilm ryfel gan Steven Spielberg a enillod 5 Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jennifer Abbott ar 8 Ionawr 1965 ym Montréal. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1998 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd Jennifer Abbott nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| A Cow at My Table |  | Canada | Saesneg | 1998-01-01 |
| The Corporation |  | Canada | Saesneg | 2003-09-10 |
| *The Magnitude of All Things* |  | Canada |  |  |
| *The New Corporation: The Unfortunately Necessary Sequel* |  | Canada |  | 2020-09-13 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Glannau Distawrwydd

Glannau Distawrwydd| Enghraifft o: | ffilm  |
| Lliw/iau | lliw  |
| Gwlad | India  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2000  |
| Genre | ffilm ddogfen  |
| Prif bwnc | morgi, materion amgylcheddol  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Mike Pandey  |
| Dynodwyr |

Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Mike Pandey yw Glannau Distawrwydd a gyhoeddwyd yn 2000. Fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hindi.
 Cafodd ei ffilmio mewn lliw.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2000. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Gladiator* sef ffilm hanesyddol am y cyfnod Rhufeinig gan Ridley Scott.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd Mike Pandey nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Meet Your Meat

Meet Your Meat| Enghraifft o: | ffilm  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2002  |
| Genre | ffilm ddogfen  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Bruce Friedrich, Cem Akın  |
| Iaith wreiddiol | Saesneg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07k55js  |

Ffilm ddogfen yw Meet Your Meat a gyhoeddwyd yn 2002. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2002. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Harry Potter and the Chamber of Secrets* sef ffilm ffantasi Americanaidd-Seisnig i blant gan Chris Columbus. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Forks Over Knives

Forks Over Knives| Enghraifft o: | ffilm  |
| Lliw/iau | lliw  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2011  |
| Genre | ffilm ddogfen  |
| Prif bwnc | materion amgylcheddol  |
| Hyd | 96 munud  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Lee Fulkerson  |
| Dosbarthydd | Netflix  |
| Iaith wreiddiol | Saesneg  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gxzc6z  |
| Quora | Forks-over-knives  |

Ffilm ddogfen yw Forks Over Knives a gyhoeddwyd yn 2011. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw T. Colin Campbell a Caldwell Esselstyn. Mae'r ffilm yn 96 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2011. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The King's Speech* sef ffilm ddrama gan Tom Hooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Derbyniad

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 59%
* 6.3/10
* 57/100

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Siamanaeth

Siaman ymysg y Sami gyda'i ddrwm.
**Siamanaeth** yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio credoau ac arferion traddodiadol sy'n gysylltiedig â chyfathrebu ag ysbrydion a'r byd anweledig. Daw'r gair "siaman" yn wreiddiol o Dwrceg gogledd Asia, yn enwedig Siberia a Mongolia, ond erbyn hyn, mae'r rhan fwyaf o anthropolegwyr yn ei ddefnyddio i ddisgrifio arferion tebyg mewn rhannau eraill o'r byd, ymysg brodorion Gogledd a De America, er enghraifft.

Valentin Hagdaev - prif shaman Olkhon. Llyn Baikal, Buryatia, Siberia.
Nodweddion cyffredinol siamanaeth yw:

* Cred fod ysbrydion â rhan bwysig ym mywyd pobl.
* Cred fod y siaman yn medru rheoli'r ysbrydion neu sicrhau eu cydweithrediad.
* Gall yr ysbrydion fod yn dda neu'n ddrwg.
* Defnyddir gwahanol dechnegau gan y siaman i fynd i lewyg; er enghraifft canu, dawnsio, synfyfyrio, ac eraill.
* Mae gan anifeiliaid ran bwysig, fel negeseuwyr neu gynrychiolwyr yr ysbrydion.
* Credir fod ysbryd y siaman yn gadael ei gorff i fynd i fyd yr ysbrydion.
* Cred fod y siaman yn medru iacháu.
# Agnosticiaeth

Agnosticiaeth| Enghraifft o: | safbwynt, doxastic attitude, ansicrwydd, religious identity  |
| Math | credo  |
| Y gwrthwyneb | metaffiseg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0kq2  |
| Thesawrws y BNCF | 18714  |
| Quora | Agnosticism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Agnostigiaeth** yw'r cysyniad nad oes modd gwybod os ydy Duw yn bodoli neu beidio. Mae’r gair 'agnosticiaeth' yn dod o'r gair Saesneg *agnosticism*; gair gwneud o'r gair Groeg *agnosia* = 'anwybodaeth', o'r gwreiddyn *gnosis* neu *gnostikos* sef 'gwybodaeth'.

Er bod sawl unigolyn wedi dal y safbwynt hwnnw trwy hanes, ymddengys mai'r athronydd Thomas Huxley a fathodd yr enw (*agnosticism*) yn 1869 i ddisgrifio ei safbwynt. Roedd y rhai o amgylch Huxley naill ai'n bendant bod Duw yn bodoli neu yn bendant bod Duw ddim yn bodoli ond roedd Huxley yn ymresymu bod y wybodaeth hon yn absennol.
Cafodd yr enw ei fabywsiadu gan rhesymolwyr ail hanner y 19g er mwyn diffinio eu safle rhwng credu mewn Duw ar y naill law ac anffyddiaeth, sy'n gwrthod Duw yn gyfangwbl, ar y llaw arall.

Mae tuedd i agnostig fod yn wybodus iawn mewn materion crefyddol, ac yn aml iawn, fe fyddynt yn cael eu cyhuddo o "hanner credu" mewn Duw a’u bod yn amharod i ymrwymo at eu cred. Fe fydd yr agnostig yn gwadu’r cyhuddiad hwn gan honni nad yw'n bosibl gwybod amdano hyd yn oed os yw'n bodoli. Yn fwy diweddar mae'r term "agnostig" yn cael ei ddefnyddio mewn ystyr llai diffiniedig i gynnwys barn pobl sydd ddim yn gwybod am y byd ysbrydol neu ddim yn poeni amdano o gwbl.

## Gweler hefyd

* Atheistiaeth
* Crefydd
* Gnosis
* Gnostigiaeth
# Gogledd Affrica

*(Gweler hefyd : Maghreb)*

██ Gogledd Affrica (isranbarth CU)

██ daearyddol

Rhanbarth mwyaf gogleddol cyfandir yr Affrig yw **Gogledd Affrica** neu **Affrica Gogleddol**. Mae'n cynnwys ardal y Maghreb.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Affrica**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Crefydd yn Libanus

Mae sefyllfa **crefydd yn Libanus** yn un o'r rhai mwyaf cymysg yn y Dwyrain Canol. Prif grefydd y wlad yw Islam, gyda rhyw 27% yn Fwslemiaid Shia a rhyw 27% yn Fwslemiaid Sunni (ac felly 54% o'r boblogaeth gyfan yn Fwslemiaid). Cristnogion yw 40.5% o'r boblogaeth: 21% yn Faroniaid, 8% yn Uniongred Roegaidd, 5% yn Gatholig Roegaidd, a 6.5% o enwadau Cristnogol eraill. Mae'r Drwsiaid yn cyfri am 5.6% o'r boblogaeth. Roedd arfer bod nifer o Iddewon yn byw yn y wlad, ond erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi ymfudo i Israel. Serch y ddemograffeg grefyddol gymysg, fel gwledydd Arabaidd eraill mae nifer o Fwslemiaid o blaid ffwndamentaliaeth Islamaidd (mae'r mudiad mawr Hizballah yn wrth-Seionaidd ac eisiau troi Libanus yn wladwriaeth Islamaidd tebyg i Iran).

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **grefydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Libanus**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ewyllys rydd

Ewyllys rydd|  |
| Enghraifft o: | cysyniad athronyddol, cysyniad crefyddol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0cw00  |
| Thesawrws y BNCF | 20842  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y gallu honedig o gyfryngau i wneud dewisiadau sydd ddim yn cynnwys cyfyngyddion yw **ewyllys rydd**. Yn ôl y ddamcaniaeth hon, Benderfyniaeth yw'r prif gyfyngydd metaffisegol. O fewn y ddamcaniaeth honno fe gynhwysir *rhyddewyllysiaeth fetaffisegol*, sy'n ddatganiad fod penderfyniaeth yn ffug a bod ewyllys rydd yn bodoli felly, a *phenderfyniaeth galed*, sy'n ddatganiad fod penderfyniaeth yn wir ac nid yw ewyllys rydd yn bodoli felly.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **athroniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cyniferydd deallusrwydd

Enghraifft o gwestiwn o brawf IQ.
Rhif a ddefnyddir i ddynodi deallusrwydd yr unigolyn o'i gymharu â phobl eraill, yn seiliedig ar sgôr o ganlyniad i brofion safonedig, yw **cyniferydd deallusrwydd** (**CD** neu **IQ** o'r Almaeneg *Intelligenzquotient* neu'r Saesneg *intelligence quotient*).

Bathwyd IQ gan y seicolegydd Almaenig William Stern mewn llyfr o 1912 i ddisgrifio'r dull o sgorio profion deallusrwydd a ddatblygwyd ym Mhrifysgol Breslau. Yn hanesyddol, cafodd IQ ei gyfrifo drwy rannu oed meddyliol yr unigolyn, yn seiliedig ar ganlyniadau'r prawf deallusrwydd, ag oed cronolegol yr unigolyn, mewn blynyddoedd a misoedd, a lluosi'r gymhareb neu gyniferydd hwnnw â 100 i ganfod y sgôr IQ. Er enghraifft, os yw plentyn 10 oed yn perfformio cystal â'r plentyn 12 oed cyfartalog ar y prawf, dosrennir y plentyn i IQ 12 / 10 × 100 = 120. Felly, IQ cyfartalog y boblogaeth yw 100, pan bo'r oed meddyliol yn hafal i'r oed cronolegol. Ni defnyddir y dull hwn bellach i gyfrifo IQ, ac eithrio ambell brawf i blant. Mewn profion IQ modern, câi'r sgôr o'r prawf ei thrawsnewid yn ystadegol yn ddosraniad normal a chanddo gymedr 100 a gwyriad safonol 15. O ganlyniad i'r dull hwn, dosrennir rhyw ddwy ran o dair o'r boblogaeth rhwng IQ 85 a 115, a rhyw 2.5 % yn uwch na 130 a 2.5 % yn is na 70.

Amcangyfrif o ddeallusrwydd yw sgôr IQ; mae natur ddamcaniaethol y cysyniad "deallusrwydd" yn golygu nad oes modd canfod mesur diriaethol ohono, megis màs neu bellter. Mae sgôr IQ yn gysylltiedig â ffactorau gan gynnwys maethiad, statws economaidd-gymdeithasol y rhieni, morbidrwydd a marwolaeth, statws cymdeithasol y rhieni, ac amgylchedd amenedigol. Mae seicolegwyr a gwyddonwyr eraill wedi ymchwilio i natur etifeddol IQ am gan mlynedd, ond mae dadl o hyd ynglŷn ag amcangyfrifon o bwysigrwydd y ffactor hwn a dulliau biolegol yr etifeddu.

Defnyddir sgôr IQ wrth dderbyn disgyblion a myfyrwyr, asesu anabledd dysgu, ac ystyried ymgeiswyr am swyddi, ac mewn cyd-destun ymchwil i ragfynegi perfformiad mewn swyddi ac incwm. Defnyddir hefyd i astudio dosraniadau o ddeallusrwydd seicometrig mewn poblogaethau, a'r cydberthyniad rhwng IQ a newidion eraill. Mae sgorau ar brofion IQ, cyn cyfrifo'r IQ ei hun, wedi cynyddu mewn nifer o boblogaethau ar gyfradd sydd yn gymesur â thri phwynt IQ pob deng mlynedd ers dechrau'r 20g, a gelwir hyn yn effaith Flynn.

## Cyfeiriadau
# Arwba

Aruba|  |
|  |
| Math | gwlad Brenhiniaeth yr Iseldiroedd, ynys-genedl, talaith, gwlad  |
| LL-Q7913 (ron)-KlaudiuMihaila-Aruba.wav  |
| Prifddinas | Oranjestad  |
| Poblogaeth | 106,739  |
| Sefydlwyd | * 1986
 |
| Anthem | Aruba Dushi Tera  |
| Pennaeth llywodraeth | Evelyn Wever-Croes  |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser yr Iwerydd, America/Aruba, UTC−04:00  |
| Nawddsant | Dewi Sant  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Iseldireg, Papiamenteg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Dutch Caribbean, Antilles yr Iseldiroedd, ystyrir gan yr UE fel gwlad sy'n hafan i bobl sy'n osgoi trethi, Y Caribî, Antilles Leiaf, CAS countries  |
| Sir | Brenhiniaeth yr Iseldiroedd  |
| Gwlad |  Arwba |
| Arwynebedd | 178.916378 km²  |
| Uwch y môr | 31 metr  |
| Yn ffinio gyda | Falcón  |
| Cyfesurynnau | 12.515°N 69.975°W  |
| NL-AW  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Estates of Aruba  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Willem-Alexander, brenin yr Iseldiroedd  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Arwba  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Evelyn Wever-Croes  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $3,126 miliwn  |
| Arian | Aruban florin  |
| Cyfartaledd plant | 1.657  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys ym Môr y Caribî sy'n perthyn i Deyrnas yr Iseldiroedd yw **Arwba**. Fe'i lleolir 27 km i'r gogledd o Orynys Paraguaná yn Feneswela. Mae ynysoedd Curaçao a Bonaire yn gorwedd i'r dwyrain; adwaenir y tair ynys fel yr Ynysoedd ABC. Roedd Arwba'n rhan o Antilles yr Iseldiroedd tan 1986. Mae gan yr ynys hinsawdd sych a heulog sy'n denu llawer o dwristiaid.

Mae'n aelod o'r Taalunie - corff uno'r iaith Iseldireg.

Oranjestad, prifddinas Arwba
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Caribî**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Gwyddoniaeth gymhwysol

Gwyddoniaeth gymhwysol|  |
| Enghraifft o: | cangen o wyddoniaeth, disgyblaeth academaidd  |
| Math | gwyddoniaeth  |
| Y gwrthwyneb | gwyddoniaeth bur  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0266vb  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Defnyddio gwybodaeth wyddonol a'i chymhwyso i broblemau ymarferol yw **gwyddoniaeth gymhwysol**. Mae disgyblaethau academaidd a ellir ystyried yn wyddorau cymhwysol yn cynnwys amaeth, pensaernïaeth, addysg, peirianneg, ergonomeg, dylunio, economeg y cartref, gwyddor iechyd, gwyddor gwybodaeth, llyfrgellyddiaeth, fforenseg a meddygaeth.

## Gweler hefyd

* Gwyddoniaeth bur
* Technoleg

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Llên lafar

Ffuglen a barddoniaeth a drosglwyddir o oes i oes ar lafar yn hytrach na thrwy ysgrifennu yw **llên lafar**. Gall gyfeirio at holl lenyddiaeth y gymdeithas gynlythrennog yn ogystal â thraddodiadau llafar y werin mewn cymdeithasau llythrennog.

Bu traddodiad o lên lafar gan y mwyafrif o gymdeithasau cynlythrennog, gan gynnwys straeon gwerin, chwedlau, diarhebion, rhigymau, dychmygion, a damhegion yn ogystal â gweithiau traethiadol hir. Cafodd mytholeg ac arwrgerddi'r Henfyd eu haddasu a'u datblygu gan feirdd llafar dros ganrifoedd cyn iddynt gael eu cofnodi'n ysgrifenedig.

Mae llên lafar yn gorgyffwrdd i raddau helaeth â llên gwerin, ac yn un o brif feysydd y traddodiad llafar, ynghyd ag hanes llafar a chyfraith lafar.

## Ffurfiau a genres

### Straeon gwerin

Mae straeon gwerin yn gyffredin i bob diwylliant ar draws y byd, yn eu plith straeon plant, ffablau, damhegion, a straeon tarddiad. Cofnodwyd nifer o straeon gwerin Ewropeaidd yn y cyfnod modern, gan gynnwys *Les Contes de ma mère l’Oye* gan Charles Perrault a *Kinder- und Hausmärchen* gan y Brodyr Grimm.

### Arwrgerdd

*Prif: Arwrgerdd*
Barddoniaeth draethiadol ar ffurf cerdd hir neu gylch o gerddi yw arwrgerdd neu epig sy'n adrodd hanes mawr am ryw gorchwyl caled neu gampau beiddgar, gan canolbwyntio ar arwr neu griw o gymeriadau dewr, fel arfer gyda themâu cenedlaetholgar, mytholegol, neu grefyddol. Rhennir y genre hon yn arwrgerddi cynradd, sy'n tarddu o'r traddodiad llafar, ac arwrgerddi eilaidd, a gyfansoddir yn ysgrifenedig gan awduron unigol. Dull o drosglwyddo hanes a mytholeg o oes i oes oedd arwrgerddi cynradd yr Henfyd, a gwnaethpwyd hynny ar lafar ac o'r cof. Byddai'r genhedlaeth iau yn addasu ac ychwanegu at hanes traddodiadol a chwedloniaeth eu cyndeidiau, gan ddatblygu llên llafar oedd yn ganolog i ddiwylliant eu cymdeithas am ganrifoedd. Mae'r fath farddoniaeth yn darlunio rhyw oes arwrol neu euraid, neu'n adrodd straeon tarddiad am ddechreuad y byd neu wawr y genedl.

Yr arwrgerdd hynaf yr ydym yn gwybod amdani yw Epig Gilgamesh, cerdd Swmereg o Fesopotamia sy'n dyddio ar ei ffurf ysgrifenedig o 2100 CC. Yr arwrgerddi hynaf a phwysicaf yn llên Ewrop a chanon y Gorllewin yw'r Iliad a'r Odyseia, a briodolir i Homeros. Cyn iddynt gael eu cofnodi, roeddynt yn rhan o draddodiad llafar beirdd yr Hen Roeg a chawsant eu canu o'r cof mewn gwleddoedd neu ymgynulliadau tebyg. Ymhlith arwrgerddi traddodiadol eraill mae Ramayana a Mahabharata'r Indiaid, Beowulf yr Eingl-Sacsoniaid, a Kalevala'r Ffiniaid.

### Drama werin

Perfformiad o chwedl San Siôr a'r Ddraig gan fudchwaraewyr yn St Albans, Swydd Hertford.
Tarddai traddodiad y theatr Ewropeaidd o ddefodau a pherfformiadau crefyddol yr Henfyd. Ni cheir fawr o draddodiad seciwlar ym mherfformiadau diwylliannau cynlythrennog. Datblygodd ffurfiau ar y ddrama werin yn Ewrop, megis mudchwarae a miraglau, mewn cyferbyniad â dramâu ysgrifenedig y theatr fawr.

## Cyfeiriadau
# Newyddiaduraeth

Ffoto-newyddiadurwyr yn holi ac yn cofnodi'r Arlywydd Barack Obama: ar lun, ysgrifen, fideo a sain.
Y ddisgyblaeth o gasglu, dadansoddi, gwireddu, a chyflwyno newyddion ynglŷn â materion cyfoes, gogwydd ffasiwn, a phobl yw **newyddiaduraeth**. Gelwir un sydd yn gweithio yn newyddiaduraeth yn newyddiadurwr, boed broffesiynol neu amatur.

Gall y cyfrwng fod yn un o nifer: papurau newydd a cylchgronau, radio a theledu oedd y fformat draddodiadol tan yr 21ain ganrif pan ddaeth llwyfanau digidol fel gwefanau cyfrifiadurol ac apiau ar gyfer ffonau a thabledi.

Yn y gymdeithas sydd ohoni, ystyrir y 'newyddion' yn brif gyfrwng neu hyrwyddwr gwybodaeth gyfoes, newydd ac am y newidiadau mewn materion cyhoeddus o dydd i ddydd. Ond nid dyma yw hyd a lled newyddiaduraeth, a gall anturio i faesydd fel ymchwil i fywydau pobl, neu gamweinyddu, llenyddiaeth, ffilmiau a sinema. Mewn sawl gwlad caiff ei reoli i wahanol raddau gan Lywodraeth y wlad, fel erfyn gwleidyddol.

## Newyddiadurwyr byd-eang

Ymhlith newyddiadurwyr cynharaf yr Unol Daleithiau roedd: Horace Greeley (1811–1872) – sefydlydd y *New York Tribune*, Thomas Nast (1840–1902) – tad cartwnau dychanol ac Anne Newport Royall (1769–1854) y ferch gyntaf i holi Arlywydd yr Unol Daleithiau a Golygydd *Paul Pry* (1831–36) a *The Huntress* (1836–54) yn Washington, D.C. Yn Hong Cong bu Jimmy Lai yn Golygu'r *Apple Daily* a charcharwyd Ching Cheong, golygydd *The Straits Times* gan Weriniaeth Tsieina.

## Newyddiadurwyr o Gymru

* Alan Watkins
* Aled ap Dafydd
* Androw Bennett
* Anne Beale
* Beriah Gwynfe Evans
* Bethan Gwanas
* Bethan James
* Bethan Rhys Roberts
* Beti George
* Betsan Powys
* Caradog Prichard
* Carwyn James
* Daniel Rees (newyddiadurwr)
* Derek Williams
* Dewi Llwyd
* Dyfrig Wynn Jones
* Dylan Iorwerth
* Edward Morgan Humphreys
* Eiluned Lewis
* Emyr Price
* Evan Jones (Ieuan Gwynedd)
* Evan Rowland Jones
* Evan Vincent Evans
* Gareth Jones (newyddiadurwr)
* Garry Owen
* Gary Slaymaker
* Geraint Talfan Davies
* Guto Harri
* Gwenan Edwards
* Gwilym R. Jones
* Harri Gwynn
* Henry Morton Stanley
* Huw Edwards
* Huw Wheldon
* Ifan Morgan Jones
* Iola Wyn
* Iolo ap Dafydd
* Iona Jones
* Isaac Foulkes
* Ivor Wynne Jones
* Jamie Owen
* Jeremy Bowen
* John Griffith (Y Gohebydd)
* John Humphreys Parry
* John Osmond
* John Roberts Williams
* John Tudor Jones (John Eilian)
* Jon Ronson
* Joseph Harris (Gomer)
* Kate Crockett
* Keidrych Rhys
* Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)
* Llewelyn Williams
* Lucy Owen
* Martin Tomkinson
* Menna Richards
* Mererid Wigley
* Morgan John Rhys
* Ned Thomas
* Owen Roberts
* Patrick Hannan
* Percy Cudlipp
* Rachael Garside
* Rhodri Llywelyn
* Rhodri Williams
* Rhun ap Iorwerth
* Richard Griffith (Carneddog)
* Richard Hughes Williams (Dic Tryfan)
* Robert John Rowlands (Meuryn)
* Sulwyn Thomas
* T. Marchant Williams
* Thomas Gwynn Jones
* Thomas Jones (Tudno)
* Tom Macdonald
* Vaughan Hughes
* Vaughan Roderick
* W. Gareth Jones
* Wynford Vaughan-Thomas

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am newyddiaduraeth
yn Wiciadur.
# Elizabeth Eisenstein

| Elizabeth Eisenstein |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 11 Hydref 1923  Dinas Efrog Newydd  |
| Bu farw | 31 Ionawr 2016  Washington  |
| Dinasyddiaeth | Unol Daleithiau America  |
| *Alma mater* | * Coleg Vassar
* Coleg Radcliffe
 |
| Ymgynghorydd y doethor | * Crane Brinton
 |
| Galwedigaeth | hanesydd, hanesydd, ysgrifennwr  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Michigan
 |
| Tad | Sam A. Lewisohn  |
| Mam | Margaret Seligman Lewisohn  |
| Gwobr/au | Cymrodoriaeth Guggenheim, Gwobr Ralph Waldo Emerson, Darlithoedd Lyell  |

Roedd **Elizabeth Eisenstein** (11 Hydref 1923 - 31 Ionawr 2016) yn hanesydd o America ac yn arbenigwr ar hanes Y Chwyldro Ffrengig a Ffrainc yn y 19g gynnar. Roedd hi'n adnabyddus am ei gwaith ar hanes argraffu cynnar a'r trawsnewidiad o gyfnod 'diwylliant llawysgrifol' i 'ddiwylliant print'. Dysgodd Eisenstein ym Mhrifysgol America a Phrifysgol Michigan, ac roedd yn athro gwadd yng Ngholeg Wolfson, Rhydychen. Ei gwaith olaf oedd *Divine Art, Infernal Machine, the Reception of Printing in the West*. Roedd hi hefyd yn chwaraewr tenis cystadleuol, gan ennill tair camp lawn genedlaethol rhwng 2003 a 2005.

Ganwyd hi yn Ninas Efrog Newydd yn 1923 a bu farw yn Washington, D.C. yn 2016. Roedd hi'n blentyn i Sam A. Lewisohn a Margaret Seligman Lewisohn.

## Gwobrau

Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Elizabeth Eisenstein yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

- Cymdeithas Goffa John Simon Guggenheim
 - Gwobr Ralph Waldo Emerson
 - Darlithoedd Lyell

## Cyfeiriadau