Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Maharashtra

Maharashtra|  |
|  |
| Math | talaith India  |
|  |
| Prifddinas | Mumbai, Nagpur  |
| Dinas fwyaf | Mumbai Fwyaf  |
| Poblogaeth | 112,372,972  |
| Sefydlwyd | * 1 Mai 1960
 |
| Pennaeth llywodraeth | Devendra Fadnavis  |
| Cylchfa amser | UTC+05:30  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Marathi  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | India  |
| Gwlad |  India |
| Arwynebedd | 307,713 ±1 km²  |
| Yn ffinio gyda | Gujarat, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Karnataka, Goa, Dadra a Nagar Haveli, Telangana  |
| Cyfesurynnau | 18.97°N 72.82°E  |
| IN-MH  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Maharashtra Legislative Assembly  |
| Corff deddfwriaethol | Maharashtra Legislature  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Governor of Maharashtra  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Ramesh Bais  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Chief Minister of Maharashtra  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Devendra Fadnavis  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Maharashtra** yn nhalaith yng ngorllewin India. Mumbai yw prifddinas y dalaith a'r ddinas fwyaf, ac mae Pune hefyd yn un o ddinasoedd mwyaf India.

Lleoliad Maharashtra yn India

|  | **Taleithiau a thiriogaethau India** |
| --- | --- |
| **Taleithiau** | Andhra Pradesh • Arunachal Pradesh • Assam • Bihar • Chhattisgarh • Goa • Gorllewin Bengal • Gujarat • Haryana • Himachal Pradesh • Jharkhand • Karnataka • Kerala • Madhya Pradesh • Maharashtra • Manipur • Meghalaya • Mizoram • Nagaland • Orissa • Punjab • Rajasthan • Sikkim • Tamil Nadu • Telangana • Tripura • Uttarakhand • Uttar Pradesh
 |
| **Tiriogaethau** | Ynysoedd Andaman a Nicobar • Chandigarh • Dadra a Nagar Haveli • Daman a Diu • Delhi • Jammu a Kashmir • Lakshadweep • Puducherry
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **India**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Teyrnas yr Eidal

Teyrnas yr Eidal| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 18 Mehefin 1946  |
| Poblogaeth | 42,399,000  |
| Rhan o | Y Cynghreiriaid, Triple Alliance  |
| Dechrau/Sefydlu | 17 Mawrth 1861  |
| Rhagflaenwyd gan | Brenhiniaeth Sardinia, Kingdom of the Two Sicilies, Kingdom of Lombardy–Venetia, Taleithiau'r Babaeth, Ymerodraeth Awstria  |
| Olynwyd gan | Yr Eidal  |
|  |
| Rhagflaenydd | Gweriniaeth Almaeneg-Awstria, Imperial Free City of Trieste, Free State of Fiume, Kingdom of the Two Sicilies, Teyrnas Sardinia  |
| Olynydd | Yr Eidal  |
| Aelod o'r  canlynol | Cynghrair y Cenhedloedd  |
| Enw brodorol | Regno d'Italia  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02psqkz  |
| Quora | Kingdom-of-italy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwladwriaeth a fodolai o 1861 hyd 1946 oedd **Teyrnas yr Eidal**. Daeth i fodolaeth ar 17 Mawrth 1861 ar ôl uno'r Eidal yng nghyfnod y Risorgimento, pan gyhoeddwyd Vittorio Emanuele II yn frenin. Daeth i ben ar 10 Mehefin 1946, pan ddiddymwyd y frenhiniaeth, ar ôl i bobl yr Eidal bleidleisio o blaid gweriniaeth mewn refferendwm ar 2 Mehefin 1946. Arweiniodd y refferendwm hwn at Gweriniaeth yr Eidal sy'n dal i fodoli heddiw.

Brenhinoedd Teyrnas yr Eidal
| #
 |  | Brenin
 | Cyfnod teyrnasiad
 | Monogram
 | Arfbeisiau
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 |  | **Victor Emmanuel II** (1820–1878)
 | 17 Mawrth 1861 – 9 Ionawr 1878
 |  |     |
| 2
 |  | **Umberto I** (1844–1900)
 | 9 Ionawr 1878 – 29 Gorffennaf 1900
 |  |     |
| 3
 |  | **Victor Emmanuel III** (1869–1947)
 | 29 Gorffennaf 1900 – 9 Mai 1946
 |  |     |
| 4
 |  | **Umberto II** (1904–1983)
 | 9 Mai 1946 – 12 Mehefin 1946
 |  |  |

## Cyfeiriadau
# Môr Adria

Môr Adria|  |
| Math | môr, basn draenio  |
| Enwyd ar ôl | Adria  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Môr Canoldir  |
| Gwlad | Yr Eidal, Slofenia, Croatia, Montenegro, Albania, Bosnia a Hertsegofina, Gogledd Macedonia  |
| Arwynebedd | 138,595 km²  |
| Uwch y môr | 0 metr  |
| Yn ffinio gyda | Yr Eidal, Balcanau  |
| Cyfesurynnau | 42.77583°N 15.42611°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Braich neu gilfach o'r Môr Canoldir yw **Môr Adria** neu'r **Môr Adriatig**. Mae'n ymestyn rhwng arfordir dwyreiniol Yr Eidal a de-ddwyrain Ewrop (Slofenia, Croatia, Montenegro, Albania) yng nghanolbarth gogledd y Môr Canoldir. Ceir cyferbyniaeth drawiadol rhwng y ddau arfordir: isel a thywodlyd yw arfordir yr Eidal tra fod yr arfordir dwyreiniol yn greigiog gyda nifer o ynysoedd mawr a bach. Yn ei ben eithaf mae'r môr yn gorffen yn Gwlff Fenis. Ei hyd yw tua 750 km (466 milltir).

Mae'r prif ddinasoedd ar ei lannau yn cynnwys Brindisi, Bari, Fenis, Trieste, Dubrovnik, Split a Rijeka.

Dominyddir ei lannau dwyreiniol gan gadwyn mynyddoedd yr Alpau Dinarig.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ewrop**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Môr Tirrenia

Môr Tirrenia|  |
| Math | môr  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Môr Canoldir  |
| Gwlad | Yr Eidal  |
| Arwynebedd | 275,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 40°N 12°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Môr sy'n rhan o'r Môr Canoldir yw **Môr Tirrenia**, **y Môr Tyrhenaidd**, **Môr Tirreno** neu **Môr Tyren** (Eidaleg: *mar Tirreno*).

Saif y môr rhwng rhan de-orllewinol tir mawr yr Eidal ac ynysoedd Corsica, Sardinia a Sicilia. Y rhanbarthau o'r Eidal ay y tir mawr sy'n ffinio ar y môr yma yw Calabria, Basilicata, Campania, Lazio a Toscana. Mae'n cysylltu a Môr Ionia trwy Gulfor Messina.

## Cyfeiriadau
# Môr Liguria

Môr Liguria|  |
| Math | môr ymylon  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Môr Canoldir  |
| Gwlad | Ffrainc, Yr Eidal, Monaco  |
| Cyfesurynnau | 43.4983°N 9.0417°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Braich neu gilfach o'r Môr Canoldir yw **Môr Liguria** (Eidaleg: *Mar Ligure*; Ffrangeg: *Mer Ligurienne*). Mae'n ymestyn rhwng arfordir de-ddwyreiniol Ffrainc (Côte d'Azur) ac arfordir gogledd-gorllewinol Yr Eidal (Liguria a Toscana). Mae ynys Corsica yn gorwedd i'r de. Yn y de-ddwyrain mae'r môr yn ffinio â Môr Tirrenia, tra yn y gorllewin mae'n ffinio â phrif ran y Môr Canoldir. Yn ei ben eithaf mae'n gorffen yng Ngwlff Genova.

Porthladd pwysicaf y rhanbarth yw Genova. Mae La Spezia a Livorno yn borthladdoedd pwysig eraill ar ei arfordir creigiog.

Môr Liguria (map Eidalaidd). Mae'r llinellau coch yn dangos y ffiniau yn ôl Y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol; mae'r llinellau glas yn dangos y ffiniau yn ôl yr Istituto Idrografico della Marina (Yr Eidal).
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ewrop**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Arlywydd yr Eidal

Arlywydd yr Eidal| Enghraifft o: | swydd  |
| Math | Arlywydd y Weriniaeth  |
| Dechrau/Sefydlu | 1 Ionawr 1948  |
| Deiliad presennol | Sergio Mattarella  |
| Deiliaid a'u cyfnodau | - Giuseppe Saragat (29 Rhagfyr 1964 – 29 Rhagfyr 1971),
- Giovanni Leone (29 Rhagfyr 1971 – 15 Mehefin 1978),
- Francesco Cossiga (3 Gorffennaf 1985 – 28 Ebrill 1992),
- Carlo Azeglio Ciampi (18 Mai 1999 – 15 Mai 2006),
- Giorgio Napolitano (15 Mai 2006 – 14 Ionawr 2015)
 |
| Hyd tymor | 7 blwyddyn  |
| Rhagflaenydd | Provisional Head of State of Italy  |
| Enw brodorol | Presidente della Repubblica Italiana  |
| Gwladwriaeth | Yr Eidal  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09pwq9  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Arlywyddion yr Eidal
Dyna restr o **Arlywyddion yr Eidal** ers sefydlu Gweriniaeth yr Eidal ym 1946.

* 1946–1948: Enrico De Nicola (1877–1959)
* 1948–1955: Luigi Einaudi (1874–1961)
* 1955–1962: Giovanni Gronchi (1887–1978)
* 1962–1964: Antonio Segni (1891–1972)
* 1964–1971: Giuseppe Saragat (1898–1988)
* 1971–1978: Giovanni Leone (1908–2001)
* 1978–1985: Alessandro Pertini (1896–1990)
* 1985–1992: Francesco Cossiga (1928–2010)
* 1992–1999: Oscar Luigi Scalfaro (1918–2012)
* 1999–2006: Carlo Azeglio Ciampi (ganwyd 1920)
* 2006–2015: Giorgio Napolitano (ganwyd 1925)
* 2015–: Sergio Mattarella (ganwyd 1941)

## Gweler hefyd

* Brenhinoedd yr Eidal
# Sergio Mattarella

|  |
| --- |
| Sergio Mattarella |
|
 |
|

---

12fed Arlywydd yr Eidal
 |
| **Deiliad** |
| **Cymryd y swydd** 31 Ionawr 2015
 |
| Rhagflaenydd
 | Giorgio Napolitano
 |
|

---

 |
| Geni
 | 23 Gorffennaf 1941 Palermo, Sisili
 |
| Plaid wleidyddol
 | Partito Democratico
 |
| Priod
 | Marisa Chiazzese († 2012)
 |

**Sergio Mattarella** (ganwyd 23 Gorffennaf 1941) yw Arlywydd yr Eidal ers 31 Ionawr 2015; mae hefyd yn Llywydd-etholedig a barnwr. Bu'n aelod o Lywodraeth yr Eidal rhwng 1983 a 2008, gan wasanaethu fel Gweinidog Addysg y wlad rhwng 1989 a 1990 a Gweinidog Amddiffyn rhwng 1999 a 2001. Yr un flwyddyn, daeth yn farnwr yn Llys Cyfansoddiadol yr Eidal.

Etholwyd ef yn Arlywydd ar 31 Ionawr 2015 gyda 665 o bleidleisiau allan o 1009 o bleidleiswyr. Bydd y llw ar 3 Chwefror 2015. Cafodd ei enw am y swydd hon ei gynnig gan y Prif Weinidog Matteo Renzi. Mae'n olynnu Giorgio Napolitano a fu'n Arlywydd am gyfnod o naw mlynedd - y cyfnod hiraf yn hanes Arlywyddiaeth Gweriniaeth yr Eidal. Ei ddatganiad cyntaf fel Arlywydd oedd: "Hed fy meddyliau ar unwaith, ac yn arbennig, i broblemau a gobeithion ein cyd-ddinasyddion."

## Bywyd personol

Bu farw ei wraig Marisa Chiazzese yn 2012, a hithau'n fam i dri o'i blant.

## Oriel

* Sergio Mattarella, 3 Chwefror 2015, yn tyngu llw o flaen y Llywodraeth.
* Sergio Mattarella gyda'i ragflaenydd Giorgio Napolitano

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Eidaleg) Gwefan swyddogol Llywyddiaeth yr Eidal

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Giorgio Napolitano** | **Arlywydd yr Eidal** 31 Ionawr 2015 –
 | Olynydd: deiliad |
# Sisili

Sisili|  |
|  |
| Math | rhanbarth ymreolaethol gan statud arbennig, ardal ddiwylliannol  |
|  |
| Prifddinas | Palermo  |
| Poblogaeth | 4,983,478  |
| Sefydlwyd | * 15 Mai 1946
 |
| Pennaeth llywodraeth | Renato Schifani  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 25,711 km²  |
| Uwch y môr | 3,340 metr  |
| Cyfesurynnau | 37.6°N 14.02°E  |
| IT-82  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Sicily  |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Rhanbarthol Sicili  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | arlywydd Sicili  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Renato Schifani  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys yn y Môr Canoldir a rhanbarth yr Eidal yw **Sisili** (hefyd **Sisilia**) (Sisilieg: *Sicìlia*; Eidaleg: *Sicilia*). Palermo yw'r brifddinas.

Sisili yw'r ynys fwyaf yn y Môr Canoldir. Ei harwynebedd tir, gan gynnwys y mân ynysoedd, yw 25,710 km² (9927 milltir²). Mae'r ynys yn fynyddig iawn, gan godi i 1800m ym Mynydd Etna. Mae Culfor Messina yn gorwedd rhwng yr ynys a'r tir mawr.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 5,002,904.

Cymharu maint a lleoliad Sisili gyda Chymru
Rhennir y rhanbarth yn naw talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Agrigento
* Caltanissetta
* Catania
* Enna
* Messina
* Palermo
* Ragusa
* Siracusa
* Trapani

Taleithiau Sisili

## Hanes

*Prif: Hanes Sisili*
Ymsefydlai'r Groegiaid ar yr ynys o'r 8fed ganrif CC ymlaen. Meddianwyd rhan o'r ynys gan y Carthaginiaid yn fuan ar ôl hynny a bu cryn ymrafael rhwng y ddwy blaid am rai canrifoedd. Fe'i meddianwyd gan y Rhufeiniaid yn ail hanner y drydedd ganrif CC ac erbyn 211 CC roedd yn dalaith Rufeinig.

Goresgynnwyd yr ynys gan yr Arabiaid yn y 9g a datblygodd diwylliant hybrid unigryw ar yr ynys. Yn 1060 cyrhaeddodd y Normaniaid a meddianwyd yr ynys ganddynt yn eu tro. Yn 1266 coronwyd Siarl I, brenin Napoli a Sisili yn frenin Angevinaidd cyntaf Sisili. Cwnwerwyd yr ynys gan deyrnas Aragon yn 1284 yn sgîl Cyflafan y Gosber Sisiliaidd.

Creuwyd Teyrnas y Ddwy Sisili yn 1815 gan Ferdinand I o Awstria a Hwngari. Cipiodd Garibaldi yr ynys yn 1860 ac unwyd Sisili â gweddill yr Eidal. Am flynyddoedd bu hanes yr ynys yn ansefydlog a llawn tensiynau cymdeithasol oherwydd cyflwr economaidd y wlad, tlodi a grym y Maffia a cheidwadwyr eglwysig. Ymfudodd nifer fawr o Sisiliaid tlawd i'r Unol Daleithiau oherwydd hynny.

Heddiw, mae Sisili, gyda'r ynysoedd llai oddi amgylch (Ynysoedd Égadi ac Ynysoedd Lipari yw'r ddau grŵp mwyaf) yn rhanbarth hunanlywodraethol yn yr Eidal.

## Economi

Erbyn heddiw mae economi yr ynys yn bur ffynnianus. Un o'r diwydiannau mwyaf yw twristiaeth.

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* (Eidaleg) Gwefan swyddogol
# Lluoedd milwrol

Llu parhaol, proffesiynol o filwyr neu herwfilwyr a hyfforddir ar gyfer rhyfela yw **llu milwrol**.

## Gweler hefyd

* Gorfodaeth filwrol
* Gwasanaeth milwrol
* Lluoedd arfog
* Milisia

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **luoedd milwrol** neu **wyddor filwrol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal

Stryd yn Pompeii
Sassi di Matera.
Y Ponte dei Sospiri ("Pont yr Ocheneidiau") yn Fenis.
Mae'r isod yn restr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal:

* Palas Caserta yn Caserta gyda’r Parc, Acwedwct Vanvitelli ac adeiladau San Leucio
* Arfordir Amalfi
* Ardal Archaeolegol Aquileia a’r Basílica Patriarchaidd
* Ardal Archaeolegol Agrigento
* Ardal Archaeolegol Pompeii, Herculaneum a Torre Annunziata
* Assisi, Basilica San Francesco d'Assisi a safleoedd eraill
* Gardd Fotanegol Padova (Orto Botanico), Padova
* Castel del Monte, Andria, Puglia
* Eglwys Gaderiol, Torre Civica a Piazza Grande, Modena
* Eglwys a Chwfaint Dominicanaidd Santa Maria delle Grazie gyda "Y Swper Olaf" gan Leonardo da Vinci
* Parc Cenedlaethol Cilento a Vallo di Diano gydag Ardal Archaeolegol Pæstum ac Velia, a’r Certosa di Padula
* Dinas Verona
* Dinas Vicenza a’r Filas Paladaidd yn y Veneto
* Crespi d'Adda
* Hynafiaethau Cristionogol cynnar yn Ravenna
* Mynwentydd Etrwscaidd Cerveteri a Tarquinia
* Ferrara a delta Afon Po
* Le Strade Nuove a system y Palazzi dei Rolli yn Genova
* Canol hanesyddol Pienza
* Canol hanesyddol Fflorens
* Canol hanesyddol Napoli
* Canol hanesyddol Rhufain a Basilica Sant Paul Tu Allan I’r Muriau (Rhennir gyda’r Fatican)
* Canol hanesyddol San Gimignano
* Canol hanesyddol Siena
* Canol hanesyddol Urbino
* I Sassi di Matera
* Isole Eolie (Ynysoedd Aeolaidd)
* Trefi Baroc Diweddar y Val di Noto, de-ddwyrain Sicilia
* Piazza del Duomo, Pisa
* Portovenere, Cinque Terre, ac ynysoedd (Palmaria, Tino a Tinetto)
* Preswylfeydd Ty Brenhinol Savoy (Torino a Rhanbarth Torino)
* Lluniau craig Valcamonica
* Sacri Monti, Piedmont a Lombardi
* Sassi di Matera
* Su Nuraxi di Barumini
* Siracusa a Mynwent Pantalica
* Y trulli yn Alberobello (Bari)
* Val d'Orcia
* Fenis
* Villa Adriana (Tivoli)
* Villa Romana del Casale
* Villa d'Este, (Tivoli)
# Hanes yr Eidal

Giuseppe Garibaldi
Mae **hanes yr Eidal** yn mynd yn ôl i gyfnod cynnar iawn, er mai yn gymharol ddiweddar yr unwyd yr Eidal i greu'r wladwriaeth fodern.

Daw'r enw *Italia* o'r hen enw am bobloedd a thiriogaeth de yr Eidal. Yn y rhan yma, roedd nifer o bobloedd wahanol, megis yr Etrwsciaid, Samnitiaid, Umbriaid a Sabiniaid. Yn y gogledd, ymsefydlodd llwythau Celtaidd o gwmpas dyffryn afon Po.

Yn rhan ddeheuol yr orynys ac ar ynys Sicilia, ymsefydlodd Groegiaid rhwng 800 a 600 CC, a gelwid y rhan yma yn *Magna Graecia* ("Groeg Fawr") mewn Lladin. Yn y gogledd, yr Etrwsciaid oedd y grym mwyaf yn y cyfnod cynnar. Yn y 4 CC gorchfygwyd hwy gan y Rhufeiniaid, ac yn y 3 CC gorchfygodd Rhufain y Groegiaid yn y de hefyd.

Bu cyfres o ryfeloedd, y Rhyfeloedd Pwnig, rhwng Rhufain a Carthago; yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig bu'r cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn ymgyrchu yn yr Eidal am flynyddoedd. Er iddo ennill nifer o fuddugoliaethau ysgubol dros y Rhufeiniaid, bu raid iddo encilio o'r Eidal yn y diewedd. Ar ddiwedd y Trydydd Rhyfel Pwnig yn 146 CC, dinistriwyd Carthago.

Tyfodd Ymerodraeth Rhufain yn gyflwym yn y cyfnod canlynol; concrwyd Gâl gan Iŵl Cesar rhwng 60 a 50 CC. Daeth ei fab mabwysiedig, Augustus, yn ymerawdwr cyntaf Rhufain.

Daeth yr ymerodraeth yn y gorllewin i ben yn y 5g, a meddiannwyd yr Eidal gan bobloedd Almaenig megis yr Ostrogothiaid a'r Lombardiaid. Ffurfiwyd nifer o wladwriaethau.

Dim ond yn y 19g yr ad-unwyd yr Eidal, gyda Giuseppe Mazzini a Giuseppe Garibaldi ymhlith y prif ysgogwyr. Sefydlwyd Teyrnas yr Eidal yn 1861. Daeth Benito Mussolini, arweinydd plaid y Ffasgwyr yn Brif Weinidog yn 1922. Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, daeth Mussolini a'r Eidal i mewn i'r rhyfel ar ochr yr Almaen. Diswyddwyd ef yn 1943, a'i saethu yn 1945.

Ar 2 Mehefin 1946, cafwyd pleidlais mewn refferendwm i ddileu'r frenhiniaeth ac i sefydlu Gweriniaeth yr Eidal. Mabwysiadwyd y cyfansoddiad newydd ar 1 Ionawr 1948.

## Gweler hefyd

* Ostrogothiaid
* Yr Ymerodraeth Rufeinig
# Samnium

Yr Eidal tua 400 CC
Rhanbarth hanesyddol yn yr Eidal yn rhan ddeheuol canolbarth mynyddoedd yr Apenninau oedd **Samnium** (Osceg: **Safinim**; Eidaleg: **Sannio**). Yma y trigai'r **Samnitiaid**, grŵp ethnig o lwythau Sabelaidd a reolai'r ardal rhwng tua 600 CC a thua 290 CC. Roedd Samnium yn ffinio ar Latium yn y gogledd, ar Lucania yn y de, ar Campania yn y gorllewin ac ar Apulia yn y dwyrain. Y prif ddinasoedd oedd Bovaiamom, heddiw Bojano. a Malventum, yn ddiweddarach Beneventum, a heddiw Benevento).

Roedd y Samnitiaid wedi eu rhannu i o leiaf bedwar llwyth, y Pentri, gyda'u prifddinas yn Bovianum, y Caraceni, y Caudini a'r Hirpini. Bovianum oedd prifddinas y gynghrair.

Ymladdodd y Samnitiaid nifer o ryfeloedd yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Enillasant frwydr bwysig yn erbyn y Rhufeiniaid yn 321 CC, ond gorchfygwyd hwy yn 290 CC. Ymladdasant yn erbyn Rhyfain eto yn Rhyfel y Cyngheiriaid, ond gorchfygwyd hwy gan Lucius Cornelius Sulla yn 82 CC, gyda lladdfa fawr.
# Etrwsciaid

Etrwsciaid|  |
| Enghraifft o: | gwareiddiad, grwp ethnig hanesyddol  |
| Crefydd | Mytholeg etrwsgaidd  |
| Yn cynnwys | Etruscan society, Etruscan archaic period, Etruscan Orientalizing period, Etruscan classical period, Etruscan Hellenistic period  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/099sl  |
| Thesawrws y BNCF | 35648  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o bobloedd canolbarth a gogledd yr Eidal a Corsica yn y cyfnod clasurol oedd yr **Etrwsciaid** (Lladin: *Etrusci* neu *Tusci*, Groeg Τυρρήνιοι *(Tyrrhēnioi)*.

Y gwareiddiad Etrwscaidd a deuddeg dinas y Cynghrair Etrwscaidd
Gwahaniethir yr Etrswciaid gan iaith y credid nad oedd yn iaith Indo-Ewropeaidd a chelfyddyd nodweddiadol. Yng ngyfnod cynnar Teyrnas Rhufain, roedd tri chynghrair o ddinasoedd Etrwscaidd, yn Etruria, yn nyffryn Afon Po ac yn Latium a Campania. Roedd Rhufain ar ymylon tiriogaethau'r Etrwsciaid, ac mae tystiolaeth eu bod yn ddarostyngedig i'r Etrwsciaid hyd nes i'r Rhufeiniaid gipio Veii yn 396 CC.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Afon Po

Afon Po|  |
| Math | afon  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Piemonte, Lombardia, Emilia-Romagna, Veneto  |
| Gwlad | Yr Eidal  |
| Cyfesurynnau | 44.70144°N 7.09306°E, 44.97°N 12.5469°E  |
| Tarddiad | Pian del Re  |
| Aber | Môr Adria  |
| Llednentydd | Dora Baltea, Adda, Oglio, Mincio, Tanaro, Pellice, Sangone, Dora Riparia, Stura di Lanzo, Orco, Sesia, Agogna, Afon Ticino, Olona Inferiore, Lambro, Scrivia, Trebbia, Taro, Parma (river), Enza, Secchia, Panaro, Ghiandone, Chiavenna, Arda, Maira, Versa, Grana del Monferrato, Rotaldo, Scuropasso, Stura del Monferrato, Nure, Varaita, Crostolo, Staffora, Malone, Banna, Terdoppio, Curone, Chisola, Q2996825, Tepice, Tidone, Colatore Agognetta, Q3862842, Meletta, Torrente Leona, Rio di Valle Maggiore, Oglio  |
| Dalgylch | 74,000 cilometr sgwâr  |
| Hyd | 652 ±1 cilometr  |
| Arllwysiad | 1,460 metr ciwbic yr eiliad  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Afon Po** (Lladin: *Padus*) yn afon sy'n tarddu ger Monviso yn yr Alpau Cottaidd ac yn llifo am 652 km (405 milltir) i'r dwyrain ar hyd gogledd yr Eidal. Mae'n cyrraedd y Môr Adriatig gerllaw Fenis. Afon Po yw'r afon hwyaf yn yr Eidal, ac mae ei dalgylch yn 71,000 km².

Mae'r afon yn llifo trwy nifer o ddinasoedd a threfi pwysig, yn cynnwys Torino, ac mae wedi ei chysylltu a Milan trwy rwydwaith o sianeli a elwir yn *navigli*. Bu gan Leonardo da Vinci ran yn y gwaith o gynllunio'r rhain. Cyn i'r afon gyrraedd y môr, mae'n ffurfio delta sylweddol, gyda llawr o sianeli bach a pump mawr: *Po di Maestra*, *Po della Pila*, *Po delle Tolle*, *Po di Gnocca* a *Po di Goro*.

Yn y cyfnod Rhufeinig gelwid dyffryn Afon Po yn Gallia Cisalpina, oedd yn cael ei rannu yn *Gallia Cispadana* i'r de o'r afon a *Gallia Transpadana* i'r gogledd. Heddiw gelwir dyffryn Afon Po yn *Pianura Padana*. Mae'r afon dan reolaeth awdurdod arbennig, y *Magistrato delle Acque*.

Lleoliad Afon Po
Afon Po yn Torino
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# 4 CC

2g CC - **1g CC** - 1g

50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au

9 CC 8 CC 7 CC 6 CC 5 CC - **4 CC** - 3 CC 2 CC 1 CC 1 2

---

## Digwyddiadau

* Herod Archelaus yn dod yn ethnarch Iudaea a Herod Antipas yn dod yn detrarch Galilea a Perea.

## Genedigaethau

* Iesu (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau

* Herod Fawr
* Marcus Tullius Tiro, cyn-gaethwas Cicero
# 3 CC

2g CC - **1g CC** - 1g

50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au

8 CC 7 CC 6 CC 5 CC 4 CC - **3 CC** - 2 CC 1 CC 1 2 3

---

## Digwyddiadau

## Genedigaethau

* Seneca, gwladweinydd Rhufeinig
* 24 Rhagfyr - Servius Sulpicius Galba, ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau
# Rhyfeloedd Pwnig

Rhyfeloedd Pwnig|  |
| Enghraifft o: | cyfres o ryfeloedd  |
| Dechreuwyd | 264 CC  |
| Daeth i ben | 146 CC  |
| Lleoliad | Gweriniaeth Rhufain, Ancient Carthage  |
| Yn cynnwys | Rhyfel Pwnig Cyntaf, Ail Ryfel Pwnig, Trydydd Rhyfel Pwnig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0634t  |
| Quora | Punic-wars  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Hannibal yn croesi'r Alpau yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig. Ffresco o tua 1510, Amgueddfa'r Capitol, Rhufain.
Y **Rhyfeloedd Pwnig** yw'r term a ddefnyddir am gyfres o ryfeloedd rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago, a ymladdwyd rhwng 264 CC a 146 CC. Daw'r enw o'r term Lladin am y Carthaginiaid, *Punici*, yn gynharach *Poenici*, oherwydd eu bod o dras y Ffeniciaid.

## Y Rhyfel Pwnig Cyntaf

*Prif: Rhyfel Pwnig Cyntaf*
Ymladdwyd y rhyfel rhwng 264 CC a 241 CC, gyda llawer o'r brwydro ar ynys Sicilia, a hefyd ymladd ar y môr rhwng y ddwy lynges. Wedi brwydro hir, bu raid i Carthago ofyn am delerau heddwch, a chollodd lawer o diriogaethau.

## Yr Ail Ryfel Pwnig

*Prif: Ail Ryfel Pwnig*
Yn y blynyddoedd yn dilyn y Rhyfel Pwnig Cyntaf, enillodd Carthago drefedigaethau newydd yn Sbaen, a daeth yn bwerus unwaith eto. Dechreuodd yr Ail Ryfel Pwnig yn Sbaen yn 218 CC. Penderfynodd y cadfridog Carthaginiaidd Hannibal ymosod ar yr Eidal, ac enillodd nifer o fuddugoliaethau syfrdanol dros y Rhufeiniaid, a ddioddefodd golledion enbyd. Fodd bynnag Rhufain fu'n fuddugol unwaith eto, ac yn 202 CC bu raid i Carthago dderbyn telerau Rhufain ac ildio, gan golli ei threfedigaethau a gorfod talu swm fawr o arian i Rufain dros gyfnod o flynyddoedd.

## Y Trydydd Rhyfel Pwnig

*Prif: Trydydd Rhyfel Pwnig*
Gorchfygwyd Carthago gan y Rhufeiniaid eto yn y Trydydd Rhyfel Pwnig (149 CC hyd 146 CC), a dinistriwyd y ddinas yn llwyr.