Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 4edd ganrif

4edd ganrif| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 4 g  |
| Rhan o | mileniwm 1  |
| Dechreuwyd | 1 Ionawr 301  |
| Daeth i ben | 31 Rhagfyr 400  |
| Rhagflaenwyd gan | 3edd ganrif  |
| Olynwyd gan | 5ed ganrif  |
| Yn cynnwys | 300au, 310au, 320au, 330au, 340au, 390au, 350au, 380au, 360au, 370au  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 330: Cystennin I yn gwneud Caergystennin yn brifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig
* 380: Theodosius I yn cyhoeddi Cristnogaeth yn grefydd swyddogol yr Ymerodraeth Rufeinig

## Blynyddoedd a degawdau

300au 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309

310au 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319

320au 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329

330au 330 331 332 333 334 335 336 337 338 339

340au 340 341 342 343 344 345 346 347 348 349

350au 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359

360au 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369

370au 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379

380au 380 381 382 383 384 385 386 387 388 389

390au 390 391 392 393 394 395 396 397 398 399

400au 400
# 529

5g - **6g** - 7g

470au 480au 490au 500au 510au - **520au** - 530au 540au 550au 560au 570au

524 525 526 527 528 - **529** - 530 531 532 533 534

---

## Digwyddiadau

* Yr Academi yn Athen, a sefydlwyd gan Platon yn 347 CC, yn cael ei chau gan yr ymerawdwr Bysantaidd Justinian I.
* Y Samariaid yn gwrthryfela ac yn cael eu gorchfygu; Eglwys y Geni yn Jerusalem yn cael ei llosgi.
* Sant Bened o Nursia yn sefydlu mynachlog Monte Cassino yn Yr Eidal.

## Genedigaethau

## Marwolaethau
# 1456

14g - **15g** - 16g

1400au 1410au 1420au 1430au 1440au - **1450au** - 1460au 1470au 1480au 1490au 1500au

1451 1452 1453 1454 1455 - **1456** - 1457 1458 1459 1460 1461

---

## Digwyddiadau

* 21-22 Gorffennaf - Brwydr Belgrade

## Genedigaethau

* 11 Mehefin - Anne Neville, Tywysoges Cymru fel gwraig Edward o Westminster a brenhines Lloegr fel gwraig Rhisiart III

## Marwolaethau

* 11 Awst - John Hunyadi, arweinydd Hwngaraidd (b. c. 1406)
* 1 Tachwedd - Edmwnd Tudur, tad Harri VII, brenin Lloegr, 26

## Cyfeiriadau
# 1833

18g - **19g** - 20g

1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au

1828 1829 1830 1831 1832 - **1833** - 1834 1835 1836 1837 1838

---

## Digwyddiadau

* 2 Tachwedd - Sefydlu Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni

## Genedigaethau

* 7 Mai - Johannes Brahms, cyfansoddwr (m. 1897)
* 21 Hydref - Alfred Nobel, cemegydd (m. 1896)
* 12 Tachwedd - Alexander Borodin, cyfansoddwr (m. 1887)

## Marwolaethau

* Ionawr - Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog a llenor, 68
* 22 Ebrill - Richard Trevithick, peiriannydd, 62
* 29 Gorffennaf - William Wilberforce, gwleidydd, 73
* 29 Medi - Ferdinand VII, brenin Sbaen, 48

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Honoré de Balzac - *Eugénie Grandet*
* Aleksandr Pushkin - *Evgeny Onegin*

### Drama

* Johann Nestroy - *Lumpaziva gabundus*

### Barddoniaeth

* Robert Browning - *Pauline*

### Cerddoriaeth

* Gaetano Donizetti - *Lucrezia Borgia* (opera)
* Felix Mendelssohn - *Die erste Walpurgisnacht*
# Demosthenes

| Demosthenes |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 384 CC  Upper Paiania  |
| Bu farw | 12 Hydref 322 CC  o gwenwyn  Poros  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, diplomydd, areithydd, ysgrifennwr  |
| Swydd | llysgennad  |
| Mam | Kleobule  |
| Perthnasau | Gylon, Demon  |

Areithydd a gwladweinydd Athenaidd oedd **Demosthenes**, Groeg: **Δημοσθένης**, Dēmosthénēs (384 CC - 322 CC).

Astudiodd Demosthenes gelfyddyd rhethreg trwy ddysgu o areithiau enwogion y gorffennol. Traddododd ei areithiau cyntaf mewn achosion cyfreithiol pan nad oedd ond ugain oed. Am gyfnod, bu'n ennill bywoliaeth trwy ysgrifennu areithiau i eraill ac fel cyfreithiwr.

Yn ystod ei gyfnod fel ysgrifennydd areithiau, datblygodd ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth, a dechreuodd draddodi areithiau gwleidyddol yn 354 CC. Daeth y ffigwr amlwg iawn ym mywyd cyhoeddus Athen, ac roedd yn flaenllaw ymysg y rhai oedd yn gwrthwynebu dylanwad cynyddol Philip II, brenin Macedon dros Wlad Groeg. Treuliodd lawer o amser yn ceisio adeiladu cynghrair i wrthwynebu Philip.

Wedi marwolaeth Philip, roedd Demosthenes yn un o arweinwyr y gwrthryfel yn erbyn mab Philip, Alecsander Fawr. Methodd y gwrthryfel, a mynnodd Alecsander fod Demosthenes yn cael ei alltudio o Athen. Wedi marwolaeth Alecsander, ceisiodd Demosthenes ddechrau gwrthryfel arall yn erbyn Macedon, ond methodd y gwrthryfel eto a gyrrodd Antipater, olynydd Alecsander yng Ngroeg, ei wŷr i chwilio amdano. Lladdodd Demosthenes ei hun rhag cael ei gymeryd i'r ddalfa.

Ystyrir areithiau Demosthenes yn glasuron; yr enwocaf yw ei areithiau yn erbyn Philip II, y Philipicau.
# Herodotus

| Herodotus |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 484 CC  Halicarnassus  |
| Bu farw | Thurii, Pella  |
| Man preswyl | Halicarnassus, Samos, Thurii  |
| Dinasyddiaeth | Halicarnassus  |
| Galwedigaeth | hanesydd, ysgrifennwr, daearyddwr, gwleidydd, ethnolegydd  |
| Adnabyddus am | Historiau Herodotus  |

Hanesydd Groeg oedd **Herodotus** neu **Herodotus o Halicarnassus** (Groeg Hρόδοτος hλικαρνoσσεύς) (c.485 CC - 425 CC), a aned yn Halicarnassos, trefedigaeth Roegaidd ar arfordir deheuol Asia Leiaf. Cicero a'i alwodd yn "Dad Hanes" am y tro cyntaf.

Pan ddaeth y dinasoedd Groegaidd yn Asia Leiaf yn rhydd o reolaeth Persia, teithiodd Herodotus yn Asia Leiaf, ynysoedd Môr Egeaidd, Gwlad Groeg, Macedonia, Thracia, arfordir y Môr Du, Persia, Tyre a Ffenicia, yr Aifft a Cyrenaica. Yn 443 CC aeth i'r drefedigaeth Athenaidd newydd Thurii, ar Gwlff Tarentino. Oddi yno ymwelodd â Sisili a sawl dinas yn ne'r Eidal. Roedd yn ddyn chwilfrydig iawn, a chasglai bob math o ddeunydd yn ymwneud â hanes, mytholeg, daearyddiaeth, ethnoleg ac archaeoleg yr Henfyd a'r tu hwnt.

Ei fwriad oedd cyfansoddi llyfr hanes yn olrhain cwrs ac achosion y rhyfeloedd rhwng y Groegwyr a'r *barbaroi* (barbariaid neu estronwyr). Mae ei lyfr enwog yr *Historiai* yn dechrau gyda chwncwest y dinasoedd Groegaidd yn Asia Leiaf gan yr ymerodr Persiaidd Croesus. Wedyn cawn hanes Lydia, Persia, Babilon a'r Hen Aifft. Mae'r llyfr yn gorffen â hanes y Rhyfeloedd Persiaidd (500 CC - 479 CC).

## Argraffiadau ar-lein

* Herodotus Inquiries - cyfieithiad newydd gyda nifer o luniau ac erthyglau
* Cyfieithiad Rawlinson
* Testun Groeg a chyfieithiad Saesneg cyfochrog
* Cyfieithiad (detholiad) Archifwyd 2015-05-04 yn y Peiriant Wayback
* Gwaith Herodotus ar Perseus
# Irene (ymerodres)

| Irene |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 752  Athen  |
| Bu farw | 9 Awst 803  Lesbos  |
| Dinasyddiaeth | yr Ymerodraeth Fysantaidd  |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | Ymerawdwr Bysantaidd, rhaglyw, ymerodres Gydweddog  |
| Dydd gŵyl | 7 Awst  |
| Priod | Leo IV the Khazar  |
| Plant | Konstantinos VI  |
| Llinach | Isaurian dynasty  |

Darn arian *solidus* gyda delw Irene
Ymerodres Fysantaidd rhwng 797 a 802 oedd **Irene** (Groeg: Ειρήνη; c. 752 – 9 Awst 803). Defnyddiai'r teitl *basileus* (βασιλεύς), "ymerawdwr", yn hytrach na *basilissa* (βασίλισσα), "ymerodres."

Ganed Irene yn Athen, a daethpwyd a hi i Gaergystennin fel merch amddifad gan yr ymerawdwr Cystennin V. Yn 769 priododd ei fab, Leo IV. Yn 771 cafodd fab, a ddaeth yn ymerawdwr fel Cystennin VI pan fu farw ei gŵr yn 780. Oherwydd ei oed, gweithredai Irene fel rheolwr y deyrnas.

Llwyddodd i orchfygu nifer o wrthryfeloedd yn ei herbyn, ac adferodd yr arfer o ddefnyddio delwau neu eiconau mewn addoliad. Bu'n ymladd yn erbyn y Ffranciaid, a gipiodd Istria a Benevento yn 788, ac yn erbyn y Califfiaid Abbasaidd Al-Mahdi a Harun al-Rashid.

Wrth i Gystennin VI ddod yn hŷn, daeth yn anfodlon fod y grym yn nwylo ei fam. Bu gwrthryfel yn 790, pan gyhoeddodd milwyr y gard Armenaidd Cystennin fel unig ymerawdwr. Yn 797 cymerodd Irene ei mab yn garcharor, a'i ddallu. Bu farw o'i anafiadau rai dyddiau'n ddiweddarach.

Nid oedd Pab Leo III yn barod i gydnabold merch fel rheolwr, ac yn 800 coronodd Siarlymaen fel Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Gwaethygodd hyn y berthynas rhwng yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred, er y dywedir i Irene gynnig priodi Siarlymaen.

Yn 802, bu cynllwyn yn ei herbyn, a daeth Nikephoros I yn ymerawdwr. Alltudiwyd Irene i ynys Lesvos, lle gorfodwyd hi i ennill ei chynhaliaeth trwy nyddu. Bu farw y flwyddyn wedyn. Ystyrir hi yn sant gan yr Eglwys Uniongred.
# Themistocles

| Themistocles |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 524 CC  Athen  |
| Bu farw | 459 CC  Magnesia on the Maeander  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd, Yr Ymerodraeth Achaemenaidd  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, milwr  |
| Swydd | eponymous archon, strategos  |
| Tad | Neocles  |
| Mam | Abrotonon  |
| Priod | Archippe  |
| Plant | Archeptolis, Mnesiptolema, Nikomache, Asia  |

Roedd **Themistocles** (Groeg: **Θεμιστοκλῆς**; tua 524 - 459 CC) yn arweinydd yn y Weriniaeth Atheniaidd yn ystod Rhyfeloedd Groeg a Phersia. Roedd yn ffafrio estyniad o'r llynges i gyfarfod y bygythiad oddi wrth Ymerodraeth Persia, a pherswadiodd ef yr Atheniaid i wario yr arian dros ben a gynhyrchwyd gan eu chwareli arian, ar adeiladu llongau newydd. Tyfod llynges yr Atheniaid o 70 i 200 llong.

Roedd Themistocles yn fab i Neocles, Atheniwr ddi-bwysigrwydd ac o gyfoedd canolig, roedd ei fam yn Carian neu'n Thracian, Abrotonum yn ôl rhai cofnodion. Ni wyddwn fawr am ei ddyddiau cynnar, ond mae sawl awdur yn hoff o'r chwedl y bu'n blentyn â ymddygiad drwg a gafodd ei ddiarddel gan ei dad (e.e. Libanius Declamation 9 a 10; Aelian; Cornelius Nepos "Themistocles"). Efallai na welwyd ef fel strategos y llwyth ym Mrwydr Marathon a dywedir y bu'n genfigenus o lwyddiant Miltiades, gan ail-adrodd iw hun, "Ni arweiniai gwobr Miltiades mi at gwsg" (Groeg: *Οὐκ ἐᾷ με καθεύδειν τὸ τοῦ Μιλτιάδου τρόπαιον*).

## Ffynonellau a Nodiadau

## Llyfryddiaeth

* JACT, *The World of Athens*
* Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r *Encyclopædia Britannica* yr 11fed argraffiad. 1911.
* Hornblower, Simon and Spawforth, Antony (ed.), *The Oxford Companion to Classical Civilization* (Oxford: Oxford University Press, 1998).

## Dolenni Allanol

* Livius.org, ThemistoclesArchifwyd 2012-01-12 yn y Peiriant Wayback by Jona Lendering

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*.
# Thesews

Thesews| Ffresco o Pompeii sy'n dangos Thesews ar ôl lladd y Minotor wrth iddo ryddhau bechgyn caeth |
| Enghraifft o: | cymeriad chwedlonol Groeg  |
| Dod i'r brig | 15 g CC  |
| Dod i ben | 14 g CC  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07pdy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Thesews yn lladd y Minotor* (1843), cerflun gan Antoine-Louis Barye
Arwr a brenin Athen ym mytholeg Roeg oedd **Thesews** (Thiséas - Hen Roeg: Θησεύς; Saesneg **Theseus**). Roedd yn fab i Aethra a'r duw Poseidon.

Dywedir fod ganddo balas ar safle'r Acropolis, ac mai ef a unodd Atica gyntaf. Yn *Y Llyffantod*, dywed Aristophanes mai ef a sefydlodd lawer o draddodiadau Athen.

Yn ôl un chwedl, roedd Athen yn gorfod gyrru saith dyn ieuanc a saith merch ieuanc i Minos, brenin Creta bob blwyddyn fel teyrnged, a byddent yn cael eu bwydo i'r Minotor, anghenfil oedd yn hanner dyn a hanner tarw, oedd wedi ei genhedlu gan darw ar Pasiphaë, gwraig Minos. Ymunodd Thesews a'r rhai oedd yn cael eu gyrru i Minos un flwyddyn, a chyda chymorth Ariadne, merch Minos, lladdodd y Minotor.

Yn ôl traddodiad, claddwyd ef yn yr Hephaisteion yn Athen.

Mae Thesews i'w weld yn y ddrama *Oidipos yn Colonos*.

## Cyfeiriadau
# Thucydides

| Thucydides |
| --- |
| Penddelw Thucydides; copi Helenistaidd diweddar o wreiddiol 4g CC (Amgueddfa Frenhinol Ontario) |
| Ganwyd | 460s CC  Alimos Municipality, Halimous  |
| Bu farw | Athen  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | hanesydd, ysgrifennwr  |
| Swydd | Athenian strategos  |
| Adnabyddus am | History of the Peloponnesian War  |
| Prif ddylanwad | Homeros  |
| Tad | Olorus  |

Hanesydd a chadfridog Groegaidd oedd **Thucydides** (Hen Roeg: Θουκυδίδης, *Thoukydídēs*) (c. 460 CC – c. 400 CC. Mae'n enwog fel awdur *Hanes Rhyfel y Peloponnesos*, sy'n rhoi hanes Rhyfel y Peloponnesos rhwng Athen a Sparta yn rhan olaf y 5 CC. Ystyrir mai ef oedd yr hanesydd cyntaf i gasglu tystiolaeth yn fanwl ac yn feirniadol.

Nid oes llawer o wybodaeth am ei fywyd; ceir y rhan fwyaf o'i waith ef ei hun. Roedd yn Atheniad, yn fab i Olorus. Gyrrwyd ef fel cadfridog i Thasos yn 424 CC oherwydd ei ddylanwad yn Thrace. Yn ystod gaeaf 424-423 CC, ymosododd Brasidas o Sparta ar Amphipolis, hanner diwrnod o hwylio o Thasos. Gyrroedd Eucles, yr arweinydd Athenaidd yn Amphipolis, at Thucydides am gymorth, ond erbyn i Thucydides gyrraedd, roedd y ddinas eisoes wedi ildio. Cyhuddwyd Thucydides o fod yn gyfrifol am fod y ddinas wedi ei cholli, ac alltudiwyd ef.

Ymddengys iddo fynd i fyw ar ei stad yn Thrace, a defnyddio ei amser ar gyfer ymchwilio ac ysgrifennu ei hanes. Mae yr hanes yn gorffen yn sydyn yn 411 CC, cyn diwedd y rhyfel, efallai am fod Thucydides wedi marw, ond cynigiwyd rhesymau eraill hefyd.
# Xenophon

| Xenophon |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 430 CC, 430s CC  Erchia  |
| Bu farw | c. 354 CC  Corinth  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | hanesydd, hurfilwr, athronydd, person milwrol, ysgrifennwr  |
| Swydd | strategos  |
| Adnabyddus am | Hiero, Cyropaedia  |
| Plant | Gryllus, Diodorus  |

Cadfridog a hanesydd Groegaidd oedd **Xenophon** (Hen Roeg: Ξενοφῶν, Groeg diweddar:: "Ξενοφών", "Ξενοφώντας"; c.. 431 CC – 355 CC).

Ganed ef tua 430 CC gerllaw dinas Athen, yn fab i Gryllus ac o deulu uchelwrol. Yn 401 CC, cymerodd ran yn ymgyrch Cyrus yr Ieuengaf i geisio cipio gorsedd Ymerodraeth Persia oddi ar ei frawd, Artaxerxes II. Roedd byddin Cyrus yn cynnwys tua 10,000 o hurfilwyr Groegaidd.

Ym mrwydr Cunaxa, i’r gogledd o ddinas Babilon, lladdwyd Cyrus yn yr ymladd. Gwahoddodd Artaxerxes II arweinydd y Groegiaid, Clearchus. i gynhadledd heddwch, ond cymerodd ef yn garcharor a’i ddienyddio. Etholodd y Groregiaid arweinyddion newydd, yn cynnwys Xenophon, cyn ymladd eu ffordd yn ôl at yr arfordir. Ysgrifennodd Xenophon hanes taith y Deng Mil yn ôl i Wlad Groeg fel yr *Anabasis* ("Yr Ymgyrch”).

Yn ddiweddarach, alltudiwyd ef o Athen, efallai am iddo ymladd dros Sparta yn erbyn Athen ym Mrwydr Coronea yn 394 CC. Roddodd Sparta dir iddo ger Olympia yn Elis. Caniatawyd iddo ddychwelyd i Athen wedi i’w fab, Gryllus, farw yn ymladd dros Athen ym Mrwydr Mantinea.

Roedd yn edmygydd o Socrates ac ysgrifennodd nifer o weithiau ar ei athroniaeth. Mae ei fersiwn ef o Socrates yn bur wahanol i fersiwn Platon.

## Gweithiau

### Hanesyddol

* *Anabasis*
* *Cyropaedia*
* *Hellenica*
* *Agesilaus*

### Socratig

* *Memorabilia*
* *Oeconomicus*
* *Symposium*
* *Apologia*
* *Hiero*

### Eraill

* *Ar Farchogaeth*
* *Hipparchikos* (Cadfridog y Marchoglu)
* *Kynegetikos*  (Hela â chŵn)
* *Dulliau*
* *Cyfansoddiad Lacedaemon*
# Copenhagen

Copenhagen|  |
|  |
| Math | y ddinas fwyaf, cycling city, dinas, dinas fawr, prifddinas cenedl  |
| LL-Q7913 (ron)-KlaudiuMihaila-Copenhaga.wav, Sv-Köpenhamn.ogg, Nb-københavn.ogg, Da-København.oga, De-Kopenhagen3.ogg  |
| Poblogaeth | 667,099  |
| Sefydlwyd | * 1167
 |
| Pennaeth llywodraeth | Lars Weiss  |
| Cylchfa amser | CET  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Beijing, Berlin, Curitiba, Marseille, Prag, Reykjavík, Helsinki, Nuuk, Oslo, Bwrdeistref Stockholm, Tórshavn, Amsterdam, Grójec, Kyiv  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Daneg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Capital Region of Denmark  |
| Gwlad |  Denmarc |
| Arwynebedd | 90.9 km²  |
| Uwch y môr | 14 metr  |
| Gerllaw | Øresund  |
| Cyfesurynnau | 55.6761°N 12.5689°E  |
| Cod post | 1000  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Lars Weiss  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Copenhagen** (Daneg:  *København* ) yw prifddinas Denmarc a'i phrif borthladd, ar arfordir dwyreiniol Sjælland ar lan y Môr Baltig gyferbyn â Malmö yn Sweden.

### Hanes

Roedd trigfan yn Copenhagen mor gynnar â dechrau'r 9g. Yn y flwyddyn 1443 daeth yn brifddinas Denmarc.

## Atyniadau

Mae'r adeiladau nodedig yn cynnwys Palas Charlottenborg (17g: Academi Frenhinol y Celfyddydau Cain heddiw) a Phalas Christiansborg sy'n gartref i swyddfeydd senedd Denmarc heddiw. Cedwir nifer o drysorau o'r gorffennol yn Amgueddfa Genedlaethol Denmarc, a leolir yn y ddinas, yn cynnwys rhai o longau'r Llychlynwyr a Phair Gundestrup.

## Chwaraeon

Ceir dau brif tîm pêl-droed broffesiynol yn y ddinas - F.C. København a Brøndby IF.

## Enwogion

* Niels Gade (1817-1890), cyfansoddwr
* Alexandra o Ddenmarc (1844-1925), Tywysoges Cymru 1863-1901 a brenhines y Deyrnas Unedig 1901-1910
* Niels Bohr (1885-1962), ffisegydd
* Sandi Toksvig (g. 1958), comediwr a chyflwynydd radio

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ddenmarc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Helsinki

Helsinki|  |
|  |
| Math | dinas, metropolis, bwrdeistref y Ffindir, dinas fawr, dinas â phorthladd  |
|  |
| Poblogaeth | 694,392  |
| Sefydlwyd | * 12 Mehefin 1550
 |
| Pennaeth llywodraeth | Daniel Sazonov  |
| Cylchfa amser | UTC+2, EET, Amser Haf Dwyrain Ewrop, UTC+03:00  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Prag, Nuuk, Sofia, Oslo, Copenhagen, Stockholm, Reykjavík, Kyiv, Tórshavn, Beijing, Tallinn, Berlin, Guadalajara, Eindhoven  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Ffinneg, Swedeg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Uusimaa  |
| Gwlad |  Y Ffindir |
| Arwynebedd | 214.42 km²  |
| Uwch y môr | 17 metr  |
| Gerllaw | Gwlff y Ffindir, Afon Vantaa  |
| Yn ffinio gyda | Espoo, Vantaa, Sipoo  |
| Cyfesurynnau | 60.1708°N 24.9375°E  |
| Cod post | 00100–00990  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Helsinki City Board  |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Dinas Helsinki  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Helsinki  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Daniel Sazonov  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Sefydlwydwyd gan | Gustav I o Sweden  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Canol Helsinki o'r awyr
**Helsinki** (yn Ffinneg;  ynganiad ), neu **Helsingfors** (yn Swedeg y Ffindir;  ynganiad ) yw prifddinas Y Ffindir a'i dinas fwyaf. Mae'n borthladd pwysig ar lan ogleddol Gwlff y Ffindir, yn y Môr Baltig. Helsinki yw canolfan weinyddol a masnachol y wlad. Mae ganddi boblogaeth o 564,908 (31 Ionawr, 2007). Mae ardal drefol Helsinki yn cynnwys dinasoedd Espoo, Vantaa a Kauniainen, sydd gyda'i gilydd yn ffurfio Rhanbarth y Brifddinas, gyda phologaeth o tua 998,535. Yn ogystal mae Helsinki Fwyaf yn cynnwys rhai dinasoedd ychwanegol ac mae ganddi boblogaeth o 1,293,093 (2007), sy'n golygu fod un o bob pedwar Ffinn yn byw yn ardal Helsinki Fwyaf.

Mae ganddi nifer o adeiladau mewn gwenithfaen hardd, gan gynnwys y senedd-dŷ a'r eglwys gadeiriol (18g). Yn ogystal, ceir nifer o adeiladau diweddar a ystyrir yn enghreifftiau rhagorol o bensaernïaeth yr 20g. Ceir nifer o lynnoedd yn y ddinas ac o'i chwmpas. Sefydlwyd ei phrifysgol yn 1828.

Sefydlwyd Helsinki gan y brenin Swedaidd Gustavus I Vasa yn 1550 pan oedd y wlad ym meddiant Sweden. Roedd y rhan fwyaf o'r adeiladau wedi'u gwneud o bren. Dioddefodd y ddinas dân mawr yn 1808 a ddinistriodd rannau mawr ohoni a chafodd ei hail-adeiladau mewn canlyniad. Dan reolaeth Rwsia ar y Ffindir symudwyd y brifddinas o ddinas Turku i Helsinki yn 1812. Yn yr Ail Ryfel Byd dioddefodd bomio ar raddau sylweddol. Erbyn heddiw mae'n ddinas werdd, lewyrchus.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Eglwys gadeiriol
* Palas Gwydr
* Senedd

## Pobl o Helsinki

* Tove Jansson (1914-2001), arlunydd, ysgrifennwr, darlunydd, awdur plant, cartwnydd
* Alvar Aalto (1898-1976), pensaer, dylunydd, cynllunydd trefol
* Paavo Berglund (g. 1929), cerddor
* Esa-Pekka Salonen (g. 1958), cyfansoddwr

## Dinaswedd

## Dolen allanol

* (Ffinneg, Swedeg, Saesneg, ayyb) Gwefan swyddogol y ddinas

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Ffindir**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Longyearbyen

Longyearbyen|  |
|  |
| Math | tref, canolfan weinyddol, ardal heb ei hymgorffori  |
| Enwyd ar ôl | John Munro Longyear  |
|  |
| Poblogaeth | 2,417  |
| Sefydlwyd | * 1906
 |
| Pennaeth llywodraeth | Terje Aunevik  |
| Cylchfa amser | CET, CEST  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Bokmål  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Svalbard  |
| Gwlad |  Norwy |
| Arwynebedd | 242.86 km²  |
| Uwch y môr | 6 metr  |
| Cyfesurynnau | 78.22°N 15.63°E  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | community council leader of Longyearbyen  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Terje Aunevik  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tref ar ynysfor Svalbard, Norwy, yw **Longyearbyen**, sy'n ganolfan weinyddol Svalbard. Dyma'r anheddiad mwyaf gogleddol y byd sydd â phoblogaeth o fwy na 1,000. Sefydlwyd y anheddiad fel tref gwmni gan yr Americanwr John Munro Longyear (1850–1922) a'i henwi ar ei ôl. Dechreuodd ei Arctic Coal Company gloddio am lo yno yn 1906. Parhaodd mwyngloddio i fod yn bwysig nes iddo ddod i ben yn 2017.

Yn ôl amcangyfrif 2019 roedd ganddi boblogaeth o 2,250.

## Cyfeiriadau
# Mariehamn

Mariehamn|  |
|  |
| Math | bwrdeistref y Ffindir  |
| Enwyd ar ôl | Marie o Hesse-Darmstadt  |
|  |
| Poblogaeth | 11,957  |
| Sefydlwyd | * 1861
 |
| Cylchfa amser | UTC+2, EET, UTC+03:00  |
| Gefeilldref/i | Kópavogur, Kragerø, Kuressaare City, Lomonosov, Tórshavn, Valkeakoski, Bwrdeistref Gotland  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Swedeg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Åland  |
| Gwlad |  Y Ffindir |
| Arwynebedd | 11.81 km²  |
| Uwch y môr | 21 metr, 6 metr, 20 metr  |
| Yn ffinio gyda | Jomala, Lemland  |
| Cyfesurynnau | 60.098611°N 19.944444°E  |
| Cod post | 22100, 22101, 22140  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Mariehamn City Council  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Prifddinas Åland, tiriogaeth ymreolaethol yn ne-orllewin y Ffindir, yw **Mariehamn**. Mariehamn yw canolfan weinyddol Åland a lleoliad ei senedd. Mae 40% o boblogaeth y diriogaeth yn byw yn y ddinas.

Yng ôl amcangyfrif 2021 roedd ganddi boblogaeth o 11,742.

## Cyfeiriadau
# Olonkinbyen

Olonkinbyen|  |
| Math | anheddiad dynol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Jan Mayen  |
| Gwlad |  Norwy |
| Arwynebedd | 0.3 km²  |
| Uwch y môr | 8 metr  |
| Cyfesurynnau | 70.922°N 8.715°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Yr unig anheddiad ar ynys Jan Mayen, Norwy, yw **Olonkinbyen**. Fe'i henwyd ar ôl y fforiwr Rwsiaidd-Norwyaidd Gennady Olonkin. Unig drigolion yr ynys yw llond llaw o aelodau o'r Lluoedd Arfog a Sefydliad Meteorolegol Norwy sy'n gweithredu gorsaf dywydd, gorsaf llywio radio, maes awyr a gwasanaethau eraill â chysylltiad â seilwaith. Yn ôl amcangyfrif 2019 roedd ganddi boblogaeth o 18.

## Cyfeiriadau