# Gwyddbwyll

Gwyddbwyll|  |
| Enghraifft o: | gêm bwrdd, math o chwaraeon, gêm dau berson, chwaraeon ar sail gêm, difyrwaith, abstract strategy game, table sports  |
| Math | sequential game, chwaraeon y meddwl, chwaraeon unigolyn  |
| Dyddiad cynharaf | 1470s  |
| Gwlad | Ymerodraeth y Gupta  |
| Dechrau/Sefydlu | 7 g  |
| Genre | mind game, abstract strategy game  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01lb5  |
| Thesawrws y BNCF | 8465  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | a | b | c | d | e | f | g | h |  |
| 8 |  | 8 |
| 7 | 7 |
| 6 | 6 |
| 5 | 5 |
| 4 | 4 |
| 3 | 3 |
| 2 | 2 |
| 1 | 1 |
|  | a | b | c | d | e | f | g | h |  |

 Bwrdd gwyddbwyll llawn ar ddechrau gêm

Gwerin gwyddbwyll a ddarganfuwyd yng Nghastell Ynysgynwraidd, yn dyddio o'r 12g, ar y chwith. Mae'r darn a welir ar y dde yn dod o Gaerllion
Gêm i ddau sy'n cael ei chwarae ar fwrdd 8×8 o sgwariau golau a thywyll yw **gwyddbwyll** (hefyd **tsiès** ar lafar, a **sies** mewn hen destunau). Nod Gwyddbwyll yw gosod Brenin y gwrthwynebydd mewn Siachmat. Ystyr Siachmat yw pan fod y Brenin yn methu osgoi cael ei gipio (neu ei ladd) yn y symudiad nesaf. Mae'n gêm resymegol a thactegol ddwfn iawn, cymaint felly fel bod rhai yn disgrifio chwarae gwyddbwyll yn wyddoniaeth ac yn gelfyddyd. Mae tarddiad y gêm mwy na thebyg yn India neu Tsieina hynafol, ac fe ledaenodd trwy Iran i Ewrop. Roedd "Gwyddbwyll Gwenddoleu" yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; pan osodwyd y darnau gwyddbwyll ar y bwrdd byddent yn chwarae eu hunain.

Gêm fwrdd debyg o ran defnydd o lain siec ond llawer symlach ac haws ei chwarae yw draffts.

Darlun ar garreg Ockelbo, Sweden
Paentiad o'r arlunydd a'i chwiorydd yn chwarae gwyddbwyll (1555) gan Sofonisba Anguissola

## Strwythur

Mae'r darnau'n cael eu gosod ar y bwrdd fel yn y llun, gyda'r Frenhines ar ei lliw ei hun – hynny yw Brenhines du ar sgwâr tywyll, Brenhines gwyn ar sgwâr golau. Gwyn sy'n symud gyntaf, ac mae'r chwaraewyr yn symud am yn ail tan fod naill ai Siachmat, neu chwaraewr yn ildio, neu'r ddau yn cytuno i gêm gyfartal, neu'r gêm yn gorffen fel Methmat.

Defnyddir nodiant algebraidd yn y gêm fodern i ddisgrifio a chofnodi gêmau.

Mae pob darn gwyddbwyll yn medru symud mewn ffordd wahanol, ac mae gan bob darn werth arbennig wrth chwarae, gan ddechrau gyda'r gwerinwr lleiaf pwerus. Mae darnau pob chwaraewr fel a ganlyn:

* 1 Teyrn (neu Brenin) (T) (Amhrisiadwy, ond tua 4 pwynt wrth chwarae);
* 1 Brenhines (B) (9 pwynt);
* 2 Castell (C) (5 pwynt);
* 2 Esgob (E) (3+ pwynt);
* 2 Marchog (M) (3 phwynt);
* 8 Gwerinwr (1 pwynt).

Wedi dysgu sut i symud y darnau mae chwaraewyr gwyddbwyll yn mynd ati astudio:

* Tactegau Gwyddbwyll;
* Agoriadau Gwyddbwyll.

Mae gwyddbwyll yng Nghymru yn cael ei reoli gan Undeb Gwyddbwyll Cymru sy'n aelod o FIDE, Ffederasiwn Gwyddbwyll y Byd.

## Gwyddbwyll Geltaidd

Bwrdd Gwyddbwyll Geltaidd
Defnyddid y gair "Gwyddbwyll" (*Gwezboell* yn y Llydaweg, *Fidchell* yn y Wyddeleg) yn y Gymraeg cyn i'r gêm bresennol ddod i Gymru (yn y Mabinogi er enghraifft). Cyfeirio at gêm arall â tharddiad Celtaidd iddi yr oeddid yn y llawysgrifau, gêm tebycach i dawlbwrdd, a drafodir isod. Heddiw ceir gemau a elwir "gwyddbwyll Geltaidd" sy'n seiliedig ar yr ychydig wybodaeth sydd wedi goroesi ynglŷn â'r gêm *Fidchell*  o Iwerddon a'r gêm tawlbwrdd o Gymru. Mae'r rheolau yn hanu o gemau *Tafl* y Germaniaid. Yn wahanol i'r wyddbwyll fodern gonfensiynol, mae **gwyddbwyll Geltaidd** yn gwrthwynebu dau lu anghyfartal a chanddynt ddau amcan gwahanol. Mae'r brenin yn cael ei warchae yn ei gastell canolog, wedi ei amddiffyn gan wyth tywysog. Gyda chymorth y tywysogion mae'n ceisio dianc y gelynion trwy gyrraedd un o'r bedair cornel. Mae yna 16 o elynion, mewn pedwar grŵp o bedwar. Maen nhw'n ceisio dal y brenin trwy ei flocio a rhwystro ei symudiadau.

## Yr Oesoedd Canol

Disgwylid i bob gŵr bonheddig gwerth ei halen geisio meistroli'r "bedair camp ar hugain", a rhestrir gwyddbwyll fel y gyntaf o'r campau hynny. Fe’i crybwyllir hefyd yn y chwedlau cynharach, sef Breuddwyd Macsen, Breuddwyd Rhonabwy a Pheredur, ac mewn barddoniaeth. Mae'r cofnod cyntaf o'r gair yn y Gymraeg mewn cerdd fawl i Guhelyn Fardd (fl. tua 1100–1130).

Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd y gêm rydym heddiw'n ei galw'n *wyddbwyll* yn ei chlytiau, ond yn megis dechrau, wedi'i chyflwyno i Loegr gan y Normaniaid. Ymledodd yn eitha cyflym i bob rhan o gymdeithas erbyn diwedd yr Oesoedd Canol. Rhys Goch Eryri (c. 1365–1440) a gyflwynodd y gair "sïes" yn un o'i gerddi. Yn y rhestr campau crybwyllir y ddau – sïes a gwyddbwyll, sy'n ategu'r farn eu bod yn ddwy gêm wahanol. Mae Lewys Glyn Cothi a Ieuan ap Rhydderch ill dau'n cyfeirio at "at sïes" a bathiad gan Hywel Swrdwal yw "siec mad" sy’n fenthyciad o’r Saesneg *check mate*.

### Disgrifiad o Dawlbwrdd

*Prif: Tawlbwrdd*
Roedd y tawlbwrdd yn un o'r anrhegion a roddai'r brenin i'w uchelwyr: ei ynadon llys a'i feirdd. Mae Guto’r Glyn yn crybwyll y gêm (ond nid gwyddbwyll), a chanodd yn ei foliant i Syr Rosier Cinast o'r Cnwcin:

| Gwreiddiol | Ystyr
 |
| --- | --- |
| Ni fedrai iarll pan fu drin
Warae cnocell â’r Cnwcin;
Gwarae a wnaeth ein gŵr nod
Towlbwrdd gwŷr duon Talbod,
Gwarae bars â’r Mars y mae,
Eithr y gŵr aeth â’r gwarae. | Ni fedrai iarll pan fu’n frwydr
chwarae cis â’r mab o’r Cnwcin;
chwarae a wnaeth ein rhyfelwr hynod
dawlbwrdd gwŷr duon Talbod,
chwarae bars â’r Mers y mae,
ond y rhyfelwr a enillodd y gêm. |

Cofnododd Robert ap Ifan yn 1587 ddisgrifiad (a llun) o'r gêm, gan ddweud ei fod yn cael ei chwarae ar fwrdd 11×11 gyda 12 darn ar ochr y brenin a 24 ar ochr y gwrthwynebydd. Dyma'r hyn a sgwennodd:

>
> Dylid chwarae'r gêm gyda'r brenin yn y canol a deuddeg o ddynion o'i gwmpas, gyda dau-ddeg-pedwar o ddynion yn ceisio ei ddal. Gosodir y rhai hyn fel a ganlyn: chwech yng ngahanol pob ochr o'r bwrdd yn y chwe man canolig. Mae'r ddau berson yn symud y darnau. Os oes darn yn dod rhwng dau o ddarnau'r gwrthwynebwr yna mae'n marw, a theflir y darn allan o'r gêm. Ond os yw'r brenin ei hun yn dod rhwng dau o ddarnau ei wrthwynebydd, yna os dywedwch "Cym bwyll, gwylia dy frenin!" cyn iddo symud i'r rhan honno (hy rhwng dau ddarn) ac os na all symud, yna mae'n cael ei ddal. Os yw eich gwrthwynebwr yn dweud "Fi yw dy was!" ac yn rhoi un o'i ddarnau rhwng dau o'ch darnau chi, yna ddaw dim drwg o hynny. Ac os yw'r brenin yn medru cyrraedd y linell..., mae'n ennill y gêm.
>
>
>
>

## Gwyddbwyll mewn Diwylliant Cymraeg Cyfoes

Ceir cyfeiriad i'r gêm gwyddbwyll fel cyffelybiaeth yn y gân rap, *Gwyddbwyll* gan Y Tystion: oddi ar eu CD "Rhaid i rhybweth Ddigwydd" o 1997. Cafwyd hefyd fersiwn o'r gân rhwng y grŵp a'r cerddor enwog gyda'r Velvet Underground, John Cale yn y flwyddyn 2000.

*Galla' i ddim diodde'r twyll*

*jyst teimlo fel darn mewn gêm o wyddbwyll*

## Gwyddbwyll drwy ohebu

Math o gêm wyddbwyll lle nad yw'r chwaraewyr yn wynebu ei gilydd dros fwrdd yw gwyddbwyll drwy ohebu, neu wyddbwyll drwy'r post.

Mae'r ffordd y mae symudiadau'n cael eu trosglwyddo wedi newid wrth i gyfathrebu wella. Ar y dechrau, defnyddid negeswyr. Wedyn, gyda dyfodiad stampiau post, dechreuwyd defnyddio llythyrau neu gardiau post. Byddai'r telegraff a´r ffôn yn dod â chyflymder, ond am fwy o gost. Yna tro'r ffacs a'r e-bost oedd hi.

Mesurir amser adlewyrchiad pob symudiad mewn dyddiau a gall gêm bara wythnosau, misoedd neu flynyddoedd.

## Pencampwriaethau Gwyddbwyll drwy Ohebu'r Byd

| # | Blynyddoedd | Pencampwr | Ail
 |
| --- | --- | --- | --- |
| I | 1950-1953 | Cecil Purdy Awstralia | Harald Malmgren  Sweden |  |
| II | 1956-1959 | Viacheslav Ragozin  Undeb Sofietaidd | Lucius Endzelins Awstralia |  |
| III | 1959-1962 | Alberic O'Kelly Gwlad Belg | Piotr Dubinin  Undeb Sofietaidd |  |
| IV | 1962-1965 | Vladimir Zagorovsky  Undeb Sofietaidd | Georgy Borisenko  Undeb Sofietaidd |  |
| V | 1965-1968 | Hans Berliner  Unol Daleithiau | Jaroslav Hybl Tsiecoslofacia |  |
| VI | 1968-1971 | Horst Rittner  Yr Almaen | Vladimir Zagorovsky  Undeb Sofietaidd |  |
| VII | 1972-1976 | Yakov Estrin  Undeb Sofietaidd | Jozef Boey Gwlad Belg |  |
| VIII | 1975-1980 | Jørn Sloth Denmarc | Vladimir Zagorovsky  Undeb Sofietaidd |  |
| IX | 1977-1983 | Tõnu Õim  Undeb Sofietaidd | Fritz Baumbach  Yr Almaen |  |
| X | 1978-1984 | Victor Palciauskas  Unol Daleithiau | Juan Morgado  Yr Ariannin |  |
| XI | 1983-1989 | Fritz Baumbach  Yr Almaen | Gennadi Nesis  Undeb Sofietaidd |  |
| XII | 1984-1991 | Grigory Sanakoev  Rwsia | Josef Franzen Slofacia |  |
| XIII | 1989-1998 | Mikhail Umansky  Rwsia | Erik Bang Denmarc |  |
| XIV | 1994-2000 | Tõnu Õim  Estonia | Ove Ekebjaerg Denmarc |  |
| XV | 1996-2002 | Gert Timmerman Yr Iseldiroedd | Joop van Oosterom Yr Iseldiroedd |  |
| XVI | 1999-2004 | Tunç Hamarat  Awstria | Rudolf Maliangkay Yr Iseldiroedd |  |
| XVII | 2002-2007 | Ivar Bern  Norwy | Wolfgang Rohde  Yr Almaen |  |
| XVIII | 2003-2005 | Joop van Oosterom Yr Iseldiroedd | Hans Elwert  Yr Almaen |  |
| XIX | 2004-2007 | Christophe Léotard  Ffrainc | Frank Gerhardt  Yr Almaen |  |
| XX | 2004-2011 | Pertti Lehikoinen  Y Ffindir | Stefan Winge  Sweden |  |
| XXI | 2002-2008 | Joop van Oosterom Yr Iseldiroedd | Alexander Ugge  Canada |  |
| XXII | 2007-2010 | Aleksandr Dronov  Rwsia | Jürgen Bücker  Yr Almaen |  |
| XXIII | 2007-2010 | Ulrich Stephan  Yr Almaen | Thomas Winckelmann  Yr Almaen |  |
| XXIV | 2009-2011 | Marjan Šemri Slofenia | Hans Wunderlich  Yr Almaen |  |
| XXV | 2009-2013 | Fabio Finocchiaro Yr Eidal | Richard Hall Lloegr |  |
| XXVI | 2010-2014 | Ron Langeveld Yr Iseldiroedd | Florin Serban Rwmania |  |
| XXVII | 2011-2014 | Aleksandr Dronov  Rwsia | Matthias Kribben  Yr Almaen |  |
| XXVIII | 2013-2016 | Leonardo Ljubičić Croatia | Horacio Neto  Portiwgal |  |
| XXIX | 2015-2018 | Aleksandr Dronov  Rwsia | Jacek Oskulski  Gwlad Pwyl |  |
| XXX | 2017-2019 | Andrey Kochemasov  Rwsia | Enver Efendiyev  Rwsia |  |
| XXXI | 2019-2022 | Fabian Stanach  Gwlad Pwyl , Christian Muck  Awstria , Ron Langeveld Yr Iseldiroedd |  |  |
| XXXII | 2020-2022 | Jon Edwards  Unol Daleithiau | Michel Lecroq  Ffrainc , Sergey Osipov  Rwsia , Horacio Neto  Portiwgal |  |

## Gwyddbwyll drwy Ohebu *olympiad*

| # | Blynyddoedd | Medal aur | Medal arian | Medal efydd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| I | 1949-1952 |  Hwngari 25 |  Tsiecoslofacia 20 |  Sweden 19.5 |  |
| II | 1952-1955 |  Tsiecoslofacia 27.5 |  Sweden 27.5 |  Yr Almaen 27 |  |
| III | 1958-1961 |  Undeb Sofietaidd 35.5 |  Hwngari 32.5 |  Iwgoslafia 32 |  |
| IV | 1962-1964 |  Undeb Sofietaidd 36 |  Dwyrain yr Almaen 28.5 |  Sweden 27.5 |  |
| V | 1965-1968 |  Tsiecoslofacia 31.5 |  Undeb Sofietaidd 30 |  Gorllewin yr Almaen 29.5 |  |
| VI | 1968-1972 |  Undeb Sofietaidd 38 |  Tsiecoslofacia 28.5 |  Dwyrain yr Almaen 25.5 |  |
| VII | 1972-1976 |  Undeb Sofietaidd 35.5 |  Bwlgaria 30 |  Y Deyrnas Unedig 29.5 |  |
| VIII | 1977-1982 |  Undeb Sofietaidd 46.5 |  Hwngari 44 |  Y Deyrnas Unedig 41.5 |  |
| IX | 1982-1987 |  Y Deyrnas Unedig 33.5 |  Gorllewin yr Almaen 30 |  Undeb Sofietaidd 27 |  |
| X | 1987-1995 |  Undeb Sofietaidd 34 |  Lloegr 33.5 |  Dwyrain yr Almaen 33.5 |  |
| XI | 1992-1999 |  Tsiecoslofacia 45.5  Yr Almaen 45.5 |  |  Canada 40  Yr Alban 40 |  |
| XII | 1998-2004 |  Yr Almaen 47.5 |  Lithwania 42.5 |  Latfia 42.5 |  |
| XIII | 2004-2009 |  Yr Almaen 38 |  Y Weriniaeth Tsiec 34.5 |  Gwlad Pwyl 32 |  |
| XIV | 2002-2006 |  Yr Almaen 45.5 |  Lithwania 39.5 |  Unol Daleithiau 36 |  |
| XV | 2006-2009 |  Norwy 48 |  Yr Almaen 47 |  Yr Iseldiroedd 46.5 |  |
| XVI | 2010-2016 |  Y Weriniaeth Tsiec 33.5 |  Yr Almaen 28.5 |  Ffrainc 26.5 |  |
| XVII | 2009-2012 |  Yr Almaen 44.5 |  Sbaen 43.5 |  Yr Eidal 39.5 |  |
| XVIII | 2012-2016 |  Yr Almaen 41.5 |  Slofenia 41 |  Sbaen 39 |  |
| XIX | 2016-2021 |  Bwlgaria 27 |  Yr Almaen 26.5 |  Y Weriniaeth Tsiec 26.5  Gwlad Pwyl 26.5 |  |
| XX | 2016-2019 |  Yr Almaen 39.5 |  Rwsia 39.5 |  Sbaen 39 |  |
| XXI | 2020-2023 |  Yr Almaen 38 |  Lwcsembwrg 37 |  Unol Daleithiau 37 |  |

## Olympiad Gwyddbwyll drwy Ohebu Merched

| # | Blynyddoedd | Medal aur | Medal arian | Medal efydd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| I | 1974 - 1979 |  Undeb Sofietaidd 22 |  Gorllewin yr Almaen 19 |  Tsiecoslofacia 15.5 |  |
| II | 1980 - 1986 |  Undeb Sofietaidd 26 |  Tsiecoslofacia 26 |  Iwgoslafia 20 |  |
| III | 1986 - 1992 |  Undeb Sofietaidd 23 |  Tsiecoslofacia 21 |  Hwngari 14.5 |  |
| IV | 1992 - 1997 |  Y Weriniaeth Tsiec 24 |  Rwsia 21 |  Gwlad Pwyl 18.5 |  |
| V | 1997 - 2003 |  Rwsia 25 |  Yr Almaen 22 |  Y Weriniaeth Tsiec 18 |  |
| VI | 2003 - 2006 |  Lithwania 26.5 |  Yr Almaen 23.5 |  Yr Eidal 23 |  |
| VII | 2007 - 2009 |  Slofenia 25 |  Lithwania 23.5 |  Yr Almaen 23 |  |
| VIII | 2008 - 2010 |  Gwlad Pwyl 27 |  Bwlgaria 27 |  Yr Eidal 26 |  |
| IX | 2011 - 2014 |  Rwsia 34 |  Lithwania 32.5 |  Yr Almaen 30 |  |
| X | 2015 - 2017 |  Yr Almaen 33 |  Lithwania 30 |  Rwsia 28 |  |

## Sefydliad cenedlaethol

Mae'r arfer o wyddbwyll drwy ohebu yng Nghymru yn dyddio'n ôl i ganol y 19eg ganrif.
Mae'r *Welsh Correspondence Chess Federation (WCCF)* yn gyfrifol am drefnu gwyddbwyll drwy ohebu yng Nghymru. Sefydlwyd yr endid ar Awst 18, 2012 ac mae'n gysylltiedig â'r *International Correspondence Chess Federation (ICCF)*. Crewyd y *WCCF* ar ôl ailstrwythuro'r *Welsh Correspondence Chess Association* wreiddiol (1954-2012).

## Pencampwriaethau

**WCCA (1954-2012) 1966: M.Jones
* 1967: M.Jones & R.Miles
* 1968: M.Jones
* 1969: F.Waite
* 1970: F.Cunnane
* 1971: T.Jones
* 1972: F.Cunnane
* 1973: J.Lang
* 1974: F.Cunnane
* 1975: D.Vaughan
* 1976: T.Jones
* 1977: D.Vaughan
* 1978: C.Wills
* 1979: D.Vaughan
* 1980: D.Vaugham
* 1981: D.Vaughan
* 1982: C.Morris
* 1983: D.Vaughan
* 1984: D.Jones
* 1985: D.Jones
* 1986: S.Hutchings
* 1987: D.Vaughan
* 1988: R.Davies
* 1989: J.Coleby
* 1990: J.Coleby
* 1992: J.Garcia
* 1993: A.Baker
* 1994: G.Sinnett
* 1995: A.Baker
* 1996: D.James
* 1997: D.Phillips
* 1998: D.Phillips
* 1999: N.Evans

**WCCF (2012-...)**

1. 2019-2020: Russell Sherwood
2. 2021-2022: Jonathan Blackburn
3. 2023-2024: William Bishop

## Oriel

* Byrddau gwyddbwyll ar Yr Aes, Caerdydd.
* Rhai o'r gwerin gwyddbwyll
* Y bwrdd wedi'i osod ar ddechrau'r gêm
* Yr uwchfeistr Gary Kasparov
* Pencampwriaeth pobl ifanc

## Cyfeiriadau

## Darllen pellach

* Iolo Jones a T. Llew Jones, *A Chwaraei di Wyddbwyll?* (Gwasg Gomer, 1980)
* Hooper, David a Whyld, Kenneth. *The Oxford Companion to Chess* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1984)

## Dolenni allanol

Wicillyfrau
Mae gan Wicilyfrau gwerslyfr neu lawlyfr ar y pwnc yma:
Gwyddbwyll gwyddbwyll.com Archifwyd 2021-03-04 yn y Peiriant Wayback Gwefan gwyddbwyll Cymraeg â rhyw 100 o chwaraewyr
* www.gemaugwyddbwyll.com Archifwyd 2019-05-10 yn y Peiriant Wayback Gwefan â miloedd o gêmau Gwyddbwyll gyda nodiant Cymraeg]

Wiciadur
Chwiliwch am gwyddbwyll
yn Wiciadur.