Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lucca

Lucca|  |
|  |
| Math | cymuned, dinas  |
|  |
| Poblogaeth | 88,798  |
| Pennaeth llywodraeth | Mario Pardini  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Colmar, Schongau, Sint-Niklaas, Gorinchem, South San Francisco, Gogolin, Buenos Aires, Maceió, Perth, Gorllewin Awstralia, Abingdon-on-Thames, Lucca Sicula  |
| Nawddsant | Paulinus of Antioch  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Talaith Lucca  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 185.79 km²  |
| Uwch y môr | 19 ±1 metr  |
| Gerllaw | Serchio  |
| Yn ffinio gyda | Borgo a Mozzano, Camaiore, Capannori, Pescaglia, San Giuliano Terme, Massarosa, Vecchiano  |
| Cyfesurynnau | 43.85°N 10.52°E  |
| Cod post | 55100  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | maer Lucca  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Mario Pardini  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Lucca**, sy'n brifddinas talaith Lucca yn rhanbarth Toscana. Saif mewn gwastatir ffrwythlon wrth ymyl Môr Liguria.

Sefydlwyd Lucca gan yr Etrwsciaid a daeth yn wladfa Rufeinig ym 180 CC. Mae grid hirsgwar ei ganolfan hanesyddol yn cadw'r cynllun stryd Rhufeinig.
Mae'n enwog am furiau'r ddinas sydd wedi goroesi yn gyfan o oes y Dadeni.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 87,200.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Cattedrale di San Martino
* Palazzo Ducale
* Palazzo Mansi
* Palazzo Pfanner
* San Michele in Foro
* Teatro del Giglio, tŷ opera
* Torre delle Ore, tŵr cloc
* Torre Guinigi
* Villa Garzoni
* Villa Guinigi

## Pobl enwog o Lucca

* Giacomo Puccini (1858–1924), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau

## Oriel

* Golygfa o Torre delle Ore
* Eglwys San Michele in Foro
* Teatro del Giglio
* Muriau'r ddinas
# Cremona

Cremona|  |
|  |
| Math | cymuned, dinas, dinas-wladwriaeth  |
|  |
| Poblogaeth | 70,637  |
| Sefydlwyd | * 400 CC
 |
| Gefeilldref/i | Alaquàs, Krasnoyarsk, Adeje, Füssen  |
| Nawddsant | Hommebon de Crémone  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Eidaleg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Talaith Cremona  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 70.49 km²  |
| Uwch y môr | 47 ±1 metr  |
| Yn ffinio gyda | Bonemerse, Castelvetro Piacentino, Gerre de' Caprioli, Malagnino, Persico Dosimo, Spinadesco, Stagno Lombardo, Castelverde, Gadesco-Pieve Delmona, Monticelli d'Ongina, Sesto ed Uniti, Polesine Parmense  |
| Cyfesurynnau | 45.1333°N 10.0247°E  |
| Cod post | 26100  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd yr Eidal, yw **Cremona**, sy'n prifddinas talaith Cremona yn rhanbarth Lombardia.

Roedd poblogaeth *comune* Cremona yng nghyfrifiad 2011 yn 69,589.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Eglwys gadeiriol
* Loggia dei Militi
* Museo Civico Ala Ponzone (amgueddfa)
* Theatr Ponchielli

## Enwogion

* Nicola Amati (1596–1684), luthiwr
* Claudio Monteverdi (1567–1643), cyfansoddwr
* Amilcare Ponchielli (1834–1886), cyfansoddwr
* Giuseppe Cremonini (1866–1903), canwr opera

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Eidaleg) Gwefan y ddinas

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Siena

Siena|  |
|  |
| Math | tref goleg, cymuned, dinas  |
|  |
| Poblogaeth | 52,812  |
| Gefeilldref/i | Avignon, Weimar, Wetzlar, L'Aquila, Buffalo, Bernalda, Cetinje  |
| Nawddsant | Ansanus  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Talaith Siena  |
| Sir | Talaith Siena  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 118.53 km²  |
| Uwch y môr | 322 ±1 metr  |
| Yn ffinio gyda | Asciano, Castelnuovo Berardenga, Monteroni d'Arbia, Sovicille, Monteriggioni  |
| Cyfesurynnau | 43.3183°N 11.3314°E  |
| Cod post | 53100  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | maer Siena  |
|  |
| Sefydlwydwyd gan | Senius and Aschius  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Siena**, sy'n brifddinas talaith Siena yn rhanbarth Toscana.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 52,839.

Sefydlwyd Siena yn y cyfnod Etrwscaidd (tua 900 CC hyd 400 CC), pan oedd yn eiddo llwyth y Saina. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Augustus, sefydlwyd tref Rufeinig, *Saena Julia*, yma. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Siena gan Senius, mab Remus, brawd Romulus.

Nid oedd Siena yn dref lewyrchus iawn yn y cyfnod Rhufeinig, a dim ond wedi i'r ardal ddod i feddiant y Lombardiaid y daeth ei safle yn fwy addas ar gyfer masnach. Cipiwyd y ddinas gan Siarlymaen yn 774, a daeth yn ganolfan fasnach bwysig.

Yn ystod y 12g a'r 13g roedd Seiena yn ddinas-wladwriaeth anninynnol, a bu llawer o ymladd rhyngddi hi a dinas Fflorens. Ar 4 Medi 1260 ymladdwyd Brwydr Montaperti, pan enillodd y Sieniaid frwydr fawr dros fyddin Fflorens, gan ladd tua
15,000 ohonynt. Sefydlwyd Prifysgol Siena yn 1203. Daeth Gweriniaeth Siena i ben yn 1555, pan fu raid iddi ildio i Fflorens.

Ymhlith y prif atyniadau i ymwelwyr mae'r Duomo di Siena, yr eglwys gadeiriol, sy'n un o'r enghreifftiau gorau o bensaernïaeth Romanésg. Enwyd canol hanesyddol Siena yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Duomo di Siena |
| Duomo di Siena  |

 |

## Cyfeiriadau
# Perugia

Perugia|  |
|  |
| Math | cymuned, dinas, dinas fawr, cyrchfan i dwristiaid  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Poblogaeth | 161,748  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Seattle, Constanța, Bratislava, Aix-en-Provence, Tübingen, Potsdam, Alatri, Grand Rapids, Siracusa, Contrada Sovrana dell'Istrice, Olsztyn, Scranton  |
| Nawddsant | Colomba da Rieti, Constantius of Perugia  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Eidaleg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Talaith Perugia  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 449.51 km²  |
| Uwch y môr | 493 ±1 metr  |
| Yn ffinio gyda | Bastia Umbra, Deruta, Gubbio, Marsciano, Piegaro, Umbertide, Valfabbrica, Assisi, Magione, Torgiano, Corciano, Panicale  |
| Cyfesurynnau | 43.111918°N 12.388548°E  |
| Cod post | 06121–06135  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | maer Perugia  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Perugia**, sy'n brifddinas talaith Perugia a rhanbarth Umbria hefyd. Saif gerllaw Afon Tiber.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 162,449.

Ymhlith enwogion Perugia mae'r arlunydd Pietro Vannucci, a elwid yn Perugino, oedd yn athro i Raffael. Mae'r ddinas yn enwog am ei siocled.

Roedd Perugia yn sefydliad Umbriaidd yn wreiddiol, ond mae'n ymddangos gyntaf mewn cofnodion fel *Perusia*, un o ddeuddeg dinas cynghrair yr Etrwsciaid.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Eglwys Gadeiriol San Lorenzo
* Eglwys San Pietro (Sant Pedr)
* Fontana Maggiore
* Ipogeo dei Volumni
* Palazzo dei Priori (neuadd y ddinas)
* Rocca Paolina (castell)

## Enwogion

* Vincenzo Ugolini (tua 1580–1638), cyfansoddwr
* Baldassare Ferri (1610–1680), canwr *castrato*
* Luisa Spagnoli (1877–1935), entrepreneuse
* Giuseppe Bastianini (1899–1961), gwleidydd

## Cyfeiriadau
# Cyfalafiaeth

System ecomonaidd sy'n seiliedig ar unigolion, cwmnïau neu gorfforaethau yn berchen ar eiddo neu gyfalaf (arian neu stoc wrth gefn) yw **cyfalafiaeth**. Mae perchnogaeth preifat weithiau'n cael ei ddefnyddio i olygu *perchnogaeth unigol*, er y gellir defnyddio'r term "preifat" i gyfeirio at berchnogaeth ar y cyd ar ffurf *perchnogaeth gorfforaethol* hefyd. Felly, yn y cyd-destun yma, fe olygai "bod o dan berchnogaeth breifat" rywbeth nad yw o dan berchnogaeth na reolaeth y wladwriaeth ac sy'n cael ei redeg er mwyn gwneud elw.

Y gwrthwyneb i gyfalafiaeth yw Comiwnyddiaeth, sy'n seiliedig ar feirniadaeth gymdeithasol ac economaidd Karl Marx ar gyfalafiaeth yn ei lyfr *Das Kapital*.

## Llenyddiaeth Gymraeg

Ceir nifer o hen benillion sy'n gweld cyfalafiaeth yn rhywbeth gwrthyn:

Esmwyth tlodi gan y doethion,
Blin yw cyfoeth i'r ynfydion.
Mwy o boen sy ar rai yn gwario
Nag ar eraill yn llafurio.
Bu gennyf ffrind a cheiniog hefyd,
Ac i'm ffrind mi rois ei benthyg.
Pan eis i nôl fy ngheiniog adre,
Collais i fy ffrind a hithe.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Coron Aragón

Coron Aragón| Delwedd:Armas del soberano de Aragón.svg, Royal arms of Aragon (Crowned).svg, Blason d'Aragon.svg |
| Math | gwlad ar un adeg, composite monarchy  |
|  |
| Sefydlwyd | * 6 Awst 1162 (cytundeb priodas Barbastro, undeb Teyrnas Aragon a Sir Barcelona)
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Hen Gatalaneg, Aragoneg ganoloesol, Lladin yr Oesoedd Canol  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Brenhiniaeth Gatholig, Brenhiniaeth Sbaen (1516-1700)  |
| Yn ffinio gyda | Coron Castilia, Teyrnas Navarra, Teyrnas Ffrainc, Kingdom of Toledo  |
| Cyfesurynnau | 41.788806°N 0.643417°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Cyfnod daearegol | yr Oesoedd Canol, Cyfnod Modern Cynnar  |
| Corff deddfwriaethol | Llysoedd Cyffredinol Corón Aragon, Llysoedd Cyffredinol Catalwnia, Llysoedd Valencia, Llysoedd Aragón  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Aragón  |
|  |
| Perchnogaeth | teyrn Aragón  |
| Sefydlwydwyd gan | Alfonso II, brenin Aragón  |
| Crefydd/Enwad | yr Eglwys Gatholig Rufeinig, Swnni, Iddewiaeth, Yr Eglwys Uniongred Roegaidd  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Coron Aragón** (Catalaneg: *Corona d'Aragó*, Sbaeneg: *Corona de Aragón*) yw'r term a ddefnyddir am y tiriogaethau oedd dan reolaeth brenin Teyrnas Aragón rhwng 1164 a 1707.

Tiriogaethau Coron Aragon
Yn 1164, casglodd Alfonso II, brenin Aragón deyrnas Aragón, Tywysogaeth Catalonia, Terynas Mallorca, Teyrnas Valencia, Teyrnas Sicilia, Corsica a thiriogaethau eraill dan un goron. Yn 1289 yn y *Cortes de Monzón* enwyd y tiriogaethau fel *Corona de Aragón y de Cataluña*, a dalfyrrwyd yn ddiweddarach i *Corona de Aragón*.
# Dyneiddiaeth y Dadeni

Darluniad gan Leonardo da Vinci o'r "dyn Fitrwfaidd" (*L'uomo vitruviano*, tua 1490) sydd yn dangos cydberthynas rhwng mesuriadau'r corff a geometreg, gan dynnu ar waith y pensaer Rhufeinig Vitruvius.
Prif fudiad deallusol y Dadeni Dysg oedd **dyneiddiaeth y Dadeni** a oedd yn adfer syniadau'r oes glasurol yn Ewrop, hynny yw yr hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid. Astudiaethau dyneiddiol (*studia humanitatis*) oedd yr enw ar bynciau gramadeg (yn hanesyddol, gramadeg Lladin), rhethreg, athroniaeth foesol, barddoniaeth, ac hanes, term sydd yn debyg i'r dyniaethau heddiw. Dechreuodd yn yr Eidal yn y 14g fel ymateb i ddysgeidiaeth yr athronwyr ysgolaidd, a oedd yn rheoli'r prifysgolion Cristnogol yn yr Oesoedd Canol, ac ymledodd ar draws Gorllewin Ewrop yn y 15g a'r 16g. Credasant y dyneiddwyr bod clasuriaeth yn fwy perthnasol i brofiadau pob dydd nac astudiaethau haniaethol y prifysgolion, megis rhesymeg, metaffiseg, ac athroniaeth naturiol, a bod gwersi'r hen Roegwyr a Rhufeiniaid o fudd felly i'r dosbarthiadau llywodraethol. Nod y dyneiddwyr oedd adfywio ysgolheictod clasurol ac i efelychu delfrydau a themâu'r hen wareiddiadau.

Mae'n debyg i ddyneiddiaeth ymddangos o ganlyniad i dwf dinas-wladwriaethau yng ngogledd a chanolbarth yr Eidal yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Nid oedd hen arferion a diwylliant y glerigiaeth a'r pendefigion milwrol yn addas at y drefn ddinesig newydd. Dechreuodd yr adfywiad clasurol yn llên yr Eidalwyr, yng ngwaith beirdd megis Dante Alighieri a Francesco Petrarca a dynasant ar themâu ac arddulliau llenyddiaeth Ladin hynafol. Erbyn diwedd y 14g roedd dyneiddiaeth yn fudiad deallusol y tu hwnt i lenyddiaeth, a chafodd ddylanwad ar y gyfraith, diplomyddiaeth, a byd masnach drwy lythyrau, areithiau, a dogfennau Lladin. Bu rhai dyneiddwyr, megis Coluccio Salutati a Leonardo Bruni yn Fflorens, yn efelychu gweriniaetholdeb aristocrataidd yn ôl Cicero a gwleidyddion Rhufeinig eraill, ond yn gyffredinol nid oedd dyneiddiaeth yn ideoleg weriniaethol na breniniaethol.

Yn niwedd y 14g ail-ddarganfuant ysgolheigion lenyddiaeth Hen Roeg, ac aeth y dyneiddwyr ati i chwilio am lawysgrifau coll o athronwyr, beirdd, dramodwyr, ac hanesyddion Groeg yr Henfyd. Ffynnodd dyneiddiaeth yn sgil dyfeisio'r wasg argraffu yng nghanol y 15g, a datblygwyd technegau beirniadol soffistigedig yn ysgrifeniadau'r dyneiddwyr. Ymledodd y Dadeni i'r gogledd yn niwedd y 15g, a datblygodd ffurf arni a elwir dyneiddiaeth Gristnogol neu ddyneiddiaeth Feiblaidd sydd yn manteisio ar ysgolheictod clasurol y Dadeni i ddiwygio'r eglwys ac adnewyddu'r ffydd. Cafodd y mudiad hwn ddylanwad mawr ar y Diwygiad Protestannaidd, ac ymhlith ei ddiwinyddion oedd Lefèvre d’Etaples ac Erasmus.

## Cyfeiriadau
# Daearyddiaeth yr Eidal

Lleoliad yr Eidal yn Ewrop
Gwlad yn ne Ewrop sy'n ymestyn allan fel gorynys hir a'i hynysoedd perthynol i ganol Môr y Canoldir yw'r Eidal. Mae hefyd yn cynnwys nifer o ynysoedd; y mwyaf yw Sicilia a Sardinia. Mae'n ffinio ar y Swistir, Ffrainc, Awstria, Slofenia, ac mae San Marino a Dinas y Fatican yn cael eu hamgylchynu gan yr Eidal.

Gwlad fynyddig yw'r Eidal. Yn y gogledd, ceir yr Alpau, sy'n ffurfio ffin ogleddol y wlad. Y copa uchaf yw Monte Bianco (Ffrangeg: *Mont Blanc*), 4,807.5 medr o uchder, ar y ffin rhwng yr Eidal a Ffrainc. Mynydd adnabyddus arall yw'r Matterhorn (*Cervino* mewn Eidaleg, ar y ffin rhwng yr Eidal a'r Swistir. Ymhellach tua'r de, mae mynyddoedd yr Apenninau yn ymestyn o'r gogledd i'r de ar hyd yr orynys. Ceir y copa uchaf yn yr Apenninau Canolog, y Gran Sasso d'Italia (2,912 m). Ceir nifer o losgfynyddoedd byw yn yr Eidal: Etna, Vulcano, Stromboli a Vesuvius.

Afon fwyaf yr Eidal yw Afon Po, sy'n tarddu yn yr Alpau Cottaidd ac yn llifo tua'r dwyrain am 652 km (405 milltir) i'r Môr Adriatig ar hyd gwastadedd eang. Y llyn mwyaf yw Llyn Garda yn y gogledd.
# Mont Blanc

Mont Blanc|  |
| Math | mynydd, main peak, pwynt uchaf, pyramidal peak, ultra-prominent peak, ice dome, four-thousander  |
|  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00  |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Mont Blanc - site d'exception, Q139578994, Ambienti Glaciali del Monte Bianco  |
| Rhan o'r canlynol | Y Saith Pegwn, drainage divide between the Adriatic and Mediterranean seas, y ffin rhwng Ffrainc a'r Eidal  |
| Sir | Chamonix, Saint-Gervais-les-Bains, Courmayeur  |
| Gwlad |  Ffrainc  Yr Eidal |
| Uwch y môr | 4,805.59 metr  |
| Cyfesurynnau | 45.8328°N 6.865°E  |
| Amlygrwydd | 4,692 metr  |
| Cadwyn fynydd | Mont Blanc massif  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Deunydd | gwenithfaen, gneiss  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Mont Blanc** (Ffrangeg am *Mynydd Gwyn*) yw'r mynydd uchaf yn yr Alpau a'r uchaf yng ngorllewin Ewrop. (Yr uchaf yn Ewrop yw Elbrus sy'n 5,642 m.) Ei enw Eidaleg yw **Monte Bianco**.

Saif Mont Blanc ar y ffin rhwng Ffrainc a'r Eidal, ac mae cryn dipyn o ddadlau wedi bod ynglŷn â lleoliad y ffin ac ym mha wlad mae'r copa. Mae mapiau o Ffrainc yn tueddu i ddangos y copa yn Ffrainc, tra mae mapiau o'r Eidal yn dangos y ffin yn rhedeg dros y copa.

Mae union uchder y mynydd ym medru amrywio, oherwydd fod dyfnder o tua 10 - 15 medr o rew ac eira ar y copa. Mae mesuriadau yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn amrywio rhwng 4,807 a 4,810 medr. Y ddwy dref bwysicaf wrth droed y mynydd yw Chamonix yn Haute-Savoie yn Ffrainc, a Courmayeur yn yr Eidal. Mae twnnel 11 km dan y mynydd yn uno Ffrainc a'r Eidal.

Dechreuwyd yr ymdrechion i gyrraedd y copa gan Horace-Benedict de Sausure, a gynigiodd swm sylweddol o arian yn 1760 i unrhyw un a allai ddarganfod llwybr i'r copa. Yn 1786 dringwyd y mynydd am y tro cyntaf gan Jacques Balmat a Michel Paccard. Flwyddyn yn ddiweddarach gallodd de Sausure gyrraedd y copa ei hun.

Mae'r mynydd yn gyrchfan boblogaidd dros ben i dwristiaid, yn enwedig ar ochr Ffrainc. Daw llawer ohonynt i sgio ar lethrau'r mynydd, ond mae cryn nifer yn ei ddringo bob blwyddyn. Nid yw'n fynydd arbennig o anodd yn dechnegol, ond mae'r uchder a'r oerni yn creu problemau, a bob blwyddyn mae cannoedd o ddamweiniau difrifol ar Mont Blanc a'r mynyddoedd o'i gwmpas.
# Matterhorn

Matterhorn|  |
| Math | mynydd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Italy–Switzerland border  |
| Sir | Valais, Valle d'Aosta  |
| Gwlad |  Y Swistir  Yr Eidal |
| Uwch y môr | 4,477.54 metr  |
| Cyfesurynnau | 45.9764°N 7.6586°E  |
| Manylion |
| Amlygrwydd | 1,043 metr  |
| Rhiant gopa | Weisshorn  |
| Cadwyn fynydd | Pennine Alps  |
|  |
| Deunydd | craig fetamorffig  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mynydd 4,478 metr o uchder yn yr Alpau yw'r **Matterhorn** (Almaeneg: *Matterhorn*, Eidaleg: **Cervino**). Saif ar y ffin rhwng y Swistir a'r Eidal, uwchben Zermatt yn y Swistir a Breuil-Cervinia yn yr Eidal.

Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf ar 14 Gorffennaf, 1865, gan Edward Whymper, Charles Hudson, Yr Arglwydd Francis Douglas, Douglas Robert Hadow, Michel Croz a'r ddau Peter Taugwalder, tad a mab, ar hyd crib Hörnli ar yr ochr Swisaidd. Lladdwyd Hadow, Croz, Hudson a Douglas ar y ffordd i lawr o'r copa.

Ar hyd crib Hörnli yw'r ffordd arferol o ddringo'r mynydd. Cafodd nifer o fynyddoedd eraill ar draws y byd y llysenw "Matterhorn" am fod yn ffurf yn debyg; weithiau gelwir Cnicht yn "Matterhorn Cymru".

O'r tren ar y ffordd i Gornergrat.
# Apenninau

Apenninau|  |
| Math | cadwyn o fynyddoedd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | llain Alpid  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Uwch y môr | 2,912 metr  |
| Cyfesurynnau | 42.4692°N 13.5656°E  |
| Hyd | 1,200 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mynyddoedd yn yr Eidal yw'r **Apenninau** (Eidaleg: *Appennini*; Lladin: *Appenninus*, Groeg: *Απεννινος*). Maent yn ymestyn ar hyd gorynys yr Eidal, o'r gogledd i'r de, am 1000 km, yn weddol agos i'r arfordir dwyreiniol. Carreg galch ydynt gan mwyaf yn ddaearegol.

Fe'i rhennir fel rheol yn Apenninau Gogleddol, Apenninau Canolog ac Apenninau Deheuol. Ceir y copa uchaf yn yr Apenninau Canolog, y Gran Sasso d'Italia (2,912 m). Ceir rhywfaint o fforestydd ar eu llethrau, er bod y rhain yn llai nag yn y cyfnod clasurol.

Yr Apenninau yn Emilia (Pietra di Bismantova)
# Gran Sasso d’Italia

Gran Sasso d’Italia|  |
| Math | masiff  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Abruzzo  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Uwch y môr | 2,912 metr  |
| Cyfesurynnau | 42.4692°N 13.5653°E  |
| Cadwyn fynydd | Appennino Abruzzese  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mynydd yn rhanbarth Abruzzo yng nghanolbarth yr Eidal yw'r **Gran Sasso d'Italia**. Y mynydd yw canolbwynt parc cenedlaethol *Parco Nazionale del Gran Sasso e Monti della Laga*, a sefydlwyd yn 1993, ac ef yw copa uchaf mynyddoedd yr Apenninau. Y ddinas agosaf yw L'Aquila, 16 km i ffwrdd o dref fechan Assergi wrth droed y mynydd.

Mae tri copa i'r mynydd; yr uchaf yw Corno Grande, 2,912 medr o uchder. Y ddau arall yw Corno Piccolo a Pizzo Intermésoli. Islaw y Corno Grande mae rhewlif Calderone.
# Etna

Etna|  |
| Math | stratolosgfynydd, atyniad twristaidd, decipoint  |
|  |
| Sefydlwyd | * Mileniwm 300. CC
 |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Etna Park  |
| Sir | Dinas Fetropolitan Catania, Castiglione di Sicilia, Sant'Alfio, Zafferana Etnea, Nicolosi, Belpasso, Biancavilla, Adrano, Bronte, Maletto, Randazzo  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 19,237 ha  |
| Uwch y môr | 3,357 metr  |
| Cyfesurynnau | 37.750835°N 14.99322°E  |
|  |
| Deunydd | trachybasalt, tephrite, basanite, trachyandesite, mugearite, basalt, picrobasalt  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llosgfynydd yn nwyrain Ynys Sisili yn yr Eidal yw **Etna** (hefyd **Mynydd Etna**). Mae ganddo un crater canolog a tua 200 o grateri llai o'i gwmpas. Uchder y llosgfynydd yw 3,357m.

Cofnodiwyd y ffrwydriad hanesyddol cyntaf yn y flwyddyn 476 CC. Ffrwydrodd yn 1693 pan fu nifer o gofnodion ffrwydrol yn ardal Harlech yn ogystal trwy gyd-ddigwyddiad Yn yr 20g cafwyd ffrwydriadau sylweddol yn 1928, 1949 a 1971.

Echdorrodd ar 4 Awst 2024.

Lleoliad Etna ar Ynys Sicilia (y smotyn gwyn)
Golygfa ar Etna o dref Taormina, Sicilia
Ffrwydrad Etna o'r Orsaf Ofod Ryngwladol
## Gweler hefyd

* Vesuvius

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Stromboli

Stromboli|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 450  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ynysoedd Aeolaidd  |
| Sir | Lipari  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 12.6 km²  |
| Uwch y môr | 926 metr  |
| Gerllaw | Môr Tirrenia  |
| Cyfesurynnau | 38.804°N 15.2233°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys a llosgfynydd yn yr Eidal yw **Stromboli** (Groeg: *Strongyle*). Saif yn y Môr Tyrrhenaidd, oddi ar arfordir gogleddol ynys Sicilia. Mae'n un o'r Ynysoedd Aeolaidd.
Saif y mynydd 924 m (3,031 troedfedd) uwch lefel y môr, ond mae'n codi dros 2,000 m (6,500 troedfedd) uwch gwaelod y môr. Mae'n anarferol ymhlith llosgfynyddoedd am ei fod wedi bod yn ffrwydro'n gyson, ar raddfa gymharol fechan, ers o leiaf 2,000 o flynyddoedd. Ambell dro ceir ffrwydrad mwy; roedd y diwethaf yn 1930, pan laddwyd nifer o bobl.

## Gweler hefyd

* Etna
* Vesuvius

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Alpau Cottaidd

Alpau Cottaidd|  |
| Math | alpine section  |
| Enwyd ar ôl | Cottius  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Southwestern Alps  |
| Sir | Piemonte, Rhône-Alpes, Provence-Alpes-Côte d'Azur  |
| Gwlad |  Ffrainc  Yr Eidal |
| Cyfesurynnau | 44.6452°N 7.0917°E  |
| Hyd | 80 cilometr  |
| Cadwyn fynydd | Southwestern Alps  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Deunydd | craig fetamorffig  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae'r **Alpau Cottaidd** (Ffrangeg: *Alpes Cottiennes*; Eidaleg: *Alpi Cozie*) yn fynyddoedd yn rhan dde-orllewinol yr Alpau, sydd yn ffurfio'r ffin rhwng Hautes-Alpes a Savoie yn Ffrainc a Piedmont yn yr Eidal. Mae Bwlch Maddalena yn eu gwahanu oddi wrth yr Alpau Morol a'r Col du Mont Cenis yn eu gwahanu oddi wrth yr Alpau Graiaidd. Mae twneli ffordd a rheilffordd Fréjus yn gysylltiad pwysig rhwng Lyon a Grenoble yn Ffrainc a Torino yn yr Eidal.

Mae Afon Durance ac Afon Arc yn tarddu o ochr Ffrainc, a'r Dora Riparia ac afonydd eraill sy'n llifo i mewn i Afon Po yn tarddu ar yr ochr Eidalaidd. Roedd yr ardal yn dalaith Rufeinig gyda'r enw Alpes Cottiae. Daw'r enw o enw Cottius, brenin un o lwythau y Liguriaid, oedd yn frenin y diriogaeth dan nawdd Rhufain.

## Copaon

Copaon uchaf yr Alpau Cottaidd yw:

| Copa | Uchder (m/troedfeddi)
 |
| --- | --- |
| Monte Viso
 | 3841
 | 12,609
 |
| Viso di Vallante
 | 3672
 | 12,048
 |
| Aiguille de Scolette
 | 3505
 | 11,500
 |
| Aiguille de Chambeyron
 | 3412
 | 11,155
 |
| Bric de Chambeyron
 | 3388
 | 11,116
 |
| Pic de la Font Sancte
 | 3387
 | 11,112
 |
| Rognosa d'Etache
 | 3385
 | 11,106
 |
| Dents d'Ambin
 | 3382
 | 11,096
 |
| Punta Ferrant
 | 3364
 | 11,037
 |
| Visolotto
 | 3353
 | 11,001
 |
# Mynydd Feswfiws

Mynydd Feswfiws|  |
| Math | llosgfynydd byw, stratolosgfynydd, atyniad twristaidd, mynydd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Parc Cenedlaethol Vesuvius  |
| Sir | Dinas Fetropolitan Napoli  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Uwch y môr | 1,281 metr  |
| Cyfesurynnau | 40.82261°N 14.42919°E  |
| Amlygrwydd | 1,232 metr  |
| Cadwyn fynydd | Somma-Vesuvius complex  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Deunydd | tephrite  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llosgfynydd yn yr Eidal yw **Mynydd Feswfiws** (Eidaleg: *Monte Vesuvio*, Lladin: *Mons Vesuvius*) neu **Feswfiws**. Saif rhyw 9 km i'r dwyrain o ddinas Napoli. Ef yw'r unig losgfynydd ar dir mawr Ewrop i echdori yn ystod y can mlynedd diwethaf; mae'r ddau losgfynydd arall yn yr Eidal, Etna a Stromboli, ar ynysoedd.

Mae Feswfiws yn fwyaf adnabyddus am y ffrwydrad yn 79 OC, a ddinistriodd drefi Pompeii a Herculaneum. Ffrwydrodd lawer tro ers hynny; bu ffrwydrad yn fawr yn 1944.

Cyhoeddwyd yr ardal o amgylch y mynydd yn barc cenedlaethol ar 5 Mehefin 1995. Mae ffordd sy'n arwain o fewn 200 medr i'r copa, ond wedi hynny rhaid cerdded.

## Gweler hefyd

* Etna
* Stromboli
* Pompeii
* Herculaneum

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*