# Lithwania

Lithwania|  |
| Lietuvos Respublika |
|  |
| Arwyddair | Vienybė težydi  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwladwriaeth unedol, gwlad sy'n ffinio gyda'r Môr Baltig, gwlad  |
|  |
| Prifddinas | Vilnius  |
| Poblogaeth | 2,860,002  |
| Sefydlwyd | * 11 Mawrth 1990 (gwladwriaeth sofran, Deddf Ail-Sefydliad Talaith Lithwania)
 |
| Anthem | Tautiška giesmė  |
| Pennaeth llywodraeth | Inga Ruginienė  |
| Cylchfa amser | UTC+2, UTC+03:00  |
| Nawddsant | Sant Casimir  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Lithwaneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gwledydd Baltig, Ardal Economeg Ewropeaidd  |
| Arwynebedd | 65,300 ±1 km²  |
| Gerllaw | Y Môr Baltig  |
| Yn ffinio gyda | Belarws, Latfia, Gwlad Pwyl, Rwsia, Sweden  |
| Cyfesurynnau | 55.2°N 24°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Lithwania  |
| Corff deddfwriaethol | Seimas  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Llywydd Gweriniaeth Lithwania  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Gitanas Nausėda  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Lithwania  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Inga Ruginienė  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $70,334 miliwn  |
| Arian | Ewro  |
| Canran y diwaith | 11 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 1.59  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.875  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gweriniaeth yng ngogledd-ddwyrain Ewrop yw **Lithwania** (yn swyddogol: **Gweriniaeth Lithwania**; ceir y ffurf **Llethaw** mewn un geiriadur Cymraeg). Saif ar lan y Môr Baltig. Un o'r Gwledydd Baltig yw Lithwania, ynghyd ag Estonia a Latfia. Mae Lithwania yn ffinio â Latfia i'r gogledd, â Belarws i'r de-ddwyrain, ac â Gwlad Pwyl a Kaliningrad Oblast, sy'n ran o Rwsia, i'r de-orllewin. Daeth Lithwania yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Mai 2004.

## Hanes Lithwania

Lithwania a Chymru o ran maint a lleoliad
Prif-bwyntiau Hanes Lithwania

* 10 Ganrif – Llywthau Lithwnaiad-Prwsiaid paganaid.
* 980au – Cristnogaeth yn dod i gymdogion y Lithwaniaid-Prwsiaid.
* 997 – Merthyrdod St Adalbert ym Mrwsia.
* 1007 – Son cyntaf am Lithwania mewn dogfen.
* 1147 – Croesgad cyntaf yn erbyn paganiaid Baltaidd – tranc y Prwsiaid.
* 1200 – Ail groesgad yn erbyn y Lithwaniaid.
* 1215 – Esgob cyntaf y Lithwaniaid ond y wlad yn bagan o hyd.
* 1219 – Mindaugas Brenin cyntaf y Lithwaniaid 1219–63.
* 1236 – Lithwaniaid yn gorfygu y croesgadwyr ym mrwydr Siaulai.
* 1315 – Gediminas yn arwain Lithwania 1315–41.
* 1385 – Jogaila yn cael ei bedyddio, Lithwania yn troi yn Gristnogol a ffurfio Brenhiniaeth Lithwania-Pwyl.
* 1410 – Lithwania-Pwyl yn trechu'r Almaenwyr ym mrwydr Grunwald. Ffyniant y wlad.
* 1569 – Lithwania-Pwyl yn ffurfio "Cymanwlad".
* 16C – Twf Rwsia a Sweden yn raddol dileu tiroedd y Lithwaniaid, mae'r wlad yn cael ei rhannu dro ar ôl tro dros y tair canrif wedyn. Adnabyddir y cyfnod yn well fel "rhaniad triphlyg Pwyl".
* 19C – Lithwania dan Ymerodraeth Rwsia, mudiad am annibyniaeth yn egino.
* 1918–1939 – Ar 16/02/1918 mae'r Lithwaniaid yn datgan annibynniaeth, ond y Pwyliaid yn cymryd Vilnius ym 1919. Cawnas yn Brifddinas. Cyfnod annibynnol yn symud at unbennaeth.
* 1940 – Meddiannu Lithwania gan y Rwsiaid (Sofietaidd).
* 1940–44 – Meddiannu Lithwania gan y Natsiaid.
* 1944–89 – Meddiannu Lithwania gan y Rwsiaid (Sofietaidd) fel Gweriniaeth Sofiet gyda Vilnius yn brifddinas.
* 1990 – Ar 11/03 1990 mae'r Lithwaniaid yn datgan annibynniaeth.
* 2004 – Ymuno â NATO 2004 a'r Undeb Ewropeaidd.
* 2007 – Ymuno â Chytundeb Schengen.

## Hanes fodern

Mae hanes fodern Lithiwania ynghlwm wrth hanes y cenhedloedd mawr yn yr 20g. Gyda chwymp ymerodraeth yr Almaen ym 1918 daeth hi, a'i chymdogion Estonia a Latfia, yn rhydd ac yn genhedloedd annibynnol. Daeth hyn i ben dan y gytundeb rhwng Rwsia a'r Almaen ym 1939. Yn ystod y rhyfel meddiannwyd y wlad gan y Natsiaid a bu farw 190,000 o ddinasyddion Iddewig Lithwania. Wedi'r rhyfel aeth y wlad i mewn i'r Undeb Sofietaidd tan 1991. O 1944 tan 1952 roedd byddin cudd gwrth-Sofiet yn y wlad a charcharwyd miloedd o Lithwaniaid yn y Gwlagau.

Ers ei hannibyniaeth symudodd y wlad tuag at Ewrop, ymunodd a'r UE a NATO a bu ffyniant economaidd. Ond gydag agor y drysau i allfudo gadawodd miloedd o bobl ifainc am Brydain a'r Almaen.

## Ethnigrwydd

Mae poblogaeth Lithwania yn amrywio (mae'r ffigyrau swyddogol yn cynnwys pobl sy'n byw tramor) ond honnir bod 3,349,900, 84.0% o'r rhain yn Lithwaniaid ethnig sy'n siarad yr iaith Lithwaneg sef unig iaith swyddogol y wlad. Mae lleiafrifoedd eraill yn cynnwys Pwyliaid (6.1%), Rwsiaid (4.9%) a Belarwsiaid (1.1%), yn ôl "*Department of Statistics to the Government of the Republic of Lithwania*".

Ffigyrau 2010 yn dangos:

* Lithwaniaid – 83.1% (2,765,600),
* Pwyliaid – 6.0% (201,500),
* Rwsiaid – 4.8% (161,700),
* Belarwsiaid – 1.1% (35,900),
* Wcreiniaid – 0.6% (19,700),
* Almaenwyr – 0.1% (3,200),
* Iddewon – 0.1% (3,200),
* Tatariaid – 0.1% (2,800),
* Latfiaid – 0.1% (2,300),
* Roma – 0.1% (2,400),
* Eraill – 0.2% (8,200),
* Heb ddweud – 3.7% (122,500).

## Siroedd weinyddol

Mae gan Lithwania ddeg siroedd a chwe deg o ddosbarthiadau gweinyddol, er bod ddim gan y deg siroedd lywodraethau leol ers eu dilead yn y flwyddyn 2010, mae'r siroedd yn dal i fodoli gyda'r bwriad o gasglu ystadegau lleol.

## Cyfeiriadau

* "The Northern Crusades". Eric Christiansen. Penguin. 1997. (Hanes y Gwledydd Baltaidd)
* "Pe Bai Cymru'n Rhydd". Gwynfor Evans. Y Lolfa. 1989. Pennod ar y Gwledydd Baltaidd.
* "Lithwania". Encyclopedia Britannica. darllenwyd 9 Hydref 2010.
* "Population by ethnicity 2009 year". DB1.stat.gov.lt. Statistics Lithwania. darllenwyd 20 Ionawr 2010.
* Statistics Lithwania