# Norwy

Norwy| Kongeriket Norge |
|  |
| Arwyddair | Alt for Norge  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | gogledd, ffordd  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Prifddinas | Oslo  |
| Dinas fwyaf | Oslo  |
| Poblogaeth | 5,627,400  |
| Sefydlwyd | * 26 Hydref 1905 (diplomatic recognition, Yr Undeb rhwng Sweden a Norwy)
* 17 Mai 1814 (cyfansoddiad)
* 9 g
* 7 Mehefin 1905 (Yr Undeb rhwng Sweden a Norwy)
 |
| Anthem | Ja, vi elsker dette landet  |
| Pennaeth llywodraeth | Jonas Gahr Støre  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00  |
| Nawddsant | Olaf II of Norway  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Bokmål, Sami, Nynorsk, Norwyeg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ardal Economeg Ewropeaidd, Gwledydd Nordig  |
| Arwynebedd | 385,207 km²  |
| Gerllaw | Môr Norwy, Môr Barents, Môr y Gogledd, Skagerrak, Cefnfor yr Iwerydd  |
| Yn ffinio gyda | Sweden, Y Ffindir, Rwsia, yr Undeb Ewropeaidd  |
| Cyfesurynnau | 59.93°N 10.68°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Norwy  |
| Corff deddfwriaethol | Stortinget  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Norwy  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Harald V, brenin Norwy  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Norwy  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Jonas Gahr Støre  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $490,293 miliwn, $579,267 miliwn  |
| Arian | krone Norwy  |
| Canran y diwaith | 3 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 1.78  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.966  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Teyrnas Norwy** neu **Norwy** yn wlad ar ochr ddwyreiniol Môr y Gogledd. Ynghyd a'i chymydog Sweden i'r dwyrain, mae'n un o wledydd Llychlyn.

## Hanes

*Prif Erthygl: Hanes Norwy*

O dan y Llychlynwyr (*Vikings* yn Saesneg) unwyd y wlad erbyn yr 11g. Ym 1387 bu farw brenin olaf y llinell Norwyaidd, a daeth y wlad o dan reolaeth Denmarc. Gelwid yr adeg yma yn 'noson 400 mlynedd' gan y Norwywyr, gan fod Norwy yn bartner gwan yn yr undeb. Ym 1814, ar ôl i Ddenmarc gefnogi Napoleon yn y rhyfeloedd Ewropeaidd, daeth Sweden i reoli Norwy. Blinodd y Norwywyr ar reolaeth Sweden, ac ym 1905 daeth Norwy yn annibynnol wrth i'r llywodraeth gynnig brenhiniaeth y wlad i Dywysog Carl o Ddenmarc, a ddaeth yn frenin y wlad newydd, gan gymeryd yr enw Haakon VII.

Yn yr Ail Ryfel Byd fe wnaeth byddinoedd yr Almaen o dan Adolf Hitler oresgyn Norwy, ac oherwydd hyn daeth y wlad yn aelod o NATO ym 1949 er mwyn diogelwch. Roedd hefyd yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig o'r dechrau. Mae Norwy yn aelod o EFTA ac Ardal Economaidd Ewrop, ond mae'r etholaeth wedi pleidleisio dwywaith (ym 1972 ac ym 1994) yn erbyn ymuno a'r Undeb Ewropeaidd.

## Gwleidyddiaeth

*Prif Erthygl: Gwleidyddiaeth*

Mae Norwy yn frenhiniaeth ond mae'r pŵer gwleidyddol yn nwylo'r senedd, y Storting. Mae'r gyfundrefn yn debyg i'r hyn a gaed yn y Deyrnas Unedig, gan fod ambell i swyddogaeth pwysig gan y brenin, ond fe'u defnyddir trwy gyngor y Cabinet fel arfer.

Mae 165 o aelodau gan y Storting. Fe etholir yr aelodau drwy gynrychiolaeth gyfrannol o'r 11 sir yn y wlad, am gyfnodau o bedair mlynedd. Ar ôl etholiadau, mae'r Storting yn rhannu'n ddau siambr—yr *Odelsting* a'r *Lagting*—sydd weithiau'n cwrdd ar wahân, ac weithiau gyda'i gilydd, yn ôl y deddfwriaeth sy'n cael ei ddadlau.

## Siroedd a threfedigaethau

Rhennir Norwy'n 15 sir (*fylke*, lluosog *fylker*), sydd yn eu tro yn cael eu rhannu'n 357 cymuned (*kommuner*). Dyma restr o'r siroedd:

Siroedd Norwy 2024

| # | Sir 2024 | Adran Weinyddol |
| --- | --- | --- |
| 3 |  Oslo | Oslo |
| 11 |  Rogaland | Stavanger |
| 15 |  Møre og Romsdal | Molde |
| 18 |  Nordland | Bodø |
| 31 |  Østfold | Sarpsborg |
| 32 |  Akershus | Oslo |
| 33 |  Buskerud | Drammen |
| 34 |  Innlandet | Hamar |
| 39 |  Vestfold | Tønsberg |
| 40 |  Telemark | Skien |
| 42 |  Agder | Kristiansand |
| 46 |  Vestland | Bergen |
| 50 |  Trøndelag | Steinkjer |
| 55 |  Troms | Tromsø |
| 56 |  Finnmark | Vadsø |

Yn ogystal â hyn, mae gan Norwy nifer o diriogaethau ar draws y byd. Ystyrir ynysoedd Svalbard a Jan Mayen i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain o'r wlad yn rannau o'r deyrnas. Ar y llaw arall, ystyrir Ynys Bouvet i'r de o Affrica fel trefedigaeth ar wahân i'r deyrnas ei hunan.

Mae Norwy yn hawlio rhan o dir Antarctica (*Dronning Maud Land* ac Ynys Pedr I) ond mae'r hawliau hyn bellach yn cael eu anwybyddu ar ôl cytundeb rhyngwladol.

## Daearyddiaeth

*Prif Erthygl: Daearyddiaeth Norwy*

Cymharu lleoliad a maint Norwy a Chymru
Mae tua dwy rhan o dair o dir Norwy yn fynyddoedd, ac mae rhyw 50,000 o ynysoedd yn eistedd ger yr arfordir troellog, sydd dros 20,000 km o hyd. Mae olion Oes yr Iâ i'w weld, gyda sawl ffiord a nifer o rewlifoedd.

Mae Norwy yn rhannol o fewn Cylch yr Arctig, sydd yn golygu nad yw'r haul yn machlud yno am ran o'r haf. Serch hyn, mae'r hinsawdd yn cael ei gadw'n gynnes oherwydd dylanwad Llif y Gwlff, sef llif cynnes o ddŵr a daw o'r trofannau.

Mannau uchaf Norwy yw mynyddoedd Glittertinden (2472m) a Galdhøpiggen (2469m), yng nghadwyn Jotunheimen.

## Economi

*Prif Erthygl: Economi Norwy*

Mae Norwy yn wlad llewyrchus, yn bennaf efallai oherwydd fod digonedd o adnoddau naturiol ganddi. Ceir llawer o nwy naturiol ac olew crai yn o dan Môr y Gogledd, ac mae'r wlad yn dibynnu'n gryf ar y diwydiant olew—hwn sy'n creu 35% o holl allforion y wlad. Ond mae diwydiannau eraill pwysig gan Norwy—er enghraifft y diwydiant pysgota. Ceisiodd Norwy ymuno âr Undeb Ewropeaidd (UE) dwywaith, ond methodd y cynlluniau am na fod Norwy am ildio rheolaeth ar y diwydiant hwn. Serch hyn mae Norwy yn aelod o farchnad cyffredin yr UE drwy cytundeb Ardal Economaidd Ewrop.

Mae gan Norwywyr safon uchel o fyw, yn bennaf oherwydd yr arian o'r diwydiant olew. Roedd pryder felly beth fyddai'n digwydd ar ôl i'r olew ddiflannu. I ddatrys y broblem, mae llywodraeth Norwy wedi bod yn buddsoddi rhan o'i hennillion o'r diwydiant mewn cronfa dramor, sy'n cynnwys (ym mis Tachwedd 2003) 114 biliwn doler Americanaidd.

## Diwylliant

*Prif Erthygl: Diwylliant Norwy*

Mae 86% o boblogaeth Norwy yn perthyn i eglwys swyddogol Norwy, sy'n eglwys Lwtheraidd.

Dethlir diwrnod cenedlaethol Norwy ar 17 Mai. Ar y diwrnod hwnnw mae llawer o'r Norwyiaid yn gwisgo *bunad* (gwisg
draddodiadol) ac yn gwylio gorymdeithiau ar hyd y strydoedd.

Norwywyr enwog:

* Henrik Ibsen—dramodydd
* Roald Amundsen—y dyn cyntaf i gyrraedd Pegwn y De
* Edvard Munch—arlunydd
* Edvard Grieg—cyfansoddwr
* Knut Hamsun—nofelydd; enillydd Gwobr Llenyddiaeth Nobel ym 1920

### Ieithoedd

*Prif: Ieithoedd Norwy*
Mae dau ffurf ysgrifenedig i'r iaith Norwyeg, *Bokmål* *(iaith llyfr)* a *Nynorsk* *(Norwyeg newydd)*. Enw'r wlad yw *Norge* yn Bokmål, a *Noreg* yn Nynorsk. Er fod y ddwy iaith yn swyddogol, y Bokmål traddodiadol sy'n fwy cyffredin. Yn y gogledd, siaredir sawl iaith Saami gan bobl y Saami; mae'r iaith hon yn gwbl wahanol i'r Norwyeg.

## Gweler hefyd

* Dinasoedd Norwy

## Cyfeiriadau