Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor

Tueddir i gysylltu newyddiaduron a chylchgronau Cymraeg â'r wasg yng Nghymru yn unig erbyn heddiw, ond mae hanes cyhoeddi **papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor** yn rhan bwysig o hanes newyddiaduraeth Gymraeg hefyd. Cyhoeddwyd papurau a chylchgronau yn Awstralia (ar gyfer Seland Newydd hefyd) a Patagonia, ond yn yr Unol Daleithiau y cafwyd y cynhaeaf mwyaf toreithiol. Ymddangosodd y rhan fwyaf o'r rhain yn y 19g.

## Rhestr

### Yr Aifft

* *Seren y Dwyrain*

### Awstralia a Seland Newydd

* *Yr Australydd* (*sic*)
* *Yr Ymwelydd*

### Patagonia

* *Y Drafod*

### Unol Daleithiau America

Newyddiaduron:

* *Baner America*
* *Columbia* (dwyieithog)
* *Cymro America*
* *Haul Gomer*
* *Seren Oneida*
* *Y Cymro Americanaidd*
* *Y Drych*
* *Y Gwyliedydd Americanaidd*
* *Y Wasg*
* *Y Pwns Cymreig* (am y cylchgrawn a gyhoeddwyd yng Nghymru gweler *Y Punch Cymraeg*)
* *Yr Amserau*

Cylchgronau:

* *Yr Arweinydd*
* *Y Bardd*
* *Y Beread*
* *Y Brython* (gwahanol i'r cylchgrawn Cymreig o'r un enw)
* *Cambro America*
* *Y Cenhadwr Americanaidd*
* *Y Cyfaill o'r Hen Wlad*
* *Y Cylchgrawn Cenedlaethol*
* *Y Detholydd*
* *Y Dyngarwr*
* *Yr Eryr*
* *Y Ford Gron*
* *Y Glorian*
* *Y Golygydd*
* *Y Gwron Democrataidd*
* *Llais y Gân*
* *Y Negesydd*
* *Y Seren Orllewinol* (*Y Seren Orllewinol, neu Cyfrwng Gwybodaeth i hil Gomer yn America*)
* *Y Traethodydd*
* *Y Wasg*
* *Y Wawr*
* *Yr Ymwelydd*
* *Yr Ysgol* (*Blodau yr Oes a'r Ysgol*)
* *Yr Yspïydd*

## Gweler hefyd

* *The Cambrian* (papur Saesneg ar gyfer y gymuned Gymreig yn UDA)

## Llyfryddiaeth

* T. M. Jones (Gwenallt), *Llenyddiaeth fy Ngwlad, sef hanes y newyddiadur a'r cylchgrawn Cymreig...* (Treffynnon, 1893). Pennod V.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **bapur newydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Nineteen Eighty-Four

Nineteen Eighty-Four|  |
| Enghraifft o: | gwaith llenyddol  |
| Awdur | George Orwell  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Iaith | Saesneg, Newspeak  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1949  |
| Dechrau/Sefydlu | 1948  |
| Genre | ffuglen wyddonol am gymdeithas, ffuglen wleidyddol, gwyddonias, ffuglen ddystopaidd  |
| Rhagflaenwyd gan | Foel yr Anifeiliaid  |
| Cymeriadau | Winston Smith, Julia, Brawd Mawr, O'Brien, Emmanuel Goldstein, Charrington  |
| Prif bwnc | gwyliadwraeth gorfodol gan y wladwriaeth, hawliau dynol, rhyddid meddwl, totalitariaeth  |
| Statws hawlfraint | dan hawlfraint, dan hawlfraint, parth cyhoeddus  |
| Lleoliad y gwaith | Llundain, Oceania  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0lz9s  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Drafft gan Orwell o'i nofel.
Nofel am fyd dystopig gan George Orwell yw Nineteen Eighty-Four (teitl y fersiwn Cymraeg: '**Mil Naw Wyth Deg Pedwar'**). Cafodd ei hysgrifennu yn 1948 a'i chyhoeddi yn yr un flwyddyn. Caiff ei hystyried yn un o nofelau pwysicaf yr ugeinfed ganrif ac mae'r cysyniadau ynddo'n parhau i ddylanwadu diwylliant gyfoes. Mae'r nofel wedi gwerthu miliynau o gopïau ar draws y byd ac wedi ei chyfieithu i dros 65 o ieithoedd, yn cynnwys y Gymraeg.

Mae'r stori'n canolbwyntio ar gymeriad o'r enw Winston, sy'n gweithio yng Ngweinyddiaeth y Gwir (Saesneg: *Ministry of Truth*), a'i gyfataliad gan senedd dotalitaraidd gwlad Oceania, lle mae’n byw.

Mae effaith y llyfr yn amlwg ar yr iaith Saesneg, ac ieithoedd eraill. Mae'r ansoddair *"Orwellian"* yn cael ei ddefnyddio llawer pan fo pobl yn sôn am ddiogelwch y wlad a phreifatrwydd personol. Hefyd, mae'r geiriau "Mae'r Brawd Mawr yn eich gwylio chi" (Saesneg: *"Big Brother is watching you"*) yn cael eu defnyddio gan bobol lle bynnag y siaredir Saesneg.

Fel *Brave New World gan Aldous Huxley,* mae *Nineteen Eighty-Four* wedi cael ei weld fel llyfr gwahanol a pheryglus i ddiogelwch gwladwriaethau. Oherwydd hyn, mae'r llyfr wedi cael ei wahardd mewn sawl gwlad.

## Addasiad Cymraeg

Clawr y fersiwn Cymraeg.
Cyhoeddwyd *Mil Naw Wyth Deg Pedwar*, cyfieithiad Cymraeg o'r nofel gan y cyhoeddwr Melin Bapur yn Hydref 2025. Cyfieithwyd y nofel gan Adam Pearce. Yr her fwyaf yn ôl y cyhoeddwr oedd trosi'r newyddiaith, sef yr iaith "Newspeak" a ddefnyddir yn y llyfr.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Casineb dwy funud

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lyfr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Academia

Academia
Y gymuned o fyfyrwyr ac ysgolheigion sy'n ymgymryd ag addysg uwch ac ymchwil academaidd yw **academia**.

## Gweler hefyd

* Yr Academi
* Cyfnodolyn academaidd
* Disgyblaeth academaidd
* Dull gwyddonol
* Dull ysgolheigaidd
* Hanes academaidd
* Prifysgol
* Ymchwil
* Ysgrifennu academaidd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ymchwil

Chwilio am wybodaeth er mwyn darganfod ffeithiau, i ddatrys problemau, i brofi syniadau, neu i ddatblygu damcaniaethau yw **ymchwil**, gan amlaf gan ddefnyddio'r dull gwyddonol.

## Gweler hefyd

* Traethawd ymchwil
* Ymchwil ansoddol
* Ymchwil mesurol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lyfrgellyddiaeth**, **gwyddor gwybodaeth** neu **amgueddyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ysgolheictod

*Ysgolhaig a'i Lyfrau* gan Gerbrand van den Eeckhout (1671).
Dulliau a safonau'r ysgolhaig yw **ysgolheictod**, hynny yw dysg ac astudiaeth. Yn ôl Thomas Rocklin, mae tair nodwedd i'r dull ysgolheigaidd. Yn gyntaf, ei sail yw'r gwaith a wnaed gan ysgolheigion cynt. Mae'n rhaid i ysgolhaig astudio'r llyfrau a'r erthyglau a ysgrifennwyd gan eraill yn y maes er mwyn cael crap ar hanes a damcaniaeth y pwnc dan sylw. Yn ail, mae ysgolheigion yn cyhoeddi eu gwaith felly gall arbenigwyr eraill ei ddadansoddi a'i feirniadu, er enghraifft trwy adolygiad gan gymheiriaid. Y drydedd nodwedd yw'r angen am gefnogaeth dros ddadleuon a safbwyntiau'r ysgolhaig, hynny yw tystiolaeth. Mae meini prawf tystiolaeth yn amrywio o un bwnc i'r llall: yn y gwyddorau naturiol ceir safonau gwrthrychol i dystiolaeth wyddonol megis data mesurol, ond mae'r gwyddorau cymdeithas yn fwy dibynnol ar ddata ansoddol.

Y byd academaidd yw cartref proffesiynol yr ysgolhaig, ond mae nifer o ysgolheigion hefyd yn gweithio'n annibynnol.

## Gweler hefyd

* Dull gwyddonol

## Cyfeiriadau
# Addysg uwch

Prif adeilad Prifysgol Caerdydd
Cam addysg sy'n digwydd mewn prifysgolion, academïau, colegau, athrofâu, a sefydliadau technoleg yw **addysg uwch**, **addysg uwchradd**, **addysg uwchraddol**, neu **addysg drydyddol**. Bydd myfyrwyr addysg uwch yn astudio cwrs er mwyn ennill gradd academaidd, neu wobr neu gymhwyster arall.

## Gweler hefyd

* Addysg bellach
* Addysg oedolion

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Pornograffi

Cyfeiria **pornograffi** neu **porn** at y portread o weithredoedd rhywiol er mwyn cyffroad a boddhad rhywiol. Nid yw o reidrwydd yr un peth â "maswedd" ac erotica ac mae'r diffiniad o "bornograffi" yn amrywio o gyfnod i gyfnod ac o ddiwylliant i ddiwylliant o gwmpas y byd.

Ceir gwahanol fathau o bornograffi, o lyfrau erotig, cylchgronau pornograffig, cardiau post, ffotograffau, cerfluniau, darluniau animeiddiad, recordiad sain, ffilm bornograffig, fideo neu gêm fideo. Fodd bynnag, pan fo gweithred rywiol yn cael ei pherfformio gerbron cynulleidfa fyw, yn ôl y diffiniad, nid pornograffi mohono, am fod y term yn cyfeirio at y portread o'r weithred yn hytrach na'r weithred ei hun. O ganlyniad, ni ystyrir sioeau rhyw a dadwisgo yn bornograffi.

Mae model pornograffig yn diosg ei dillad neu ddillad ar gyfer lluniau pornograffig. Mae actor pornograffig, yn actio mewn ffilmiau pornograffig.

Yn aml mae pornograffi wedi cael ei sensro a rhoddir cyfyngiadau cyfreithiol arno ar sail anweddustra. Mae'r seiliau hyn ynghyd â beth yn union a ellir ei ddiffinio fel pornograffi wedi amrywio ar gyd-destunau hanesyddol, diwylliannol a chenedlaethol.

Dros y degawdau diwethaf, mae'r diwydiant pornograffi wedi tyfu gyda chynnydd VCR, DVDs, y rhyngrwyd, yn ogystal ag agweddau cymdeithasol mwy goddefgar tuag at bortreadau rhywiol. Mae pornograffi amatur wedi dod yn fwyfwy poblogaidd a chaiff ei ddosbarthu'n bennaf ar y we.

## Deddfau gwledydd

      cyfreithlon      rhai mathau'n cyfreithlon      anghyfreithlon      data ddim ar gael

## Gweler hefyd

* Erotica
* Cynllun Llywodraeth y Deyrnas Unedig i rwystro pornograffi rhyngrwyd

## Cyfeiriadau
# Anlladrwydd

Anlladrwydd| Math | provocation, rudeness, trosedd  |
| Dynodwyr |
| Quora | Obscenity  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ymddygiad sy'n anweddus i foesau cyhoeddus yw **anlladrwydd**. Mae anlladrwydd yn drosedd mewn rhai awdurdodaethau, a chaiff datganiadau, gweithiau (er enghraifft pornograffi) neu weithredoedd a ystyrir yn anllad eu sensro gan y gyfraith. Yng Nghymru a Lloegr mae'r Deddfau Cyhoeddiadau Anllad yn rheoli safonau moesol yr hyn a gyhoeddir.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **drosedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Enllib

Datganiad neu gyhuddiad athrodus neu anghywir am berson arall a wneir gyda'r bwriad o ostwng ei barch neu bardduo ei enw yn y gymuned yw **enllib**. Yng nghyfraith Cymru a Lloegr gwahanieithir rhwng enllib yn yr ystyr gyffredinol (difenwad / *defamation*), enllib mewn cyfrwng parhaol, e.e. mewn ysgrifen, mewn rhaglen deledu (enllib / *libel*), ac mewn cyfrwng byrhoedlog, fel arfer ar lafar (athrod / *slander*). Mae enllib yn fater i'r llysoedd sifil fel rheol ond mewn achosion lle y credir y gallai arwain at dor-heddwch mae'n gallu bod yn fater i'r gyfraith droseddol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y gyfraith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Rhyfel

Gwrthdaro hirfaith ar raddfa eang gyda dau grŵp o bobl neu fwy yn brwydro yn erbyn ei gilydd yw **rhyfel**.

## Mathau o ryfeloedd a rhyfela

* Rhyfel cyfyngedig
* Rhyfel diarbed
* Rhyfel trwy ddirprwy
* Rhyfela athreuliad
* Rhyfela herwfilwrol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gysylltiadau rhyngwladol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am rhyfel
yn Wiciadur.
# Bwl

Bwl a gyhoeddir gan y Pab Urbanus VIII ym 1637.
Llythyr neu ddogfen swyddogol a gyhoeddir gan Bab yr Eglwys Gatholig yw **bwl**. Daw'r enw o'r sêl blwm (Lladin: *bulla*) a osodir arno. Ers y 12g, defnyddir yr enw bwl ar ddogfen gan y Pab a chanddi selnod sy'n dangos pennau'r apostolion Pedr a Paul ar un ochr a llofnod y Pab ar yr ochr arall.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
fwlEginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Siarter brenhinol

Siarter a roddir gan Sofran ar gyngor y Cyfrin Gyngor yw **Siarter Brenhinol**, er mwyn cyfreithloni corfforaeth, megis dinas, cwmni, prifysgol ac yn y blaen. Mae Siarter Brenhinol yn fath o lythyr breinlen. Yn y canoloesoedd yn Ewrop, roedd ond yn gyfreithlon i fasnachu mewn dinasoedd, a'r unig fodd o sefydlu dinas oedd drwy gael Siarter Brenhinol. Cysidrir y flwyddyn i ddinas dderbyn ei Siarter Brenhinol i fod y flwyddyn pryd y sefydlwyd, nid yw'r ffaith y bu anheddiad yno gynt yn newid hyn. Gall hefyd roi neu greu statws arbennig ar gyfer corfforaeth. Mae rhoi Siarter Brenhinol yn Uchelfraint Brenhinol.

Ar un adeg, Siarter Brenhinol oedd yr unig fodd o ffurfio corfforaeth, ond erbyn hyn mae modd arall megis cofrestru cwmni cyfyngedig. Mae'r canlynol yn rhai o'r cyrff gorffennol a phresennol a sefydlwyd o dan siarter frenhinol:

* Y cwmnïau lifrai Llundain
* Cwmni Dwyrain India (1600)
* nifer o wladfeydd Prydeinig yng Ngogledd America (1629–1663)
* Cwmni Bae Hudson (1670)
* Banc Lloegr (1694)
* Cwmni P&O (1837)
* Cwmni De Affrica Prydeinig (1889)
* Y Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig (BBC) (1927)
# Prifysgol Leiden

Prifysgol Leiden|  |
| Arwyddair | Libertatis Praesidium  |
| Math | prifysgol, sefydliad  |
|  |
| Sefydlwyd | * 8 Chwefror 1575
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | ELIXIR-NL  |
| Lleoliad | Leiden, Den Haag  |
| Sir | Leiden  |
| Gwlad |  Yr Iseldiroedd |
| Cyfesurynnau | 52.1569°N 4.4853°E  |
| Niferoedd | 33,474  |
|  |
| Sefydlwydwyd gan | Wiliam I, Tywysog Orange  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Prifysgol hynaf yr Iseldiroedd yw **Prifysgol Leiden** (Iseldireg: *Universiteit Leiden*) a leolir yn ninas Leiden yn Zuid-Holland. Sefydlwyd ym 1575 gan Wiliam y Tawedog, Tywysog Orange. Roedd ganddo safle 67 yn rhestr y *Times Higher Education Supplement* o brifysgolion gorau'r byd yn 2018. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* (Iseldireg) Gwefan swyddogol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **Iseldiroedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **brifysgol** neu **addysg uwch**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Prifysgol Georg August Göttingen

Prifysgol Göttingen|  |
| Arwyddair | In publica commoda  |
| Math | campus university, Stiftungshochschule, prifysgol gyhoeddus, comprehensive university, sefydliad di-elw  |
| Enwyd ar ôl | George II  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1734
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Göttingen  |
| Gwlad |  Yr Almaen |
| Cyfesurynnau | 51.53398°N 9.93792°E  |
| Niferoedd | 31,619  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Sefydlwydwyd gan | George II  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Prifysgol ymchwil gyhoeddus a leolir yn Göttingen, yn nhalaith Niedersachsen, yr Almaen, yw **Prifysgol Göttingen**, yn llawn **Prifysgol Georg August Göttingen** (Almaeneg: *Georg-August-Universität Göttingen*, a elwir yn anffurfiol **Georgia Augusta**). Hon yw'r brifysgol hynaf yn Niedersachsen, a phrifysgol fwyaf y dalaith honno yn nhermau'r nifer o fyfyrwyr. Cydnabyddir yn un o brifysgolion enwocaf ac uchaf ei bri yn Ewrop, ac yn gynrychiolydd o sefydliadau deallusol hanesyddol yr Almaen. Mae ganddi ryw 31,600 o fyfyrwyr.

Fe'i sefydlwyd ym 1734 gan Siôr II, Brenin Prydain Fawr ac Etholydd Hanofer, gyda'r nod o hyrwyddo syniadau a delfrydau'r Oleuedigaeth, ac agorodd i fyfyrwyr ym 1737. Yn niwedd y 18g, dyma oedd canolfan y "Göttinger Hain", cylch o feirdd natur a serch yn yr oes sentimental a ragflaenai Rhamantiaeth. Can mlynedd wedi iddi agor ei drysau, ym 1837, trawyd ergyd i enw'r brifysgol pan gafodd saith o athrawon eu diswyddo am resymau gwleidyddol.

Yn ôl arddangosfa swyddogol a gynhelwyd yn 2002, bu 44 o enillwyr Gwobrau Nobel yn gysylltiedig â Phrifysgol Göttingen, gan gynnwys cyn-fyfyrwyr, aelodau'r staff, ac ymchwilwyr, yn eu plith y ffisegwyr Max Born, James Franck, Werner Heisenberg, a Max von Laue.

Mae Prifysgol Göttingen yn aelod o U15 (grŵp o brif brifysgolion ymchwil yr Almaen) a Grŵp Coimbra (prif prifysgolion ymchwil Ewrop), ac ynghynt fe'i cefnogwyd gan Fenter Rhagoriaeth Prifysgolion yr Almaen. Mae ganddi gysylltiadau agos â sefydliadau ymchwil eraill yn Göttingen, gan gynnwys Cymdeithas Max Planck a Chymdeithas Leibniz. Mae Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen—llyfrgell y brifysgol a llyfrgell ganolog Niedersachsen—yn un o lyfrgelloedd mwyaf yr Almaen, a chanddi 9 miliwn o eitemau, ac yn un o lyfrgelloedd ymchwil pwysicaf y byd.

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* (Almaeneg) Gwefan swyddogol
# Prifysgol Humboldt Berlin

Prifysgol Humboldt, Berlin|  |
| Arwyddair | Universitas litterarum  |
| Math | comprehensive university, prifysgol ymchwil gyhoeddus, cyhoeddwr mynediad agored, University of Excellence  |
| Enwyd ar ôl | Wilhelm von Humboldt, Alexander von Humboldt  |
|  |
| Sefydlwyd | * 16 Awst 1809
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Berlin-Dorotheenstadt, Berlin, Prince Henry Palace  |
| Sir | Berlin  |
| Gwlad |  Yr Almaen |
| Uwch y môr | 40 metr  |
| Cyfesurynnau | 52.5181°N 13.3933°E  |
| Cod post | 10117  |
| Niferoedd | 36,232  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Prifysgol gyhoeddus a leolir ym mwrdeistref Mitte ym mhrifddinas yr Almaen, Berlin, yw **Prifysgol Humboldt Berlin** (Almaeneg: *Humboldt-Universität zu Berlin*). Sefydlwyd Prifysgol Berlin (*Universität zu Berlin*) yn 1809 gan Ffredrig Wiliam III, brenin Prwsia, ar gais Wilhelm von Humboldt, ac agorodd yn 1809. Hon yw'r hynaf o'r pedair prifysgol sydd ym Merlin. O 1828 hyd ei gau ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd yn 1945, ei enw oedd Prifysgol Friedrich Wilhelm (*Friedrich-Wilhelms-Universität*). Fe'i hail-agorwyd yn 1949 dan yr awdurdodau Sofietaidd yn Nwyrain Berlin gyda'r enw newydd Prifysgol Humboldt Berlin.

Rhennir y brifysgol yn naw cyfadran, gan gynnwys yr ysgol feddygol sy'n gysylltiedig hefyd â Phrifysgol Rydd Berlin. Mae ganddi 32,000 o fyfyrwyr sydd yn astudio cyrsiau israddedig ac ôl-raddedig mewn rhyw 189 o ddisgyblaethau. Lleolir y prif gampws ar rodfa'r Unter den Linden yng nghanol Berlin. Cydnabyddir y brifysgol am arloesi model Humboldt yn addysg uwchradd, sydd wedi dylanwadu'n gryf ar brifysgolion eraill yn Ewrop a'r Gorllewin. Gelwir Humboldt felly yn "fam y brifysgol fodern".

## Cyfeiriadau
# Totalitariaeth

Mao Zedong (Gweriniaeth Pobl Tsieina) a Joseff Stalin (Yr Undeb Sofietaidd), ysgwydd wrth ysgwydd mewn seremoni i ddathlu pen=blwydd Stalin yn 71 oed ym Moscow yn Rhagfyr 1949.
System wleidyddol yw **totalitariaeth** lle nad yw'r wladwriaeth, sydd gan amlaf o dan unben, carfan, neu blaid unigol, yn cydnabod unrhyw gyfyngiadau i'w hawdurdod ac yn ceisio rheoli pob agwedd o fywyd cyhoeddus a phreifat pan fo'n bosib. Gan amlaf nodweddir totalitariaeth gan gyfuniad o awdurdodaeth ac ideoleg.

Mae llywodraethau totalitaraidd yn aros mewn grym gwleidyddol trwy bropaganda a ledaenir gan gyfryngau torfol a reolir gan y wladwriaeth. Arfau eraill a ddefnyddir gan wladwriaethau totalitaraidd i reoli eu dinasyddion yw: rheolaeth un-blaid (a nodir yn aml gan gwlt personoliaeth carismatig), rheolaeth dros yr economi, rheolaeth dros ryddid mynegiant a chyfyngiant arno, gwyliadwriaeth dorfol a'r defnydd o derfysgaeth wladwriaethol.

Crewyd y cysyniad o dotalitariaeth yn gyntaf yn y 1920au gan Weimar German a datblygwyd hwn gan y Natsi academaidd Carl Schmitt a Ffasgwyr Eidalaidd. Y term a ddefnyddiodd Schmitt oedd **Totalstaat** (1927), a hynny o fewn ei waith dylanwadol 'Cysyniad y Wleidyddiaeth' ar wladwriaeth eithriadol o gryf ac oblygiadau cyfreithiol i wlad o'r fath. Yn ystod y Rhyfel Oer daeth y gwaith hwn yn hynod boblogaeidd, yn enwedig o fewn propaganda gwrth-gomiwnyddol, er mwyn ceisio dangos y tebygrwydd rhwng yr Almaen Natsiaidd a gwladwriaethau Ffasgiaidd eraill ar y naill law a gwladwriaethau Sofietaidd y Blaid Gomiwnyddol ar y llall.

## Cyfeiriadau
# Yr Almaen Natsïaidd

Yr Almaen Natsïaidd|  |
| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Cyllideb | Natsïaeth  |
| Daeth i ben | 23 Mai 1945  |
| Poblogaeth | 79,730,000, 109,518,183  |
| Rhan o | Ymerodraeth yr Almaen  |
| Dechrau/Sefydlu | 15 Mawrth 1933, 30 Ionawr 1933  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Rhagflaenydd | Gweriniaeth Weimar, Gwladwriaeth Ffederal Awstria, Dinas Rydd Danzig, Republic of Lithuania  |
| Olynydd | American occupation zone in Germany, British occupation zone in Germany, French occupation zone in Germany, Soviet occupation zone of Germany  |
| Aelod o'r  canlynol | Gallueodd yr Echel  |
| Enw brodorol | Deutsches Reich  |
| Gwladwriaeth | Ymerodraeth yr Almaen  |
| Dynodwyr |
| Quora | Nazi-germany  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Erbyn 1933, yn dilyn cwymp y fasnach stoc yn yr Unol Daleithiau (UDA) yn 1929, Plaid y Natsïaid oedd y blaid fwyaf yn yr Almaen ac yr oedd Adolf Hitler yn Ganghellor.

Daeth yr Almaen yn wladwriaeth un blaid. Fe wellodd yr economi a daeth grym milwrol yr Almaen yn gryf unwaith eto.

Dywedodd Adolf Hitler yn y flwyddyn 1933, "*Gebt mir zehn Jahre Zeit, und ihr werdet Deutschland nicht wiedererkennen!*" ("Rhowch imi ddeg mlynedd, ac adnabyddwch chi ddim yr Almaen!").

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes yr Almaen**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Gwyddorau cymdeithas

Gwyddorau cymdeithas|  |
| Enghraifft o: | class used in Universal Decimal Classification, cangen o wyddoniaeth, disgyblaeth academaidd, arbenigedd, maes astudiaeth  |
| Math | social sciences and humanities, humanities, arts and social sciences  |
| Yn cynnwys | economeg, gwyddor gwleidyddiaeth, anthropoleg, cymdeithaseg, seicoleg, social statistics, newspaper studies, business studies, daearyddiaeth, seicoleg cymdeithasol, gwyddoniaeth gyfreithiol, demograffeg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06n6p  |
| Thesawrws y BNCF | 4834  |
| Quora | Social-sciences  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Astudiaethau sy'n ymwneud ag agweddau cymdeithasol a diwylliannol bodau dynol yw'r **gwyddorau cymdeithas**. Perthnasau a chysylltiadau cymdeithasol rhwng unigolion a grwpiau yw canolbwynt y gwyddorau cymdeithas. Yn eu cwmpas mae anthropoleg ddiwylliannol a chymdeithasol, cymdeithaseg, seicoleg gymdeithasol, gwyddor gwleidyddiaeth, ac economeg. Yn aml cynhwysir hefyd daearyddiaeth gymdeithasol ac economaidd, agweddau cymdeithasol addysg, hanes, astudiaethau cymharol o'r gyfraith, a rheolaeth a busnes.

Datblygodd y ddisgyblaeth hon yn sgil dyfodiad y dull gwyddonol yn ystod oes yr Oleuedigaeth. Yn y 19g fe'i rhennir yn anthropoleg, gwyddor gwleidyddiaeth, seicoleg, a chymdeithaseg, a chafodd damcaniaethau eang effaith sylweddol ar y maes. Ymhlith enwau mawr y cyfnod hwn oedd Auguste Comte, Karl Marx a Herbert Spencer. yn yr 20g datblygodd methodoleg y gwyddorau cymdeithas yn sylweddol: ymchwil mesurol, ystadegaeth, empiriaeth, a chymwyso'r maes at ddefnydd ymarferol.

Ers y 1950au defnyddir y term gwyddorau ymddygiad hefyd am yr un bynciau a gwmpasir gan y gwyddorau cymdeithas. Mae'r term hwn yn tynnu sylw at y cysylltiad rhwng y gwyddorau cymdeithas a'r gwyddorau bywyd sy'n ymwneud ag ymddygiad dynol, megis anthropoleg fiolegol a seicoleg ffisiolegol.

## Gweler hefyd

* Athroniaeth
* Y dyniaethau
* Ysgolheictod

## Cyfeiriadau
# Y celfyddydau

Ystod eang o weithgareddau diwylliannol sydd yn crybwyll mynegiant creadigol a chynhyrchiadau esthetaidd yw'r **celfyddydau**. Prif feysydd y celfyddydau yw'r celfyddydau gweledol, neu'n syml celf (gan gynnwys paentio, darlunio, cerfluniaeth, serameg, ffotograffiaeth, a phensaernïaeth), y celfyddydau perfformio (cerddoriaeth, dawns, a'r theatr), a'r celfyddydau llenyddol (gan gynnwys barddoniaeth a rhyddiaith).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddiwylliant**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Dyniaethau

Disgyblaethau academaidd sy'n astudio diwylliant dynol yw'r **dyniaethau** neu'r **pynciau dyneiddiol**. Yn yr Oesoedd Canol roedd y dyniaethau yn gyfystyr â'r clasuron, a chafodd ei cyferbynnu â diwinyddiaeth. Yn yr oes fodern, cyferbynnir y dyniaethau â'r gwyddorau naturiol, ac weithiau gwyddorau cymdeithas, yn ogystal ag hyfforddiant galwedigaethol.

Defnyddir methodoleg feirniadol a damcaniaethol yn y dyniaethau yn ogystal â'r dull cymharol, a cheir pwyslais sylweddol ar hanes. Mae'r dyniaethau'n cynnwys astudiaeth ieithoedd, llenyddiaeth, athroniaeth, crefydd, celfyddyd, cerddoleg, hanesyddiaeth ac anthropoleg ddiwylliannol.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cywirdeb gwleidyddol

Mae'r term **cywirdeb gwleidyddol** yn dynodi ymddygiad neu iaith sy'n ceisio atal tramgwyddo eraill, gan amlaf grwpiau lleiafrifol. Ei bwrpas yw i wrthsefyll hiliaeth, rhywiaeth, rhagfarn anabledd, homoffobia, a rhagfarnau eraill.

Ystyrir "cywirdeb gwleidyddol" yn derm difrïol gan amlaf, ac mae rhai sylwebyddion yn beirniadu ymdrechion gor-sensitif o gywirdeb gwleidyddol.

## Gweler hefyd

* Adolygiadaeth hanesyddol
* Amlddiwylliannaeth

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.