Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Planhigyn

| Planhigion |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol |
| Parth: | Eukaryota |
| Ddim wedi'i restru: | Archaeplastida |
| Teyrnas: | **Plantae** Haeckel, 1866 |
| Rhaniadau/Ffyla |
| **Algâu gwyrdd Chlorophyta
* Charophyta

**Planhigion tir Planhigion anfasgwlaidd
	+ Marchantiophyta - llysiau'r afu
	+ Anthocerotophyta - cornlysiau
	+ Bryophyta - mwsoglau
* Planhigion fasgwlaidd
	+ Planhigion fasgwlaidd di-had
		- † Rhyniophyta
		- † Zosterophyllophyta
		- Lycopodiophyta - cnwpfwsoglau
		- † Trimerophytophyta
		- Pteridophyta - rhedyn a marchrawn
		- † Progymnospermophyta
	+ Planhigion had
		- † Pteridospermatophyta - hadredyn
		- Pinophyta - conwydd
		- Cycadophyta - sycadau
		- Ginkgophyta - coeden ginco
		- Gnetophyta
		- Magnoliophyta - planhigion blodeuol
 |

Grŵp o bethau byw yw **planhigion**. Ceir tua 300,000 o rywogaethau, gan gynnwys coed, blodau, glaswelltau, rhedyn, mwsoglau a rhai grwpiau o algâu. Astudiaeth planhigion yw botaneg. Organebau amlgellog (ac eithrio rhai o'r algâu) ac ewcaryotig yw planhigion. Maent i gyd yn creu bwyd eu hun drwy ffotosynthesis gan ddefnyddio cloroffyl.

## Tacsonomeg

Dosberthir planhigion yn y deyrnas **Plantae**. Mae'r deyrnas hon yn cynnwys y planhigion tir (Embryophyta) ac, yn aml, mae'n cynnwys yr algâu gwyrdd (Chlorophyta a Charophyta) hefyd. Weithiau, mae'r algâu coch (Rhodophyta) a'r glawcoffytau (Glaucophyta) yn cael eu cynnwys tu fewn i'r deyrnas. Dosbarthwyd grwpiau eraill o algâu, ffyngau a bacteria fel planhigion yn y gorffennol ond fe'u dosberthir mewn teyrnasoedd gwahanol bellach.

## Strwythur planhigion

### Celloedd planhigion

Fel arfer, mae gan gelloedd planhigion gloroplastau, gwagolyn fawr a chellfur sy'n cynnwys seliwlos.

a. Plasmodesmata
b. Cellbilen
c. Cellfur
1. Cloroplast
 d. Pilen thylacoid
 e. Gronyn starts
2. Gwagolyn
 f. Gwagolyn
 g. Tonoplast
h. Mitocondria
i. Perocsisom
j. Cytoplasm
k. Fesiglau pilennog bach
l. Reticwlwm endoplasmig garw
3. Cnewyllyn
 m. Mandwll cnewyllol
 n. Amlen gnewyllol
 o. Cnewyllan
p. Ribosomau
q. Reticwlwm endoplasmig llyfn
r. Fesiglau Golgi
s. Organigyn Golgi
t. Cytosgerbyd ffilamentog

## Dolenni allanol

* Planhigion, BBC Cymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
## Gweler hefyd

* Resbiradaeth cellog
* Planhigion Blodeuol, Conwydd a Rhedyn; cyhoeddwyd 2003
* Planhigyn Arctig-Alpaidd

Wiciadur
Chwiliwch am Planhigyn
yn Wiciadur.
# Mwsogl

| Mwsoglau |
| --- |
|  |
| Migwyn (*Sphagnum*) |
| Dosbarthiad gwyddonol |
| Teyrnas: | Plantae |
| Rhaniad: | **Bryophyta** |
| Dosbarthiadau |
| * Takakiopsida
* Sphagnopsida
* Andreaeopsida
* Andreaeobryopsida
* Oedipodiopsida
* Polytrichopsida
* Tetraphidopsida
* Bryopsida
 |

Planhigion anflodeuol bychan o'r rhaniad **Bryophyta** yw **mwsoglau**. Mae tua 12,000 o rywogaethau yn y byd. Fel arfer maent yn tyfu ar ffurf matiau neu glympiau mewn lleoedd llaith neu gysgodol. Mae mwsoglau'n blanhigion anfasgwlaidd heb feinwe sylem a ffloem i gludo dŵr. Maent yn atgenhedlu â sborau yn hytrach na hadau ond mae ganddynt ddail syml, un gell o ran trwch ar fonyn nad yw'n arbennig o dda am dynnu dŵr a maeth.

Fel rheol, maent yn 0.2–10 cm (0.1–3.9 modf.) o daldra, ond mae rhai rhywogaethau'n llawer mwy na hyn: Dawsonia, yw'r math talaf, a gall dyfu i hyd at 50 cm (20 modf.) o uchter.

## Defnydd gan y werin

Mwsog ar gerrig yng Nghoedydd Aber, ger Rhaeadr Fawr, Bwrdeisdref Conwy
* Sebon Teiliwr: "Bu Mrs Heulwen Roberts o Faentwrog yn son wrthym' 'am fwsogl sy’n tyfu ar lannau pyllau a alwai’n “sebon teiliwr. Cofiai deilwriaid yn ei gasglu yn ystod ei ieuenctid i smwddio i mewn i ddillad i'w startsio. Ni wyddom at ba fwsogl y cyfeiriai, os mwsogl o gwbl ond fe gafwyd, ar ôl rhywfaint o ymchwil, ei bod yn bosibl mai cen cerrig oedd y planhigyn, e.e. *Ramalina calicaris*."
* Mwsoglu - yr arferiad o hel a defnyddio mwsogl gan y werin bobl.
* Llyffethair o fwsogl: "Glywoch chi am neud rhaff o'r sidan bengoch [Polytrichum commune]? Mi ddangosodd 'newyrth i fi dros ugain mlynedd yn ôl sut i neud llyffethair ohono - peth handi iawn i allu i neud ar y mynydd. Ar ôl rhyddhau's pishys o sidan bengoch o wrth ei gilydd a'u neud yn bentwr, mi fachodd nhw a bys un llaw trwy'r llaw arall (oedd ar ffurf arwydd 'ok' dros y twmpath). Wrth eu troi a'u plethu, roedd y gorden a nawd yn cael ei dala yng nghanol y llaw oedd yn troi, ar siâp malwen (h.y. yn cyfyngu ar ei gallu i droi yn rhydd). I fennu, mi ddyblodd y rhaff (a thrwy hynny wrthwneud grym y troi wrth gwrs) a wedyn agor y bleth er mwyn rhoi un pen trwy blethau'r llall. Wrth feddwl, dim llyffethair sensu stricto oedd e, ond cylch - torch oedd ei enw amdano. Mi'i rhoid rownd gwddwg y ddafad er mwyn rhoi ei throed drwyddi." (Carchar yw'r term am llyffethair yn Arfon)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Bryopsida

Bryopsida|  |
| Enghraifft o: | tacson  |
| Safle tacson | dosbarth  |
| Rhiant dacson | Mwsogl  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02wvb6x  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| Bryopsida |
| --- |
|  |
| Capsiwlau'r pluen-fwsogl cypreswydd (*Hypnum cupressiforme*) |
| Dosbarthiad gwyddonol |
| Teyrnas: | Plantae |
| Rhaniad: | Bryophyta |
| Dosbarth: | **Bryopsida** |
| Is-ddosbarthiadau |
|
Bryidae
Buxbaumiidae
Dicranidae
Diphysciidae
Funariidae
Timmiidae |

Y dosbarth mwyaf o fwsoglau yw **Bryopsida**. Mae'n cynnwys tua 11,500 o rywogaethau, mwy na 95% o fwsoglau'r byd. Fe'u nodweddir gan un neu ddau gylch o ddannedd cymalog o gwmpas ceg y capsiwl sy'n cynnwys y sborau.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Tree of Life: Bryopsida Archifwyd 2010-06-20 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*