# Esblygiad

Esblygiad|  |
| Enghraifft o: | math o broses, scientific concept  |
| Math | proses fiolegol, esblygiad, patrwm natur, agwedd o hanes  |
| Y gwrthwyneb | Creadaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02j8z  |
| Thesawrws y BNCF | 13850  |
| Quora | Evolution-process  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Alfred Russel WallaceCharles DarwinY ddau a wyddonydd a gyd-sefydlodd y theori fod canghennau esblygiad rhywogaethau yn tarddu o ddetholiad naturiol
Gwaith Haeckel: "Paleontological Tree of Vertebrates (tua 1879)".

Mae esblygiad rhywogaethau dros gyfnod o amser wedi'i gymharu i goeden, gyda nifer o ganghennau'n tarddu o un bonyn. Dyma yw gwraidd ein syniadaeth heddiw.
**1**: Mwtadu yn creu amrywiaeth. **2**: Mwtadiaid anffafriol yn methu atgenhedlu'n llwyddiannus. **3**: Atgenhedlu yn digwydd gan greu mwtadiaeth ffafriol ac anffafriol eto. **4**. Mwtadiaid ffafriol yn fwy tebygol o oroesi. **5**: ... ac atgenhedlu.
**Esblygiad** yw'r ddamcaniaeth fod nodweddion etifeddadwy poblogaethau biolegol yn newid ac yn datblygu dros filiynau o flynyddoedd. Mae'r broses yn gyfrifol am y cymhlethdod a'r amrywiaeth enfawr sydd yn nodweddu bywyd fel y'i welir ar y Ddaear heddiw. Gan fod rhai unigolion yn atgenhedlu'n fwy llwyddiannus nag eraill—oherwydd nodweddion sy'n eu galluogi i oroesi'n well, i atynu cymar yn fwy llwyddiannus, neu i fanteisio'n well o'u amgylchedd—a gan fod yr unigolion hyn yn tueddu i drawsyrru i'w epil y nodweddion a arweinodd at eu llwyddiant, tueddir i rywogaethau addasu dros amser i'w hamgylchedd. Dyma brif fecaniaeth esblygiad.

Mae ein dealltwriaeth heddiw o fioleg esblygol yn cychwyn gyda chyhoeddiad papurau Alfred Russel Wallace a Charles Darwin ym 1858 a'i phoblogeiddio yn 1859 pan gyhoeddodd Charles Darwin ei *On the Origin of Species*. Cyplyswyd hyn a gwaith mynach o'r enw Gregor Mendel a'i waith ar blanhigion a'r hyn rydym yn ei alw'n etifeddeg a genynau.

Oddeutu 4 biliwn o flynyddoedd yn ôl, yn dilyn adweithiau cemegol cryf, crëwyd moleciwlau a oedd yn medru creu copi ohonynt eu hunain drwy'r broses a elwir yn 'atgynhyrchu'. Hanner biwliwn o flynyddoedd yn ddiweddarach crëwyd yr hynafiad sy'n perthyn i bopeth byw. Drwy ddatblygu'r broses o ffotosynthesis, cynaeafwyd golau'r haul gan yr hynafiaid hyn a gynhyrchodd ocsigen moleciwlar (O2) a ymledodd drwy'r atmosffer, a ffurfiodd yn ei dro darian o haen osôn a amddiffynnodd yr hyn a oedd yn brysur ddatblygu oddi tano: bywyd. O'r hynafiaid un-gell yma, datblygwyd y gallu i gell ffurfio oddi fewn i gell arall, gan greu organebau amlgellog sef ewcaryotau (*eukaryotes*). Drwy arbenigedd, ffurfiwyd mathau gwahanol a thrwy amsugno ymbelydredd electromagnetig uwchfioled, lledodd y bywyd newydd hwn ar draws ac ar hyd wyneb y Ddaear. Mae'r ffosil cyntaf (neu hynaf) a ganfuwyd hyd yma (2015) oddeutu 3.7 biliwn o flynyddoedd oed, mewn tywodfaen yng Ngorllewin yr Ynys Las.

## Syniadau newydd Darwin: esblygiad drwy ddetholiad naturiol

Charles Darwin a Gregor Mendel yw sylfaenwyr damcaniaeth esblygiad fodern. Cyflwynodd Darwin ei syniadau am ddetholiad naturiol yn 1859. Roedd y syniad yma yn hanfodol bwysig i syniadau Darwin.

Dyma rai o gonglfeini detholiad naturiol:

1. Pe bai pob organeb yn atgynhyrchu'n llwyddiannus, yna byddai poblogaeth y rhywogaeth hwnnw yn cynyddu tu hwnt i reolaeth
2. Mae adnoddau pob amgylchedd yn gyfyngedig (e.e. hyn-a-hyn o goed sydd ar ynys)
3. Mae organebau yn wahanol, ac nid oes byth ddau organeb yn union yr un fath; mae gan bob rhywogaeth, felly, gyfoeth o amrywiaeth ac mae amrywiaeth hefyd, wrth gwrs, yn bodoli rhwng rhywogaethau.
4. Nid yw'r rhan fwyaf o'r epil yn goroesi (2% o bysgod sydd yn goroesi o'r epil (neu'r wyau) sydd yn cael ei gynhyrchu.)
5. Bydd y rhai sy'n goroesi yn atgenhedlu a phasio eu nodweddion i'r genhedlaeth nesaf.
6. Felly mae'r nodweddion sy'n galluogi'r unigolyn i oroesi yn cael eu cadw yn y boblogaeth.

Dyma rai o'r ffactorau sy'n penderfynu pa organebau sy'n goroesi:

1. Ysglyfaethwyr
2. Afiechyd
3. Cystadlaeth am fwyd
4. Cystadlaeth am dir neu (yn enwedig mewn planhigion) am olau ayyb.

Gelwir effaith y ffactorau hyn yn 'Ddetholiad Naturiol'.

Ar y pryd doedd Darwin ddim yn gwybod am gromosomau, ond erbyn heddiw rydym yn gwybod mai cromosomau sydd yn cludo gwybodaeth etifeddol.

## Syniadau gwyddonol yn newid

Fel mae gwybodaeth gwyddonol yn newid, oherwydd tystiolaeth neywdd, mae ein syniadau am bethau yn newid. Yn amser Darwin roedd y mwyafrif o bobl yn credu bod y rhywogaethau naturiol sy'n byw ar y ddaear wedi cael eu creu mewn chydig ddyddiau ac eu bod wedi goroesi heb newid ers hynny. Gelwir hyn yn Greadaeth (o'r gair 'creu'). Cafodd Darwin lawer o bobl crefyddol yn gwrthwynebu ei syniadau gwyddonol newydd. Erbyn heddiw, mae'r rhan fwyaf o wyddonwyr yn derbyn mai detholiad naturiol, ynghyd â mecaniaethau esblygiadol eraill, sy'n gyfrifol am amrywiaeth bywyd.

### Tystiolaeth am Esblygiad

Trwy astudio ffosilau mewn creigiau o wahanol oedran (fel y gwnaeth Darwin yng Nghwm Idwal) a'r newidiadau yn eu ffurf dros gyfnod o amser down i wybod mwy am amser a pha bryd y crëwyd y gwahanol rywogaethau.

### Astudiaeth genetig

Gellir edrych ar y genynau sydd mewn gwahanol rhywogaethau ac wedyn eu cymharu e.e. mae dyn a'r tsimpansî yn rhannu 98% o'u genynau.

## Esblygiad bodau dynol: llinell amser

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Miliwn** o flynyddoedd (CP)  | 55 | 17 | 8 | 4.4 | 4 | 2.8 | 2.3 |  |
| **Digwyddiad**  | Primatau cyntaf yn ymddangos; tebyg i'r Marmoset | Yr epa mawr (neu'r *Hominidae*) yn hollti oddi wrth hynafiaid y gibon | Y Tsimpansî a pherthnasau eraill bodau dynol yn hollti oddi wrth y gorila. | Traed yr *Ardipithecus* yn medru 'gafael'. | *Australopithecus afarensis* yn ymddangos gydag ymennydd o faint y tsimpansî. | LD 350-1 yn ymddangos; efallai mai dyma'r cyntaf yn nheulu'r *Homo* | *Homo habilis* yn ymddangos yn Affrica |  |
|  |  |  |  |  |  | - |  |  |

## Gweler hefyd

* Richard Owen

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.