# Y Beibl

Tudalen deitl y Beibl Cymraeg cyntaf gan William Morgan
Casgliad o lyfrau sanctaidd yn yr iaith Roeg a'r iaith Hebraeg yw'r **Beibl**, neu'r **Beibl Cysegr-lân** yn llawnach. Yn y traddodiad Cristnogol, gelwir y llyfrau Hebraeg yn Hen Destament a'r llyfrau Groeg yn Destament Newydd.

Cyfieithwyd y Beibl i'r Gymraeg gan yr Esgob William Morgan.

## Beiblau Cymraeg

Gweler Dewi Arwel Hughes, *Gair Duw ar Lafar Gwlad: Ymadroddion Enwog o’r Beibl* (Pwllheli: Cyhoeddiadau’r Gair, 2024), golygwyd gan Christine James ac E. Wyn James gyda rhagarweiniad ganddynt yn olrhain hanes a dylanwad y Beibl Cymraeg.

## Cymharu'r cyfieithiadau

**Cymharu adnodau (Ioan 3:16) mewn gwahanol gyfieithiadau**| Cyfieithiad | Ioan 3:16 |
| --- | --- |
| *Beibl William Morgan, 1588* | Canys felly y cârodd Duw y bŷd, fel y rhoddodd efe ei uni-genedic fab, fel na choller nêb a'r y fydd yn crêdu ynddo ef, eithꝛ caffael o honaw ef fywyd tragywyddol. |
| *Beibl William Morgan, 1620* | Canys felly y carodd Duw y byd fel y rhoddodd efe ei unig-anedig Fab, fel na choller pwy bynnag a gredo ynddo ef, ond caffael ohono fywyd tragwyddol. |
| *Y Beibl Cymraeg Newydd, 1988* | Do, carodd Duw y byd gymaint nes iddo roi ei unig Fab, er mwyn i bob un sy'n credu ynddo ef beidio â mynd i ddistryw ond cael bywyd tragwyddol. |
| *beibl.net gan Arfon Jones, 2008* | Ydy, mae Duw wedi caru’r byd cymaint nes iddo roi ei unig Fab, er mwyn i bwy bynnag sy'n credu ynddo beidio mynd i ddistryw ond cael bywyd tragwyddol. |

### Testament William Salesbury, 1567

Yn Gymraeg, enwau pobl a gysylltir yn bennaf gyda'r gwahanol argraffiadau. Y cyntaf oedd Testament William Salesbury, 1567. Mae'r enw dipyn bach yn gam­arweiniol, gan i Salesbury gael help gan yr Esgob Richard Davies a chan Thomas Huet, Tyddewi.

Ond y mae'r traddodiad yn iawn yn gwobrwyo Salesbury â chymaint o'r clod - onid ei egni a'i athrylith ef yn bennaf a sicrhaodd y cyhoeddiad cyntaf yn y Gymraeg? Mae tadogi'r cyfrifoldeb am Feibl 1588 ar yr Esgob William Morgan yr un mor gywir, er i hwnnw hefyd dderbyn llawer o help gan eraill.

### Beibl Parry, 1620

Ond nid yw'r enw "Beibl Parry" mor gywir o bell ffordd â'r rhai blaenorol. Dyma'r enw a roddir ar ail argraffiad y Beibl cyfan, a argraffwyd ym 1620. Esgob Llan­elwy oedd Parry, ac yr oedd ei wraig yn chwaer i wraig un o ysgolheigion mwyaf yr iaith Gymraeg, y Dr. John Davies, Mallwyd. Erbyn hyn mae efrydwyr y Beibl yn hyderus mai John Davies, ac nid Richard Parry, oedd yn bennaf gyfrifol am yr argraffiad anferth, safonol hwn.

### Y Beibl Bach, 1630

Ond ni fynnai neb ddadlau â llysenw'r argraffiad nesaf, y Beibl a gyhoeddwyd ym 1630. Roedd cyfrol yr Esgob Morgan yn fawr, a chyfrol Parry yn enfawr - Beiblau i'w darllen yn yr eglwysi oedden nhw. Ond Beibl i'r bobl oedd y nesaf, a'i enw hyd heddiw yw "Y Beibl Bach". A bach ydyw - o ran maint - a rhaid bod ein hynafiaid wedi gwneud cryn gam a'u llygaid wrth bori dros y print mân.

### Beibl Cromwell, 1654

Bu'n rhaid disgwyl am fwy nag ugain mlynedd cyn yr argraffiad nesaf, ac y mae i hwn enw rhyfedd iawn - Beibl Cromwell, 1654. Er gwaethaf ei dras Gymreig, ni wyddai Cromwell ddim Cymraeg, a'r unig esboniad ar y teitl yw fod Cromwell wedi cyfrannu'n ariannol tuag at y gost o gyhoeddi'r gyfrol.

### Beibl y Welsh Trust, 1677

Beth bynnag, wedi Beibl Cromwell, bu'n rhaid i'r Cymry aros chwarter canrif am argraffiad arall, ac er nad oes llysenw traddodiadol i hwnnw, 'does dim dwywaith mai Beibl Stephen Hughes, y golygydd, neu *Beibl y Welsh Trust*, y cyhoeddwyr ddylai fod yn enwau ar argraffiad 1677.

### Beibl yr Esgob Lloyd o Lanelwy, 1690

Daeth argraffiad arall ar ôl bwlch o ddeuddeng mlynedd, ym 1690, ac y mae traddodiad wedi bedyddio hwnnw fel Beibl yr Esgob Lloyd o Lanelwy, er bod cryn amheuaeth a fedrai yr Esgob Gymraeg o gwbl. Nid oes gair da i Feibl Lloyd o ran cywirdeb, ond bu'n rhaid aros eto dros chwarter canrif am Feibl arall, sef Beibl Moses Williams.

Hwn oedd Beibl cyntaf yr S.P.C.K., oedd wedi bod yn cyn­hyrchu eisoes gryn nifer o lyfrau duwiol Cymraeg. Gwyddom lawer am y gwaith o'i gyhoeddi, ac fel y bu i'r golygydd, Moses Williams, ysgolhaig Cymraeg gorau ei ddydd, deithio trwy Gymru yn hel tanysgrifiadau. Roedd yr argraffiad cryno hwn yn boblogaidd iawn.

### Beibl Richard Morris, 1740au

Parhaodd gweithgarwch yr SPCK, ar ôl marwolaeth Moses Williams, a phan fu galw ym mhedwardegau'r 18g am argraffiad arall, cymerodd y Gymdeithas bender­fyniad syfrdanol. Am y tro cyntaf, gofynnwyd i leygwr fod yn olygydd y gyfrol, nid o ran ei wybodaeth Ysgrythurol, ond, mae'n debyg, oherwydd nad oedd ymhlith yr offeiriaid Cymraeg neb oedd yn gystal ysgolhaig Cymraeg â Richard Morris, Llundain, un o Forrisiad Môn.

Ond yr oedd y Gymdeithas yn llygaid ei lle wrth ofyn iddo; cafwyd gwaith sy'n ddihareb o gywirdeb orgraff ac argraff hyd heddiw.

### Beibl Peter Williams, 1770

Daeth chwyldro arall ym 1770 pan ddaeth y fersiwn fwyaf adnabyddus o'r holl Feiblau diweddar allan, sef Beibl Peter Williams. Roedd y cyhoeddiad hwn yn chwyldro, oherwydd iddo fod y Beibl cyntaf i'w argraffu yng Nghymru.

Roedd Peter Williams a'r argraffydd, John Ross Caerfyrddin, yn torri'r fraint a sicrhaodd na fedrai neb ond Prifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt, ac Argraffwyr y Brenin, gyhoeddi'r Beibl. Esgus Peter Williams, mae'n debyg, oedd mai Esboniad oedd ei waith ef, gyda'r testun ynghlwm wrtho. Beth bynnag, ni feiddiai neb ei erlid yn gyfreithiol, a gwerthwyd ugeiniau o filoedd o gopïau o sawl argraffiad o waith Peter Williams, ac y mae enw ei Feibl ar lafar gwlad hyd heddiw.

## Llyfrau'r Hen Destament

* Llyfr Genesis
* Llyfr Exodus
* Llyfr Lefiticus
* Llyfr Numeri
* Llyfr Deuteronomium
* Llyfr Josua
* Llyfr y Barnwyr
* Llyfr Ruth
* Llyfr Cyntaf Samuel
* Ail Lyfr Samuel
* Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd
* Ail Lyfr y Brenhinoedd
* Llyfr Cyntaf y Cronicl
* Ail Lyfr y Cronicl
* Llyfr Esra
* Llyfr Nehemeia
* Llyfr Esther
* Llyfr Job
* Llyfr y Salmau
* Llyfr y Diarhebion
* Llyfr y Pregethwr
* Caniad Solomon
* Llyfr Eseia
* Llyfr Jeremeia
* Llyfr Galarnad
* Llyfr Eseciel
* Llyfr Daniel
* Llyfr Hosea
* Llyfr Joel
* Llyfr Amos
* Llyfr Obadeia
* Llyfr Jona
* Llyfr Micha
* Llyfr Nahum
* Llyfr Habacuc
* Llyfr Seffaneia
* Llyfr Haggai
* Llyfr Sechareia
* Llyfr Malachi

## Llyfrau'r Apocryffa

* Llyfr Cyntaf Esdras
* Ail Lyfr Esdras
* Llyfr Tobit
* Llyfr Judith
* Yr Ychwanegiadau at Lyfr Esther
* Doethineb Solomon
* Ecclesiasticus
* Llyfr Baruch
* Llythyr Jeremeia
* Cân y Tri Lanc
* Swsanna
* Bel a'r Ddraig
* Gweddi Manasse
* Llyfr Cyntaf y Macabeaid
* Ail Lyfr y Macabeaid

## Llyfrau'r Testament Newydd

* Yr Efengyl yn ôl Mathew
* Yr Efengyl yn ôl Marc
* Yr Efengyl yn ôl Luc
* Yr Efengyl yn ôl Ioan
* Actau'r Apostolion
* Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
* Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
* Llythyr Paul at y Galatiaid
* Llythyr Paul at yr Effesiaid
* Llythyr Paul at y Philipiaid
* Llythyr Paul at y Colosiaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
* Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
* Ail Lythyr Paul at Timotheus
* Llythyr Paul at Titus
* Llythyr Paul at Philemon
* Y Llythyr at yr Hebreaid
* Llythyr Iago
* Llythyr Cyntaf Pedr
* Ail Lythyr Pedr
* Llythyr Cyntaf Ioan
* Ail Lythyr Ioan
* Trydydd Llythyr Ioan
* Llythyr Jwdas
* Datguddiad Ioan

## Gweler hefyd

* Qur'an
* Tanakh

## Cyfeiriadau

*Nodyn: Daw trwch yr erthygl uchod o erthygl gan Gerald Morgan yng nghylchgrawn Y Casglwr, ; mae trwydded* Creative Commons Attribution 3.0 License *ar holl erthyglau'r cylchgrawn.*
## Dolenni allanol

* beibl.net Ferswin ar-lein o'r Beibl Cymraeg cyfoes

Wiciadur
Chwiliwch am Y Beibl
yn Wiciadur.