# Istanbwl

Istanbwl|  |
| Math | bwrdeistref fetropolitan Twrci, cyn-brifddinas, mega-ddinas, y ddinas fwyaf, dinas â phorthladd, dinas fawr  |
|  |
| Cysylltir gyda | E80  |
| Poblogaeth | 15,655,924  |
| Sefydlwyd | * 29 Mai 1453
 |
| Pennaeth llywodraeth | Nuri Aslan  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Rio de Janeiro, Shimonoseki, Lahore, Johor Bahru, Jeddah, Cairo, Houston, Berlin, St Petersburg, Rabat, Mary, Barcelona, Dubai, Cwlen, Shanghai, Odesa, Amman, Sarajevo, Durrës, Almaty, Osh, Kyrgyzstan, Plovdiv, Constanța, Khartoum, Kazan’, Skopje, Damascus, Jakarta, Fenis, Busan, Bangkok, Beirut, Tabriz, Dinas Mecsico, Tiwnis, Guangzhou, Giza, Bengasi, N'Djamena, Tbilisi, Nicosia, Aktau, Warsaw, Karachi  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Talaith Istanbul  |
| Gwlad |  Twrci |
| Arwynebedd | 5,343 km²  |
| Uwch y môr | 100 metr  |
| Gerllaw | Bosphorus, Môr Marmara, Y Môr Du, Hafan Euraid  |
| Cyfesurynnau | 41.01°N 28.9603°E  |
| Cod post | 34000–34990  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | mayor of Istanbul  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Nuri Aslan  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tu mewn Mosg Aghia Sophia yn Istanbwl
Dinas fwyaf Twrci a ganolfan ddiwyllianol a masnachol bwysicaf y wlad hon yw **Istanbwl** (Twrceg: *İstanbul*). Cyn 1923 hi oedd prifddinas y wlad; ers hynny, Ankara fu'r brifddinas. Yr hen enw arni oedd **Caergystennin** (Lladin: *Constantinopolis*, Groeg: Κωνσταντινούπολις, Twrceg: *Konstantinopolis*), a, cyn hynny, **Byzantium** yng nghyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd. "Caergystennin" neu "Constantinople" oedd yr enw mwyaf cyffredin ar y ddinas yn y Gorllewin hyd at y 1930au, pan ddechreuodd awdurdodau Twrci bwyso am ddefnyddio'r enw Twrceg mewn ieithoedd tramor.

Heddiw, mae tua 15,655,924 (2023) o bobl yn bwy ynddi. Saif ar lannau Culfor Bosphorus ac mae'n amgau'r harbwr naturiol a adnabyddir fel y Corn Euraidd (Twrceg: *Haliç*, Saesneg *Golden Horn*). Mae rhan o'r ddinas ar dir Ewrop (Thrace) a'r gweddill yn Asia (Anatolia); hi yw'r unig ddinas fawr yn y byd sy'n sefyll ar ddau gyfandir. Mae hefyd yn brif ddinas Talaith Istanbwl.

Istanbwl yw'r unig ddinas yn hanes y byd sydd wedi bod yn brifddinas i dair ymerodraeth wahanol, sef yr Ymerodraeth Rufeinig (330–395), yr Ymerodraeth Fysantaidd (395–1453) a'r Ymerodraeth yr Otomaniaid (1453–1923). Fe'i dewisiwyd yn Brifddinas Diwylliant Ewropeaidd am 2010. Ychwanegwyd rhannau hanesyddol yr hen ddinas, ar y lan Ewropeaidd, at Restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1985. Yn 2018 daeth dros 13.4 miliwn o ymwelwyr tramor i Istanbwl gan ei gwneud yn bumed gyrchfan twristiaid mwyaf poblogaidd y byd.

## Geirdarddiad

Dywedir bod yr enw "Istanbwl" yn deillio o'r ymadrodd Groeg Canoloesol "εἰς τὴν Πόλιν", sy'n golygu "i'r ddinas". Adlewyrchwyd pwysigrwydd Caergystennin yn y byd Otomanaidd hefyd gan ei lysenw "Der Saadet" sy'n golygu'r "y porth i Ffyniant" yn eu hiaith nhw.

## Hanes

Mae arteffactau Oes Newydd y Cerrig (y Neolithig), a ddatgelwyd gan archaeolegwyr ar ddechrau'r 21g, yn dangos bod penrhyn hanesyddol Istanbwl wedi'i wladychu mor bell yn ôl â'r 6ed mileniwm CC. Roedd hyn yn bwysig yn lledaeniad y Chwyldro Neolithig o'r Dwyrain Agos i Ewrop, am bron i fileniwm cyn cael ei boddi gan lefelau dŵr yn codi. Daw'r anheddiad dynol cyntaf ar yr ochr Asiaidd, sef y "Twmpath Fikirtepe", o'r cyfnod Oes Efydd, gydag arteffactau'n dyddio o 5500 i 3500 CC. Ar yr ochr Ewropeaidd, ger pwynt y penrhyn (Sarayburnu), roedd anheddiad Thraciaaidd yn gynnar yn y mileniwm 1af CC.

Mae hanes y ddinas, fel y cyfryw, yn cychwyn tua 660 BCE, pan daeth ymsefydlwyr Groegaidd o Megara gan sefydlu Byzantium ar ochr Ewropeaidd y Bosphorus. Adeiladodd yr ymsefydlwyr acropolis ger yr Corn Aur ar safle aneddiadau Thraciaidd cynnar, gan danio economi'r ddinas eginol. Profodd y ddinas gyfnod o gael ei rheoli gan Bersia ar droad y 5g CC, ond fe'i hailgipiwyd hi gan y Groegiaid yn ystod y Rhyfeloedd Greco-Persia.

Yna parhaodd Byzantium fel rhan o Gynghrair Athenia a'i olynydd, Ail Gynghrair Athenia, cyn ennill annibyniaeth yn 355 CC. Bu'n gysylltiedig â'r Rhufeiniaid am gyfnod hir, a daeth Byzantium yn swyddogol yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig yn 73 OC.

Costiodd penderfyniad Byzantium i ochri gyda’r swyddog milwrol Rhufeinig Pescennius Niger yn erbyn yr Ymerawdwr Septimius Severus yn ddrud; erbyn i'r ddinas ildio ar ddiwedd 195 OC, roedd dwy flynedd o warchae wedi gadael y ddinas wedi ei anrheithio. Bum mlynedd yn ddiweddarach, dechreuodd Severus ailadeiladu Byzantium, ac adenillodd y ddinas - ac, yn ôl rhai cyfrifon, rhagorodd - ar ei gwychder blaenorol.

## Hinsawdd

Mae gan Istanbwl hinsawdd is-drofannol laith (Dosbarthiad hinsawdd Köppen: Cfa), gyda 808 mm o wlybaniaeth y flwyddyn.

Yn gyffredinol, mae'r hafau yn boeth ac yn glos gyda thymheredd cyfartalog o 26–28 °C a thymheredd isaf o 16–19 °C. Fodd bynnag, mae'r tymheredd yn pasio 32 °C am tua 5 diwrnod bob haf. Ond nid haf yw'r graddau o difrifol a hir y gorllewin a'r de Twrci.

Tuedda'r gaeafau i fod yn oer, gyda thymheredd uchaf cyfartalog o 8–10 °C a thymheredd isaf o 3–5 °C, ond gall y tymheredd ostwng cymaint a'r −5 °C am rai dyddiau. Weithiau gall y tymheredd godi i hyd at y 15 °C yn ystod y gaeaf. Eira a rhew yn gyffredin yn y gaeaf. Ar gyfartaledd ceir yno 19 o ddiwrnodau o eira yn flynyddol, ac ar gyfartaledd ceir yno 21 o ddiwrnodau o rhew yn flynyddol.

Cyfnewidiol yw'r tywydd yn y gwanwyn a'r hydref, a gall fod yn oer neu'n gynnes, er fod y cyfnodau hyn yn bleserus gan amlaf oherwydd y lleithder isel.

| Mis
 | Ion
 | Chwe
 | Maw
 | Ebr
 | Mai
 | Meh
 | Gor
 | Aws
 | Med
 | Hyd
 | Tach
 | Rhag
 | Cyfartaledd Blwyddyn
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Uchafbwynt cyfartalog °C
 | 8.5
 | 9.0
 | 10.8
 | 15.4
 | 20.0
 | 24.5
 | 26.5
 | 26.7
 | 23.6
 | 19.1
 | 14.7
 | 10.8
 | 17.47
 |
| Cyfartaledd °C
 | 5.6
 | 5.7
 | 7.0
 | 11.1
 | 15.7
 | 20.4
 | 22.8
 | 23.0
 | 19.7
 | 15.6
 | 11.4
 | 8.0
 | 13.83
 |
| Isafbwynt cyfartalog °C
 | 3.2
 | 3.1
 | 4.2
 | 7.7
 | 12.1
 | 16.5
 | 19.5
 | 20.0
 | 16.8
 | 13.0
 | 8.9
 | 5.5
 | 10.88
 |
| Dyodiad mm
 | 105.3
 | 77.3
 | 71.8
 | 44.9
 | 34.1
 | 34.0
 | 31.6
 | 39.8
 | 57.9
 | 87.7
 | 101.3
 | 122.6
 | 808.3 (Cyfanswm dyodiad)
 |
| *Ffynonellau:Weatherbase – Istanbul Swyddfa Feteorolegol Twrceg.* |

## Adeiladau a chofadeiladau

* Caferağa Medresseh
* Cumhuriyet Anıtı
* Eglwys Pammakristos
* Hagia Sofia
* Haseki Hürrem Sultan Hamamı
* Mosg Glas
* Obelisg Theodosius
* Palas Dolmabahce
* Palas Ihlamur
* Palas Maslak
* Palas Topkapi
* Palas Yildiz
* Tŵr Galata
* Tŵr GarantiBank

## Pobl o Istanbwl

* Constantine Mavrocordatos (1711–1769), Tywysog Wallachia.
* Alexander Ypsilantis (1725–1805), Tywysog Wallachia.
* Halide Edip Adıvar (1884–1964), nofelydd a gwleidydd.
* Bülent Ecevit (1925–2006), gwleidydd ac awdur.
* Hülya Koçyiğit (g. 1947), actores.

## Cyfeiriadau