# Theatr Cymru

Theatr Cymru|  |
| Enghraifft o: | cwmni theatr, busnes, sefydliad elusennol  |
| Dechrau/Sefydlu | 2003  |
| Gweithwyr | 15, 16  |
| Ffurf gyfreithiol | sefydliad elusennol  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Rhanbarth | Caerfyrddin  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |

*Am y theatr genedlaethol Saesneg, gweler National Theatre Wales*
Cwmni Theatr Genedlaethol Cymraeg ei hiaith ydi **Theatr Cymru** (**Theatr Genedlaethol Cymru** gynt)**.** Sefydlwyd Theatr Genedlaethol Cymru yn 2003 ac ymgartrefodd y cwmni ym Mharc Arfordirol y Mileniwm, Llanelli cyn symud i'r Egin, Caerfyrddin. Mae bwriad a gweledigaeth y cwmni wedi amrywio'n fawr dros y blynyddoedd, yn unol â gweledigaeth yr arweinydd artistig gyfredol. Canolbwyntio ar 3 cynhyrchiad prif ffrwd y flwyddyn wnaeth Cefin Roberts rhwng 2003 a 2010 gan gynnwys 'Tymor y Clasuron' rhwng Ebrill 2006 a Mawrth 2007. Newidiwyd yr enw i Theatr Cymru ar gychwyn cyfnod Steffan Donnelly fel arweinydd artistig yn 2022. Erbyn 2024, mae'r cwmni yn dal i 'deithio cynyrchiadau i theatrau ar hyd a lled y wlad, yn ogystal â chynnal prosiectau amrywiol fel: ysgrifennu creadigol, sioeau cerdd, gwaith safle-benodol, a chlasuron y Theatr Gymraeg a rhyngwladol.'

Ennillodd y cwmni Wobr *UK Theatre* am Ragoriaeth mewn Teithio yn 2024 yn ogystal â cael eu henwebu fel Cynhyrchydd y Flwyddyn yn *The Stage Awards*. Lansiwyd partneriaeth gyda S4C ar ddiwedd 2024 i rannu rai o ddramâu Theatr Cymru ar y sianel deledu llinol a phlatfformau ffrydio S4C Clic, Youtube a BBC iPlayer.

Mae'r cwmni'n perfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn flynyddol, fel arfer gyda dramâu newydd. Mae Theatr Cymru hefyd yn teithio cynyrchiadau tu hwnt i ffiniau Cymru, gan gynnwys i Shakespeare's Globe yn Llundain ac i Japan fel ran o Flwyddyn Cymru a Japan 2025.

## Cyfarwyddwyr Artistig

* Cefin Roberts (2003 – 2010)
* Arwel Gruffydd (2011– 2022)
* Steffan Donnelly (2022 – presennol)

## Hanes

### 2003 - 2010

Sefydlwyd Theatr Genedlaethol Cymru yn 2003 fel cwmni theatr cenedlaethol Cymraeg ei iaith ar gyfer Cymru gyfan. Daeth y sefydliad i fodolaeth yn sgil trafodaethau a fu’n parhau ers blynyddoedd ynghylch yr angen am gorff cenedlaethol i arwain a datblygu theatr broffesiynol Gymraeg. Er bod gan Gymru draddodiad cyfoethog o ddrama Gymraeg a chwmnïau theatr llwyddiannus, teimlai llawer o ymarferwyr a sylwebyddion fod diffyg sefydliad cenedlaethol a allai roi cyfeiriad strategol a chynrychiolaeth genedlaethol i’r maes. Noda Emyr Edwards, "Cyfarfu caredigion y theatr Gymraeg yn Rhagfyr 1999 i drafod y syniad o greu Theatr Genedlaethol i Gymru. O fewn pedair blynedd gwelwyd geni ['r cwmni]".

Yn 2003 cyhoeddwyd y byddai’r cwmni newydd yn cael ei leoli yn Sir Gaerfyrddin, gyda’i swyddfeydd ym Mharc Arfordirol y Mileniwm yn Llanelli. Dewiswyd Sir Gaerfyrddin yn dilyn cystadleuaeth rhwng sawl ardal yng Nghymru i fod yn gartref i’r sefydliad newydd. Roedd y penderfyniad yn rhan o ymdrech ehangach i ddatblygu’r celfyddydau a chreu cyfleoedd economaidd a diwylliannol y tu allan i’r prif ganolfannau trefol. Derbynniodd y Cwmni grant o £750,000 gan Gyngor Celfyddydau Cymru, a chafodd ei gweld gan nifer o sylwebyddion fel carreg filltir yn natblygiad diwylliant cenedlaethol Cymru yn sgil datganoli. Roedd cefnogwyr y cynllun yn dadlau bod sefydlu Theatr Genedlaethol Gymraeg yn rhoi’r un statws i theatr Gymraeg ag a geid mewn cenhedloedd eraill, ac yn cryfhau seilwaith y celfyddydau Cymraeg. Fel y nododd Anwen Jones, byddai llywodraeth heb Theatr Genedlaethol yn debyg i “gorff heb enaid”, gan bwysleisio’r cysylltiad rhwng diwylliant, iaith a hunaniaeth genedlaethol.

Gwahoddwyd actorion, gweinyddwyr, awduron, athrawon ac eraill i lunio Bwrdd o Ymddiriedolwyr, a'r aelodau cyntaf oedd Sandra Wynne, Linda Brown, Iwan England, Gwyneth Glyn, John Gwynedd Jones, Lyn T. Jones, Gareth Miles, Garry Nicholas, Wynford Ellis Owen, Sion Clwyd Roberts, Carys Tudor Williams, Elinor Williams a Peter Rees Davies. Penodwyd yr actor, cyfarwyddwr a pherfformiwr Cefin Roberts yn gyfarwyddwr artistig cyntaf y cwmni ym Mai 2003. Roedd y penodiad yn un dadleuol gyda sawl arbenigwr yn y maes yn cwyno am drafodaethau "cul" a "phreifat". Wrth dderbyn y swydd, pwysleisiodd Roberts bwysigrwydd adeiladu theatr a fyddai’n gwasanaethu Cymru gyfan ac yn denu cynulleidfaoedd newydd at y theatr Gymraeg. Yn ogystal â chynhyrchu dramâu proffesiynol o safon uchel, bwriad y cwmni oedd gweithio mewn ysgolion a chymunedau ledled Cymru er mwyn ehangu cyfranogiad yn y celfyddydau.

Mae Emyr Edwards yn ei gyfrol *Perfformio* [Carreg Gwalch 2013] yn dyfynnu cadeirydd cyntaf y Theatr Genedlaethol, Lyn T. Jones, a nododd yn *Galwad* [2003] "...y byddai'r cwmni newydd yn cyflogi tua phymtheg o staff, grŵp o tua chwech o actorion llawn amser 'a fydd yn galon i'r cyfan'" a bod hi'n "hanfodol bwysig 'ein bod ni'n datblygu a meithrin sgrifenwyr a dramodwyr gan nad oes digon o ddramâu newydd yn y Gymraeg". Dadleuodd Edwards, "...nid oedd yr addewid yma'n amlwg iawn ymhlith y ffrwd gyntaf o ddramâu [...] yn ystod ei thair blynedd gyntaf."

#### Cwmni Craidd

Sefydlwyd cwmni craidd o bedwar actor ar batrwm cwmni rep sef Owen Arwyn, Dave Taylor, Carys Eleri a Rhian Blythe, gan wahodd actorion mwy profiadol yn ôl y galw. Cynhyrchiad teithiol cynta'r cwmni oedd ail-lwyfannu drama Meic Povey, *Yn Debyg Iawn i Ti a Fi* a welwyd gyntaf gan Theatr Bara Caws ym 1995. Dilynwyd hyn gan gynyrchiadau dadleuol eraill gan gynnwys addasiad Cymraeg a chynhyrchiad dwyieithog o *Romeo a Juliet* gan Shakespeare a'r ffars *Plas Drycin* gan Gwyneth Glyn. Patrwm tri cynhyrchiad prif-ffrwd y flwyddyn oedd dewis Cefin, a hynny wedi'i lwyfannu yn rhai o brif theatrau Cymru neu yn Theatr y Maes ar Faes yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd arlwy'r blynyddoedd cyntaf yn cynnwys gwaith gan John Gwilym Jones, Gwenlyn Parry, Aled Jones Williams, Samuel Beckett a Saunders Lewis.

Rhai o uchafbwyntiau y cyfnod cynnar oedd cynhyrchiad Cefin Roberts o ddrama newydd Aled Jones Williams, *Iesu!* (2008), cynyrchiadau Judith Roberts o *Y Pair* (2007) a *Cariad Mr Bustl* (2008) a chynhyrchiad Daniel Evans o *Esther* (2006).

Cyhoeddodd Cefin Roberts 'yn annisgwyl' ei fod am ymddiswyddo o'i swydd fel arweinydd artistig y cwmni ar y 27 Ionawr 2010, wythnos union cyn cychwyn taith *Y Gofalwr* yr oedd ef ei hun am ei chyfarwyddo. Yn dilyn cael ei gyfweld ar BBC Radio Cymru, "...gwadodd mai cael "ei wthio" wnaeth o, ond iddo fynd oherwydd gofynion teuluol ac i ganolbwyntio ar waith creadigol arall." Ychwanegodd Roberts, ynglŷn â'r beirniadu a fu ar ei 7 mlynedd yn y swydd, bod "adegau wedi gwneud i rywun ailedrych ar sefyllfaoedd ac ar raglen ond dwi hefyd yn teimlo'n bod ni wedi gwrando ac ymateb i feirniadaeth." Awgrymodd hefyd efallai bod y cwmni wedi cychwyn cynhyrchu braidd yn rhy gynnar yn ei hanes.

#### Beirniadaeth

Mae Emyr Edwards yn nodi bod peth beirniadu ar gynlluniau ac arlwy cychwynol y Cymry, gan gyfeirio yn benodol at erthygl arbennig yn *Barn* [Tachwedd 2007] sy'n cynnwys sylwadau gan "un o feirniaid theatr craffaf yr Alban", sy'n cymharu cychwyn Theatr Genedlaethol Yr Alban yn 2006 â Theatr Genedlaethol Cymru, a pha mor wahanol oedd y ddau gwmni. Nododd bod "...yr elfennau a aeth i'r pair yn yr Alban er mwyn paratoi i sefydlu'r Theatr Genedlaethol yno, yn atgoffa dyn o rai o gyffroadau mwyaf arwyddocaol a grymus y theatr Gymraeg yn ail hanner yr ugeinfed ganrif, gan gynnwys Ilwyfannu cyson drydanol Theatr Bara Caws a gwefr chwyldroadol Brith Gof."

Yn 2007, bu trafodaeth ar BBC Radio Cymru rhwng Gwilym Owen, Paul Griffiths, Carys Edwards a Jeremy Turner ble cyhuddwyd y cwmni newydd:

* O fod ymhell ar ôl cwmni cenedlaethol yr Alban sydd wedi bod mewn bodolaeth am lawer llai o amser.
* O fethu ag arloesi gyda chynyrchiadau gan ddewis yn hytrach fynd am bethau "saff".
* Am fethu â denu actorion Cymraeg amlwg i berfformio yng Nghymru.
* O fod wedi ei ffurfio yn dilyn trafodaethau "cul" a "phreifat".

Bu beirniadu hallt gan y cyfarwyddwr Ceri Sherlock a Dafydd Llewelyn yn ogystal, yn benodol ar ôl gweld eu cynhyrchiad o *Romeo a Juliet* yn 2004. Felly hefyd gan Paul Griffiths yn *Y Cymro* wedi gweld eu haddasiad o *Cysgod y Cryman* yn 2007. Beirniadol hefyd oedd Emyr Edwards yn enwedig o'r actorion ifanc a "lled brofiadol, nid y talentau grymus a ddisgwylid ar lwyfan o'r statws yma".

Daeth y beirniadu i'w anterth yn 2010, yn dilyn cynhyrchiad Cefin Roberts o *Y Gofalwr.* Mae Emyr Edwards yn rhoi'r bai yn rhanol am y "[c]ynulleidfaoedd tenau", ar y dewis o'r ddrama, gan nodi nad oedd "y beirniaid a'r sylwebyddion theatr yn hapus â'r cynhyrchiad ychwaith".

Ysgogwyd un aelod o'r Bwrdd, Gareth Miles i wneud y sylw am gyd-destun sefydlu'r Theatr Genedlaethol yn 2003 a'r trafferthion a fu cyn hynny:

> "Cymru yw Cymru ac mae'n rhaid ei chymryd fel y mae, ac nid fel y dymunem iddi fod. Siomwyd Saunders Lewis am nad Ffrainc mohoni, Ian Rowlands am nad Iwerddon ydyw, Ceri Sherlock am nad yw'n wtopia Lychlynnaidd a Paul Griffiths am na chaiff ynddi yr arlwy theatrig y mae'n ei fwynhau yn Llundain".
>
>

### 2011 - 2022

Cyn penodi yr actor a'r cyfarwyddwr Arwel Gruffydd yn 2011, gwahoddwyd sawl cyfarwyddydd gwadd i gyflwyno gwaith gyda'r cwmni gan gynnwys Tim Baker [*Gwlad yr Addewid* (2010], Betsan Llwyd [*Dau.Un.Un.Dim* ac *Yn y Trên* (2010)] ac Elen Bowman [*Deffro'r Gwanwyn* (2011)].

## Cynyrchiadau

### 2000au

#### Cyfnod Cefin Roberts a Judith Roberts

* *Yn Debyg Iawn I Ti A Fi* (2003) gan Meic Povey; cyfarwyddwr Cefin Roberts

* *Romeo a Juliet* (2004) gan Shakespeare cyfieithiad J. T. Jones; cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Ac Eto Nid John Gwil...* (2004) gan John Gwilym Jones; cyfarwyddwr Cefin Roberts / Judith Roberts

* *Tŷ ar y Tywod* (2005) gan Gwenlyn Parry; cyfarwyddydd Judith Roberts
* *Sgidie Bach i Ddawnsio* (2005) cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Sundance* (2005) gan Aled Jones Williams; cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Hen Rebel* (2005) cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Plas Drycin* (2005) cyfarwyddydd Valmai Jones

* *Diwéddgan* (2006) cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Wrth Aros Beckett* (2006) cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Esther* (2006) gan Saunders Lewis cyfarwyddwr Daniel Evans
* *Sundance (taith)* (2006) gan Aled Jones Williams; cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Dominos* (2006) cyfarwyddydd Judith Roberts

* *Cysgod y Cryman* (2007) addasiad Siôn Eirian o nofel Islwyn Ffowc Elis; cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Cariad Mr Bustl* (2007) cyfarwyddydd Judith Roberts
* *Porth y Byddar* (2007) gan Manon Eames; ar y cyd â Clwyd Theatr Cymru; cyfarwyddwr Tim Baker

* *Y Pair* (2008) gan Arthur Miller cyfieithiad cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Siwan* (2008) gan Saunders Lewis; cyfarwyddydd Judith Roberts
* *Iesu!* (2008) gan Aled Jones Williams; cyfarwyddwr Cefin Roberts

* *Tyner Yw’r Lleuad Heno* (2009) gan Meic Povey; cyfarwyddydd Ffion Dafis
* *Tŷ Bernarda Alba* (2009) cyfarwyddydd Judith Roberts
* *Bobi a Sami... A Dynion Eraill* (2009) gan Wil Sam Jones; cyfarwyddwr Cefin Roberts

### 2010au

* *Gwlad yr Addewid* (2010) cyfarwyddwr Tim Baker
* *Y Gofalwr* (2010) cyfarwyddwr Cefin Roberts
* *Dau.Un.Un.Dim* (2010) cyfarwyddydd Betsan Llwyd
* *Yn y Trên* (2010) cyfarwyddydd Betsan Llwyd

* *Deffro'r Gwanwyn* (2011) cyfarwyddydd Elen Bowman

#### Cyfnod Arwel Gruffydd

* "Llwyth"(2011)
* *Sgint* (2012)
* *C'laen Ta!* (2012)
* *Y Storm* (2012)

* *Dyled Eileen* (2013)
* *Y Bont* (2013)
* *Tir Sir Gâr* (2013)
* *Seiat* (2013)
* *Blodyn* (2013)
* *Blodeuwedd* (2013)
* *Rhwydo/Vangst* (2013)
* *Rhwng Dau Fyd* (2013)
* *Pridd* (2013)

* *Dŵr Mawr Dyfn* (2014)
* *Y Negesydd* (2014)

* *Pan Oedd Y Byd Yn Fach* (2015)
* *{{150}}* (2015)

* *Chwalfa* (2016) ar y cyd â Pontio, Bangor
* *Dawns Ysbrydion* (2016)
* *Mrs Reynolds a’r Cena Bach* (2016)

* *Hollti* (2017)
* *Estron* (2017)
* *Y Tŵr* (2017)
* *Macbeth* (2017)

* *Milwr yn y Meddwl* (2018)
* *Estron* (2018)
* *Y Tad* (2018)

* *X* (2019)
* *Bachu* (2019)
* *Y Cylch Sialc* (2019)
* *Llygoden yr Eira* (2019)
* *Pryd Mae'r Haf?* (2019)

### 2020au

* *Gwlad yr Asyn* (2021)
* *Anfamol* (2021)
* *Llygoden yr Eira* (2021)
* *Faust + Greta* (2021)

* *Petula* (2022)
* *Gwlad yr Asyn* (2022)
* *Tylwyth* (2022)

#### Cyfnod Steffan Donnelly

* *Pijin* (2023)
* *Parti Priodas* gan Gruffudd Owen (2023, 2024 a 2026)
* *Yr Hogyn Pren* gan Eildyr Jones (2023)
* *Rwan Nawr* gan Llyr Titus, Hannah Daniel, Mali Ann Rees, Manon Steffan Ros a Kallum Weyman (2023)
* *Rhyngom* gan Sioned Erin Hughes (2023)
* *Rhinoseros* gan Eugène Ionesco, addasiad Manon Steffan Ros (2023)
* *Swyn* gan Krystal S. Lowe (2023)
* *Kiki Cymraeg* gan Nina Bowers, Leo Drayton a Lauren Morais (2023)
* *Ie Ie Ie* gan Elanor Bishop a Karin McCracken, addasiad Lily Beau (2024)
* *Brên. Calon. Fi* gan Bethan Marlow (2024 a 2025)
* *Ha/Ha* gan Caryl Burke, Mari Elen Jones, Geraint Lewis, Gruffydd Siôn Ywain (2024)
* *Fy Enw i yw Rachel Corrie* golygwyr Alan Rickman a Katharine Viner yn seiliedig ar ysgrifennu Rachel Corrie, addasiad Menna Elfyn (2024)
* *Dawns y Ceirw* gan Casi Wyn (2024)
* *Byth Bythoedd Amen* gan Mared Jarman (2025)
* *Huw Fyw* gan Tudur Owen (2025 a 2026)
* *Wrecslam!* gan Mirain Fflur, Llinos Gerallt, Mel Owen, Llŷr Ifans, a Gruffydd Siôn Ywain (2025)
* *Romeo a Juliet* gan William Shakespeare, cyfieithiad J.T. Jones (2025) - cyd-gynhyrchiad gyda Shakespeare’s Globe, Llundain
* *Biwti a Brogs* gan Gwawr Loader (2025)
* *Miss Prydderch a Lleidr y Lleisiau* gan Mererid Hopwood a Seiriol Davies (2026)

## Gweler hefyd

* Taibhdhearc na Gaillimhe - Theatr genedlaethol iaith Wyddeleg

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol