Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pab Ioan Pawl II

| Pab Ioan Pawl II |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Andrzej Jawień, Stanisław Andrzej Gruda, Piotr Jasień  |
| Ganwyd | Karol Józef Wojtyła  18 Mai 1920  Wadowice  |
| Bu farw | 2 Ebrill 2005  o heneidd-dra, sepsis, clefyd Parkinson  Palas y Fatican, Rhufain  |
| Dinasyddiaeth | Gwlad Pwyl, y Fatican, Ail Weriniaeth Gwlad Pwyl  |
| Addysg | Doethur mewn Diwinyddiaeth  |
| *Alma mater* | * Cyfadran diwinyddiaeth Prifysgol Jagielloński
* Prifysgol Gatholig Lublin
 |
| Ymgynghorydd y doethor | * Władysław Wicher
 |
| Galwedigaeth | transitional deacon, offeiriad Catholig, latin catholic deacon, esgob Catholig, athro cadeiriol, athronydd, archesgob, hunangofiannydd, awdur  |
| Swydd | esgob er anrhydedd, esgob ategol, esgob er anrhydedd, Archesgob Cracof, cardinal, San Cesareo in Palatio, pab  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Gatholig Lublin
* Prifysgol Jagielloński
 |
| Dydd gŵyl | 22 Hydref  |
| Tad | Karol Wojtyła  |
| Mam | Emilia Wojtyła  |
| Gwobr/au | Croes Armia Krajowa, Marchog Urdd Sant Sylvester, honorary citizen of Łódź, Order Ecce Homo, Urdd Aur yr Olympiad, Urdd Bethlehem, Medal Aur y Gyngres, Gwobr Siarlymaen, Medal Rhyddid yr Arlywydd, dinesydd anrhydeddus Nieszawa, Order of Tomáš Garrigue Masaryk, 1st class, honorary doctor of Rzeszów University  |
| llofnod |
|  |

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 16 Hydref 1978 hyd ei farwolaeth oedd **Ioan Pawl II** (ganwyd **Karol Józef Wojtyła**) (18 Mai 1920 – 2 Ebrill 2005). Yn enedigol o Wlad Pwyl, ef oedd y pab cyntaf o'r tu allan i'r Eidal ers dros 450 o flynyddoedd.

Yn ddyn ifanc, fe ddioddefodd yn arw iawn o dan y Natsïaid, gan gael ei ddanfon i dorri cerrig mewn chwarel lle roedd y tymheredd yn aml yn 30 gradd selsiws o dan y rhewbwynt. Wedi iddo ddod yn offeiriad, byddai'n gwrthdaro'n aml ag awdurdodau Comiwynddol Gwlad Pwyl. Yn geidwadwr traddodiadol o ran ei grefydd, byddai'n manteisio ar bob math o gyfryngau modern i ledaenu ei neges.

Bu farw yn 84 oed. Cafodd cerflun ohono ei ddadorchuddio yn Piazza dei Cinquecento, o flaen gorsaf rheilffordd Termini yn Rhufain, yn 2011.

Ar 27 Ebrill 2014 gwnaed Ioan Pawl II, ynghyd â Phab Ioan XXIII, yn sant gan Bab Ffransis.

## Cyfeiriadau

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Ioan Pawl I** | **Pab** 16 Hydref 1978 – 2 Ebrill 2005
 | Olynydd: **Bened XVI** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **bab**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sturmabteilung

Sturmabteilung|  |
|  |
| Enghraifft o: | sefydliad parafilwrol, sefydliad gwleidyddol, carfan wleidyddol  |
| Daeth i ben | 10 Hydref 1945  |
| Dechrau/Sefydlu | 1921  |
| Rhagflaenwyd gan | Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten  |
| Yn cynnwys | Kulturkreis der SA  |
| Sylfaenydd | Ernst Röhm  |
| Rhagflaenydd | Bayerischer Heimatschutz, Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten  |
| Isgwmni/au | SA-Gruppe Bayernwald, Kulturkreis der SA  |
| Rhiant sefydliad | Plaid y Gweithwyr Sosialaidd Cenedlaethol  |
| Pencadlys | München  |
| Enw brodorol | Sturmabteilung  |
| Gwladwriaeth | Ymerodraeth yr Almaen  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0f6ck  |
| Quora | Sturmabteilung  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Sefydliad parafilwrol oedd y Sturmabteilung (**SA**), a oedd ynghlwm wrth Blaid Natsïaidd yr Almaen. Chwaraeodd yr SA ran arwyddocaol yn esgyniad Adolf Hitler i rym yn y 1920au a dechrau'r 1930au. Fe'i crëwyd i ddarparu amddiffyniad i gynulliadau a ralïau Natsïaidd, i amharu ar gyfarfodydd pleidiau gwrthwynebol ac i ymladd yn erbyn eu hunedau parafilwrol, ac i ddychryn undebwyr llafur, Roma ac Iddewon.

Galwyd aelodau'r SA yn gyffredin yn "Grysau Brown" (*Braunhemden*) oherwydd lliw crysau eu gwisg. Rhoddodd yr SA deitlau ffug-filwrol i'w aelodau, gyda rhengoedd a fabwysiadwyd yn ddiweddarach gan sawl grŵp arall o'r Blaid Natsïaidd.

Ar ôl i Hitler ddod yn arweinydd y Blaid Natsïaidd ym 1921, trefnwyd cefnogwyr milwriaethus y blaid fel yr SA, grŵp a fwriadwyd i amddiffyn cynulliadau'r blaid. Ym 1923, ar ôl iddo ddod yn fwyfwy amheus o'r SA, gorchmynnodd Hitler greu uned gwarchodlu corff; diddymwyd hyn ar ôl Putsch Munich aflwyddiannus yn y flwyddyn honno a arweiniodd at garcharu Hitler. Ar ôl iddo gael ei ryddhau, gorchmynnodd greu uned gwarchodlu corff arall ym 1925 a ddaeth yn y pen draw yn *Schutzstaffel* (SS). Yn ystod Noson y Cyllyll Hirion ym 1934, arestiwyd a dienyddiwyd Ernst Röhm, arweinydd yr SA. Er i'r SA barhau, fe gollodd y rhan fwyaf o'i ddylanwad a chafodd ei ddisodli i bob pwrpas gan yr SS. Parhaodd yr SA mewn bodolaeth tan drechu terfynol yr Almaen Natsïaidd yn 1945.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Geirfa'r Drydedd Reich
# Führerprinzip

Führerprinzip| Poster o'r NSDAP (1941) sy'n darllen: "Mae'r *Führer* bob amser yn gywir". |
| Enghraifft o: | cysyniad, athrawiaeth, math o lywodraeth, egwyddor  |
| Rhan o | Natsïaeth, Ffasgaeth  |
| Enw brodorol | Führerprinzip  |
| Dynodwyr |

Un o ddaliadau canolog ideoleg Natsïaeth oedd y Führerprinzip (Almaeneg am "egwyddor arweinydd") a osodai sylfaen i awdurdod gweithredol y llywodraeth yn y Drydedd Reich. Daliai bod holl awdurdod y wladwriaeth yn deillio o un arweinydd, y *Führer*, a rhaid cael ufudd-dod llwyr iddo ym mhob rhan o'r gymdeithas.

Wedi i Adolf Hitler gael gafael ar reolaeth yr NSDAP ym 1921, daeth y cysyniad o ffyddlondeb llwyr i'r arweinydd a chefnogaeth lwyr i unrhyw benderfyniad y gwnaeth yn amlwg iawn. Unwaith y llwyddodd Hitler i atgyfnerthu grym erbyn haf 1934 mi ddaeth y gred o *Führerprinzip* yn sylfaen i fodolaeth y wladwriaeth. Gwladwriaeth unblaid oedd yr Almaen Natsïaidd, a Hitler oedd arweinydd diwrthwynebiad y blaid honno.

Er mewn theori nad oedd ffiniau i bŵer Hitler, mae hanesyddion yn gytûn y byddai'n anghywir i ddisgrifio'r gyfundrefn Natsïaidd fel un effeithiol. I'r gwrthwyneb mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion yn derbyn safbwynt pennaeth y wasg ar y pryd, Otto Dietrich, a ddaeth i'r casgliad: "Yn ystod y 12 mlynedd o'i reolaeth yn yr Almaen, creodd Hitler y dryswch mwyaf mewn llywodraeth a fu erioed mewn gwladwriaeth wareiddiedig." I raddau, roedd y dryswch yn fwriadol. Ni cheisiodd y Natsïaid gyfuno'r hen fiwrocratiaeth â sefydliadau'r NSDAP, ac yn ogystal aeth Hitler ati i greu nifer o gyrff a oedd yn annibynnol ar y blaid a'r gwasanaeth sifil. Gyda chaniatâd Hitler, tyfodd rhai sefydliadau, er enghraifft yr SS, yn gyfryngau i'w rym personol, heb gyfyngiadau. Nid oedd bob amser cadwyn awdurdod rheolaidd na chyfrifoldebau diffiniedig. O ganlyniad, bu nifer o benaethiaid, swyddogion a gweinyddwyr yn gwneud penderfyniadau ar liwt eu hunain ac heb gydlynu â sefydliadau eraill, ond bob tro yn "gweithio tuag at y *Führer*".

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **yr Almaen Natsïaidd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# George Michael

| George Michael |
| --- |
|  |
| Ffugenw | George Michael  |
| Llais | George michael in desert island discs b008006s.flac  |
| Ganwyd | Georgios Kyriacos Panayiotou  25 Mehefin 1963  East Finchley  |
| Bu farw | 25 Rhagfyr 2016  o cardiomyopathi lledagored, clefyd yr afu brasterog  Goring-on-Thames  |
| Man preswyl | Kingsbury, Radlett, Goring-on-Thames  |
| Label recordio | Epic Records, Virgin Records, DreamWorks Records, Columbia Records, Sony Music, Polydor, Innervision Records  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Ysgol Bushey Meads
* Kingsbury High School
 |
| Galwedigaeth | canwr-gyfansoddwr, offerynnau amrywiol, cynhyrchydd recordiau, canwr, cyfansoddwr caneuon, awdur geiriau, cyfansoddwr, artist recordio, actor teledu, cyfarwyddwr ffilm, cerddor  |
| Adnabyddus am | Wake Me Up Before You Go-Go, Faith, Careless Whisper, Last Christmas, I Want Your Sex, Father Figure  |
| Arddull | cerddoriaeth boblogaidd, cerddoriaeth ddawns, cerddoriaeth yr enaid, cyfoes R&B, synthpop, ffwnc, pop dawns, roc meddal, post-disco, cerddoriaeth gyfoes i oedolion, blue-eyed soul, rhythm a blŵs, roc poblogaidd, jazz  |
| Math o lais | tenor, tenore di grazia  |
| Tad | Kyriacos Panayiotou  |
| Mam | Lezli Angold Panayiotou  |
| Partner | Anselmo Feleppa, Kenny Goss, Fadi Fawaz  |
| Gwobr/au | Gwobrau BRIT, Gwobrau BRIT, Gwobr Golden Raspberry am y Gân Wreiddiol Waethaf, Gwobr Grammy, American Music Award for Favorite Soul/R&B Album, Favorite Pop/Rock Male Artist, Favorite Soul/R&B Male Artist, Gwobrau BRIT, Gwobrau BRIT, Rock and Roll Hall of Fame  |
| Gwefan |   |
| llofnod |
|  |

| George Michael |
| --- |
| Math o Gerddoriaeth | * Ôl-ddisco
* dawns-pop
* soul
* pop
 |
| Gwaith | * Canwr
* cyfansoddwr
* cynhyrchydd
 |
| Offeryn/nau | Vocals |
| Cyfnod perfformio | 1981–2016 |
| Label | * Columbia
* Sony
 |
| Perff'au eraill | * Wham!
* Aretha Franklin
* Elton John
* Mary J. Blige
* Mutya
 |
| Gwefan | georgemichael.com |
| Offerynnau nodweddiadol |
| * **Piano model *John Lennon* "Z" Steinway
 |

Canwr a chyfansoddwr oedd **Georgios-Kyriakos Panagiotou**, neu **George Michael** (25 Mehefin 1963 – 25 Rhagfyr 2016). Fe newidiodd ei enw wrth greu'r band Wham! ym 1980 gydag Andrew Ridgeley.

Fe'i ganwyd yn East Finchley, Llundain .Roedd ei dad, Kyriacos Panayiotou (Jack Panos) yn Roegwr o ynys Cyprus. Roedd ei fam Lesley Angold (née Harrison; 1937–1997) yn ddawnswraig Seisnig.

Ar ôl i Wham! orffen ym 1986 yn dilyn cyngherddau Wembley dechreuodd George Michael recordio ar ei ben ei hun gyda'i gryno-ddisg cyntaf *Faith*.

Bu farw yn ei gartref yn Goring-on-Thames, Swydd Rydychen, yn 53 oed, o glefyd yr afu.

## Albymau

### Gyda Wham!

* *Fantastic* (1983)
* *Make It Big* (1984)
* *Music from the Edge of Heaven* (1986)

### Fel George Michael

* *Faith* (1987)
* *Listen Without Prejudice cyf. 1* (1990)
* *Older* (1996)
* *Songs from the Last Century* (1999)
* *Patience* (2004)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cynffon

Cynffon|  |
| Math | appendage, strwythur o fewn anifail  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06z\_nw  |
| Quora | Tail  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Cynffon** yw'r gair a ddefnyddir i ddisgrifio y rhan olaf o gorff anifail, yn arbennig rhan ystwyth sydd wedi ei gysylltu i ben ôl corff yr anifail.

Mae gan y rhan fwyaf o adar a physgod gynffon, er enghraifft. Mae cynffon bluog (a elwir colen) gan adar sydd yn eu cynorthwyo i hedfan, ar y llaw arall mae cynffon pysgodyn (h.y. yr asgell gynffonnol) yn ei helpu i nofio. Mae gwartheg a cheffylau yn ysgwyd eu cynffon i fwrw pryfed oddi ar eu cyrff. Pan fo ci yn ysgwyd yn siglo ei gynffon mae'n arwydd ei fod yn hapus, ond mae cath yn siglo ei chynffon pan mae hi mewn tymer ddrwg. Bydd y wiwer er enghraifft yn cyrlio ei chynffon amdani er mwyn ei chadw yn gynnes. Mae cathod yn gwneud hyn hefyd. Mae rhai mathau o fwnciod yn hongian wrth eu cynffonnau.

## Oriel delweddau

* Llew (*Panthera leo*)
* Sgorpion
* Mochyn (*Sus domestica*)
* Glyptodon (*Glyptodon asper*)
* Pysgodyn corniog (*Lactoria cornuta*)
* Sebra Grévy (*Equus grevyi*)
* Aligator America (*Alligator mississipiensis*)
* Afonfarch (*Hippopotamus amphibius*)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **anatomeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am cynffon
yn Wiciadur.
# Robert De Niro

| Robert De Niro |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Robert Anthony De Niro  17 Awst 1943  Dinas Efrog Newydd, Manhattan  |
| Man preswyl | Marbletown, Gardiner  |
| Dinasyddiaeth | Unol Daleithiau America, Yr Eidal  |
| *Alma mater* | * Stella Adler Studio of Acting
* Institiwt Ffilm a Theatr Strasbwrg
* Little Red School House and Elisabeth Irwin High School
* HB Studio
* P.S. 41
* Rhodes Preparatory School
 |
| Galwedigaeth | cyfarwyddwr ffilm, cynhyrchydd ffilm, actor ffilm, actor llais, cynhyrchydd teledu, sgriptiwr, actor llwyfan, actor, cynhyrchydd theatrig, cynhyrchydd, cyfarwyddwr, cynhyrchydd, ysgrifennwr, sgriptiwr ffilm  |
| Swydd | Llywydd y Rheithgor yng Ngŵyl Cannes  |
| Taldra | 177 centimetr  |
| Tad | Robert De Niro  |
| Mam | Virginia Admiral  |
| Priod | Diahnne Abbott, Grace Hightower  |
| Partner | Charmaine Sinclair, Toukie Smith  |
| Plant | Drena De Niro, Raphael De Niro, Elliot De Niro, Julian De Niro, Airyn De Niro  |
| Gwobr/au | Gwobr Donostia, Gwobr yr Academi am Actor Gorau, Gwobr yr Academi i'r Actor-gynorthwyydd Gorau, Gwobr Arbennig 'Theatre World', Medal Rhyddid yr Arlywydd, Anrhydedd y Kennedy Center, Gwobr am Gyfraniad Gydol Oes AFI, Uwch swyddog Urdd Teilyngdod Gweriniaeth yr Eidal, Commandeur des Arts et des Lettres‎, Gwobr Golden Globe am Actora Gorau - Drama Ffilm Nodwedd, Gwobr Golden Globe Cecil B. DeMille, Y Llew Aur, Chevalier de la Légion d'Honneur, Gwobrau Dinasyddion Byd-eang, Marrakech International Film Festival Honorary Award, Ordre des Arts et des Lettres, Urdd Anrhydedd Gweriniaeth yr Eidal, Gwobrau'r Academi, Gwobr y Llew Aur am Gyflawniadau Gydol Oes, Golden Eagle Awards, Gwobr Cyflawniad Urdd yr Actorion Sgrîn  |
| llofnod |
|  |

Actor, cyfarwyddwr, a chynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau yw **Robert Mario De Niro, Jr.** (ganwyd 17 Awst 1943). Ystryid gan nifer fel un o'r actorion gorau a mwyaf enigmatig erioed.

Fe nodir am ei actio modd a phortreadau o gymeriadau blinderus a chythryblus – yn ogystal â giangsteriaid – ac am ei gydweithrediad hir gyda'r cyfarwyddwr Martin Scorsese. Ymhlith ei rannau enwocaf yw'r Vito Corleone ifanc yn *The Godfather Part II*; Travis Bickle yn *Taxi Driver*; Jake LaMotta yn *Raging Bull*; Jimmy Conway yn *Goodfellas*; Al Capone yn *The Untouchables*; Noodles yn *Once Upon a Time in America*; Michael Vronsky yn *The Deer Hunter*; ac yn ddiweddarach fel Jack Byrnes yn *Meet the Parents*. Enillodd Wobr yr Academi am yr Actor Gorau mewn Rhan Arweiniol yn 1980 am ei ran yn *Raging Bull* a Gwobr yr Academi am yr Actor Gorau mewn Rhan Gefnogol yn 1974 am ei ran yn *The Godfather Part II*.

## Cyfeiriadau
# NASDAQ

NASDAQ|  |
|  |
| Enghraifft o: | cyfnewidfa stoc, sefydliad  |
| Dechrau/Sefydlu | 4 Chwefror 1971  |
| Yn cynnwys | Nasdaq Composite, NASDAQ-100, Nasdaq Financial-100  |
| Prif weithredwr | Adena Friedman  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Gweithredwr | Nasdaq, Inc.  |
| Rhiant sefydliad | Nasdaq, Inc.  |
| Ffurf gyfreithiol | cyfnewidfa stoc  |
| Pencadlys | Dinas Efrog Newydd, One Liberty Plaza  |
| Gwladwriaeth | Unol Daleithiau America, Sweden  |
| Rhanbarth | Dinas Efrog Newydd  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05dq\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Adeilad NASDAQ yn Times Square, Dinas Efrog Newydd.
Cyfnewidfa stoc Americanaidd yw **NASDAQ**. Mae'r enw'n tarddu o acronym am *National Association of Securities Dealers Automated Quotations*. Hi yw'r gyfnewidfa stoc ail fwya yn y byd yn nhermau cyfalafiad marchnad, yn ail i Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Aloi

Aloi|  |
| Enghraifft o: | numismatic term  |
| Math | cymysgedd, toddiad, metal metalig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0mtf  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Rhaff wifrau a wneir o ddur, aloi sy'n haearn yn bennaf ac yn cynnwys 0.02–2.14% carbon.
Cymysgedd o fetelau neu gymysgedd o fetal ac elfen arall yw **aloi**. Mae pres, efydd, piwter, a sodr i gyd yn aloion.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feteleg** neu **fetelwaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Andreas

| Andreas |
| --- |
| Darlun o Sant Andreas yn Llyfr Oriau De Grey (tua 1390), Llyfrgell Genedlaethol Cymru |
| Ganwyd | c. 6 CC  Bethsaida  |
| Bu farw | 30 Tachwedd 0060  Patras  |
| Dinasyddiaeth | Rhufain hynafol  |
| Dydd gŵyl | 30 Tachwedd  |

Un o'r deuddeg Apostol oedd Sant **Andreas** (Groeg: **Ανδρέας**, *Andreas*). Roedd yn frawd i Simon Pedr ac yn fab i Jonah. Credir iddo gyfoesi gyda Christ ac iddo, felly, fyw yn hanner cynta'r 1c. Roedd yr enw'n eitha poblogaidd gan Iddewon yr oes, ac mae'n golygu 'dewr', 'dynol'. Ei ddydd gŵyl yw 30 Tachwedd.

Cerflun o Andreas ar allor yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi
Ceir ei hanes yn y Testament Newydd. Yn Mathew 4:18–22 ac yn Marc 1:16–20, dywedir ei fod yn frodor o bentref Bethsaida, Galilea, ac yn bysgotwr ar Fôr Galilea pan alwyd ef a'i frawd Pedr gan Iesu fel un o'i ddeuddeg disgybl. Dywedir i Grist ddweud "Ac mi a'ch gwnaf yn bysgotwyr dynion."; dyma darddiad y gair "Disgyblion" (Groeg: ἁλιεῖς ἀνθρώπων, *halieis anthrōpōn*).

Dywedir yn Llyfr Ioan 1:35–42, ei fod yn ddisgybl i Ioan Fedyddiwr ac i hwnnw ei gyfeirio at Grist.

Dywedir iddo gael ei ferthyru yn ninas Patras yng Ngwlad Groeg trwy gael ei groeshoelio ar groes o'r ffurf a elwir yn *Crux decussata* neu Groes Sant Andreas, ar ffurf X. Cadwyd ei gorff yn Patras. Ychydig wedi hynny, tua 357 OC, daeth gorchymyn gan Constantius II i symud ei esgyrn o Patras i Eglwys yr Apostolion Sanctaidd yng Nghaergystennin. Yn nheyrnasiad yr Ymerawdwr Basil I (867–886), dychwelwyd penglog Andreas yn ôl i Patras.

Mae gwallt gwyllt, barf hir, croes a llyfr yn symbolau ohono.

## Creiriau

Cedwir creiriau a gysylltir gydag Andreas mewn nifer o lefydd gan gynnwys: Basilica Sant Andreas yn Patras, Groeg, Eglwys Gadeiriol Amalfi (y 'Duomo di Sant'Andrea'), yr Eidal, ac Eglwys Gadeiriol Gatholig y Santes Fair, Caeredin. Casglwyd llawer o fân greiriau a gysytlltir gydag ef ledled y byd.

## Nawddsant

Croes Sant Andreas ar faner yr Alban
Mae'n nawdd-sant yr Alban, Rwsia, Sicilia, Gwlad Groeg, Rwmania, Amalfi, Luqa (Malta) a Prwsia, hefyd yn nawdd-sant pysgotwyr a llongwyr.

Dywedir i lawer o greiriau Andreas gael eu dwyn i dref bresennol St Andrews (Gaeleg: Cill Rìmhinn). Ceir dwy ddogfen, a gedwir yn y *Bibliothèque Nationale*, Paris a'r llall yn y Llyfrgell Brydeinig, Llundain, sy'n nodi iddynt gael eu cludo i'r Brenin Óengus mac Fergusa (729–761) gan fynach Gwyddelig o'r enw Regulus (neu Riagail).

Yn ôl traddoiad, yn 832 OC, arweiniodd Óengus II ei fyddin yn erbyn yr Angle Æthelstan, ble saif Athelstaneford, Dwyrain Lothian. Gweddiodd Óengus am fuddugoliaeth gan fod ganddo lawer llai o filwyr yn ei fyddin ef, na'r Angles, a cyhoeddodd y byddai'n dyrchafu Andreas i fod yn Nawddsant pe bai'n trechu'r mewnfudwyr niferus. Ar hyn, ffurfiwyd croes o gymylau yn yr awyr, a chyhoeddwyd fod hyn yn arwydd o fuddugoliaeth. Bu'r Albanwyr yn fudugoliaethus, a chadwodd at ei air gan ddyrchafu Andreas yn Nawddsant.

## Cyfeiriadau
# Nawddsant

Dewi Sant, nawddsant Cymru - ffenestr liw o'r 19g, Coleg yr Iesu, Rhydychen.
**Nawddsant** yw'r enw a ddefnyddir i ddisgrifio sant sy'n gofalu'n arbennig am ryw le neu rywrai penodol (gan amlaf cyfyngir y term i'r traddodiad Cristnogol). Gall nawddsant ofalu am wlad neu genedl neu grŵp o bobl ond llawer mwy cyffredin yw'r nawddseintiau sy'n gofalu am eglwys neu blwyf.

Dewi Sant yw nawddsant Cymru a chenedl y Cymry. Yn ynysoedd Prydain ac Iwerddon y nawddseintiau eraill yw Padrig (Iwerddon), Andreas (yr Alban), Siôr (Lloegr) a Piran a Phedrog (Cernyw).

Mae rhai nawddseintiau yn cysylltiedig â grwpiau o bobl, gan amlaf yn ôl eu crefft neu waith, er enghraifft Sant Fiacre yw nawddsant gyrwyr tacsis a cherbydau. Ystyrir Sant Cristoffr a Sant Meugan yn nawddseintia'r teithiwr. Mae rhai o'r seintiau eraill yn edrych ar ôl pobl yn ôl eu cyflwr, e.e. Dwynwen a Ffolant yn achos cariadon.

Ceir nifer mawr o seintiau llai yn y traddodiad Cymreig a Cheltaidd, weithiau'n gysylltiedig â sawl lle ond weithiau hefyd gyda dim ond un eglwys neu blwyf yn eu gofal. Un enghraifft yng Nghymru yw Sant Twrog, nawddsant Llandwrog a Maentwrog yng Ngwynedd.

Yn yr eglwys Gatholig y nawddseintiau mwyaf cyffredin yw'r Forwyn Fair, yr archangel Mihangel a'r Efengylwyr.

Mae gan bob nawddsant ei ŵyl neu wyliau arbennig. 1 Mawrth yw dyddgwyl Dewi, er enghraifft. Ar lefel lleol mae gan nawddsant eglwys neu blwyf ei ddiwrnod arbennig a elwir yn Ŵyl Mabsant.

## Cyfeiriadau
# Y Gwledydd Cartref

Defnyddir y term **y Gwledydd Cartref** weithiau, yn aml yng nghyd-destun chwaraeon, i ddisgrifio tair gwlad y Deyrnas Unedig, sef yr Alban, Cymru a Lloegr, ynghyd â thalaith Gogledd Iwerddon, gyda'i gilydd ond ar wahân i ystyr y Deyrnas Unedig fel gwladwriaeth. Weithiau defnyddir y term i ddynodi'r Alban, Cymru, Lloegr ac Iwerddon (Gogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon) hefyd. Ni fyddai pawb yn derbyn cynnwys Gogledd Iwerddon gan nad ydyw yn wlad.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Rhestr baneri'r Alban

Dyma **restr baneri'r Alban**. Am faneri eraill a ddefnyddir yn yr Alban yn ogystal â gweddill y Deyrnas Unedig, gweler Rhestr baneri y Deyrnas Unedig.

## Y faner genedlaethol

| Baner | Dyddiad | Defnydd | Disgrifiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | tua 900 | Baner yr Alban, a elwir hefyd yn Groes San Andreas | Sawtyr gwyn ar faes glas
 |

## Baneri brenhinol

| Baner | Dyddiad | Defnydd | Disgrifiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | tua 1930 | Y Faner Frenhinol, fel y defnyddir yn yr Alban | Baner arfbais y Frenhines ac arfbais frenhinol yr Alban
 |
|  | 1323 - | Hen Arfau Brenin yr Alban | Baner ac arni hen arfau Brenhinol Brenin yr Alban, mae'n dal i gael ei defnyddio gan gynrychiolwyr y frenhiniaeth gan gynnwys Prif Weinidog yr Alban (fel daliwr Sêl Mawr yr Alban, Uwch Gomisiynydd Cynulliad Cyffredinol Eglwys yr Alban ayb Caiff hefyd ei chyhwfan uwch Balas Holyrood a Chastell Balmoral pan nad ydy'r frenhines yn bresennol.
 |

## Baneri sirol

| Baner | Dyddiad | Defnydd | Disgrifiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 2007 | Baner Ynysoedd Erch | Coch gyda Chroes Sgandinafaidd ag amlinell felen sy'n cyrraedd ymylon y faner. Daw'r lliwiau o faneri brenhinol yr Alban a Norwy a baner yr Alban.
 |
|  | Crëwyd ym 1969, cofrestrwyd yn 2005 | Baner Shetland | Glas gyda Chroes Sgandinafaidd wen. Daw'r lliwiau o faner yr Alban.
 |

## Baneri hanesyddol

| Baner | Dyddiad | Defnydd | Disgrifiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 17g - 1707 | Y Lluman Coch Albanaidd, fel y defnyddiwyd gan Lynges Frenhinol yr Alban | Lluman coch gyda baner yr Alban yn y canton
 |
|  | 1606 - 1707 | Baner Sgotaidd yr Undeb | Baner yr Undeb gyda Chroes San Andreas dros Groes San Siôr
 |

## Gweler hefyd

* Rhestr baneri Cymru
* Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru
* Baneri bro Llydaw

## Cyfeiriadau
# Rhestr baneri Lloegr

Dyma **restr baneri Lloegr**. Am faneri eraill a ddefnyddir yn Lloegr yn ogystal â gweddill y Deyrnas Unedig, gweler Rhestr baneri'r Deyrnas Unedig.

## Y faner genedlaethol

| Baner | Dyddiad | Defnydd | Disgrifiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | tua 1300 | Baner Lloegr, a elwir hefyd yn Groes San Siôr | Croes goch ar faes gwyn
 |

## Baneri hanesyddol

### Baneri cenedlaethol a llumanau

| Baner | Dyddiad | Defnydd | Disgrifiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 1620 - 1707 | Y Lluman Gwyn Seisnig | Lluman gwyn gyda baner Lloegr yn y canton
 |
|  | 1620 - 1707 | Y Lluman Glas Seisnig | Lluman glas gyda baner Lloegr yn y canton
 |
|  | 1620 - 1707 | Y Lluman Coch Seisnig | Lluman coch gyda baner Lloegr yn y canton
 |
|  | 1649 - 1658 | Baner Gwerinlywodraeth Lloegr | Croes San Siôr gyda'r Delyn Wyddelig
 |

### Baneri brenhinol

| Baner | Dyddiad | Defnydd | Disgrifiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 1406 - 1603 | Baner Frenhinol Lloegr, a ddefnyddiwyd yn gyntaf gan y Brenin Harri IV | Arfbais Lloegr wedi'i chwarteru â Baner Frenhinol Ffrainc, y fleur-de-lis, i gynrychioli'r hawl Seisnig i goron Ffrainc
 |
# Llumanau'r Deyrnas Unedig

Chwifir **llumanau'r Deyrnas Unedig** gan longau ac awyrennau Prydeinig, tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig, a rhai o wledydd y Gymanwlad.
Mae'r tri lluman morwrol Prydeinig yn cynnwys maes naill ai glas, coch neu wyn gyda Baner yr Undeb yn y canton. Tu fas i'r maes morwrol, mae rhai faneri a fodelir ar y llumanau hyn, ond gyda lliwiau gwahanol, e.e. Lluman yr Awyrlu Brenhinol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Y Lluman Coch

Y Lluman Coch|  |
| Enghraifft o: | Llumanau'r Deyrnas Unedig, Lluman sifil  |
| Yn cynnwys | cae, canton  |
| Rhagflaenydd | Red Ensign of Great Britain  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01cpdw  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y Lluman Coch, fel y defnyddir ar hyn o bryd gan Lynges Fasnachol y Deyrnas Unedig
Baner sy'n tarddu o gynnar yr ail ganrif ar bymtheg pan chwifiwyd fel lluman y Llynges Frenhinol yw'r **Lluman Coch**. Yn gyfredol, defnyddiwyd fel lluman sifil y Deyrnas Unedig.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*