# Yr wyddor Hebraeg

Yr wyddor Hebraeg|  |
| Enghraifft o: | Abjad, unicase alphabet, sgript naturiol, Wyddor sgript Hebraeg  |
| Iaith | Hebraeg, Iddew-Almaeneg, Iddew-Sbaeneg  |
| Dechrau/Sefydlu | 2 g CC  |
| Yn cynnwys | י, ל, מ  |
| Rhagflaenydd | Paleo-Hebrew alphabet  |
| Enw brodorol | אָלֶף־בֵּית עִבְרִי  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03hj9  |
| Thesawrws y BNCF | 8620  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae 22 llythyren yr **wyddor Hebraeg** (אָלֶף-בֵּית עִבְרִי *alephbet ’ivri*) yn cael eu defnyddio i ysgrifennu yr iaith Hebraeg. Mae ffurf wahanol ar bump o'r llythrennau hyn pan ddônt ar ddiwedd gair, o'r enw *ffurf derfynol*. Mae ffurfiau'r llythrennau wedi eu haddasu ychydig i ysgrifennu sawl iaith yr Iddewon alltud, ac Iddew-Almaeneg, Ladino a'r ieithoedd Iddew-Arabeg ymhlith y rhai enwocaf. Caiff Hebraeg ei hysgrifennu o'r dde i'r chwith.

Abjad yw'r wyddor Hebraeg, sef llythrennau am ddim ond y gytseiniaid sydd. Er hynny dyfeisiwyd modd i ddangos y llafariaid nes ymlaen yn hanes yr iaith trwy ddefnyddio pwyntiau bach o'r enw *niqqud*. Yn Hebraeg Rabineg, gall y pedair cytsain אהוי gael eu defnyddio i gynrychioli llafariaid hefyd.

Mae nifer y llythrennau yn yr wyddor Hebraeg, eu trefn, eu henwau a'u seiniau bron yn union yr un peth â rhai'r wyddor Aramaeg, oherwydd i'r Hebreaid a'r Arameaid addasu'r wyddor Phoeniceg at eu dibenion eu hunain ar ddiwedd yr ail fileniwm CC.

Yn ôl ysgolheigion heddiw, datblygodd yr ysgrifen fodern a oedd yn cael ei defnyddio i ysgrifennu Hebraeg yn ystod y 3 CC o'r ysgrifen Aramaeg. Roedd hon yn cael ei defnyddio gan Iddewon er mwyn ysgrifennu Hebraeg ers y 6ed ganrif CC, a dim ond am enw Duw roedden nhw'n defnyddio'r hen ysgrifen. Cyn hynny, roedd pobl yn ysgrifennu Hebraeg yn yr wyddor Hen Hebraeg a oedd yn datblygu o'r ysgrifen Phoeniceg yn ystod y 10fed ganrif CC. Hyd yn oed heddiw mae'r Samariaid yn dal i ddefnyddio amrywiad ar yr ysgrifen hon mewn gweithiau crefyddol.

## Hanes

Codecs Aleppo: Beibl Hebraeg o'r 10fed ganrif OC â phwyntiau Masoretig. Testun Josua 1:1
Yn ôl ysgolheigion heddiw, datblygodd yr ysgrifen gydag eraill yn ei hardal yn ystod y mil a hanner o flynyddoedd CC. Mae'n perthyn yn agos i'r wyddor Phoeniceg a achosodd i siaradwyr Groeg ddechrau defnyddio gwyddor yn ôl pob tebyg. Honnir weithiau i amrywiad gwahanol ar yr ysgrifen Hebraeg hon ymddangos tua'r 10g a'i bod hi'n cael ei defnyddio'n eang yn nheyrnasau hynafol Israel a Jwda, nes iddynt gwympo yn yr 8fed a'r 6ed ganrifoedd CC yn eu tro. Ond nid hawdd yw gwahaniaethu rhwng ysgrifen trigolion Israel a Jwda ac eraill a ddefnyddid yn yr ardal gyfagos, yn enwedig gan y Moabiaid a'r Ammoniaid.

Ar ôl y Caethglud i Fabilon yn y 6g CC, dechreuodd yr Iddewon beidio â defnyddio'r ysgrifen Hebraeg wreiddol, a dewis ysgrifen berthynol, sef ysgrifen Aramaeg, yn ei lle. Mae'r wyddor Samariaidd, a ddefnyddir gan y Samariaid i ysgrifennu Hebraeg, yn tarddu yn uniongyrchol o'r ysgrifen Hebraeg wreiddiol. Yr ysgrifen Aramaeg yr oedd yr Iddewon yn ei defnyddio a ddatblygodd i mewn i'r ysgrifen Iddewig siâp sgwâr y gelwir "Yr wyddor Hebraeg" arni heddiw. Roedd ysgrifeniadau cysylltiedig yn cael eu defnyddio dros y Dwyrain Canol am sawl canrif, ond ar ôl dyfodiad Cristnogaeth ac wedyn Islam, cymeroedd y gwyddorau Lladin ac Arabeg eu lle.

Addaswyd yr wyddor Hebraeg yn nes ymlaen i ysgriennu ieithoedd yr Iddewon Alltud (Caraieg, yr iaith Iddew-Arabeg, Ladino, Iddew-Almaeneg ac yn y blaen). Penderfynwyd gadw'r wyddor Hebraeg er mwyn ysgrifennu Hebraeg yn ei dadeni yn y 18fed a'r 19eg ganrifoedd OC.

## Y llythrennau

Dyma lythrennau'r wyddor Hebraeg. Mae pump ohonynt yn newid eu ffurfiau ar ddiwedd geiriau, a geir yn y tabl isod o dan eu ffurfiau arferol.

| **Aleff** | **Beth** | **Gimel** | **Daleth** | **He** | **Fau** | **Sain** | **Cheth** | **Teth** | **Iod** | **Caff** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| א
 | ב
 | ג
 | ד
 | ה
 | ו
 | ז
 | ח
 | ט
 | י
 | כ
 |
| ך
 |
| **Lamed** | **Mem** | **Nun** | **Samech** | **Ain** | **Pe** | **Tsadi** | **Coff** | **Resh** | **Schin** | **Tau** |
| ל
 | מ
 | נ
 | ס
 | ע
 | פ
 | צ
 | ק
 | ר
 | ש
 | ת
 |
| ם
 | ן
 | ף
 | ץ
 |

**DS:** Mae'r tabl hwn yn mynd o'r dde i'r chwith. Defnyddir yma yr enwau Cymraeg traddodiadol a geir yn y Beibl Cymraeg ar y llythrennau Hebraeg. Awgrymir rhai enwau eraill yng Ngeiriadur yr Academi, er enghraifft *sin* am **schin** (ש), a *taf/taw* am **tau** (ת), sy'n ceisio dangos ynganiad y llythrennau yn Hebraeg modern, ond yn anffodus nid yw'r rhestr yn gyflawn.

## Enwi, ysgrifennu, rhifo a thrawsgrifio'r lythrennau

Dyma dabl sy'n cynnwys pob llythyren yr wyddor Hebraeg, wrth ddangos y llythyren, ei henw, ei gwerth rhifiadol a sut y'i trawsgrifir. Ceir ffurf derfynol gan bump llythyren, a ysgrifennir ar ddiwedd geiriau, ar ochr dde colofn y llythyren.

| Symbol
 | Enw
 | Trawsgrifiad
 | Gwerth rhifiadol
 | Ysgrifennau
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Hebraeg Israel
 | Hebraeg Ashcenasig
 | Unicode
 | Hebraeg
 | Hynafol
 |
| Ysgrifen redeg
 | Ysgrifen Rashi
 | Phoeniceg
 | Gwyddor Hen Hebraeg
 | Aramaeg
 |
| א
 | alef | alef | alef
 | - (1)
 | 1
 |  |  |  |  |  |
| ב
 | bet, vet | beis, veis | bet
 | b, v
 | 2
 |  |  |  |  |  |
| ג
 | gimel | gimmel | gimel
 | g
 | 3
 |  |  |  |  |  |
| ד
 | dalet | daled | dalet
 | d
 | 4
 |  |  |  |  |  |
| ה
 | he | hei | he
 | h (2)
 | 5
 |  |  |  |  |  |
| ו
 | vav | vov/vof | vav
 | v
 | 6
 |  |  |  |  |  |
| ז
 | zayin | zayin | zayin
 | z
 | 7
 |  |  |  |  |  |
| ח
 | khet | ches | het
 | kh (neu ch/h) (3)
 | 8
 |  |  |  |  |  |
| ט
 | tet | tes | tet
 | t
 | 9
 |  |  |  |  |  |
| י
 | yod | yud | yod
 | j (4)
 | 10
 |  |  |  |  |  |
| כ
 | ך
 | kaf, khaf | kof, chof | kaf
 | k, kh (neu ch)
 | 20
 |  |  |  |  |  |  |  |
| ל
 | lamed | lomed | lamed
 | l
 | 30
 |  |  |  |  |  |
| מ
 | ם
 | mem | mem | mem
 | m
 | 40
 |  |  |  |  |  |  |  |
| נ
 | ן
 | nun | nun | nun
 | n
 | 50
 |  |  |  |  |  |  |  |
| ס
 | samekh | somech | samekh
 | s
 | 60
 |  |  |  |  |  |
| ע
 | ayin | ayin/oyin | ayin
 | - (5)
 | 70
 |  |  |  |  |  |
| פ
 | ף
 | pe, fe | pei, fei | pe
 | p, f
 | 80
 |  |  |  |  |  |  |  |
| צ
 | ץ
 | tsadi | tsodi/tsodik | tsadi
 | ts (neu tz/z)
 | 90
 |  |  |  |  |  |  | ,  |
| ק
 | kuf | kuf | qof
 | k (neu q)
 | 100
 |  |  |  |  |  |
| ר
 | resh | reish | resh
 | r
 | 200
 |  |  |  |  |  |
| ש
 | shin, sin | shin, sin | shin
 | sh, s
 | 300
 |  |  |  |  |  |
| ת
 | taf | tov/tof, sov/sof | tav
 | t
 | 400
 |  |  |  |  |  |

1. heb ei hysgrifennu ar ddechrau neu ddiwedd gair, neu yn aml ddim o gwbl
2. heb ei hysgrifennu ar ddiwedd gair
3. "h" ar ddechrau gair neu ar ôl cytseiniaid, "ch" ymhobman arall
4. "i" ar ddiwedd gair neu o flaen cytseiniaid
5. yn aml heb ei hysgrifennu o gwbl

## Ynganu

Mae'r disgrifiadau isod wedi'u seilio ar ynganiad Hebraeg safonol modern Israel.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Llythrennau
 | א
 | בּ
 | ב
 | ג
 | גּ
 | ג׳
 | ד
 | דּ
 | ד׳
 | ה
 | ו
 | וּ
 | וֹ
 | וו) , ו׳)
 | ז
 | ז׳
 | ח
 | ט
 | י
 |
| IPA
 | [ʔ] | [b] | [v] | [g] | [ʤ] | [d] | [ð] | [h~ʔ, -] | [v] | [uː] | [oː] | [w] (ansafonol) | [z] | [ʒ] | [x] | [t] | [j] |
| Cymraeg
 | (1)
 | b
 | f
 | g
 | j
 | d
 | dd
 | h neu (2)
 | f
 | ŵ
 | ô
 | wal
 | sw (De Cymru) | bonjour (Ffrangeg) | Buch (Almaeneg) | t
 | iâr
 |
| Llythrennau
 | ִי | כּ ךּ
 | ך כ
 | ל
 | ם מ
 | ן נ
 | ס
 | ע
 | פּ ףּ
 | פ ף
 | ץ צ
 | ץ׳ צ׳
 | ק
 | ר
 | שׁ
 | שׂ
 | תּ
 | ת
 | ת׳
 |
| IPA
 | [i] | [k] | [χ] | [l] | [m] | [n] | [s] | [ʔ~ʕ, - ]
 | [p] | [f] | [ʦ] | [tʃ] | [k] | [ʁ] | [ʃ] | [s] | [t] | [θ] |
| Cymraeg
 | i
 | c
 | ch
 | l
 | m
 | n
 | s
 | (2)
 | p
 | ff
 | atsain
 | tsieini
 | c
 | bonjour (Ffrangeg) | siarad
 | s
 | t
 | th
 |

Nodiadau:

1. Does dim sain debyg yn Gymraeg
2. Dim sain debyg, neu ddim sain o gwbl

## Aravrit

Yn 2018 dyfeisiodd y dylunydd graffeg Iddewig o Haifa, Liron Lavi Turkenich, 'wyddor' hybrid o'r enw Aravrit sy'n cyfuno gwaelod llythrennau'r wyddor Hebraeg gyda top llythennau'r wyddor Arabeg fel bod modd i berson sy'n darllen yr iaith wyddor neu'r llall ddarllen y gair.

## Cyfeiriadau

Nodyn:Cyferiadau