Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Palermo

Palermo|  |
|  |
| Math | cymuned, dinas, dinas fawr  |
|  |
| Poblogaeth | 630,167  |
| Pennaeth llywodraeth | Roberto Lagalla  |
| Gefeilldref/i | Tbilisi  |
| Nawddsant | Saint Rosalia  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Eidaleg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Dinas Fetropolitan Palermo  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 160.59 km²  |
| Uwch y môr | 14 ±1 metr  |
| Gerllaw | Afon Oreto, Môr Tirrenia  |
| Yn ffinio gyda | Bagheria, Belmonte Mezzagno, Ficarazzi, Isola delle Femmine, Monreale, Torretta, Villabate, Altofonte, Misilmeri  |
| Cyfesurynnau | 38.115658°N 13.361262°E  |
| Cod post | 90121, 90122, 90123, 90124, 90125, 90126, 90127, 90128, 90129, 90131, 90133, 90134, 90135, 90136, 90138, 90139, 90141, 90142, 90143, 90144, 90145, 90146, 90147, 90148, 90149, 90151  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Palermo city council  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Palermo  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Roberto Lagalla  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal **Palermo**, sy'n brifddinas ranbarth Sisili. Mae'n ganolfan weinyddol Dinas Fetropolitan Palermo hefyd. Saif ar arfordir gogledd-orllewinol yr ynys. Yn ogystal â bod yn ganolfan weinyddol mae hi'n borthladd pwysig.

Roedd poblogaeth *comune* Palermo yng nghyfrifiad 2011 yn 657,561.

Cafodd y ddinas ei sefydlu gan y Ffeniciaid yn yr 8fed ganrif CC. Roedd yn ddinas bwysig dan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid ond ni ddaeth yn brif ddinas yr ynys tan gyfnod yr Arabiaid (9g - 11eg). Mae sawl adeilad hanesyddol yn y ddinas yn adlewyrchu'r diwylliant hybrid a flodeuai'r adeg honno ynddi. Codid adeiladau gwych yn yr Oesoedd Canol yn ogystal, gan gynnwys yr eglwys gadeiriol ysblennydd a'r palas Normanaidd, sydd bellach yn sedd y senedd ranbarthol.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Eglwys gadeiriol
* Martorana
* Palazzo dei Normanni
* Palazzo Chiaramonte
* Palazzo Abatellis
* San Giovanni degli Eremiti
* Teatro Massimo

## Enwogion

* Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1896–1957), awdur
* Vittorio De Seta (1923–2011), cyfarwyddwr ffilm

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Toscana

Toscana|  |
|  |
| Math | rhanbarthau'r Eidal  |
|  |
| Prifddinas | Fflorens  |
| Poblogaeth | 3,729,641  |
| Pennaeth llywodraeth | Eugenio Giani  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Gefeilldref/i | Nablus, Tulkarm  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 22,987.04 km²  |
| Uwch y môr | 279 metr  |
| Yn ffinio gyda | Liguria, Emilia-Romagna, Marche, Umbria, Lazio  |
| Cyfesurynnau | 43.45°N 11.2°E  |
| IT-52  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Toscana  |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Rhanbarthol Toscana  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | arlywydd Toscana  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Eugenio Giani  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhanbarth yng nghanolbarth yr Eidal yw **Toscana**, neu weithiau yn Gymraeg **Twsgani** neu **Tysgani**. Fflorens (Eidaleg: *Firenze*) yw'r brifddinas.

Mae ganddi arwynebedd o tua 23,000 km2.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 3,672,202.

Lleoliad Toscana yn yr Eidal
Rhennir y rhanbarth yn ddeg talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef

* Arezzo
* Fflorens
* Grosseto
* Livorno
* Lucca
* Massa-Carrara (Massa yw'r ganolfan weinyddol)
* Pisa
* Pistoia
* Prato
* Siena

Taleithiau Toscana ("Firenze" = Fflorens)
## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Eidaleg) Gwefan swyddogol y Rhanbarth Archifwyd 2010-10-04 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Veneto

Veneto|  |
|  |
| Math | rhanbarthau'r Eidal  |
|  |
| Prifddinas | Fenis  |
| Poblogaeth | 4,869,830  |
| Sefydlwyd | * 1970
 |
| Pennaeth llywodraeth | Luca Zaia  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Nawddsant | Marc  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 18,345.35 km²  |
| Uwch y môr | 180 metr  |
| Gerllaw | Afon Po, Adige, Brenta, Piave, Livenza, Bacchiglione, Tagliamento, Môr Adria  |
| Yn ffinio gyda | Tirol, Carinthia, Friuli-Venezia Giulia, Emilia-Romagna, Lombardia, Trentino-Alto Adige  |
| Cyfesurynnau | 45.73°N 11.85°E  |
| IT-34  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Veneto  |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Rhanbarthol Veneto  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | arlywydd Veneto  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Luca Zaia  |
|  |
| Canran y diwaith | 5.8 canran  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhanbarth yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Veneto**. Fenis yw'r brifddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 4,855,904.

Lleoliad Veneto yn yr Eidal
Rhennir y rhanbarth yn saith talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Belluno
* Fenis
* Padova
* Rovigo
* Treviso
* Verona
* Vicenza

Taleithiau Veneto ("Venezia" = Fenis)
## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* (Eidaleg) Gwefan Swyddogol y Rhanbarth

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Umbria

Umbria|  |
|  |
| Math | rhanbarthau'r Eidal  |
| Enwyd ar ôl | Umbri  |
|  |
| Prifddinas | Perugia  |
| Poblogaeth | 882,015  |
| Sefydlwyd | * 2 Ionawr 1927
 |
| Pennaeth llywodraeth | Donatella Tesei  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Gefeilldref/i | Bethlehem  |
| Nawddsant | Ffransis o Assisi  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Central Italy  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 8,456 km²  |
| Uwch y môr | 493 metr  |
| Yn ffinio gyda | Toscana, Marche, Lazio  |
| Cyfesurynnau | 42.98°N 12.57°E  |
| IT-55  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Umbria  |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Rhanbarthol Umbria  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | arlywydd Umbria  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Donatella Tesei  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhanbarth yng nghanolbarth yr Eidal yw **Umbria** neu weithiau yn Gymraeg **Wmbria**. Periwgia (Eidaleg: *Perugia*) yw'r brifddinas; dinas bwysig arall yw Terni, ac mae Assisi yn y rhanbarth yma.

Mae Umbria yn ffinio ar ranbarthau Toscana yn y gorllewin, Marche yn y dwyrain a Lazio yn y de. Ceir mynyddoedd yr Apenninau yn nwyrain y dalaith; y copa uchaf yw Monte Vettore, 2,476 medr o uchder. Mae afon Tiber yn llifo trwy'r rhanbarth ac yn ffurfio'r ffin â Lazio.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 884,268.

Cafodd y rhanbarth ei enw oddi wrth lwyth yr Umbri, a ymsefydlodd yn yr ardal yn y 6g CC. Yn ddiweddarach, concrwyd llawer o'r diriogaeth gan yr Etrwsciaid, yna meddiannwyd yr ardal gan y Rhufeiniaid.

Lleoliad Umbria yn yr Eidal
Rhennir y rhanbarth yn ddwy dalaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Perugia
* Terni

Taleithiau Umbria
## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Eidaleg) Gwefan swyddogol y Rhanbarth Archifwyd 2011-02-11 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Catania

Catania|  |
|  |
| Math | cymuned, dinas fawr  |
|  |
| Poblogaeth | 311,584  |
| Sefydlwyd | * 729 CC
 |
| Pennaeth llywodraeth | Enrico Trantino  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Grenoble, Ottawa, Oświęcim, Rhydychen, Phoenix, Kaliningrad  |
| Nawddsant | Agatha o Sisili  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Late Baroque Towns of the Val di Noto  |
| Sir | Dinas Fetropolitan Catania  |
| Gwlad |  Yr Eidal |
| Arwynebedd | 182.9 km²  |
| Uwch y môr | 7 ±1 metr  |
| Yn ffinio gyda | Aci Castello, Carlentini, Gravina di Catania, Mascalucia, Misterbianco, Motta Sant'Anastasia, San Pietro Clarenza, Tremestieri Etneo, Belpasso, San Gregorio di Catania, Sant'Agata li Battiati, Lentini  |
| Cyfesurynnau | 37.502669°N 15.087269°E  |
| Cod post | 95121–95131  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Catania City Council  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | maer  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Enrico Trantino  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | rhan o Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw **Catania**, sy'n ganolfan weinyddol Dinas Fetropolitan Catania. Saif y ddinas ar arfordir dwyreiniol yr ynys sy'n wynebu Môr Ionia.

Dyma'r ail ddinas fwyaf yn Sisili, ar ôl Palermo. Mae'n ganolfan ddiwydiannol, logistaidd a masnachol i'r ynys. Mae ganddi borthladd a seilwaith trafnidiaeth ffyrdd a rheilffyrdd pwysig, ac mae prif faes awyr Sisili wedi'i leoli yma.

Saif Catania ar waelod Mynydd Etna, sy'n llosgfynydd byw, a thros y canrifoedd mae'r ddinas wedi gweld trychinebau amrywiol ar ôl ffrwydradau a daeargrynfeydd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 293,902.

*Fontana dell'Elefante* ("Ffynnon yr Eliffant", 1735–7) yn sgwâr y gadeirlan, sydd wedi dod yn arwyddlun y ddinas
## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* (Eidaleg) Gwefan swyddogol
# Gwleidyddiaeth yr Eidal

Gweriniaeth ddemocrataidd seneddol gyda system amlbleidiol yw'r Eidal. Mae'r grym gweithredol gan Gyngor y Gweinidogion, a arweinir gan Brif Weinidog yr Eidal, ac mae'r grym deddfwriaethol gan ddau dŷ Senedd yr Eidal (*Parlamento Italiano*), sef Siambr y Dirprwyon a'r Senedd (*Senato della Repubblica*), a Chyngor y Gweinidogion. Mae'r farnwriaeth yn annibynnol ar yr adran weithredol a'r ddeddfwrfa.

Giorgio Napolitano yw Arlywydd yr Eidal a Silvio Berlusconi yw Prif Weinidog yr Eidal.

## Yr Eidal ac yr Undeb Ewropeaidd

Mae'r Eidal yn un o'r chwe aelod-wladwriaeth wreiddiol o'r Gymuned Ewropeaidd. Yn draddodiadol mae'r Eidal wedi bod wrth wraidd gwneuthuriad polisi, yn gefnogwr brwd o'r Polisi Amaethyddol Cyffredin (CAP), ac yn gefnogol i Undeb Ewropeaidd ffederal.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Silvio Berlusconi

|  |
| --- |
| Silvio Berlusconi |
|
 |
|

---

 Prif Weinidog yr Eidal
 |
| **Cyfnod yn y swydd** 27 Ebrill 1994 – 17 Ionawr 1995
 |
| Rhagflaenydd
 | Carlo Azeglio Ciampi
 |
| Olynydd
 | Lamberto Dini
 |
| **Cyfnod yn y swydd** 11 Mehefin 2001 – 17 Mai 2006
 |
| Rhagflaenydd
 | Giuliano Amato
 |
| Olynydd
 | Romano Prodi
 |
| **Cyfnod yn y swydd** 8 Mai 2008 – 16 Tachwedd 2011
 |
| Rhagflaenydd
 | Romano Prodi
 |
| Olynydd
 | Mario Monti
 |
|

---

 |
| Geni
 | 29 Medi 1936(1936-09-29) Milano, Lombardia
 |
| Marw
 | 12 Mehefin 2023(2023-06-12) (86 oed)
 |
| Plaid wleidyddol
 | Y Bobl Ryddid (ers 2009)
 |
| Tadogaethau gwleidyddol eraill
 | Forza Italia (1994-2008)
 |
| Priod
 | Carla Dall'Oglio (1965-1985) Veronica Lario (1990-2010)
 |
| Plant
 | Marina, Pier Silvio, Barbara, Eleonora a Luigi
 |
| Alma mater
 | Prifysgol Milan
 |
| Crefydd
 | Gatholigiaeth Rufeining
 |
| Llofnod
 |  |

Gwleidydd Eidalaidd oedd **Silvio Berlusconi** (29 Medi 1936 – 12 Mehefin 2023). Roedd Berlusconi yn Brif Weinidog o 1994 hyd 1995, o 2001 hyd 2006 ac o 2008 hyd 2001. Ymddiswyddodd yn 2011 oherwydd problemau ariannol yr Eidal.

Roedd yn gymeriad dadleuol a bu nifer o gyhuddiadau ei fod wedi talu am ryw gyda merched dan oed.

## Cyfeiriadau

| Swyddi gwleidyddol
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: **Carlo Azeglio Ciampi** | **Prif Weinidog yr Eidal** 27 Ebrill 1994 – 17 Ionawr 1995
 | Olynydd: **Lamberto Dini** |
| Rhagflaenydd: **Giuliano Amato** | **Prif Weinidog yr Eidal** 11 Mehefin 2001 – 17 Mai 2006
 | Olynydd: **Romano Prodi** |
| Rhagflaenydd: **Romano Prodi** | **Prif Weinidog yr Eidal** 8 Mai 2008 – 8 Tachwedd 2011
 | Olynydd: **Mario Monti** |
# Romano Prodi

| Romano Prodi |
| --- |
|  |
| Llais | Romano Prodi voice.ogg  |
| Ganwyd | Romano Prodi  9 Awst 1939  Scandiano  |
| Dinasyddiaeth | Yr Eidal  |
| *Alma mater* | * Università Cattolica del Sacro Cuore
* Ysgol Economeg Llundain
* Prifysgol Harvard
 |
| Galwedigaeth | economegydd, gwleidydd, person busnes, academydd  |
| Swydd | Rhestr Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd, Prif Weinidog yr Eidal, Prif Weinidog yr Eidal, Aelod o Siambr Dirprwyon Gweriniaeth yr Eidal, Gweinidog dros Ddiwydiant a Masnach, Gweriniaeth yr Eidal, Y Gweinidog dros Ras a Chyfiawnder, President of the Democratic Party, Aelod o Siambr Dirprwyon Gweriniaeth yr Eidal  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Bologna
* Prifysgol Harvard
 |
| Plaid Wleidyddol | Plaid Ddemocrataidd, Christian Democracy, Plaid Pobol yr Eidal, The Olive Tree, The Democrats  |
| Tad | Mario Prodi  |
| Mam | Enrica Franzoni  |
| Priod | Flavia Franzoni  |
| Plant | Antonio Prodi, Giorgio Prodi  |
| Gwobr/au | Marchog Uwch-Groes Urdd Teilyngdod Gweriniaeth yr Eidal, Uwch Groes y Lleng Anrhydedd, Uwch-Groes Urdd Isabel la Católica, Gwobr Steiger, Urdd y Tair Seren, Dosbarth 1af, Grand Cross of the Order of the Star of Romania, Urdd am Deilyngdod Eithriadol, Uwch Groes Urdd Teilyngdod Hwngari, Grand Cordon of the Order of the Rising Sun, Croes Fawr Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Gwlad Pwyl, Urdd Abdulaziz al Saud, Doethur Anrhydeddus Prifysgol a Pholytechnig Catalwnia, Gwobr Ryngwladol Viareggio-Versilia, meddyg anrhydeddus Sefydliad Cysylltiadau Rhyngwladol Cenedlaethol Moscaw, honorary doctorate of the University of Tirana, Doethor Anrhydeddus Brifysgol Halle-Wittenberg, Honorary doctor of the Catholic University of Louvain, honorary doctor of the University of Calcutta, honorary doctor of the Maria Curie-Skłodowska University, Q111191717, Grand Cross of the Order of the White Double Cross‎, honorary doctor of the University of Pavia  |
| Gwefan |   |
| llofnod |
|  |

Roedd **Romano Prodi** (ganwyd 9 Awst 1939) yn Prif Weinidog o'r Eidal o 1996 hyd 1998 a hefyd o 2006 hyd 2008. Roedd yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd gan 1999 i 2004.

## Dolenni allanol

* (Eidaleg) Gwefan swyddogol

| Swyddi gwleidyddol
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: **Lamberto Dini** | **Prif Weinidog yr Eidal** 17 Mai 1996 – 21 Hydref 1998
 | Olynydd: **Massimo D'Alema** |
| Rhagflaenydd: **Jacques Santer** | **Arlywydd y Comisiwn Ewropeaidd** 16 Medi 1999 – 30 Hydref 2004
 | Olynydd: **José Manuel Durão Barroso** |
| Rhagflaenydd: **Silvio Berlusconi** | **Prif Weinidog yr Eidal** 17 Mai 2006 – 8 Mai 2008
 | Olynydd: **Silvio Berlusconi** |
# Mario Monti

|  |
| --- |
| Mario Monti |
|
 |
|

---

 Prif Weinidog yr Eidal
 |
| **Cyfnod yn y swydd** 16 Tachwedd 2011 – 28 Ebrill 2013
 |
| Rhagflaenydd
 | Silvio Berlusconi
 |
| Olynydd
 | Enrico Letta
 |
|

---

 |
| Geni
 | 19 Mawrth 1943 Varese, Lombardia
 |
| Plaid wleidyddol
 | Annibynnwr
 |
| Priod
 | Elisa Antonioli
 |
| Plant
 | Federica a Giovanni
 |
| Alma mater
 | Prifysgol Bocconi Prifysgol Yale
 |
| Crefydd
 | Catholig Rufeinig
 |

Economegydd ac yn ysgolhaig o'r Eidal yw **Mario Monti** (

[ˈmaːrjo ˈmonti] (ganwyd 19 Mawrth 1943). Roedd yn Brif Weinidog yr Eidal o 2011 i 2013, yn ogystal â bod yn Ysgrifennydd Economeg a Chyllid y wlad. Cafodd ei eni yn Varese.

Bu'n Gomisiynydd Ewropeaidd rhwng 1995 a 2004, gyda chyfrifoldeb dros farchnad mewnol y wlad, a gwasanaethau a thollbyrth a threthi rhwng 1995 a 1999. Rhwng 1995 a 2004 ychwanegodd yr adran "Gystadleuaeth" i'w bortffolio. Yn y gorffennol mae wedi bod yn flaenllaw ym Mhrifysgol Bocconi. Penodwyd ef yn Seneddwr Oes gan Senedd Llywodraeth yr Eidal ar 9 Tachwedd 2011 a gwahahoddwyd ef ychydig wedyn gan yr Arlywydd Giorgio Napolitano i arwain y Llywodraeth. Roedd hyn yn dilyn ymddiswyddiad Silvio Berlusconi.

## Gweler hefyd

* Prif Weinidogion yr Eidal

| Swyddi gwleidyddol
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: **Silvio Berlusconi** | **Prif Weinidog yr Eidal** 16 Tachwedd 2011 – 28 Ebrill 2013
 | Olynydd: **Enrico Letta** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ardal Forol Warchodedig

Ardal Forol Warchodedig|  |
| Math | ardal gadwriaethol, gwarchodfa natur  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/065kc8  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ardal warchodedig sydd yn cynnwys ardal fôr yw **Ardal Forol Warchodedig**. Fel arfer mae ardaloedd morol gwarchodiedig yn cyfyngu ar weithgarwch dynol at ddiben cadwraeth, er mwyn diogelu adnoddau naturiol neu ddiwylliannol.

Gall yr amddiffyniad hwn gynnwys cyfyngiadau ar ddatblygiad masnachol, arferion pysgota, tymhorau pysgota a therfynau dalfa, angorfeydd a gwaharddiadau ar symud neu darfu ar fywyd morol.

Gall yr ardaloedd hyn gael eu gwarchod gan awdurdodau ar lefelau amrywiol – lleol, gwladwriaethol, taleithiol, rhanbarthol, brodorol, cenedlaethol neu ryngwladol – mae natur y rheolaeth hon yn amrywio'n sylweddol rhwng rhanbarthau.

Ardaloedd morol gwarchodiedig yn 2020
## Cymru

Mae gan Gymru 139 Ardal Forol Warchodedig, sy’n cynnwys 69% o ddyfroedd y glannau (hyd at 12 milltir forol). Mae sawl math o ardal forol warchodedig sy’n cynnig gwahanol lefelau o amddiffyniad.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Map rhyngweithiol y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur yn dangos ein rhwydwaith o ardaloedd morol gwarchodedig o gwmpas Ynysoedd Prydain
# Egni solar

Egni solar|  |
| Enghraifft o: | adnodd naturiol, math o egni  |
| Math | ynni adnewyddadwy, ynni cynaliadwy  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06xbd  |
| Thesawrws y BNCF | 4759  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Pelydriad electromagnetig sydd yn dod o'r haul yw **egni solar** neu **egni'r haul**. Mae planhigion yn ei ddefnyddio i greu ffotosynthesis ac ers rhai blynyddoedd mae dyn yn ei ddefnyddio fel ynni adnewyddadwy i gynhyrchu trydan mewn tair ffordd wahanol:

1. celloedd solar: drwy baneli ffotofoltaidd sy'n cynhyrchu trydan.
2. ffwrnais solar: defnyddir rhesi o ddrychau crwm i ffocysu pelydrau'r haul ar un man i gynhyrchu tymheredd uchel iawn a throi dŵr yn ager i yrru tyrbein sy'n creu drydan.
3. paneli solar: drwy banel o bibellau'n cynnwys hylif sy'n cael ei gynhesu ac yn ei dro'n cynhesu dŵr neu wres y tŷ.

Yn wahanol i'r broses o greu ynni anadnewyddawy, ni cheir llygredd, nid oes raid talu am danwydd a gellir ei wneud ar raddfa fechan iawn. Yr anfanteision yw fod angen llawer o dir neu ddŵr, gall ddifetha'r golygfeydd naturiol ac mae'n ddibynol ar anwadalwch y tywydd.

Ffwrnais solar yn Odeillo yn y Pyreneau yng Nghatalwnia, lle cynhyrchir tymheredd o hyd at 3,500 °C (6,330 °F)
 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **dechnoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Trychineb Niwclear Fukushima

Trychineb Niwclear Fukushima|  |
| Enghraifft o: | trychineb niwclear  |
| Dyddiad | 11 Mawrth 2011  |
| Lladdwyd | 1  |
| Achos | Daeargryn a tsunami sendai 2011  |
| Rhan o | aftermath of the 2011 Tōhoku earthquake and tsunami  |
| Dechreuwyd | 11 Mawrth 2011  |
| Lleoliad | Fukushima Daiichi Nuclear Power Plant  |
| Yn cynnwys | Fukushima Daiichi nuclear disaster (Unit 1 Reactor), Fukushima Daiichi nuclear disaster (Unit 2 Reactor), Fukushima Daiichi nuclear disaster (Unit 3 Reactor)  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Rhanbarth | Okuma  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gh8rq9  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwacawyd 50,000 o gartrefi cyfagos oherwydd y ffrwydriad hwn.
Trychineb niwclear a ddigwyddodd yn Nhalaith Fukushima, Japan, ar 11 Mawrth 2011 yw **Trychineb Niwclear Fukushima**.

Yn dilyn daeargryn 11 Mawrth 2011 ffrwydrodd adeilad gwarchodol dau o'r chwech adweithydd niwclear atomfa Fukushima Dai-ichi a gaiff ei reoli gan TEPCO. Cododd lefel ymbelydredd led-led Japan a danfonwyd pobl o'u cartrefi o fewn radiws o 30 km. Mae 5 o weithwyr y cwmni wedi marw o ganlyniad i'w hymdrechion i wneud yr adweithyddion yn saff.

Ar 11 Ebrill codwyd Lefel Rhyngwladol y drychineb o 5 i 7 sy'n ei gosod ar yr un lefel a Thrychineb Chernobyl (1986). Erbyn 29 Mawrth 2011, roedd isotopau ymbelydrol iodine-131 a caesium-137 wedi eu canfod mewn gwledydd mor bell a Gwlad yr Iâ, Swistir a gwledydd Prydain. Mae'r lefel uchel o blwtoniwm a ddarganfyddwyr yn nhir yr atomfa hefyd yn achosi pryder.

## Gweler hefyd

* Wraniwm
* Ynni niwclear
* Atomfa'r Wylfa, Môn
* Atomfa Trawsfynydd
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

## Cyfeiriadau
# Geomorffoleg

Geomorffoleg|  |
| Enghraifft o: | cangen o ddaeareg, cangen o ddaearyddiaeth, disgyblaeth academaidd  |
| Math | daearyddiaeth ffisegol  |
| Rhan o | geomorffoleg a regolith ac esblygiad tirwedd  |
| Yn cynnwys | lithosffer  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0khjl  |
| Thesawrws y BNCF | 35674  |
| Quora | Geomorphology  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cono de Arita, Salta, Yr Ariannin
Wyneb y Ddaear, gyda coch yn dynodi uchter - bryniau a mynyddoedd
Astudiaeth o ffurf y ddaear yw **geomorffoleg**, yn enwedig ei wyneb. Mae'n un disgyblaeth o fewn daearyddiaeth ffisegol sy'n ceisio esbonio sut mae'r ffurfiau ffisegol hyn yn datblygu nawr ac yn y gorffennol. Mae daeareg yn gymorth i esbonio ffurf wyneb y ddaear hefyd, ac erydiad a gwaddodiad yw'r ffactorau pennaf. Oherwydd ein gwybodaeth gynyddol am wyneb y lleuad a'r blaned Mawrth, mae morffoleg erbyn hyn yn cwmpasu ffurf y cyrff hyn hefyd.

Er fod morffoleg yn golygu astudiaeth ffurf tirwedd cyffredin fel ystumiau afon, ffurf bryniau neu baeau, mae'n anodd esbonio hanes y ffurfiad. Dros y milenia newidiwyd siâp y tirffurfiau hyn, yn bennaf gan rym blatiau tectonig ynghyd â chyfuniad o brosesau megis effaith dŵr, gwynt, iâ, tân, organebau byw, a newidiadau drwy adweithiau cemegol sy'n gyfrifol am ffurfio pridd a deunyddiau eraill. Cafodd yr hinsawdd, felly, gryn effaith ar geomorffoleg y Ddaear, a chafodd dyn hefyd ddylanwad, yn enwedig ers y Chwyldro Diwydiannol. O ran geoleg, yr effaith fwyaf ar y Ddaear yw'r grymoedd a ffurfiodd y mynyddoedd, ffurfio llosgfynyddoedd, newidiadau isostatig i'r tirffurfiau a chreu basnau gwaddodol tyfn ble mae wyneb y Ddaear yn gostwng ac yn cael ei lenwi gan ddeunydd o rannau eraill. Mae wyneb y Ddaear, felly, yn groesdoriad o weithredoedd hinsoddol, hydrolegol a biolegol.

## Geirdarddiad

Mae dwy ran i'r gair: 'geo' (Groeg: *γῆ' neu* gê*, "daear" a 'morff': 'μορφή' neu* morphḗ*, "ffurf". Mae'r terfyniad Cymraeg 'eg' yn cael ei roi ar ddiwedd astudiaethau fel hyn i ddynodi ei fod yn faes academaidd.*

## Hanes morffoleg

Yn y blynyddoedd cynnar, roedd morffoleg yn wyddionaeth daearegol. Y cylchred erydiad, a ddatblygwyd gan Morris Davis rhwng 1884 a 1899, oedd y model morffolegol cyntaf, ond roedd yn syml iawn.

Datblygwyd model newydd a mwy cymhleth gan Walther Penck yn y 1920au.
# Awdurdod Cenedlaethol Palesteina

Awdurdod Cenedlaethol Palesteina| Enghraifft o: | llywodraeth dros dro, asiantaeth lywodraethol, gweithrediaeth  |
| Gwlad |  Palesteina |
| Dechrau/Sefydlu | 1994  |
| Pennaeth y sefydliad | Arlywydd Awdurdod Cenedlaethol Palesteina  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Pencadlys | Ramallah  |
| Gwladwriaeth | Gwladwriaeth Palesteina  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0604m  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yr awdurdod sy'n gweinyddu Tiriogaethau Palesteina ydy **Awdurdod Cenedlaethol Palesteina** (Arabeg: السلطة الوطنية الفلسطينية‎ *As-Sulta Al-Wataniyya Al-Filastīniyya*). Mae'n rheoli Y Lan Orllewinol a Llain Gaza.

Ar hyn o bryd mae dinas Ramallah ar y Lan Orllewinol, ger Al-Quds, yn gwasanaethu fel prifddinas answyddogol Awdurdod Cenedlaethol Palesteina, ond hawlir Dwyrain Al-Quds (Jeriwsalem) ei hun yn brifddinas gan y Palesteiniaid.

Gweinyddir yr Awdurdod ar lefel leol gan 16 o Lywodraethiaethau sy'n cwmpasu'r Lan Orllewinol a Llan Gaza.

## Gosod y Seiliau

Sefydlwyd yr awdurdod hwn yn 1994 yn dilyn cytundebau Oslo rhwng Mudiad Rhyddid Palesteina a llywodraeth Israel.

## Gweler hefyd

* Wafa, asiantaeth newyddion yr Awdurdod.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Balesteina**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*