# Brwydr Coed Llathen

Brwydr Coed Llathen| Castell Dinefwr |
| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | 1257  |
| Lleoliad | Llandeilo  |
|  |
| Gwladwriaeth | Cymru, y Deyrnas Unedig  |
| Rhanbarth | Sir Gaerfyrddin  |
| Dynodwyr |

Mae **Brwydr Coed Llathen** a **Brwydr y Cymerau** yn ddwy frwydr a ymladdwyd ar yr un diwrnod (2 Mehefin 1257), lle cafodd Byddin Cymru ddwy fuddugoliaeth fawr yn erbyn y Saeson. Cânt eu cyfrif ymhlith y brwydrau pwysicaf a ymladdwyd yn hanes Cymru, gyda'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, yn ei anterth. Mae rhai haneswyr yn eu hysyried yn un frwydr, mewn dwy ran: y cyntaf yng Nghoed Llathen, plwyf Llangathen - tua 5 km i'r gorllewin o Landeilo, a'r ail yn 'y Cymerau'. Mae lleoliad Coed Llathen yn wybyddus ers canrifoedd (gweler map 1888 yr Os; cyfeirnod grid SN579229), a cheir nifer o enwau caeau a lleoedd eraill sy'n coffau'r frwydr, ond ceir ychydig o ddadl am union leoliad 'Cymerau' a ymladdwyd pan oedd byddin Lloegr ar ffo. Lladdwyd 3,000 o Saeson a llond dwrn o Gymry.

Cofnodwyd yr hanes yn yr *Annales Cambriae* ac ym *Mrut y Tywysogion* (Peniarth MS 20 a Llyfr Coch Hergest). Disgrifir y frwydr hefyd yn Saesneg gan Mathew Paris yn ei Chronica Majora, lle nodir fod y golled i'r Saeson yn un enfawr, ac mewn nifer o lawysgrifau eraill, yn bennaf ym mynachlogydd Osney a Tewkesbury.

## Cefndir

**Brwydrau rhwng y Cymry a'r Eingl-Normaniaid**
|
**X Twtil, 1401X Aberconwy, 1194Bron yr Erw, 1075 XBryn Derwin, 1255 XBryn Glas, 1402 XX Crogen, 1165Hyddgen, 1401 Xy Grysmwnt, 1405 XX Coed Llathen, 1257Crug Mawr, 1136 XMynydd Carn, 1081 XPwll Melyn, 1405 X** |  |

Yn fuan cyn Pasg 1257, fe aeth Llywelyn ap Iorwerth i ryfel ar draws ffin Aberteifi yr holl ffordd i Faldwyn. Yn yr haf, anfonwyd byddin breninol Seisnig i wrthymosod, ac roedd yn ymwybodol fod pwer Llywelyn tu hwnt i Wynedd yn rhannol yn deillio o'i cydweithrediad gyda Maredudd ap Rhys Gryg. Bwriad y brenin Edward oedd dychwelyd tiroedd i Rhys Fychan a ildiodd i Maredudd yn dilyn ymyrraeth Llywelyn. Mae'n debygol y daeth y syniad tu ôl i'r cynllun gan Stephen Bauzan yn dilyn ei aflwyddiant y flwyddyn gynt ac felly roedd ganddo reswm dros ymgyrch newydd yn ardal Ystrad Tywi.

## Brwydrau

Lleoliad tebygol rhai o'r mannau perthnasol i Frwydr Coed Llathen a'r Cymerau.
### Llandeilo

Gadawodd Stephen Bauzan Gaerfyrddin ar 31 Mai 1257 ac ar ôl deithio am ddiwrnod daeth ei fyddin i ardal Llandeilo Fawr lle gwersyllant. Yn ystod y nos, anfonodd Maredudd ab Owain a Maredudd ap Rhys eu milwyr yn gylch o amgylch y wersyllfa. Pan dorodd y wawr fe wnaethon nhw ymosod drwy fwrw cawod o saethau a gwaywffyn ar yr ymosodwyr o Loegr. Bu'n rhaid i gadlywyddion Bauzan gydnabod na fyddent yn cyrraedd Dinefwr y diwrnod hwnnw. Llithrodd Rhys Fychan i ffwrdd y diwrnod canlynol a theithiodd i Ddinefwr ar ben ei hun. Bu ymosodiad gan y Cymry am ail ddiwrnod a bu arfwisgoedd y Saeson "yn ddim gwell na gorchuddion lliain oherwydd ffrynigrwydd ymosodiad y Cymry".

### Coed Llathen a'r Cymerau

Map 1888 yr OS, gan ddangos maes y gad ac enwau'r caeau "Cae Tranc" a "Cae Dial" a'r ffermdy "Llethr-Cadfan". Gweler y map.Penderfynodd gadlywyddion Bauzan deithio i Aberteifi, lle'r arhosai dynion a chyflenwadau o Iwerddon a orchmynwyd gan Edward. Yna yng Nghoed Llathen, collodd fyddin Bauzan rhan mawr o'i cyflenwadau ac ar ôl cyrraedd Cymerau tua ganol dydd; bu brwydr ar dir agored lle gollodd y fyddin 'frenhinol' 3,000 o ddynion. Ac er mai o'r argdlwyddiaethau Eingl-Normanaidd y cymerwyd y rhan fwyaf o'r dynion i ffurfio'r fyddin 'brenhinol", roedd llawer ohonynt yn Gymry. Er hyn, nododd y croniclwyr fod y frwydr hon yn fuddigoliaeth Gymreig fawr. Yn ôl Brut y Tywysogion, fe lwyddodd Llywelyn i sicrhau fod Rhys Fychan a Maredudd ap Rhys yn cymodi a parhawyd i frwydr yn y de-orllewin. Er hyn, nid oedd Maredudd yn ymddiried yn Llywelyn bellach i'r un raddau ac roedd yn rhaid iddo roi etifeddiaeth Rhys yn ôl iddo yn Ystrad Tywi. O dan ystyriaeth y croniclwyr, ar ôl y brwydrau hyn roedd Llywelyn wedi dyrchafu ei statws i'r un raddau a Llywelyn Fawr. Nodir arwyddocad y frwydr hefyd gan y croniclwr o Sais Mathew Paris, lle roddir moliant i Llywelyn a beirniadaeth llym o Edward.

## Gweler hefyd

* Brwydr Bryn Derwin - pan drechodd Llywelyn ei frodyr Owain a Dafydd, gan ddod a Gwynedd gyfan dan ei reolaeth.
* Brwydr Cydweli - buddugoliaeth arall i Fyddin Cymru yn 1258
* Oes y Tywysogion

## Cyfeiriadau