Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gemau Olympaidd yr Henfyd

Gemau Olympaidd yr Henfyd|  |
| Enghraifft o: | digwyddiad rheolaidd ym myd chwaraeon, gŵyl grefyddol  |
| Math | penteteric competition, stephanitic games, panegyris  |
| Daeth i ben | 5 g  |
| Dechrau/Sefydlu | 776 CC  |
| Olynwyd gan | Gemau Olympaidd Modern  |
| Lleoliad | Ολυμπία, Sanctuary of Olympia  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02\_c8b  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd yr Henfyd** am y tro cyntaf yn Olympia, yn nhiriogaeth Elis, Gwlad Groeg yn 776 CC, ac fe'u dathlwyd hyd 393 OC. Cyfeirid atynt yn wreiddol fel y **Gemau Olympaidd** (Groeg: Ολυμπιακοί Αγώνες; *Olympiakoi Agones*), ar ôl enw'r ddinas, er mwyn gwahaniaethu rhyngddynt â gemau eraill Groeg. Roeddent yn gyfres o gystadlaethau athletaidd gydag athletwyr o amryw o ddinas-wladwriaethau Groeg yr Henfyd yn cymryd rhan.

Roedd gemau Olympiaidd yr henfyd braidd yn wahanol i'r gemau modern. Roedd llai o ddigwyddiadau ac ond dynion rhydd a siaradai Roeg allai gymryd rhan.

Ond o'r cychwyn cyntaf bu'r Gemau Olympaidd yn fwy nag achlysur ar gyfer athletau a mabolgampau eraill fel ymgodymu. Roeddent yn gyfle i hyrwyddo diwylliant, clywed cerddi newydd, gwrando ar gerddoriaeth a thrafod y byd a'i bethau.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **chwaraeon**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Daearyddiaeth Gwlad Groeg

Groeg
Saif Gwlad Groeg yn ne-ddwyrain Ewrop, ar ran ddeheuol Penrhyn y Balcanau a'r ynysoedd o'i amgylch yn Môr y Canoldir. Dim ond darn cul o dir sy'n cysylltu rhan ddeheuol y penrhyn, y Peloponnesos, a'r tir mawr. Yn y gogledd, mae Groeg yn ffinio ar Bwlgaria, Gweriniaeth Macedonia ac Albania, ac yn y dwyrain a Twrci. Mae rhwng 1,400 a 2,000 o ynysoedd yng Ngwlad Groeg, yn dibynnu sut y diffinnir ynys, ond dim ond ar 227 ohonynt y mae poblogaeth barhaol, a dim ond ar 78 o'r rhain y mae mwy na 100 o drigolion. Ymhlith y rhain mae Creta, Rhodos, Kerkyra, Chios, y Dodecanese a'r Cyclades.

Gwlad fynyddig yw Groeg, gyda tua 80% o'i harwynebedd yn fynyddig. Yng nghanol y penrhyn, mae mynyddoedd y Pindus yn ymestyn o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain, ac yn codi i 2637 medr o uchder. Copa uchaf Groeg yw Mynydd Olympus, 2919 medr o uchder. Ar y ffin rhwng Groeg a Bwlgaria mae Mynyddoedd Rhodope.

## Rhanbarthau Groeg

|  |
| --- |
|

Macedonia
Thessalia
Sporades
Epiros
Canolbarth Groeg
Thrace
Peloponnesos
Attica
Cyclades
Dodecanese
Ynysoedd Gogledd Aegeaidd
Creta
Ynysoedd Ionaidd
Y Môr Canoldir
Môr Ionia
Môr Aegeaidd |
# Peloponnesos

Peloponnesos|  |
| Math | gorynys, rhanbarth, Rhanbarthau daearyddol Groeg  |
| Enwyd ar ôl | Pelops  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwlad Groeg  |
| Gwlad | Gwlad Groeg  |
| Arwynebedd | 22,200 km²  |
| Uwch y môr | 2,407 metr, 994 metr  |
| Gerllaw | Y Môr Canoldir, Môr Adria, Môr Aegeaidd  |
| Yn ffinio gyda | Attica (rhanbarth)  |
| Cyfesurynnau | 37.4°N 22.3°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y Peloponnesos
Penrhyn yn ne Gwlad Groeg ac un o Beriffereiau Groeg yw'r **Peloponnesos** (Groeg: Πελοπόνησος *Pelopónnisos*). Ffurfia'r rhan o dir mawr Groeg sydd i'r de o Gwlff Corinth, ac fe'i cysyllrir a'r gweddill o dir mawr Groeg gan Isthmws Corinth. Ers adeiladu Camlas Corinth yn 1893, gellir ei ystyried yn dechnegol yn ynys. Nid yw Perifferi Peloponnesos yn cynnwys y cyfan o'r Peloponnesos daearyddol; mae rhan o hwnnw ym mheriffereiau Gorllewin Groeg ac Attica.

Heblaw am y cysylltiad dros y tir, neu yn awr ar draws Camlas Corinth, cysylltir y Peloponnesos a'r gweddill o Wlad Groeg gan bont, Pont Rio-Antirio a orffenwyd yn 2004, ar draws Gwlff Corinth.

Mae gan y Peloponnesos arwynebedd o 21,549 km² (8,320 milltir sgwar). Ardal fynyddig ydyw; y copa uchaf yw Mynydd Taygetus. Mae pedwar penrhyn, Messenia, Penrhyn Mani, Penrhyn Malea (neu Epidaurus Limera), ac Argolis.

Prif ddinasoedd y Peloponnesos, gydag ystadegau poblogaeth 2001, yw:

* Patras (169,242)
* Kalamata (54,065)
* Corinth (30,434)
* Tripoli (28,976)
* Argos (25,068)
* Pyrgos (24,765)
* Aigion (21,966)
* Sparta (16,473)
* Nafplio (13,124)

Ceir nifer o safleoedd archaeolegol pwysig iawn yn y Peloponnesos hefyd, yn eu plith Epidaurus, Mycenae, Olympia a Tiryns, yn ogystal â hen ddinasoedd Corinth a Sparta.
# Creta

Creta|  |
| Math | ynys, Rhanbarthau daearyddol Groeg  |
|  |
| Prifddinas | Heraklion  |
| Poblogaeth | 623,065  |
| Cylchfa amser | UTC+2, UTC+03:00  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Môr Aegeaidd  |
| Sir | Crete Region  |
| Gwlad | Gwlad Groeg  |
| Arwynebedd | 8,335.88 km²  |
| Uwch y môr | 2,456 metr  |
| Gerllaw | Y Môr Canoldir, Sea of Crete, Libyan Sea  |
| Cyfesurynnau | 35.3097°N 24.8933°E  |
| Hyd | 254 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y fwyaf o ynysoedd Gwlad Groeg (3220 milltir sgwar) ac un o Beriffereiau Groeg yw **Creta** (Groeg: *Κρήτη*, *Kríti*). Saif yr ynys tua 160 km i'r de o dir mawr Groeg. Roedd y boblogaeth yn 650,000 yn 2005; Heraklion yw'r brifddinas.

Ynys Creta yng Ngwlad Groeg
Creta oedd safle'r gwareiddiad hynaf yn Ewrop, y gwareiddiad Minoaidd, o tua 2600 CC. hyd 1400 CC.. Mae llawr o hanesion am gyfnod cynnar Creta wedi eu trosglwyddo trwy fytholeg Groeg, er enghraifft y chwedlau am y Brenin Minos, Theseus a'r Minotaur; a'r stori am Daedalus ac Icarus.

Concrwyd Creta gan yr Ymerodraeth Rufeinig yn 69 CC., a daeth dinas Gortyn yn brifddinas talaith Rufeinig oedd weithiau'n cynnwys Cyrenaica yn ogystal â Chreta. Yn ddiweddarach cipiwyd yr ynys gan yr Arabiaid yn 824. Adennillwyd Creta i'r Ymerodraeth Fysantaidd gan Nicephorus Phocas yn 960. Yn 1204 meddiannwyd yr ynys gan Fenis yn stod y Bedwaredd Groesgad, a bu yn eu meddiant hwy hyd nes daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Ottoman yn 1669.

Ynys fynyddig yw Creta. Y copa uchaf yw Psiloritis neu Fynydd Ida, 2,456 m (8,057 troedfedd) o uchder.

## Enwogion

* Doménikos Theotokópoulos (El Greco) (1541-1614), arlunydd
* Nana Mouskouri (g. 1934), cantores
# Lesbos

Lesbos|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 83,800  |
| Cylchfa amser | EET  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | East Aegean Islands  |
| Lleoliad | Môr Aegeaidd  |
| Sir | Gogledd Aegeaidd, Lesbos Regional Unit  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Arwynebedd | 1,641 km²  |
| Uwch y môr | 968 metr  |
| Gerllaw | Môr Aegeaidd  |
| Cyfesurynnau | 39.21°N 26.28°E  |
| Cod post | 810–819  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys Roeg yn y Môr Aegeaidd yw **Lesbos** (Groeg ddiweddar: *Lésvos*). Un o'r Ynysoedd Gogledd Aegeaidd, mae'n gorwedd yn agos iawn i dir mawr Twrci. Ei chanolfan yw dinas Mitilene (weithiau gelwir yr ynys ei hun 'Mitilini' nei 'Mitilene', ar ôl ei brif ddinas). Tyfir yr olewydden a chnydau grawn yno. Mae pysgota sardîns yn bwysig hefyd ond y prif ddiwydiant heddiw yw twristiaeth. Ar ôl Crete ac Euboea Lesbos yw'r fwyaf o'r ynysoedd Aegaeaidd.

Ceir olion presenoldeb pobl o'r oes Neolithig ar Lesbos. Ymsefydlodd y Groegiaid ar yr ynys tua 1000 CC. Blodeuodd diwylliant Groeg yno ac fe'i cysylltir yn arbennig â barddoniaeth Roeg delynegol a gwaith Sappho ac Alcaeus. Roedd yr ynys yn rhan o Aeolis ac yn aelod o Gynhgrair Delos yng Ngroeg yr Henfyd. Yn ddiweddarach daeth i feddiant y Rhufeiniaid a gwnaethpwyd Mitilene yn borthladd rhydd ganddynt.

Codwyd nifer o eglwysi hardd yno ar ddechrau'r cyfnod Bysantaidd. Roedd yn arfer alltudio pobl i Lesbos, e.e. yr ymerodres Irene yn 809. Yn ystod y canrifoedd nesaf newidiai ddwylo yn aml rhwng y Bysantiaid, y Croesgadwyr, y Saraseniaid a'r Tyrciaid. Syrthiodd i'r Otomaniaid yn 1462. Brodor o'r ynys oedd y môr leidr Khair-ed-din Barbarossa. Daeth yn rhan o Wlad Groeg yn 1912.
# Chios

Chios|  |
| Math | ynys, polis  |
|  |
| Poblogaeth | 51,930  |
| Gefeilldref/i | Bassano Romano  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | East Aegean Islands  |
| Lleoliad | Môr Aegeaidd  |
| Sir | Bwrdeistref Chios  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Arwynebedd | 842.5 km²  |
| Uwch y môr | 1,297 metr  |
| Gerllaw | Môr Aegeaidd  |
| Cyfesurynnau | 38.4°N 26.02°E  |
| Cod post | 82x xx  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys yn perthyn i Wlad Groeg yw **Chios** (Groeg: *Χίος*). Un o'r Ynysoedd Gogledd Aegeaidd, saif yn rhan ogleddol Môr Aegaea, i'r de o ynys Chios, i'r gogledd o Patmos a'r Dodecanese, ac oddi ar arfordir gorllewinol Twrci.

Mae gan yr ynys arwynebedd o 842 km2; 50 km o hyd a 29 km o led, y bumed o ynysoedd Groeg o ran maint. Fe'i gwahenir oddi wrth arfordir Twrci gan gulfor tua milltir o led. Ynys fynyddig ydyw, gyda'r copa uchaf, Pelineon, yn 1,297 medr o uchder. Mae'n enwog am gynhyrchu gwm mastig, ac mae ei llongau masnach yn bwysig. Poblogaeth yr ynys yn 2001 oedd 51,936, a'r brifddinas yw dinas Chios.

Enwyd mynachlog Nea Moni, sy'n dyddio o'r 11g, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Pobl enwog o Samos

* Homeros, bardd (yn ôl un traddodiad)
* Hippocrates o Chios, arloeswr meddygaeth
* Erasistratus, sylfaenydd ysgol feddygol Alexandria
* Andreas Papandreou (1919–1996), Prif Weinidog Groeg
* Mikis Theodorakis (g. 1925), cyfansoddwr

Dywed rhai fod Christopher Columbus wedi ei eni ar yr ynys.
# Rhodes

Rhodes|  |
| Math | ynys, polis  |
| El-Ρόδος.ogg  |
| Poblogaeth | 115,490, 127,613  |
| Sefydlwyd | * 16 g CC
 |
| Cylchfa amser | UTC+2, UTC+03:00  |
| Gefeilldref/i | Puebla, City of Perth, Greece  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Groeg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Dodecanese  |
| Lleoliad | Môr Aegeaidd  |
| Sir | Rhodes Regional Unit  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Arwynebedd | 1,400.459 km²  |
| Uwch y môr | 1,215 metr  |
| Gerllaw | Môr Aegeaidd, Lycian Sea, Strait of Rhodes  |
| Cyfesurynnau | 36.17°N 27.92°E  |
| Cod post | 85x xx  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Perchnogaeth | Marchogion yr Ysbyty  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Rhodos** (Groeg Diweddar: *Ródhos*) neu yn Saesneg **Rhodes** yn un o ynysoedd Gwlad Groeg yn ne'r Môr Egeaidd, yr ynys fwyaf yn ynysoedd y Deuddeng Ynys.

Ei phrifddinas yw tref Rhodes.

## Hanes

Yn yr Hen Fyd roedd yr ynys yn enwog am ei Cholosws, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd. Bu Poseidonius yn byw yma am ran sylweddol o'i oes, ac yn cynnal ysgol athroniaeth.

Am gyfnod yn yr Oesoedd Canol roedd Rhodes yn gartref i urdd Marchogion yr Ysbyty.

Ymwelodd y marchog crwydr Jörg von Ehingen â'r ynys ar ddiwedd y 15g.

## Economi

Mae amaeth yn bwysig ar yr ynys ond twristiaeth yw'r prif ddiwydiant erbyn heddiw.

## Cyfeiriadau
# Corfu

Corfu| Delwedd:The Old Fortress and the Old Town of Corfu - September 2017.jpg, Corfu Kerkira (9708154198).jpg, Corfu Achilleion R05.jpg |
| Math | ynys  |
|  |
| Prifddinas | Corfu  |
| Poblogaeth | 100,854, 99,134  |
| Cylchfa amser | UTC+2, UTC+03:00, EET  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Verona, Latakia, Ar Baol-Skoubleg, Gold Coast, Meißen, Troisdorf, Bari, Brindisi  |
| Nawddsant | Saint Spyridon, Saint Spyridon  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ynysoedd Ionaidd, Môr Ionia  |
| Sir | Corfu Regional Unit, Ynysoedd Ionaidd  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Arwynebedd | 626 km²  |
| Gerllaw | Môr Ionia  |
| Cyfesurynnau | 39.6°N 19.87°E  |
| Cod post | 490 82, 490 83, 490 84, 491 00  |
| Hyd | 61 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pontikonisi a mynachlog Vlaheraina
Ynys oddi ar arfordir gorllewinol Gwlad Groeg yw **Corfu** (Groeg: *Κέρκυρα*, *Kérkyra*). Saif ym Môr Ionia, a hi yw'r ail-fwyaf o'r Ynysoedd Ionaidd. Y brifddinas yw dinas Corfu.

Ym mytholeg Roeg, cysylltir yr ynys a Poseidon, duw y môr. Meddiannwyd yr ynys gan nifer o bwerau cyn iddi uno a Gwlad Groeg yn 1864. Enwyd hen ddinas Corfu yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2007.
# Dodecanese

Dodecanese|  |
| Math | grŵp o ynysoedd  |
|  |
| Poblogaeth | 190,071  |
| Cylchfa amser | UTC+2, UTC+03:00  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Southern Sporades  |
| Sir | De Aegeaidd  |
| Gwlad | Gwlad Groeg  |
| Arwynebedd | 2,714 km²  |
| Uwch y môr | 1,216 metr  |
| Gerllaw | Môr Aegeaidd  |
| Cyfesurynnau | 36.45°N 27.3°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y Dodecanese
Grŵp o ynysoedd yn nwyrain Gwlad Groeg yw'r **Dodecanese** (Groeg: *Δωδεκάνησα*) neu **Y Deuddeng Ynys**. Ystyr yr enw Groeg yw "Y Deuddeg Ynys" ond mae'n enw camarweiniol braidd. Ceir 15 prif ynys yn y grŵp heddiw a cheir trigfannau ar ambell ynys lai yn ogystal. Yn ddiwylliannol ac yn wleidyddol maent yn perthyn i Wlad Groeg ond yn ddaearyddol maen nhw'n perthyn i Asia Leiaf am eu bod yn gorwedd yn agos iawn i'w harfordir de-orllewinol. Mae'r enw 'Dodecanese' yn deillio o 1908 pan unodd deuddeg ynys mewn protest yn erbyn colli eu breintiau traddodiadol dan lywodraeth yr Otomaniaid, a roddwyd iddynt yn y 16g gan Suleiman y Mawreddog. Ystyrir ynys Rhodes, nad oedd yn un o'r deuddeg ynys gwreiddiol, fel y pennaf o'r Dodecanese heddiw gyda dinas Rhodes yn brifddinas y grŵp. Twristiaeth sy'n dominyddu'r economi lleol erbyn heddiw.

## Y prif ynysoedd

Tref Pigadia ar ynys Karpathos
* Agathonisi (Αγαθονήσι)
* Astypalaia (Αστυπάλαια)
* Kalymnos (Κάλυμνος)
* Karpathos (Κάρπαθος)
* Kastellorizo (Καστελλόριζο)
* Kasos (Κάσος)
* Kos (Κως)
* Khalki (Χάλκη)
* Leros (Λέρος)
* Lipsos (Λειψοί)
* Nisiros (Νίσυρος)
* Patmos (Πάτμος)
* Rhodes (Rodos) (Ρόδος)
* Simi (Σύμη)
* Tilos (Τήλος)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cyclades

Cyclades|  |
| Math | ynysfor  |
| LL-Q188 (deu)-Sebastian Wallroth-Kykladen.wav  |
| Cylchfa amser | UTC+2, UTC+03:00  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | De Aegeaidd  |
| Gwlad | Gwlad Groeg  |
| Arwynebedd | 2,572 km²  |
| Uwch y môr | 1,008 metr, 233 metr  |
| Gerllaw | Môr Aegeaidd  |
| Yn ffinio gyda | Môr Aegeaidd  |
| Cyfesurynnau | 37°N 25.1667°E  |
| Cod post | 840–849  |
| GR-82  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y Cyclades
Grŵp o ynysoedd yng Ngwlad Groeg yw'r **Cyclades** (Groeg: Κυκλάδες) neu **Ynysoedd Cyclades**. Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o Attica ar dir mawr Groeg ac ynys Euboea ym Môr Aegea yn nwyrain y Môr Canoldir. Maen nhw hanner ffordd fwy neu lai rhwng tir mawr Gwlad Groeg, ynys Crete ac arfordir de-orllewin Twrci. Mae'r ynysoedd yn ffurfio cylch bron o gwmpas ynys Delos. Ceir tua 30 o ynysoedd o faint amrywiol yn y grŵp (heb gyfrif y mân ynysoedd niferus). Y ganolfan weinyddol yw Ermoupolis ar ynys Siros. Mae rhai o ynysoedd deheuol y Sporades yn cael eu cyfrif yn rhan o *nome* (uned weinyddol) y Cyclades hefyd. Mae tua 100,000 o bobl yn byw yn y *nome*.

### Ynysoedd y Cyclades

Lleoliad y Cyclades
* Amorgos (Αμοργός)
* Anafi (Ανάφη)
* Andros (Άνδρος)
* Antiparos (Αντίπαρος)
* Delos (Dilos) (Δήλος)
* Folegandros (Φολέγανδρος)
* Gyaros (Γυάρος)
* Ios (Ίος)
* Kea (Κέα)
* Kimolos (Κίμωλος)
* Kithnos (Κύθνος)
* Mikonos (Μύκονος)
* Milos (Μήλος)
* Naxos (Νάξος)
* Paros (Πάρος)
* Santorini (Thera) (Σαντορίνη)
* Serifos (Σέριφος)
* Sifnos (Siphnos) (Σίφνος)
* Sikinos (Σίκινος)
* Siros (Σύρος)
* Tinos (Τήνος)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Pindus

Pindus|  |
| Math | cadwyn o fynyddoedd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | llain Alpid  |
| Sir | Western Macedonia Region, Epiros, Thessalia, Swydd Gjirokastër, Bwrdeistref Zagori  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Uwch y môr | 8,652 troedfedd  |
| Cyfesurynnau | 40°N 20.75°E  |
| Hyd | 180 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mynyddoedd yng ngogledd Gwlad Groeg yw'r **Pindus** (Groeg: **Πίνδος**). Maent yn ymestyn am tua 160 km o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain. Y copa uchaf yw Mynydd Smolikas, 2,637 medr o uchder.

Mae'r mynyddoedd hyn yn rhan o gadwyn o fynyddoedd sy'n ymestyn o'r Alpau trwy'r Alpau Dinarig ac yn cyrraedd hyd at Fynydd Taigetos yn y de, yna'n ffurfio llawer o'r ynysoedd yn ne Môr Aegaea, megis Kythera, Antikythera, Creta, Karpathos a Rhodos, cyn ffurfio Mynyddoedd Taurus yn ne Twrci.

Ceir anifeiliaid megis yr arth a'r blaidd yn y Pindus, ac mae sgïo yn boblogaidd yn y rhannau uchaf yn y gaeaf.
# Mynyddoedd Rhodope

Mynyddoedd Rhodope|  |
| Math | cadwyn o fynyddoedd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | llain Alpid  |
| Gwlad |  Bwlgaria  Gwlad Groeg |
| Arwynebedd | 18,000 km²  |
| Uwch y môr | 2,191 metr  |
| Cyfesurynnau | 41.6011°N 24.5742°E  |
| Hyd | 240 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Deunydd | craig fetamorffig, gneiss, marmor, cwarts  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mynyddoedd ar y ffin rhwng Bwlgaria a Gwlad Groeg yn ne-ddwyrain Ewrop yw **Mynyddoedd Rhodope** (Bwlgareg: *Родопи*, *Rodopi*, Groeg: *Ροδόπη*, *Rodopi*). Saif tua 83% o'r mynyddoedd yn ne Bwlgaria, a'r gweddill yng Ngroeg. Y copa uchaf yw Golyam Perelik (2,191 medr).

Mae'r mynyddoedd hyn yn bwysig ar gyfer cynhyrchu trydan dŵr, a cheir nifer o hen safleoedd Thracaidd megis Perperikon a Tatul. Yn ôl traddodiad, yma y ganed Orpheus.

Golygfa o Graig Belintash i gyfeiriad pentref Vrata
# Macedonia (Gwlad Groeg)

Macedonia|  |
| Math | rhanbarth, ardal hanesyddol, Rhanbarthau daearyddol Groeg  |
| Enwyd ar ôl | Macedon  |
|  |
| Prifddinas | Thessaloníci  |
| Poblogaeth | 2,382,857  |
| Sefydlwyd | * 1913
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Gwlad Groeg  |
| Arwynebedd | 34,177 km², 13,196 mi²  |
| Cyfesurynnau | 40.75°N 22.8997°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhanbarth Gwlad Groeg yw **Macedonia** (Groeg: Μακεδονία, *Makedonía*). Hon yw'r rhanbarth fwyaf o ran arwynebedd ac yr ail fwyaf o ran poblogaeth yn y wlad.

## Hanes

* Macedonia
* Groeg
* Groeg yr Henfyd
* Aristoteles
* Alecsander Fawr

## Siroedd

Macedonia ei rhannu i 3 o periferies, neu 13 nomoi.

* Gorllewin Macedonia (Δυτική Μακεδονία, *Ditikí Makedonia*):

1. Kastorià (Νομός Καστοριάς, *Nomós Kastoriàs*)
2. Flórina (Νομός Φλώρινας, *Nomós Flórinas*)
3. Kozani (Νομός Κοζάνης, *Nomós Kozanis*)
4. Grevenà (Νομός Γρεβενών, *Nomós Grevenon*)
* Canolbarth Macedonia (Κεντρική Μακεδονία, *Kentrikí Makedonia*):

5. Pella (Νομός Πέλλας, *Nomós Pellas*)
6. Imathia (Νομός Ημαθίας, *Nomós Imathias*)
7. Pieria (Νομός Πιερίας, *Nomós Pierias*)
8. Kilkís (Νομός Κιλκίς, *Nomós Kilkís*)
9. Tessalònica (Νομός Θεσσαλονίκης, *Nomós Thessalonikis*)
10. Calcídica (Νομός Χαλκιδικής, *Nomós Khalkidikís*)
11. Serres (Νομός Σερρών, *Nomós Serron*)
* Dwyrain Macedonia (Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, *Anatolikí Makedonia kai Thraki*) — 2 *nomoi*:

12. Drama (Νομός Δράμας, *Nomós Dramas*)
13. Kavala (Νομός Καβάλας, *Nomós Kavalas*)
## Daearyddiaeth

Mae'n llenwi tua 52,4% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Macedonia neu 25,9% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Groeg.

### Dinasoedd

Macedonia

|  |
| --- |
| Dinas (Poblogaeth)
 |
| 1. Tessaloniki (Prifddinas) | 773,180
 |
| 2. Kalamaria | 87,255
 |
| 3. Kavala | 63,774
 |
| 4. Serres | 56,145
 |
| 5. Katerini | 55,721
 |
| 6. Drama | 55,632
 |
| 7. Evosmos | 52,624
 |
| 8. Kozani | 47,451
 |
| 9. Veria | 47,411
 |
| 10. Stavroupoli | 41,653
 |
| 11. Ampelokipoi | 40,969
 |
| 12. Ptolemaida | 32,775
 |
| 13. Giannitsa | 26.296
 |
| 14. Edessa | 25,619
 |
| 15. Kilkis | 24,812
 |
| 16. Naoussa | 19,870
 |
| 17. Nea Moudania | 17,032
 |
| 18. Florina | 16,711
 |
| 19. Kastoria | 16,218
 |
| 20. Grevena | 15,481
 |
| 21. Alexandria | 13,229
 |
| 22. Polygyros | 10,271
 |

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Macedonia Archifwyd 2007-05-01 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) History of Macedonia Archifwyd 2020-12-01 yn y Peiriant Wayback
# Hanes Gwlad Groeg

**Hanes Groeg** yw hanes Gwlad Groeg fel y mae heddiw, ond gall hefyd gynnwys hanes yr ardal eangach oedd yn ffurfio'r byd Groegaidd yn y cyfnod clasurol.

Ar lannau'r Môr Aegeaidd y datblygodd gwareiddiadau cyntaf Ewrop. Y cynharaf oedd y Gwareiddiad Minoaidd ar ynys Creta, gyda Knossos fel ei ganolfan. Yn ddiweddarach, datblygodd y Gwareiddiad Myceneaidd ar y tir mawr. Wedi diwedd y gwareiddiad yma, bu cyfnod a adwaenir fel Oesodd Tywyll Groeg, ond yna blodeuodd y cyfnod clasurol. Yn draddodiadol, dyddir hwn o ddyddiad cynnal y Gemau Olympaidd cyntaf yn 776 CC.

Y ffurf nodweddiadol ar lywodraeth yn y cyfnod yma oedd y *polis* (dinas-wladwriaeth). Lledaenodd y diwylliant Groegaidd a gwladychwyr Groegaidd i Asia Leiaf a de yr Eidal (*Magna Graecia*). Ymladdodd Athen a Sparta gyda'i gilydd i drechu ymosodiad Ymerodraeth Persia yn y 5ed ganrif CC. Yn ddiweddarach, ymladdwyd Rhyfel y Peloponnesos rhyngddynt, gyda Sparta yn gorchfygu Athen i ddod yn brif rym milwrol Groeg am gyfnod. Yn ddiweddarch, gorchfygwyd Sparta gan Thebai.

Daeth Macedonia yn feistr ar y dinas-wladwriaethau Groegaidd gan Philip II, brenin Macedon, a than ei fab ef, Alecsander Fawr, gorchfygwyd a dinistriwyd yr Ymerodraeth Bersaidd. Dechreuodd hyn y Cyfnod Helenistaidd. Wedi marwolaeth Alecsander, bu ymladd rhwng ei gadfridogion, a rhannwyd ei ymerodraeth. Concrwyd Groeg yn derfynol gan y Rhufeiniaid yn 146 CC, a daeth yn rhan o Ymerodraeth Rhufain.

Wedi cwymp yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, datblygodd yr Ymerodraeth Fysantaidd, gyda Caergystennin fel prifddinas. Parhaodd yr ymerodraeth hyd at gwymp Caergystennin yn 1453. Daeth Groeg yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd, a pharhaodd dan reolaeth Otomanaidd hyd ar Ryfel Annibyniaeth Groeg(1821 - 1829). Sefydlwyd teyrnas gan y brenin Otto.

Wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymladdodd Groeg yn erbyn Twrci (1919-1922), gan feddiannu tiriogaethau sylweddol am gyfnod cyn cael eu gyrru'n ôl gan |Mustafa Kemal Atatürk. Yn 1940, ymosododd yr Eidal ar Wlad Groeg, ond gorchfygwyd yr Eidalwyr gan y Groegiaid, a bu'n rhaid i fyddin yr Almaen ymyrryd a meddiannu Groeg.

Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ymladdwyd Rhyfel Cartref Groeg rhwng byddinoedd Comiwnyddol a Brenhinol. Yn 1967, cipiwyd grym gan *junta* milwrol adain-dde. Adferwyd democratiaeth yn 1975. Ymunodd Groeg a'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Ionawr 1981, ac arweiniodd hyn at gynnydd economaidd sylweddol. Mabwysiadwyd yr Ewro yn 2001.

## Gweler hefyd

* Alecsander Fawr
* Brwydr Marathon
* Brwydr Thermopylae
* Cynghrair Corinth
* Groeg yr Henfyd
* Rhyfeloedd Groeg a Phersia
* Timon o Athen

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Gwareiddiad Minoaidd

Gwareiddiad Minoaidd|  |
| Math | diwylliant archeolegol, civilization, hen wareiddiad, cyfnod o hanes, arddull  |
| Enwyd ar ôl | Minos  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Oes yr Efydd, history of Crete  |
| Lleoliad | Creta  |
| Cyfesurynnau | 35.309722°N 24.893333°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ffresco o Cnossos, yn dangos tair merch
Y **Gwareiddiad Minoaidd** yw'r enw a ddefnyddir am y gwareiddiad cynnar a ddatblygodd ar ynys Creta yn ystod Oes yr Efydd. Blodeuodd o tua'r 27ain ganrif CC hyd tua 1450 CC, pan olynwyd ef gan y Gwareiddiad Myceneaidd, efallai o ganlyniad i goncwest o dir mawr Gwlad Groeg.

Rhoddwyd yr enw "Minoaidd" iddo gan yr archaelegydd Prydeinig Syr Arthur Evans, ar ôl y Brenin Minos ym mytholeg Roeg. Bu ef yn cloddio yn Cnossos, y mwyaf adnabyddus o'r safleoedd Minoaidd, lle roedd palasau cymhleth gydag addurniadau tarawiadol. Safleoedd eraill tebyg yw Phaistos, Malia, a Kato Zakros.

Creta yn y cyfnod Minoaidd
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*