Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gwlff Saronica

Gwlff Saronica|  |
| Math | gwlff  |
|  |
| Cysylltir gyda | Gwlff Corinth, Elefsina Gulf  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Môr Aegeaidd  |
| Sir | Peloponnesos, Attica (rhanbarth), Piraeus Regional Unit, Islands Regional Unit, Argolis, Corinthia Regional Unit  |
| Gwlad | Gwlad Groeg  |
| Cyfesurynnau | 37.7°N 23.6°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Map o Gwlff Saronica
Mae **Gwlff Saronica** (Groeg: *Saronikos Kolpos*) neu'r **Gwlff Aegina** yn gilfach neu foryd o'r Môr Aegea sy'n gorwedd rhwng gorynys Attica a'r Peloponesse. Mae Athen a'i phorthladd Piraeus ar ei lannau. Mae'n cynnwys ynysoedd Salamis, lleoliad Brwydr Salamis (480 CC), Aegina, Methana a Poros. Penrhyn Sounion yn Attica sy'n nodi terfyn deheuol y gwlff.

Yn y gogledd mae Camlas Corinth yn cysylltu Gwlff Saronica â Gwlff Corinth.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Piraeus

Piraeus|  |
| Math | dinas fawr  |
|  |
| Poblogaeth | 168,151  |
| Pennaeth llywodraeth | Yannis Moralis  |
| Gefeilldref/i | {{int:show}}Shanghai, Varna, Baltimore, Worcester, Galați, Marseille, Vilnius, St Petersburg, Batumi, Rosario, Odesa, Ostrava, Mariupol  |
| Nawddsant | Saint Spyridon  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Bwrdeistref Piraeus  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Arwynebedd | 10.865 km²  |
| Uwch y môr | 2 metr  |
| Yn ffinio gyda | Nikaia  |
| Cyfesurynnau | 37.943°N 23.64694°E  |
| Cod post | 185 00–185 99  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Yannis Moralis  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Porthladd **Piraeus** gyda'r nos
**Piraeus** (Groeg: Πειραιάς *Pireás*) yw porthladd Athen yng Ngwlad Groeg a'r porthladd pwysicaf yn y wlad honno. Mae'n gorwedd ar lan Gwlff Saronica i'r de-orllewin o ganol Athen.

Sefydlwyd Piraeus yn y bumfed ganrif CC fel porthladd i Athen. Chwareuodd ran bwysig yn y rhyfeloedd rhwng Athen a'r Ymerodraeth Bersiaidd (gweler Rhyfeloedd Athen a Phersia). Ar ôl y rhyfeloedd hynny codwyd Muriau Hir Athen i gysylltu'r ddinas a Piraeus ac amddiffyn y tir rhyngddyn nhw.

Dioddefodd Piraeus ddifrod sylweddol yn yr Ail Ryfel Byd mewn canlyniad i fomio o'r awyr. Ers hynny mae hi wedi ei adeiladu ar raddfa eang a thyfu'n ganolfan diwydiant pwysig gyda iardau adeiladu llongau, gweithfeydd puro olew a gweithfeydd cemegol.
# Parthenon

Parthenon|  |
| Math | teml Roegaidd hynafol, safle archaeolegol Groeg yr Henfyd, atyniad twristaidd, adfeilion adeilad crefyddol  |
|  |
| Sefydlwyd | * 5 g CC
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Acropolis  |
| Lleoliad | Athen  |
| Sir | Bwrdeistref Athens  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Cyfesurynnau | 37.971527°N 23.726601°E  |
| Hyd | 69.61 metr  |
|  |
| Arddull pensaernïol | Dorig, peripteral  |
| Perchnogaeth | Gwlad Groeg  |
| Statws treftadaeth | archaeological site in Greece, rhan o Safle Treftadaeth y Byd  |
| Cysegrwyd i | Athena  |
| Manylion |
| Deunydd | Pentelic marble  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Teml yn ninas Athen wedi ei chysegru i'r dduwies Athena yw'r **Parthenon** (Groeg: Παρθενών). Saif ar yr Acropolis uwchben y ddinas.

Y Parthenon yw'r enwocaf o'r adeiladau sydd wedi goroesi o'r cyfnod clasurol yng Ngroeg, ac mae'n symbol o ddinas Athen. Cafodd ei adeiladu i gymeryd lle teml hŷn i Athena a ddinistriwyd gan y Persiaid yn 480 CC. Adeiladwyd y Parthenon dan arolygaeth y cerflunydd enwog
Phidias, oedd hefyd yn gyfrifol am y cerfluniau o'i gwmpas. Dechreuwyd gweithio ar yr adeilad gan y penseiri Iktinos a Kallikrates, yn 447 CC, ac roedd wedi ei orffen erbyn 432, er i'r gwaith ar y cerfluniau barhau hyd o leiaf 431.

Am gyfnod bu'n gweithredu fel trysorfa i Gynghrair Delos, a ddatblygodd yn ymerodraeth Athen. Yn y 6g daeth yn eglwys Gristionogol, ac yn y 1460au fe'i trowyd yn fosg. Ar 28 Medi 1687, ffrwydrwyd powdwr gwn oedd yn cael ei gadw tu mewn pan daniodd byddin Fenis arno wrth ymladd yr Ottomaniaid. Yn 1806, cymerodd Thomas Bruce, 7fed Iarll Elgin lawer o'r cerfluniau ymaith, trwy gytundeb a'r Ottomaniaid, oedd yn meddiannu Groeg ar y pryd. Yn 1816, gwerthwyd hwy i'r Amgueddfa Brydeinig, lle maent hyd heddiw, er gwaethaf ymdrechion llywodraeth Groeg i'w cael yn ôl.

Ochr orllewinol y Parthenon
# Agora

Agora| Math | marketplace, civic center  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01p7kt  |
| Thesawrws y BNCF | 33364  |
| Quora | Agora  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Rhan o'r agora yn Athen, o'r cyfnod Rhufeinig
Yr **agora** (yn llythrennol 'lle agored') oedd canolbwynt bywyd cyhoeddus yn y dinas-wladwriaethau Groeg, yn arbennig yn achos y rhai gyda llywodraethau oligarchiaidd neu ddemocrataidd. Llecyn agored o dir gwastad, o ffurf sgwâr fel rheol, yng nghanol y ddinas oedd yr agora ac yno y trafodid pob mater o bwys gwleidyddol neu fasnachol. Yno hefyd gallai gwŷr ymgynnull i hamddena a sgwrsio.

O gwmpas yr agora ceid rhai o brif adeiladau'r ddinas (ac eithrio'r acropolis). Roedd y 'stoa', math o bortico neu gysgodfa agored rhag gwres yr haul neu gawodydd o law, yn rhan hanfodol o bensaernïaeth yr agora. Y tu ôl i golonadau'r stoas arferai athronwyr y ddinas ddysgu. Yma hefyd y ceid siopau o bob math, swyddfeydd, banciau a stondinau amrywiol.

Yr agora enwocaf oedd honno yn Athen. Roedd wedi datblygu'n fympwyol, fel bron pob agora arall tan y cyfnod Helenistaidd, ac wedi ei amgylchu â stoas, rhai ohonyn wedi eu cyflwyno i'r ddinas gan reolwyr neu fasnachwyr (e.e. gan Attalos II o ddinas Pergamon yn yr 2g CC). O blith yr adeiladau eraill yr oedd y Bouleuterion yn gartref i Gyngor y Pum Cant. Ar un adeg roedd Cynulliad Athen yn arfer ymgynnull yn yr agora ei hyn cyn iddo symud i adeilad pwrpasol ar y Pnyx. Arferid cynnal sioeau cyhoeddus o bob math yno hefyd yn y dyddiau cynnar cyn i'r Groegiaid ddechrau codi theatrâu, 'gymnasiau' a stadiwmau ('stadia').
# Ymerodraeth Persia

**Ymerodraeth Persia** oedd yr enw ar nifer o ymerodraethau yn y diriogaeth oedd yn dwyn yr enw Persia ac a elwir yn awr yn Iran. Y mwyaf adnabyddus o'r rhain oedd yr Ymerodraeth Achaemenaidd (648 - 330 CC.). Cnewyllyn yr ymerodraeth oedd yr ardal sydd nawr yn dalaith Fars yn Iran. Sylfaenydd Ymerodraeth Persia oedd Cyrus Fawr, a orchfygodd ymerodraeth y Mediaid ac a ymestynnodd yr ymerodraeth dros y rhan fwyaf o'r Dwyrain Canol, yn cynnwys tiriogaethau Babylon, y Ffeniciaid, a'r Lydiaid. Ychwanegodd mab Cyrus, Cambyses II, yr Aifft at yr ymerodraeth.

Ymestynnwyd ffiniau'r ymerodraeth ymhellach gan Darius I. Arweniodd ei fyddinoedd cyn belled a dyffryn Afon Indus a meddiannodd Thrace yn Ewrop. Methodd ymgyrch yn erbyn Groeg pan orchfygwyd byddin Bersaidd ym Mrwydr Marathon yn 490 CC.. Rhannodd Darius yr ymerodraeth i tua ugain talaith (satrapi), a symudodd y brifddinas i Susa, gerllaw Babylon.

Yr Ymerodraeth Achaemenid yn ystod teyrnasiad Darius I.
Ymosododd mab Darius, Xerxes I ar y Groegiaid gyda byddin enfawr ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ond gorchfygwyd ei lynges ym Mrwydr Salamis yn 480 CC. a gorchfygwyd ei fyddin ym Mrwydr Plataea yn 479 CC..

Yn ddiweddarach gwanychodd yr ymerodraeth, yn enwedig ar ôl marwolaeth Artaxerxes III Ochus yn 338 CC. Yn 334 CC. glaniodd Alecsander Fawr, brenin Macedonia, yn Asia Leiaf a meddiannodd Lydia, Ffenicia a'r Aifft cyn gorchfygu byddin Darius III ym Mrwydr Gaugamela yn 331 CC. a chipio Susa. Sefydlodd Alecsander ei ymerodraeth ei hun, ond ymrannodd wedi ei farwolaeth.

Yn ddiweddarach datblygodd Ymerodraeth y Parthiaid (250 CC. - 226 OC.) yn yr un ardal. Yn 226 cipiodd Ardashir y brifddinas Ctesiphon, gan sefydlu Ymerodraeth Bersaidd dan linach y Sassanid, a barhaodd hyd y flwyddyn 651.
# Llynges

Llynges|  |
| Enghraifft o: | cangen o'r fyddin  |
| Math | cangen o'r fyddin, uned o'r llynges  |
| Yn cynnwys | môr-filwr, Gwylwyr y glannau, naval reserve force  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05dlb  |
| Thesawrws y BNCF | 12204  |
| Quora | Naval-forces-non-specific  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Adeiladu'r llong-awyrennau HMS *Prince of Wales*; Porthladd Rosyth, yr Alban yn 2014
Casgliad o longau yw **llynges** (enw benywaidd), boed yn llynges fasnach neu'n llynges filwrol.

Mae'r llynges filwrol yn bodol fel rhan fyddin fwy, gyda'r nod o ddefnyddio trais er mwyn ymosod neu amddiffyn ar eu gelyn. Gall gynnwys gweithgareddau o longau, llongau tanfor ac awyrennau morwrol yn ogystal â thaflegrau wedi'u tanio ohonynt.

## Hanes

Arferai llongau gadw at ei gilydd mewn grŵp er mwyn amddiffyn eu hunain. Cyn dyddiau'r canon a'r magnel, defnyddiwyd dull o drawo un llong yn ei hochor gyda blaen cwch neu long arall, a pherffeithiwyd hynny mor gynnar â chyfnod y Groegwiaid a'r Rhufeiniaid. Cofnodwyd sawl brwydr rhwng llyngesau anferthol ers y Frenhinllin Qin rhwng 221 a 206 C.C.

Mae'n bosibl mai llynges oedd gan Madog ab Owain Gwynedd a hwyliodd i gyfandir America tua 1170 ac ymsefydlu yno, dros dri chan mlynedd cyn mordaith gyntaf Christopher Columbus yn 1492. Roedd gan y Tywysogion Cymreig lyngesau arfog yn yr Oesoedd Canol.

## Gweler hefyd

* Y Llynges Frenhinol

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **luoedd milwrol** neu **wyddor filwrol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y môr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Pericles

| Pericles |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Ολύμπιος  |
| Ganwyd | 494 CC  Athen  |
| Bu farw | 429 CC  Athen  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, person milwrol, gwladweinydd, areithydd, swyddog y fyddin  |
| Swydd | Athenian strategos  |
| Tad | Xanthippus  |
| Mam | Agariste  |
| Priod | Pericles' first wife, Aspasia  |
| Plant | Pericles yr Ieuengaf, Paralus, Xanthippus  |
| Llinach | Alcmaeonidae, Buzygae  |

Pericles, copi Rhufeinig o gerflun gwreiddiol gan Cresilas (Amgueddfa Brydeinig, Llundain).
Gwladweinydd a chadfridog Athenaidd oedd **Pericles**, Groeg: Περικλῆς, Lladin: **Pericles** (490 CC. – 429 CC. Ef oedd prif arweinydd Athen yn ystod ei hoes aur, ac ystyrid ef yn areithiwr heb ei ail.

Ganed Pericles tua 490 CC yn Cholargos, gerllaw Athan, yn fab i. Xanthippos ac Agariste. Yn bymtheg oed, roedd yn un o’r gwragedd a phlant a symudwyd i Ynys Salamis pan gipiwyd Athen gan fyddin Ymerodraeth Persia.

Daeth yn amlwg yng ngwelidyddiaeth Athen fel un o gefnogwyr Ephialtes a’r mudiad democrataidd. Cefnogodd ymgyrch Ephialtes i leihau grym yr Areopagus, ac wedi llofruddiaeth Ephialtes yn 461 CC daeth Pericles yn arweinydd y blaid ddemocrataidd. Rhwng 460 CC a 445 CC etholwyd ef i swydd strategos yn rheolaidd, ac arweiniodd ymgyrchoedd milwrol llwyddiannus yn erbyn Boeotia ac Aegina. Dan ei arweiniad ef, datblygodd Cynghrair Delos i fod yn ymerodraeth Athen. Gwaethygodd y berthynas rhwng Athen a Sparta yn raddol.

Cryfhaodd Pericles ddemocratiaeth yn Athen, a dechreuodd yr arfer o dalu cyflog i’r rhai a ddewisid fel rheithwyr neu i swyddi cyhoeddus eraill, gan ei gwneud yn bosibl i ddinasyddion tlotach wasanaethu, yn hytrach na dim ond y cyfoethogion. Ef oedd prif ysgogydd adeiladu’r Parthenon.

Pan ddechreuodd Rhyfel y Peloponnesos, dadleuai Pericles dros strategaeth o osgoi brwydr a Sparta ar y tir, er bod byddin Spartaidd dan eu brenin Archidamus II yn anrheithio Attica yn rheolaidd, a dibynnu ar y llynges i ennill y rhyfel. Bu farw o’r pla yn 429 CC, wedi i’w feibion, Xanthippos a Paralos, farw o’r pla o’i flaen.
# Rhyfeloedd Groeg a Phersia

Darius I, brenin Persia
Roedd **Rhyfeloedd Groeg a Phersia** yn gyfres o ryfeloedd rhwng nifer o wladwriaethau Groegaidd, yn enwedig Athen a Sparta, ac Ymerodraeth Persia. Bu ymladd rhwng 499 CC a 448 CC, ac ymosododd y Persiaid ar Wlad Groeg ddwywaith, yn 490 CC ac yn 480-479 CC. Methiant fu’r ddau ymosodiad. Y prif ffynhonnell ar gyfer y rhyfeloedd hyn yw’r hanesydd Groegaidd Herodotus.

Daeth y Persiaid i wrthdrawiad a’r Groegiaid am y tro cyntaf pan goncrwyd y Lydiaid yn Asia Leiaf gan yr Ymerodraeth Bersaidd. Roedd nifer o ddinas-wladwriaethau Groegaidd yn Ionia dan reolaeth y Lydiaid, a daethant yn awr dan reolaeth Persia. Yn 499 CC gwrthryfelodd y Groegiaid Ionaidd yn erbyn Persia. Gyrrwyd ychydig o gymorth iddynt gan y Groegiaid eraill, yn enwedig yr Atheniaid, ond methiant fu’r gwrthryfel.

Yn 490 gyrrodd Darius I, brenin Persia fyddin dan Datis ac Artaphernes gyda llynges i ymosod ar y Groegiaid, yn enwedig yr Atheniaid. Gorchfygwyd y fyddin yma gan yr Atheniaid dan Miltiades ym Mrwydr Marathon.

Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, yn 480 CC, ymosododd y Persiaid eto. Roedd Darius wedi marw erbyn hyn, a’i fab Xerxes I a arweiniodd fyddin enfawr i wneud Groeg yn rhan o’r ymerodraeth. Mae cryn ddadl ynglŷn â maint y fyddin yma; yn ôl Herodotus roedd yn cynnwys drios ddwy filiwn a hanner o wŷr. Cred rhai haneswyr fod Herodotus wedi cam-ddarllen ffynhonnell Bersaidd a bod y ffigyrau hyn ddeg gwaith yn fwy nag y dylent fod, ac mai tua 250,000 oedd maint byddin Xerxes mewn gwirionedd. Croesodd y Persiaid yr Hellespont a goresgyn gogledd Groeg, gyda nifer o’r dinas-wladwriaethau yno yn ochri gyda’r Persiaid.

Leonidas yn Thermopylae; llun gan Jacques-Louis David
Ceisiodd byddin fechan o 300 o Spartiaid a 700 o Thespiaid dan arweiniad Leonidas, brenin Sparta, atal y Persiaid yn Thermopylae, lle roedd y ffordd tua’r de yn dilyn rhimyn cul o dir rhwng y mynyddoedd a’r mor. Bu ymladd am dri diwrnod a lladdwyd nifer fawr o’r Persiaid, ond yn y diwedd lladdwyd y Groegiaid i gyd pan ddangosodd bradwr i’r Persiaid lwybr trwy’r mynyddoedd a’u galluogodd i ymosod ar y Groegwyr o’r tu cefn.

Aeth y Persiaid ymlaen tuag Athen, lle roedd dadl a ddylent ymladd y Persiaid ar y tir ynteu dibynnu ar eu llynges. Ar gyngor Themistocles, penderfynwyd gadael y ddinas a defnyddio’r llynges i ymladd y Persiaid. Cipiwyd a llosgwyd Athen gan y Persiaid, ond gorchfygwyd llynges Xerxes gan lynges Athen a’i cyngheiriaid yn Mrwydr Salamis. Dychwelodd Xerxes i Asia Leiaf, ond gadawodd Mardonius gyda byddin gref i ymladd y Groegiaid. Y flwyddyn ganlynol, gorchfygwyd a lladdwyd Mardonius gan fyddin o Roegiaid dan arweiniad Pausanias, brenin Sparta ym Mrwydr Plataea.

Parhaodd ymladd rhwng Groegiaid a Phersiaid am gyfnod, gyda’r Groegiaid yn ymosod ar feddiannau Persaidd. Y flwyddyn ganlynodd rhoddodd Sparta y gorau i’r ymladd yma, ond ffurfiwyd Cynghrair Delos dan arweiniad Athen a bu ymladd yn Thrace, Ionia, Cyprus a’r Aifft. Roedd grym cynyddol Athen yn bryder mawr i Sparta, ac aeth yn rhyfel rhyngddynt.
# Aeschulos

| Aeschulos |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 525 CC  Elefsina  |
| Bu farw | 456 CC  Gela  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | awdur trasiediau, gwron, dramodydd, ysgrifennwr  |
| Adnabyddus am | Agamemnon, Cludwyr Rhyddid, Yr Eumenides, Y Persiaid, Promtheus mewn cadwynau, Saith yn Erbyn Thebes, Y deisyfwragedd  |
| Arddull | trasiedi Roegaidd  |
| Tad | Euphorion o Eleusis  |
| Plant | Euphorion, Eueon  |

Dramodydd Geoegaidd oedd **Aeschulos** (Groeg: **Αἰσχύλος**, 525 CC/524 CC - 456 CC). Ef oedd y cyntaf o dri trasiedydd mawr Athen; dilynwyd ef gan Soffocles ac Ewripides.

Ganed ef yn 525 neu 524 CC yn Eleusis, tref fechan rhyw 30 km i'r gogledd-orllewin o Athen. Yn 490 CC, ymladdodd Aeschulos a'i frawd Cynegeirus yn erbyn y Persiaid ym Mrwydr Marathon. Lladdwyd Cynegeirus yn y frwydr. Efallai iddo hefyd ymladd ym Mrwydr Salamis ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ond nid oes prawf o hyn, er iddo ddisgrifio'r ymladd yn fyw yn ei ddrama *Y Persiaid*.

Teithiodd Aeschulos i Sicilia unwaith neu ddwy yn y 470au CC, ar wahoddiad Hieron, teyrn Siracusa. Dychwelodd i Sicilia yn 458 CC, a bu farw yno, yn ninas Gela, yn 456 neu 455 BC. Yn ôl un chwedl. fe'i lladdwyd pan gredodd eryr mai carreg oedd ei ben moel, a gollwng crwban arno.

Ar garreg ei fedd, rhoddwyd arysgrif oedd yn coffáu ei wrhydri fel milwr yn hytrach na'i fri fel dramodydd:

|  |  |
| --- | --- |
| Groeg | Cymraeg
 |
| Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεύθει
μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας·
ἀλκὴν δ’ εὐδόκιμον Μαραθώνιον ἄλσος ἂν εἴποι
καὶ βαρυχαιτήεις Μῆδος ἐπιστάμενος | Cuddir llwch Aeschulos yma yn y bedd,
Mab Euphorion a balchder Gela ffrwythlon
Y prawf roed ar ei ddewrder, Marathon sy'n rhoi ar goedd
A'r Mediaid hirwallt, a'i gwybu er eu loes. |
|  |

## Dramâu sydd wedi gorooesi

* *Y Persiaid* (472 C)
* *Saith yn erbyn Thebai* (467 CC)
* *Y deisyfwragedd* (463 CC)
* *Oresteia* (458 CC) sy'n cynnwys:
	+ *Agamemnon*
	+ *Yr offrymwyr*
	+ *Yr Eumenides*
* *Promethëws mewn cadwynau* (dadl ai ef yw'r awdur)

## Cyfeiriadau
# Ewripides

| Ewripides |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 480s CC  Athen yr henfyd, Ynys Salamis, Ynys Salamis  |
| Bu farw | 400s CC  Macedon, Pella  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | awdur trasiediau, dramodydd, ysgrifennwr, bardd, athronydd  |
| Adnabyddus am | Alcestis, Andromache, Bacchai, Hecuba, Helen, Electra, Heracleidae, Heracles, Y Deisyfwyr, Hippolytus, Iphigenia yn Aulis, Iphigenia yn Tauris, Ion, Cyclops, Medeia, Orestes, Rhesus, Gwragedd Troia, Merched Ffenicaidd  |
| Arddull | trasiedi Roegaidd  |
| Tad | Mnesarchus  |
| Mam | Cleito  |
| Plant | Euripides Yr Ieuengaf  |

Cerflun o Euripides.
Dramodydd Groegaidd oedd **Ewripides** neu **Euripides** (Groeg: Εὐριπίδης) (ca. 480 CC–406 CC). Ef oedd yr olaf o dri trasiedydd mawr Athen, gyda Aeschulos a Sophocles. Mae deunaw o'i ddramâu wedi goroesi.

Dywedir ei fod yn enedigol o Ynys Salamis, ac iddo gael ei eni ar 23 Medi 480 CC, dyddiad Brwydr Salamis. Treuliodd ei ddyddiau olaf yn Pella, prifddinas teyrnas Macedon, yn cyfansoddi'r ddrama *Archelaus*.

## Dramâu wedi goroesi'n gyflawn

1. *Alcestis* (438 CC)
2. *Medeia* (431 CC)
3. *Heracleidae* (c. 430 CC)
4. *Hippolytus* (428 CC)
5. *Andromache* (c. 425 CC)
6. *Hecuba* (c. 424 CC)
7. *Y Deisyfwyr* (c. 423 CC)
8. *Electra* (c. 420 CC)
9. *Heracles* (c. 416 CC)
10. *Gwragedd Troia* (415 CC)
11. *Iphigeneia yn Tauris* (c. 414 CC)
12. *Ion* (c. 414 CC)
13. *Helen* (412 CC)
14. *Merched Ffenicaidd* (c. 410 CC)
15. *Orestes* (408 CC)
16. *Bacchai* ac *Iphigeneia yn Aulis* (405 CC)
# Soffocles

| Soffocles |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 496 CC  Colonus  |
| Bu farw | Athen, Atene  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | awdur trasiediau, dramodydd, ysgrifennwr, offeiriad, gwleidydd, athronydd  |
| Adnabyddus am | Oidipos Frenin, Oidipos yn Colonos, Antigone, Philoctetes, Ajax, Electra, Trachiniae, Ichneutae  |
| Arddull | trasiedi Roegaidd  |
| Plant | Iophon, Ariston  |

Dramodydd Groegaidd oedd **Soffocles** neu **Sophocles** (Groeg: **Σοφοκλής**) (ca. 495 CC–406 CC). Roedd yn un o dri trasiedydd mawr Athen, gyda Aeschulos ac Ewripides. Mae saith o'i ddramâu wedi goroesi; yr enwocaf yw'r gyfres o dair drama am Oedipus ac Antigone.

Ganed ef yn Colonus Hippius yn Attica, ychydig o flynyddoedd cyn Brwydr Marathon, er bod yr union flwyddyn yn ansicr. Bu'n flaenllaw ym mywyd cyhoeddus Athen yn ogystal â bod yn ddramodydd.

Actor Groegaidd yn perfformio yn nrama goll Soffocles, *Andromeda*.

## Gwaith Soffocles

### Dramâu sydd wedi goroesi'n gyflawn

* *Oidipos Frenin*
* *Oidipos yn Colonos*
* *Antigone*
* *Ajax*
* *Y Trachiniae*
* *Electra*
* *Philoctetes*

### Cyfieithiadau i'r Gymraeg

* *Oidipus Frenin*, un o'r Tair Drama Thebaidd gan Soffocles - cyfieithiad Euros Bowen (*Y Drama yn Ewrop*, Gwasg Prifysgol Cymru 1972)
* *Oidipus yn Colonos*, un o'r Tair Drama Thebaidd - cyfieithiad Euros Bowen (*Dramâu'r Byd*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1979)
* *Antigone*, cyfieithiad W. J. Gruffydd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1950)
* *Electra*, cyfieithiad Euros Bowen (*Dramâu'r Byd*, Gwasg Prifysgol Cymru 1984)

## Cyfeiriadau
# Rhyfel y Peloponnesos

Rhyfel y Peloponnesos|  |
| Enghraifft o: | rhyfel  |
| Rhan o | Peloponnesian Wars  |
| Dechreuwyd | 431 CC  |
| Daeth i ben | 25 Ebrill 404 CC  |
| Lleoliad | Groeg yr Henfyd, Môr Aegeaidd, Asia Leiaf, Sicily, Sisili  |
| Yn cynnwys | Archidamian War, Sicilian Expedition, Decelean War  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/060gx  |
| Thesawrws y BNCF | 29341  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y ddwy ochr yn Rhyfel y Peloponnesos. Coch:Athen a'i chyngheiriaid; Glas: Sparta a'i chyngheiriaid; Llwyd: Tiriogaethau Groegaidd eraill.
Ymladdwyd **Rhyfel y Peloponnesos** yng Ngwlad Groeg rhwng 431 CC a 404 CC, rhwng Athen a'i chyngheiriaid a Chynghrair y Peloponnesos dan arweiniad Sparta. Diweddodd y rhyfel gydag Athen yn ildio, ac yn colli ei hymerodraeth.

Yn gyffredinol, rhennir y rhyfel yn dair rhan gan haneswyr:

1. Rhyfel Archidamos, wedi ei enwi ar ôl y brenin a chadfridog Archidamos II o Sparta, o 431 CC hyd 421 CC.
2. Heddwch Nikias, o 421 CC hyd tua 413 CC.
3. Rhyfel Dekeleia-Ionia, o tua 413 CC hyd nes i Athen ildio yn 404 CC.

Cyn y rhyfel, Athen oedd y grym mwyaf yng Ngwlad Groeg; wedi'r rhyfel, cymerwyd ei lle gan Sparta am gyfnod, hyd nes iddi hithau gael ei gorchfygu gan Thebai ym Mrwydr Leuctra (371 CC). Fodd bynnag, roedd y colledion yn drwm ar y ddwy ochr, ac ystyrir fod y rhyfel wedi rhoi diwedd ar oes aur Groeg. Ceir hanes y rhyfel yn bennaf yng ngwaith yr hanesydd Thucydides.
# Aristoffanes

| Aristoffanes |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 445 CC  Athen yr henfyd  |
| Bu farw | Athen yr henfyd  |
| Dinasyddiaeth | Athen yr henfyd  |
| Galwedigaeth | awdur comedi, dramodydd, bardd, ysgrifennwr  |
| Adnabyddus am | Yr Acharnians, Yr Adar, Y Cymylau, Y Gosod-wragedd, Y Llyffantod, Y Marchogion, Lysistrata, Heddwch, Plutus, Thesmophoriazusae, Y Gwenyn Meirch  |
| Arddull | comedi  |
| Prif ddylanwad | Pindar, Ewripides, Socrates  |
| Mudiad | Old Comedy  |
| Tad | Philippus  |
| Plant | Araros  |

Dramodydd comig Groegaidd oedd **Aristoffanes**, fab Philippus (Groeg: **Ἀριστοφάνης**, ca. 456 CC – ca. 386 CC).

Nid oes sicrwydd ymhle na phryd y cafodd ei eni, ond roedd tua 30 oed yn y 420au pan gafodd lwyddiant mawr yn Theatr Dionysus yn Athen gyda'i ddrama *Y Gwleddwyr*. Cyfansoddodd 40 a ddramâu; mae unarddeg ohonynt wedi goroesi. Roedd llawer ohonynt yn ddramâu gwleidyddol, yn dychanu gwleidyddion Athen. Yn ddiweddarach, roedd ei feibion Araros, Philippus a Nicostratus hefyd yn llenorion.

## Dramâu wedi goroesi'n gyflawn

* *Yr Acharniaid* (425 CC)
* *Y Marchogion* (424 CC)
* *Y Cymylau* (yn wreiddiol 423 CC, fersiwn ddiwygiedig anorffen o 419 CC – 416 CC wedi goroesi)
* *Y Gwenyn* (422 CC)
* *Heddwch* (fersiwn gyntaf, 421 CC)
* *Yr Adar* (414 CC)
* *Lysistrata* (411 CC)
* *Thesmophoriazusae* (*Y Gwragedd yn dathlu'r Thesmophoria*, fersiwn gyntaf, c. 411 CC)
* *Y Llyffantod* (405 CC)
* *Ecclesiazusae* (c. 392 CC)
* *Plutus* (*Cyfoeth*, ail fersiwn, 388 CC)t

## Llyfryddiaeth

* Edwards, Huw Lloyd, *Y llyffantod: drama mewn pedair golygfa* (Dinbych: Gwasg Gee, 1973) ISBN 0-7074-0063-5 (Addasiad Cymraeg)

## Cyfeiriadau
# 338 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC

380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC

343 CC 342 CC 341 CC 340 CC 339 CC - **338 CC** - 337 CC 336 CC 335 CC 334 CC 333 CC

---

## Digwyddiadau

* Llywodraethwr Ymerodraeth Persia, Bagoas, yn llofruddio'r brenin Artaxerxes III ac yn gwneud mab ieuengaf Artaxerxes, Arses, yn frenin fel Artaxerxes IV.
* Athen yn trefnu cynghrair ag Euboea, Megara, Achaea, Corinth, Acarnania ac eraill i wrthwynebu Philip II, brenin Macedon. Mae'r arweinydd Athenaidd Demosthenes yn perswadio dinas Thebai i ymuno a'r cynghrair.
* 2 Awst — Philip II yn gorchfygu Athen a Thebai ym Mrwydr Chaeronea yng ngorllewin Boeotia. Mae mab Philip, Alecsander, yn gadfridog adain chwith byddin Macedon.
* Philip II yn ymgyrchu yn y Peloponnesos, gan orchfygu Thessalia a Sparta.
* Lleddir Archidamus III, brenin Sparta yn ne yr Eidal tra'n arwain byddin o hurfilwyr i gynorthwyo Tarentum yn erbyn y Lucaniaid. Olynir ef gan ei fab, Agis III.

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* Artaxerxes III, brenin Persia
* Archidamus III, brenin Sparta