Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ail Ryfel Pwnig

Ail Ryfel Pwnig|  |
| Enghraifft o: | rhyfel  |
| Rhan o | Rhyfeloedd Pwnig  |
| Dechreuwyd | 218 CC  |
| Daeth i ben | 201 CC  |
| Rhagflaenwyd gan | Rhyfel Pwnig Cyntaf  |
| Olynwyd gan | Trydydd Rhyfel Pwnig  |
| Lleoliad | Y Môr Canoldir, Italia, Hispania, Empúries, Affrica, Groeg yr Henfyd  |
| Yn cynnwys | Battle of Carteia, Siege of Saguntum, Battle of the Upper Baetis, Battle of New Carthage, Battle of Baecula, Brwydr Cannae, Battle of Zama  |
| Gwladwriaeth | Sbaen  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0727h  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Hannibal yn croesi'r Alpau yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig. Ffresco o tua 1510, Amgueddfa'r Capitol, Rhufain.
Rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago, a ymladdwyd rhwng 218 CC a 202 CC oedd yr **Ail Ryfel Pwnig** yw'r term a ddefnyddir am gyfres o ryfeloedd rhwng 264 CC a 146 CC. Daw'r enw "Pwnig" o'r term Lladin am y Carthaginiaid, *Punici*, yn gynharach *Poenici*, oherwydd eu bod o dras y Ffeniciaid.

Yn y blynyddoedd yn dilyn y Rhyfel Pwnig Cyntaf, enillodd Carthago drefedigaethau newydd yn Sbaen dan arweiniad Hamilcar Barca, a daeth yn bwerus unwaith eto. Dechreuodd yr Ail Ryfel Pwnig yn Sbaen yn 202 CC. Penderfynodd y cadfridog Carthaginiaidd Hannibal, mab Hamilcar Barca, ymosod ar yr Eidal, ac arweiniodd fyddin yn cynnwys nifer sylweddol o eliffantod dros yr Alpau.

Yn ystod y blynyddoedd nesaf enillodd nifer o fuddugoliaethau syfrdanol dros y Rhufeiniaid, yn arbennig ym mrwydrau Trebia, Trasimene a Cannae. Mae tactegau Hannibal ym mrwydr Cannae yn parhau i gael eu hastudio heddiw. Lladdwyd rhwng 50,000 a 70,000 o Rufeinwyr yn y frwydr yma, sy’n yn ei gwneud yn un o’r brwydrau un diwrnod mwyaf gwaedlyd a gofnodir.

Problem Hannibal oedd nad oedd ganddo’r offer angenrheidiol i gipio dinasoedd caerog. Gobeithiai y byddai’r dinasoedd oedd yn cefnogi Rhufain yn troi i gefnogi Carthago yn dilyn ei lwyddiannau milwrol. Gwireddwyd hyn i raddau; er enghraifft trôdd dinas Capua at y Carthaginiaid. Yn raddol dysgodd y Rhufeiniaid oddi wrth Hannibal ei hun, a gwnaethant eu gorau i osgoi brwydr yn erbyn prif fyddin Hannibal. Yn 207 CC gorchfygwyd a lladdwyd ei frawd Hasdrubal Barca pan geisiodd arwain byddin arall i’r Eidal i atgyfnerthu Hannibal..

Yn 203 CC, gorfododd ymosodiad Rhufeinig ar Ogledd Affrica dan arweiniad Scipio Africanus ef i adael yr Eidal i amddiffyn Carthago. Gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Zama. Yn 202 CC bu raid i Carthago dderbyn telerau Rhufain ac ildio, gan golli ei threfedigaethau a gorfod talu swm fawr o arian i Rufain dros gyfnod o flynyddoedd.
# Hannibal

| Hannibal |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 247 CC  Carthago  |
| Bu farw | 183 CC  o meddwdod  Gebze  |
| Dinasyddiaeth | Ancient Carthage  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, arweinydd milwrol  |
| Tad | Hamilcar Barca  |
| Priod | Imilce  |
| Plant | Haspar Barca  |
| Llinach | Barcids  |
| Gwobr/au | illustrious son  |

*Am enghreifftiau eraill o'r enw Hannibal, gweler Hannibal (gwahaniaethu).*
Hannibal y cyfrif modrwyau a gymerwyd oddi ar gyrff lladdedigion Rhufeinig ym Mrwydr Cannae. Cerflun yn y Louvre.
Cadfridog a gwladweinydd Carthaginaidd oedd **Hannibal**, mab Hamilcar Barca, (247 CC – c. 183 CC).

Bu Hamilcar Barca, tad Hannibal, yn ymladd yn Sbaen, lle enillodd lawer o diriogaethau newydd i Carthago. Pan laddwyd ef mewn brwydr, daeth brawd-yng-nghyfraith Hannibal, Hasdrubal Hardd, yn arweinydd y fyddin Garthaginaidd yn Sbaen. Pan laddwyd ef yn (221 CC), cyhoeddodd y fyddin Hannibal yn arweinydd, a chadarnhawyd hyn gan lywodraeth Carthago. Daeth Hannibal yn enwog yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig, a ddechreuodd yn Sbaen yn 218 CC. Penderfynodd Hannibal ymosod ar yr Eidal, ac arweiniodd fyddin oedd yn cynnwys eliffantod dros yr Alpau i ogledd yr Eidal. Yn ystod y blynyddoedd nesaf enillodd nifer o fuddugoliaethau syfrdanol dros y Rhufeiniaid, yn arbennig ym mrwydrau Trebia, Trasimene a Cannae. Mae tactegau Hannibal ym mrwydr Cannae yn parhau i gael eu hastudio heddiw. Lladdwyd rhwng 50,000 a 70,000 o Rufeinwyr yn y frwydr yma, sy’n yn ei gwneud yn un o’r brwydrau un diwrnod mwyaf gwaedlyd a gofnodir.

Problem Hannibal oedd nad oedd ganddo’r offer angenrheidiol i gipio dinasoedd caerog. Gobeithiai y byddai’r dinasoedd oedd yn cefnogi Rhufain yn troi i gefnogi Carthago yn dilyn ei lwyddiannau milwrol. Gwireddwyd hyn i raddau; er enghraifft trôdd dinas Capua at y Carthaginiaid. Yn raddol dysgodd y Rhufeiniaid oddi wrth Hannibal ei hun, a gwnaethant eu gorau i osgoi brwydr yn erbyn prif fyddin Hannibal. Yn 207 CC gorchfygwyd a lladdwyd ei frawd Hasdrubal Barca pan geisiodd arwain byddin arall i’r Eidal i atgyfnerthu Hannibal..

Yn 203 CC, gorfododd ymosodiad Rhufeinig ar Ogledd Affrica dan arweiniad Scipio Africanus ef i adael yr Eidal i amddiffyn Carthago. Gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Zama.

Bu raid i Carthago ildio i’r Rhufeiniaid, a derbyn y telerau a osodwyd gan Rufain. Etholwyd Hannibal yn *suffet*, ac am gyfnod bu’n rheoli Carthago yn effeithiol iawn. Llwyddodd i wella sefyllfa Carthago yn sylweddol, ond dychrynodd hyn y Rhufeiniaid, ac yn 195 CC mynasant fod Hannibal yn cael ei ildio iddynt fel carcharor. Bu raid i Hannibal ffoi o’r ddinas a bu’n byw yn llys Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn Syria, lle bu’n gynghorydd Antiochus yn ei ryfel yn erbyn Rhufain. Pan orchfygwyd Antiochus, bu raid i Hannibal ffoi i Bithynia. Mynnodd y Rhufeiniaid fod Hannibal yn cael ei drosglwyddo iddynt hwy fel carcharor, ac i osgoi hyn, lladdodd ei hun trwy gymryd gwenwyn.
# Trydydd Rhyfel Pwnig

Trydydd Rhyfel Pwnig|  |
| Enghraifft o: | rhyfel  |
| Rhan o | Rhyfeloedd Pwnig  |
| Dechreuwyd | 149 CC  |
| Daeth i ben | 146 CC  |
| Rhagflaenwyd gan | Ail Ryfel Pwnig  |
| Lleoliad | Tiwnisia  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0fssw  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ymladdwyd y **Trydydd Rhyfel Pwnig** rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago o 149 CC hyd 146 CC).

Wedi blynyddoedd o frwydro, roedd Rhufain wedi gorchfygu Carthago yn yr Ail Ryfel Pwnig, ac wedi rhoi telerau heddwch i Carthogo oedd yn ei hamddifadu o'i meddiannau tramor ac yn eu gorfodi i dalu swm mawr o arian i Rufain. Un o'r telerau oedd na allai Carthago fynd i ryfel yn erbyn neb heb ganiatâd Rhufain.

Roedd buddugoliaethau Hannibal yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig wedi codi ofn ar y Rhufeiniaid. Yn y senedd, dechreuodd Marcus Porcius Cato ymgyrch i sicrhau fod Carthago yn cael ei dinistrio, gan ddiweddu pob araith, ar unthyw bwnc, gyda'r geiriau *Ceterum censeo, Carthaginem esse delendam* (*Heblaw hynny, rwy'n credu fod rhaid dinistrio Carthago*). Yn 149 CC, aeth Carthago i ryfel yn erbyn Numidia heb ganiatâd Rhufain. Cyhoeddodd Rhufain ryfel ar Carthago, a gyrrwyd byddin Rufeinig dan Scipio Aemilianus.

Bu'r ymladd yn galetach nag a ddisgwyliai'r Rhufeiniaid, a chymerodd dair blynedd cyn i Scipio fedru cipio'r ddinas. Dinistrwyd y ddinas, a gwerthwyd y trigolion fel caethion.
# Ostrogothiaid

Ostrogothiaid| Mawsoleum Theodoric yn Ravenna |
| Enghraifft o: | grwp ethnig hanesyddol  |
| Math | llwyth, Gothiaid  |
| Yn cynnwys | Greuthungi  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05m3b  |
| Quora | Ostrogoths  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Teyrnas yr Ostrogothiaid
Roedd yr **Ostrogothiaid** (Greuthung neu y Gothiaid Disglair), yn un o'r ddwy gangen o'r Gothiaid, llwyth Germanaidd yn wreiddiol o'r diriogaeth sy'n awr yn nwyrain Yr Almaen. Cangen arall y Gothiaid oedd y Fisigothiaid.

Ymddengys i lwyth y Gothiaid ymrannu yn ddau rywbryd tua'r 3g. Ymddengys i'r Ostrogothiaid sefydlu teyrnas rhwng Afon Donaw ac Afon Dniepr yn yr hyn sy'n awr yn Rwmania. Daethant dan reolaeth yr Huniaid am gyfnod, gan ymladd gyda'r Huniaid ym Mrwydr Chalons yn 451. Wedi marwolaeth Attila yn 453 daethant yn annibynnol, a gorchfygasant feibion Attlia ym Mrwydr Neadao 454 dan Theodemir.

Daethant i gytundeb a'r Ymerodraeth Rufeinig a sefydlwyd hwy yn Pannonia. Yn 488 daeth mab Theodemir, Theodoric Fawr, i gytundeb a'r Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, Zeno, i gipio Yr Eidal oddi wrth Odoacer. Cipiwyd Ravenna yn 493, a chymerodd Theodoric y ddinas yma fel ei brifddinas. Meddiannodd yr Eidal i gyd, a chredir i hyd at 250,000 o Ostrogothiaid ymsefydlu yno. Daeth Theodoric hefyd yn reolwr y Fisigothiaid yn Sbaen.

Bu farw Theodoric yn 526, a gwanychwyd y deyrnas gan ymladd mewnol. Yn 535 gyrroedd yr Ymerawdwr Bysantaidd Justinianus I y cadfridog Belisarius i arwain ymgyrch yn erbyn yr Ostrogothiaid yn yr Eidal. Cipiodd Belisarius Napoli a Rhufain yn 536 a Ravenna yn 540. Galwyd Belisarius i'r dwyrain yn fuan wedyn, a gallodd yr Ostrogothiaid adennill tir dan eu brenin newydd Totila. Dychwelodd Belisarius i'r Eidal i'w wynebu yn 545, ond roedd yr ymerawdwr yn ei ddrwgdybio ac yn 548 galwyd ef yn ôl a rhoddwyd y fyddin i gadfridog arall, Narses. Lladdwyd Totila ym mrwydr Taginae yn 552 ac yn fuan wedyn daeth teyrnas yr Ostrogothiaid i ben.

## Brenhinoedd yr Ostrogothiaid yn yr Eidal

* Theodemir (cyn cyrraedd yr Eidal)
* Theodoric Fawr 493-526
* Athalaric 526-534
* Theodahad 534-536
* Witiges 536-540
* Ildibad 540-541
* Eraric 541
* Totila 541-552
* Theia 552-553
# 1861

18g - **19g** - 20g

1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au

1856 1857 1858 1859 1860 - **1861** - 1862 1863 1864 1865 1866

---

## Digwyddiadau

* 18 Chwefror - Mae Vittorio Emanuele II, dug Safwy a brenin Sardinia, yn dod brenin yr Eidal
* 12 Ebrill - Dechreuad y Rhyfel Cartref America
* Awst - Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru gyntaf yn Aberdâr
* 9 Hydref - Brwydr Ynys Santa Rosa yn y Rhyfel Cartref America

## Genedigaethau

* 7 Ebrill – Clara Novello Davies, cantores (m. 1943)
* 5 Mai – Syr John Edward Lloyd, hanesydd (m. 1947)
* 6 Mai – Rabindranath Tagore, bardd (m. 1941)
* 19 Mai – Nellie Melba, cantores (m. 1931)
* 20 Hydref – William Lowe, milwr (m. 1944)
* 26 Hydref – Richard Griffith, llenor, bardd a newyddiadurwr (m. 1947)
* 30 Hydref – Antoine Bourdelle, cerflunydd ac arlunydd (m. 1929)
* 8 Rhagfyr – Georges Méliès, cyfarwyddwr ffilm (m. 1938)

## Marwolaethau

* 17 Ionawr – Lola Montez
* 8 Mai – Thomas Lloyd-Mostyn, gwleidydd, 31
* 29 Mehefin – Elizabeth Barrett Browning, bardd, 55
* 5 Medi – William Addams-Williams, gwleidydd, 74
* 26 Medi – Morris Davies (Meurig Ebrill), bardd, 71
* 14 Rhagfyr – Albert o Sachsen-Coburg a Gotha, gŵr Fictoria, brenhines y Deyrnas Unedig, 42

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Griffith Jones (Glan Menai) - *Hywel Wyn*
* John Jones (Vulcan) - *Athrawiaeth yr Iawn*
* David Owen (Brutus) - *Cofiant y Diweddar Barch. Thomas Williams*
* William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Emmanuel*
* Robert Williams (Trebor Mai) - *Fy Noswyl*
* Charles Dickens - *Great Expectations*
* George Eliot - *Silas Marner*
* Jane Williams (Ysgafell) - *The Literary Women of England*

### Drama

* Léon Gozlan - *La Pluie et le beau temps*

### Cerddoriaeth

* Hugh Jerman - *Deus Misereatur*
* William Steffe - *John Brown's Body*

## Gwyddoniaeth

* Darganfod yr elfen gemegol Thaliwm gan Syr William Crookes

## Cyfeiriadau
# Giuseppe Garibaldi

| Giuseppe Garibaldi |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 4 Gorffennaf 1807  Nice  |
| Bu farw | 2 Mehefin 1882  Caprera  |
| Dinasyddiaeth | Riograndense Republic, Teyrnas yr Eidal, Ffrainc, Teyrnas Sardinia, Periw  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, ysgrifennwr, hunangofiannydd, gwrthryfelwr milwrol, person milwrol, hurfilwr, ymladdwr rhyddid  |
| Swydd | Aelod o Gynulliad Cenedlaethol Ffrainc, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, aelod o Siambr Dirprwyon Teyrnas yr Eidal, member of the Chamber of Deputies of the Kingdom of Sardinia  |
| Adnabyddus am | Risorgimento  |
| Plaid Wleidyddol | Historical Far Left, Historical Left, Action Party, Giovine Italia  |
| Tad | Domenico Garibaldi  |
| Priod | Anita Garibaldi, Giuseppina Raimondi, Francesca Armosino  |
| Partner | Elpis Melena  |
| Plant | Ricciotti Garibaldi, Rosa Garibaldi, Teresa Garibaldi, Clelia Garibaldi, Manlio Garibaldi, Rosita Garibaldi, Anita Garibaldi, Menotti Garibaldi  |
| Gwobr/au | Grand Officer of the Military Order of Italy, Gold Medal of Military Valour, Commemoration Medal for the thousand of Marsala, Shield of San Antonio  |
| llofnod |
|  |

Arweinydd milwrol a gwleidyddol o'r Eidal oedd **Giuseppe Garibaldi** (4 Gorffennaf 1807 – 2 Mehefin 1882).

Ganed Garibaldi yn ninas Nice yn Ffrainc. Daeth yn gapten llong yn 1832. Y flwyddyn wedyn, hwyliodd i Taganrog, Rwsia, lle cyfarfu a Giovanni Battista Cuneo, alltud o'r Eidal ac aelod o fudiad *La Giovine Italia* ("Yr Eidal Ieuanc"), a oedd wedi ei sefydlu gan Giuseppe Mazzini i geisio uno'r Eidal a'i rhyddhau o reolaeth Awstria. Yn Genefa yn ddiweddarach ym 1833, cyfarfu a Mazzini ei hun. Ymunodd Garibaldi a'r Carbonari, ac yn Chwefror 1834 Montevideo, Wrwgwái, yn 1841, lle priododd ei wraig, Anita. Cymerodd ran amlwg yn Rhyfel Cartref Wrwgwái, gan ffurfio lleng o Eidalwyr ac ennill nifer o fuddugoliaethau.

Dychwelodd i'r Eidal yn 1848, a chymerodd ran amlwg yn yr ymladd yno. Gorchfygodd fyddin Ffrengig lawer mwy ar 30 Ebrill 1849, ond yn ddiweddarach y flwyddyn honno bu raid iddo ffoi i San Marino. Bu yn Ninas Efrog Newydd am gyfnod. Dychwelodd i'r Eidal yn 1854, ac enillodd nifer o fuddugoliaethau dros yr Awstriaid. Bu ganddo ran amlwg yn y brwydrau a arweiniodd at uno'r Eidal.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ffenicia

Ffenicia| Math | gwlad ar un adeg, arddull  |
|  |
| Sefydlwyd | * 2500 (yn y Calendr Iwliaidd) CC (tua)
 |
| Daearyddiaeth |
| Cyfesurynnau | 34.11667°N 35.65°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Delw pen o Carthago
**Ffenicia** yw’r enw a ddefnyddir am diriogaeth a gwareiddiad Semitaidd, yn wreiddiol o lannau dwyreiniol y Môr Canoldir, yn cyfateb yn fras i Libanus heddiw. Galwai’r bobl eu hunain yn *kna'ani* neu *ben kna'an*, yn cyfateb i’r Cananeaid yn y Beibl, ond defnyddir y term “Ffeniciaid” am eu disgynyddion oedd yn byw o gwmpas y glannau hyd at Dor (Israel heddiw) ac *Arados*, neu *Arwad* (Syria heddiw), rhwng 1200 CC a choncwest y rhanbarthau hyn gan Islam

Roedd y Ffeniciaid yn ddylanwadol iawn o gwmpas Môr y Canoldir; er enghraifft datblygodd yr wyddor a ddefnyddir trwy ran helaeth o’r byd heddiw o’r wyddor Ffeniciaidd. Roedd yr wyddor Ffeniciaidd yn cynnwys 22 symbol, pob un yn dynodi sain arbennig. Nid oedd llafariaid yn cael eu cynnwys. Benthyciwyd y syniad i’r gwyddorau Groeg a Hebraeg, a datblygodd gwyddorau eraill o’r rhain. Ymhilth eu dinasoedd pwysicaf roedd Biblos, Tyrus a Sidon. Oddi yno sefydlwyd gwladychiadau pwysig ar ynys Cyprus ac yn arbennig ddinas Carthago yng ngogledd Affrica, a ddaeth yn un o bwerau mawr Môr y Canoldir.

Fel marsiandwyr yr oedd y Ffeniciaid yn fwyaf enwog, a sefydlasant rwydwaith masnachol o gwmpas Mor y Canoldir a thu hwnt. O ran crefydd, yr oedd pantheon pob dinas yn amrywio, ond y prif dduwiau oedd Baal, Astarte, Dagon, Resef, Tanit a Melqart.

## Llyfryddiaeth ddethol

* *Je m'appelle Byblos*, Jean-Pierre Thiollet, H & D, Paris, 2005. ISBN 2 914 266 04 9
# Teyrnas Rhufain

Teyrnas Rhufain|  |
| Math | cyfnod o hanes, gwlad ar un adeg  |
|  |
| Prifddinas | Rhufain, Rhufain  |
| Sefydlwyd | * 21 Ebrill 753 CC
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Lladin  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | yr henfyd  |
| Lleoliad | Latium  |
| Cyfesurynnau | 42°N 12°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Citizens' Assemblies of the Roman Kingdom, Senate of the Roman Kingdom  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | King of Rome  |
|  |
| Crefydd/Enwad | ardal o fewn Rhufain hynafol  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Romulus a Remus yn cael eu magu gan y fleiddiast.
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Rhufain ar 21 Ebrill 753 CC gan Romulus a Remus, disgynyddion Aeneas o Gaerdroea. Efeilliaid oeddynt, meibion y duw Mawrth a Rhea Silvia, merch chwedlonol Numitor, brenin Alba Longa. Cafodd yr efeilliaid ifainc eu taflu i Afon Tiber gan Amulius, oedd wedi diorseddu Numitor. Cawsant eu golchi i'r lan a'u magu gan fleiddiast. Yn ddiweddarach fe'u darganfuwyd gan fugail a'u mabwysiadu ganddo.

Yn nes ymlaen sefydlasant ddinas Rhufain ar y llecyn lle cawsant eu golchi i'r lan. Dywedir i Romulus a Remus sefyll ar ddau fryn a gwylio am arwyddion. Gwelodd Remus chwech fwltur, ond gwelodd Romulus ddeuddeg, ac felly ef gafodd osod sylfaen y ddinas. Cododd Romulus y ddinas ar allt Palatein.

Tyfodd y ddinas yn raddol o sefydliadau bychain o gwmpas rhyd dros Afon Tiber. Bu cyfres o frenhinoedd ar Rufain, hyd nes i'r brenin olaf, Lucius Tarquinius Superbus, gael ei ddiorseddu a'i alltudio tua 510 neu 509 CC. Ystyrir hyn fel dechreuad Gweriniaeth Rhufain.

## Brenhinoedd Rhufasin

*Dyddiadau yn dilyn Marcus Terentius Varro.*

* Romulus (753 CC - 716 CC)
* Numa Pompilius (715 CC - 674 CC)
* Tullus Hostilius (673 CC - 642 CC)
* Ancus Marcius (642 CC - 617 CC)
* Lucius Tarquinius Priscus (616 CC - 579 CC)
* Servius Tullius (578 CC - 535 CC)
* Lucius Tarquinius Superbus (535 CC - 510 CC)
# Oesoedd Canol Cynnar

Term yw **Oesoedd Canol Cynnar** a ddefnyddir gan haneswyr i ddisgrifio rhan gyntaf yr Oesoedd Canol, o'r cyfnod ôl-Rufeinig hyd at tua dechrau'r 11g. Mae'r diffiniad yn amrywio rhywfaint yn ôl y wlad neu ranbarth ac mae'r term, fel y term 'Oesoedd Canol' ei hun, yn cael ei ddefnyddio gan amlaf i gyfeirio at gyfnod yn hanes Ewrop a rhanbarthau cyfagos. Mae'r term yn cynnwys y cyfnod a elwir weithiau "yr Oesoedd Tywyll".

Yn hanes gwledydd Prydain, mae haneswyr yn defnyddio'r term 'Oesoedd Canol Cynnar' i gyfeirio at y cyfnod rhwng diwedd rheolaeth Rhufain ym Mhrydain a dyfodiad y Normaniaid. Gelwir y cyfnod rhwng ymadawiaid y llengoedd a sefydlu Cymru, yr Alban a Lloegr fel tiriogaethau diffiniedig, fwy neu lai, y cyfnod Ôl-Rufeinig, a welodd yr Eingl-Sacsoniaid yn ymestyn eu grym ar draul y Brythoniaid: dyma gyfnod yr Hen Ogledd a sefydlu teyrnasoedd cynnar Cymru.

Dilynwyd yr Oesoedd Canol Cynnar gan yr 'Oesoedd Canol Uwch' (*High Middle Ages*) a chyfeirir at ran olaf yr Oesoedd Canol fel yr Oesoedd Canol Diweddar.

## Gweler hefyd

* Yr Oesoedd Canol
* Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru
* Yr Oesoedd Canol yng Nghymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Fenis

Fenis|  |
|  |
| Math | cymuned, dinas ddi-gar, dinas â phorthladd, dinas, dinas fawr, dinas-wladwriaeth Eidalaidd  |
| Enwyd ar ôl | Veneti  |
|  |
| Poblogaeth | 250,369  |
| Sefydlwyd | * 25 Mawrth 421
 |
| Pennaeth llywodraeth | Simone Venturini  |
| Gefeilldref/i | Isfahan, Baku, Istanbwl, Lisbon, Nice, Sarajevo, Suzhou, Tallinn, Nürnberg, Thessaloníci, St Petersburg, Tel Aviv, Lübeck, Aveiro, Trieste, Piran, Dubrovnik, Yerevan, Rimini, Tirana, Basra, Fort Lauderdale, Aksaray, Bwrdeistref Larnaca, Contrada della Chiocciola, Yangzhou  |
| Nawddsant | Marc  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Fenis a'i morlyn, Dinas Fetropolitan Fenis, Tre Venezie  |
| Sir | Dinas Fetropolitan Fenis  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 415.9 km²  |
| Uwch y môr | 2 metr  |
| Gerllaw | Morlyn Fenis, Môr Adria  |
| Yn ffinio gyda | Campagna Lupia, Cavallino-Treporti, Marcon, Martellago, Mira, Musile di Piave, Quarto d'Altino, Scorzè, Chioggia, Jesolo, Mogliano Veneto, Spinea  |
| Cyfesurynnau | 45.4397°N 12.3319°E  |
| Cod post | 30121–30176  |
| IT-VE  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | cyngor dinas Fenis  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Fenis  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Simone Venturini  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas hanesyddol a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Fenis** (Eidaleg: *Venezia*), sy'n brifddinas talaith Veneto. Mae gan y ddinas awyrgylch deniadol ac mae'r *gondolas* traddodiadol a chychod eraill yn dal i deithio hyd ei chamlesi.

Roedd poblogaeth *comune* Venezia yng nghyfrifiad 2011 yn 261,362.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Basilica San Marco
* Basilica Santa Maria della Salute
* La Fenice
* Maes Awyr Marco Polo
* Palas Doge
* Palazzo Contarini del Bovolo
* Palazzo Grassi
* Piazza San Marco
* Pont yr Ochneidiau
* Pont Rialto

## Enwogion

* Tomaso Albinoni (cyfansoddwr)
* Sebastian Cabot (fforiwr)
* Canaletto (arlunydd)
* Giacomo Casanova (awdur)
* Christine de Pisan (c. 1364 – c. 1430), bardd ac awdures (magwyd yn Ffrainc)
* Veronica Franco (bardd)
* Carlo Goldoni (dramodydd)
* Antonio Lotti (cyfansoddwr)
* Pab Clement XIII
* Pab Pawl II
* Marco Polo (fforiwr)
* Tullio Serafin (cerddor)
* Giuseppe Sinopoli (cerddor)
* Giovanni Battista Tiepolo (arlunydd)
* Tintoretto (arlunydd)
* Antonio Vivaldi (cyfansoddwr)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Pisa

Pisa|  |
|  |
| Math | dinas, cymuned, tref goleg  |
|  |
| Poblogaeth | 88,737  |
| Pennaeth llywodraeth | Michele Conti  |
| Gefeilldref/i | Iglesias, Angers, Acre, Kolding, Jericho, Niles, Coral Gables, Unna, Cagliari, Ocala, Hangzhou, Santiago de Compostela, Rhodes, Bwrdeistref Kolding  |
| Nawddsant | Rainerius, Bona of Pisa  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Eidaleg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Talaith Pisa  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 185.07 km²  |
| Uwch y môr | 4 ±1 metr  |
| Gerllaw | Afon Arno  |
| Yn ffinio gyda | Collesalvetti, Livorno, Cascina, San Giuliano Terme  |
| Cyfesurynnau | 43.72°N 10.4°E  |
| Cod post | 56100, 56121–56128  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | maer Pisa  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Michele Conti  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Pisa**, sy'n brifddinas talaith Pisa yn rhanbarth Toscana. Saif ger aber Afon Arno.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 85,858.

Adeilad enwocaf Pisa yw'r tŵr, y dywedir bod Galileo wedi talu pethau oddi arno i weld pa mor gyflym y syrthiai gwahanol bethau. Yn y Canol Oesoedd, roedd Pisa yn weriniaeth annibynnol. Cyrhaeddodd ei uchafbwynt yn y 12fed a'r 13g, pan oedd ei meddiannau yn cynnwys ynys Sardinia. Daeth ei hannibyniaeth i ben yn 1406, pan goncrwyd hi gan Fflorens. Dynodwyd y *Piazza del Duomo* yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Yr eglwys gadeiriol
* Y tŵr (*Campanile* / y "Tŵr Gogwyddol" neu'r "Tŵr Cam")
* Y bedyddfa (*Battistero*)
* Mynwent y *Campo Santo*

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Tŵr Gogwyddol Pisa |
| Tŵr Gogwyddol Pisa  |

 |

## Pobl enwog o Pisa

* Fibonacci (tua 1170–tua 1250), mathemategydd
* Galileo Galilei, (1564–1642), gwyddonydd a seryddwr

## Cyfeiriadau