# Balcanau

Gorynys y Balcanau
Rhanbarth yn ne-ddwyrain Ewrop sy'n cynnwys tiriogaeth gwledydd presennol Gwlad Groeg, Albania, Gogledd Macedonia, Serbia, Montenegro, Bosnia a Hertsegofina, Croatia, Bwlgaria, Rwmania a rhan Ewropeiadd Twrci yw'r **Balcanau**. Mae ganddo arwynebedd tir o 550,000 km² ac mae tua 55 miliwn o bobl yn byw yno. Yr enw am orynys y Balcanau yn Hen Roeg oedd Gorynys Haemus (*Χερσόνησος του Αίμου*). Enwir y rhanbarth ar ôl Mynyddoedd y Balcanau, sy'n rhedeg trwy ganol Bwlgaria i mewn i ddwyrain Serbia.

## Cefndir hanesyddol

Daeth y rhan fwyaf o'r Balcanau yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ac yna'n rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd o'r 5g ymlaen. Daeth y Balcanau dan reolaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid o'r 15g hyd y 19g a dechrau'r 20g. Enillodd Gwlad Groeg ei hannibyniaeth yn 1829 ac fe'i dilynwyd gan Serbia (1878), Rwmania (1878), Bwlgaria (1908) ac Albania (1912). Roedd y cystadlu rhwng y pwerau mawr Ewropeaidd am reolaeth ar yr ardal yn un o'r ffactorau pennaf a arweiniodd at y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-1918). Daeth Iwgoslafia'n wlad ffederal sosialaidd ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac roedd gweddill y gwledydd Balcanaidd (ac eithrio Gwlad Groeg a Thwrci) yn wladwriaethau comiwnyddol hyd cwymp y Llen Haearn a Rhyfeloedd y Balcanau.

## Cefndir diwylliannol

Mae hunaniaeth y Balcanau yn cael ei ffurfio gan ei lleoliad daearyddol; saif ar groesffordd hanesyddol sydd wedi bod yn dyst i sawl pobl a diwylliannau. Mae wedi bod yn fan cyfarfod i rhannau Lladin a Groeg yr Ymerodraeth Rufeinig ac yn ffin rhyngddynt, yn gyrchfan i fewnlifiad anferth o bobloedd Slaf paganaidd, yn fan cyfarfod Cristnogaeth Orllewinol ac Uniongred, yn ogystal â bod yn fan cyfarfod i Islam a Christnogaeth. Gwelai yn ogystal nifer fawr o ffoaduriaid Iddewig yn ffoi'r Chwil-lys. Mae nifer uchel o Romani yn byw yno hefyd.

## Cefndir ieithyddol

*Prif: Ieithoedd y Balcanau*
Mewn canlyniad i hyn oll mae'r Balcanau heddiw yn rhanbarth o amrywiaeth ethno-ieithyddol sylweddol, ac yn gartref i sawl iaith Slafig, Romáwns, a Twrcaidd, yn ogystal â'r iaith Roeg, Albaneg, ac ieithoedd eraill. Yn y cyfnodau cynhanesyddol ac egin-hanesyddol mae nifer o grwpiau ethnig eraill â'i hieithoedd unigryw eu hunain, wedi byw yn y rhanbarth yn ogystal, yn cynnwys y Celtiaid (e.e. y Galatiaid), yr Ilyriaid, yr Avariaid, y Vlachiaid, y Germaniaid a sawl llwyth Germanaidd arall.

## Poblogaeth yn ôl cenedligrwydd a chrefydd

Balcanau, 2011
### Cenedligrwydd a thras

Ceir pobl o genedligrwydd amrywiol yn y Balcanu, yn cynnwys (m = miliwn):

* Groegiaid (10.5 m)
* Serbiaid (8.5 m)
* Bwlgariaid (6.6 m)
* Albaniaid (6 m)
* Croatiaid (4.5 m)
* Bosniaid (Bosniacs) (2 m)
* Macedoniaid (1.3 m)
* Montenegroaid (0.4 m)
* Rwmaniaid (22 m)
* Slofeniaid (2 m)
* Twrciaid (10 m)
* eraill (e.e. Romani, ...)

### Crefydd

Prif grefyddau'r rhanbarth yw Cristnogaeth (Uniongred Dwyreiniol a Chatholig) ac Islam. Ymarferir sawl traddodiad o'r ddwy ffydd, ac mae gan pob un o'r gwledydd Uniongred ei heglwys genedlaethol eu hunain.

Cristnogaeth Uniongred Ddwyreiniol yw pryf grefydd y gwledydd canlynol:

* Bwlgaria (Eglwys Uniongred Bwlgaria)
* Gwlad Groeg (Eglwys Uniongred Groeg)
* Gogledd Macedonia (Eglwys Uniongred Serbia ac Eglwys Uniongred Macedonia)
* Montenegro (Eglwys Uniongred Serbia ac Eglwys Uniongred Montenegro)
* Rwmania (Eglwys Uniongred Rwmania)
* Serbia (Eglwys Uniongred Serbia

Catholigiaeth Rufeinig yw pryf grefydd y gwledydd canlynol:

* Croatia
* Slofenia

Islam yw prif grefydd y gwledydd canlynol:

* Albania
* Bosnia a Hertsegofina
* Twrci

Yn y gwledydd canlynol ceir nifer sylweddol o bobl (dros 10% o'r boblogaeth) sy'n perthyn i grefyddau lleiafrifol:

* Albania: Uniongred Ddwyreiniol, Catholigiaeth.
* Bosnia a Hertsegofina: Mae'r rhan fwyaf o'r Bosniacs yn Fwslimiaid, mae'r Serbiaid yn perthyn i Eglwys Uniongred Serbia a'r Croatiaid yn Gatholigion.
* Bwlgaria: Islam.
* Croatia: Serbiaid Uniongred.
* Gogledd Macedonia: Albaniaid Mwslimaidd.
* Montenegro: Albaniaid a Bosniacs Mwslimaidd.
* Serbia: Albaniaid a Bosniacs Mwslimaidd; Hwngariaid, Slofaciaid a Croatiaid Catholig.

## Cyfeiriadau a darllen pellach

* Banac, Ivo. 'Historiography of the Countries of Eastern Europe: Yugoslavia', *American Historical Review*, v 97 #4 (Hydref 1992), 1084-1104.
* Banac, Ivo. *The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics*. Cornell University Press, 1984.
* Carter, Francis W., gol. *An Historical Geography of the Balkans*. Academic Press, 1977.
* Dvornik, Francis. *The Slavs in European History and Civilization*. Rutgers University Press, 1962.
* Fine, John V. A., Jr. *The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century* [1983]; *The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest*. Ann Arbor: University of Michigan Press, [1987].
* Jelavich, Barbara. *History of the Balkans*, 2 gyf. Cambridge University Press, [1983].
* Jelavich, Charles, a Jelavich, Barbara, gol. *The Balkans in Transition: Essays on the Development of Balkan Life and Politics since the Eighteenth Century*. University of California Press, 1963.
* Király, Béla K., gol. *East Central European Society in the Era of Revolutions, 1775-1856*. 1984
* Mazower, Mark, *The Balkans: A Short History*, 2000
* Traian Stoianovich, *Balkan Worlds: The First and Last Europe* 1994.

Wiciadur
Chwiliwch am Balcanau
yn Wiciadur.