# Bangladesh

Bangladesh|  |
|  |
| Arwyddair | Bangladesh Godidog  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Bengaleg  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Prifddinas | Dhaka  |
| Dinas fwyaf | Dhaka  |
| Poblogaeth | 171,466,990  |
| Sefydlwyd | * 26 Mawrth 1971
 |
| Anthem | Amar Sonar Bangla  |
| Pennaeth llywodraeth | Muhammad Yunus  |
| Cylchfa amser | Amser Safonol Bangladesh, UTC+06:00, Asia/Dhaka  |
| Gefeilldref/i | Nisshin  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Bengaleg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Bangladesh |
| Arwynebedd | 147,570 ±1 km²  |
| Gerllaw | Bae Bengal  |
| Yn ffinio gyda | Myanmar, India  |
| Cyfesurynnau | 24.02°N 89.87°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Bangladesh  |
| Corff deddfwriaethol | Jatiya Sangsad  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Bangladesh  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Mohammad Shahabuddin  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Bangladesh  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Muhammad Yunus  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Crefydd/Enwad | Islam, Hindŵaeth, Bwdhaeth, Cristnogaeth  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $416,265 miliwn, $460,201 miliwn, 4,275 miliwn, 4,818 miliwn, 5,081 miliwn, 5,319 miliwn, 5,386 miliwn, 5,907 miliwn, 6,440 miliwn, 7,254 miliwn, 7,484 miliwn, 8,471 miliwn, 8,993 miliwn, 8,752 miliwn, 6,288 miliwn, 8,087 miliwn, 12,512 miliwn, 19,448 miliwn, 10,117 miliwn, 9,651 miliwn, 13,282 miliwn, 15,565 miliwn, 18,138 miliwn, 20,250 miliwn, 18,525 miliwn, 17,609 miliwn, 18,921 miliwn, 22,278 miliwn, 21,774 miliwn, 24,298 miliwn, 26,579 miliwn, 28,782 miliwn, 31,598 miliwn, 30,957 miliwn, 31,709 miliwn, 33,167 miliwn, 33,769 miliwn, 37,940 miliwn, 46,438 miliwn, 48,244 miliwn, 49,985 miliwn, 51,271 miliwn, 53,370 miliwn, 53,991 miliwn, 54,724 miliwn, 60,159 miliwn, 65,109 miliwn, 69,476 miliwn, 71,796 miliwn, 79,612 miliwn, 91,637 miliwn, 102,475 miliwn, 115,276 miliwn, 128,607 miliwn, 133,311 miliwn, 149,999 miliwn, 172,887 miliwn, 195,147 miliwn, 265,225 miliwn, 293,732 miliwn, 321,363 miliwn, 351,232 miliwn, 373,979 miliwn, 416,272 miliwn, 460,132 miliwn, 437,415 miliwn  |
| Arian | Bangladeshi taka  |
| Canran y diwaith | 4 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 2.1  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.661  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yn Ne Asia yw **Bangladesh** (Bengaleg: **বাংলাদেশ**) yn swyddogol **Gweriniaeth Pobl Bangladesh**. Hi yw'r wythfed wlad fwyaf poblog yn y byd, gyda'i phoblogaeth yn fwy na 163 miliwn mewn ardal o 148,560 km sg (57,360 mill sg), gan ei gwneud yn un o'r gwledydd mwyaf poblog yn y byd. Mae Bangladesh yn rhannu ffiniau tir ag India i'r gorllewin, i'r gogledd, a'r dwyrain, Myanmar i'r de-ddwyrain, a Bae Bengal i'r de. Mae Coridor Siliguri yn ei gwahanu o drwch blewyn oddi wrth Nepal a Bhutan, ac o Tsieina gan dalaith Indiaidd Sikkim yn y gogledd. Canolbwynt economaidd, gwleidyddol a diwylliannol y genedl yw Dhaka, y brifddinas a'r ddinas fwyaf. Chittagong, y porthladd mwyaf yw'r ddinas ail-fwyaf.

Mae Bangladesh yn ffurfio rhan fwyaf a dwyreiniol o ranbarth Bengal. Yn ôl y testunau hynafol Indiaidd, *Rāmāyana* a *Mahābhārata*, roedd Teyrnas Vanga yn bwer llyngesol cryf. Yng nghyfnodau hynafol a chlasurol isgyfandir India, roedd y diriogaeth yn gartref i lawer o dywysogaethau, gan gynnwys y Pundra, Gangaridai, Gauda, Samatata, a Harikela . Roedd hefyd yn dalaith Mauryaidd o dan deyrnasiad Ashoka. Roedd y tywysogaethau yn nodedig am eu masnach dramor, cysylltiadau â'r byd Rhufeinig, allforio mwslin mân a sidan i'r Dwyrain Canol, a lledaenu athroniaeth a chelf i Dde-ddwyrain Asia. Ymerodraeth Gupta, Ymerodraeth Pala, llinach Chandra, a llinach Sena oedd y teyrnasoedd Bengali cyn-Islamaidd olaf. Cyflwynwyd Islam yn ystod yr Ymerodraeth Pala, trwy fasnach gyda’r Califfiaeth Abbāsid, ond yn dilyn concwest y Ghurid dan arweiniad Bakhtiyār Khaljī, sefydlu Swltaniaeth Delhi a phregethu Shah Jalāl yn y gogledd-ddwyrain, ymledodd ar draws y rhanbarth gyfan. Yn 1576, atodwyd y Swltaniaeth Bengal i Ymerodraeth Mughal, ond dim ond am gyfnod byr iawn, a chafodd ei rheoli gan yr Ymerodraeth Sūr.

Fe wnaeth Mughal Bengal, a oedd yn werth 12% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth y byd (diwedd yr 17g), chwifio'r Proto-ddiwydiannu, dangos arwyddion o chwyldro diwydiannol posib, sefydlu cysylltiadau â Chwmni India'r Dwyrain a Vereenigde Oost-Indische Compagnie, a daeth hefyd yn sail y Rhyfel Eingl-Mughal. Yn dilyn marwolaeth yr Ymerawdwr Aurangzēb Ālamgir a'r Llywodraethwr Shāista Khān yn gynnar yn y 1700au, daeth y rhanbarth yn wladwriaeth lled-annibynnol o dan Nawabs Bengal. Gorchfygwyd Sirāj ud-Daulah, Nawab olaf Bengal, gan yr English East India Company ym Mrwydr Plassey ym 1757 a daeth y wlad gyfan o dan reolaeth y Cwmni erbyn 1793.

Ar ôl i Arlywyddiaeth Prydain yn Bengal wanhau, sefydlwyd ffiniau'r Bangladesh fodern gyda rhaniad Bengal yn Awst 1947 yr un pryd â rhaniad India, pan ddaeth y rhanbarth yn Ddwyrain Pacistan fel rhan o Dominiwn Pacistan. Yn ddiweddarach, cododd yr awydd am annibyniaeth a daeth cynnydd yn y mudiad o blaid democratiaeth, cenedlaetholdeb a hunanbenderfyniad Bengal, gan arwain at y Rhyfel dros Annibyniaeth Bangladesh ac a arweiniodd at ymddangosiad Bangladesh fel cenedl sofran ac annibynnol ym 1971.

Mae'r Bengaliaid yn ffurfio 98% o gyfanswm poblogaeth Bangladesh. Ceir yno boblogaeth Fwslimaidd fawr sy'n ei gwneud y wlad gyda'r mwyafrif o Fwslimiaid trydydd-fwyaf. Mae'r cyfansoddiad yn datgan bod Bangladesh yn wladwriaeth seciwlar, wrth sefydlu Islam fel crefydd wladol. Rhennir y wlad yn wyth rhanbarth gweinyddol a 64 rhanbarth. Er bod y wlad yn parhau i wynebu sawl argyfwng: ffoaduriaid Rohingya, llygredd ariannol, ac effeithiau andwyol newid hinsawdd, Bangladesh yw un o economïau'r byd sy'n tyfu ac yn dod i'r amlwg, ac mae hefyd yn un o'r un ar deg gwlad nesaf, sydd â chyfradd twf CMC go iawn gyflymaf drwy Asia. Economi Bangladeshaidd yw'r 39ain fwyaf yn y byd yn ôl CMC enwol, a'r 29ain-fwyaf gan PPP.

## Geirdarddiad

Gellir olrhain etymoleg yr enw *Bangladesh* (Gwlad Bengal) i ddechrau'r 20g, pan daeth caneuon gwladgarol Bengali, fel *Namo Namo Namo Bangladesh Momo* gan Kazi Nazrul Islam ac *Aaji Bangladesher Hridoy* gan Rabindranath Tagore yn boblogaidd. Yn aml, ysgrifennwyd yr enw *Bangladesh* fel dau air, *Bangla Desh*, yn y gorffennol. Gan ddechrau yn y 1950au, defnyddiodd cenedlaetholwyr Bengali y term mewn ralïau gwleidyddol yn Nwyrain Pacistan.

Mae'r term *Bangla* yn enw brodorol o bwys ar gyfer rhanbarth Bengal a'r iaith Bengaleg. Mae'r ddau ohonyn nhw'n deillio o *Bangālah*, sef y gair Perseg am y rhanbarth. Cyn y chwyldro Mwslemaidd, nid oedd unrhyw diriogaeth unedol o'r enw hwn gan fod y rhanbarth wedi'i rannu'n nifer o adrannau daer-wleidyddol yn lle hynny. Yr amlycaf o'r rhain oedd Vanga (y *credir bod Bangalah* yn ddiweddarach yn deillio ohoni) yn y de, Rarh yn y gorllewin, Pundravardhana a Varendra yn y gogledd, a Samatata a Harikela yn y dwyrain. Ystyrir bod tir Vanga (*merchgô* mewn Bengaleg) wedi tarddu o enw dyn a oedd wedi ymgartrefu yn yr ardal. Yn ôl haneswyr Mwslimaidd a Christnogol cynnar, gwladychwyd yr ardal gyntaf gan *Bang*, mab Hind a oedd yn fab i Ham (mab Noa). Mae'r Mahabharata, y Purana a'r Harivamsha yn nodi mai Vanga oedd sylfaenydd Teyrnas Vanga a'i fod yn un o feibion mabwysiedig y Brenin Vali. Yn ddiweddarach daeth tir Vanga i gael ei adnabod fel Vangāla ( *Bôngal* ) ac mae ei gyfeiriad cynharaf ym mhlatiau Nesari (805 CE) o Govinda III sy'n adrodd am y brenin Dharmapala. Mae cofnodion Rajendra Chola I o linach Chola, a oresgynnodd Bengal yn yr 11g, yn crybwyll Govindachandra fel rheolwr Vangaladesa (sy'n gydnaws â Sansgrit â'r gair Bangladesh, a oedd yn hanesyddol yn gyfystyr â Bengal). Enillodd y term statws swyddogol yn ystod Sultaniaeth Bengal yn y 14g. Cyhoeddodd Shamsuddin Ilyas Shah ei hun fel y " Shah Bangala" cyntaf ym 1342. Daeth y gair *Bangla* yn enw mwyaf cyffredin ar y rhanbarth yn ystod y cyfnod Islamaidd. Cyfeiriodd y Portiwgaliaid at y rhanbarth fel *Bengala* yn yr 16g.

Mae'r ôl-ddodiad Indo-Aryan *Desh* yn deillio o'r gair Sansgrit *deśha*, sy'n golygu "tir" neu "wlad". Felly, mae'r enw *Bangladesh yn* golygu "Gwlad Bengal" neu "Dir Bengal".

## Daearyddiaeth

Map ffisegol o Bangladesh
Mae Bangladesh yn wlad fach ffrwythlon yn Ne Asia sydd wedi'i lleoli ar Fae Bengal. Mae wedi ei hamgylchynu bron yn gyfan gwbl gan India gyfagos - ac mae'n rhannu ffin fach â Myanmar i'r de-ddwyrain, er ei bod yn agos iawn at Nepal, Bhutan a Tsieina. Mae'r wlad wedi'i rhannu'n dair rhanbarth. Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn cael ei dominyddu gan Ddelta'r Ganga - ardal hynod o ffrwythlon, a delta afon fwya'r byd. Mae rhannau gogledd-orllewin a chanol y wlad yn cael eu ffurfio gan y Madhupur a llwyfandir Barind. Mae'r gogledd-ddwyrain a'r de-ddwyrain yn gartref i fyniau o elltydd bytholwyrdd.

Ffurfir delta'r Ganga gan gydlifiad y Ganga (enw lleol Padma neu *Pôdda* ), y Brahmaputra, ac afon Meghna a'u llednentydd priodol. Mae'r Ganga yn uno â'r Jamuna (prif sianel y Brahmaputra) ac yn ddiweddarach mae'n ymuno â'r Meghna, gan lifo i Fae Bengal o'r diwedd. Gelwir Bangladesh yn "Wlad yr Afonydd"; gan ei bod yn gartref i dros 57 o afonydd trawsffiniol. Fodd bynnag, mae hyn yn golygu bod datrys materion dŵr yn gymhleth yn wleidyddol, yn y rhan fwyaf o achosion, gan fod y dŵr lan yr afon yn mynd drwy India.

Mae Bangladesh yn dir gwastad ffrwythlon cyfoethog yn bennaf. Mae'r rhan fwyaf ohono yn llai na 12 metr (39 tr) uwch lefel y môr, ac amcangyfrifir y byddai tua 10% o'i dir dan ddŵr pe bai lefel y môr yn codi 1 fetr (3,3 tr). Gorchuddir 17% o'r wlad gan goedwigoedd, ac mae systemau bryniau yn gorchuddio 12%. Mae gwlyptiroedd gwair y wlad o arwyddocâd i wyddoniaeth yr amgylchedd fyd-eang.

Gyda drychiad o 1,064 m (3,491 tr) y mynydd Saka Haphong (a elwir hefyd yn Mowdok Mual) ger y ffin â Myanmar, mae'n debygol, yw copa uchaf Bangladesh. Fodd bynnag, nid yw'n cael ei gydnabod gan bawb fel pwynt ucha'r wlad, ac mae'r mwyafrif o ffynonellau'n rhoi'r anrhydedd i fynydd Keokradong.

## Gweinyddiaeth

A clickable map of Bangladesh exhibiting its divisions.
Rhennir Bangladesh yn wyth adran weinyddol, pob un wedi'i enwi ar ôl eu pencadlys rhanbarthol priodol: Barisal (*Barishal* yn swyddogol ), Chittagong (*Chattogram* yn swyddogol), Dhaka, Khulna, Mymensingh, Rajshahi, Rangpur, a Sylhet.

Mae is-adrannau wedi'u hisrannu'n ardaloedd (*zila*). Mae 64 o ardaloedd yn Bangladesh, pob un wedi'i hisrannu ymhellach yn *upazila* (isranbarthau) neu *thana*. Mae'r ardal ym mhob gorsaf heddlu, ac eithrio'r rhai mewn ardaloedd metropolitan, wedi'i rhannu'n sawl *undeb*, gyda phob undeb yn cynnwys nifer o bentrefi. Yn yr ardaloedd metropolitan, mae gorsafoedd heddlu wedi'u rhannu'n wardiau, sydd wedi'u rhannu ymhellach yn *mahallas* .

Nid oes unrhyw swyddogion etholedig ar y lefelau adrannol nac ardal, ac mae'r weinyddiaeth yn cynnwys swyddogion y llywodraeth yn unig. Cynhelir etholiadau uniongyrchol ym mhob undeb (neu ward) ar gyfer cadeirydd a nifer o aelodau. Ym 1997, pasiwyd deddf seneddol i gadw tair sedd (allan o 12) ym mhob undeb ar gyfer ymgeiswyr benywaidd.

Adrannau Gweinyddol Bangladesh
| Adran
 | Prifddinas
 | Wedi'i sefydlu
 | Arwynebedd (km 2 )
 | Poblogaeth 2016
 | Dwysedd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Adran Barisal
 | Barisal
 | 1 Ionawr 1993
 | 13,225
 | 9,145,000
 | 691
 |
| Adran Chittagong
 | Chittagong
 | 1 Ionawr 1829
 | 33,909
 | 31,980,000
 | 943
 |
| Adran Dhaka
 | Dhaka
 | 1 Ionawr 1829
 | 20,594
 | 40,171,000
 | 1,951
 |
| Adran Khulna
 | Khulna
 | 1 Hydref 1960
 | 22,284
 | 17,252,000
 | 774
 |
| Adran Mymensingh
 | Mymensingh
 | 14 Medi 2015
 | 10,584
 | 12,368,000
 | 1,169
 |
| Adran Rajshahi
 | Rajshahi
 | 1 Ionawr 1829
 | 18,153
 | 20,412,000
 | 1,124
 |
| Adran Rangpur
 | Rangpur
 | 25 Ionawr 2010
 | 16,185
 | 17,602,000
 | 1,088
 |
| Adran Sylhet
 | Sylhet
 | 1 Awst 1995
 | 12,635
 | 11,291,000
 | 894
 |

## Hinsawdd

Dosbarthu hinsawdd Köppen-Geiger Bangladesh
Llifogydd ar ôl seiclon Bangladesh 1991, a laddodd tua 140,000 o bobl.
Eistedda Bangladesh yn gyfforddus dros Drofan Cancr; mae hinsawdd Bangladesh yn drofannol gyda gaeaf mwyn rhwng Hydref a Mawrth, a haf poeth, llaith rhwng Mawrth a Mehefin. Nid yw'r wlad erioed wedi cofnodi tymheredd aer o dan 0 °C (32 °F), gyda'r record o dymheredd isel yn 1.1 °C (34.0 °F) yn ninas gogledd-orllewin Dinajpur ar 3 Chwefror 1905. Mae tymor cynnes a llaith y monsŵn yn para rhwng Mehefin a Hydref ac yn cyflenwi'r rhan fwyaf o lawiad y wlad.

Mae trychinebau naturiol megis llifogydd, seiclonau trofannol, corwyntoedd, a llanw uchel bron yn flynyddol, ynghyd ag effeithiau datgoedwigo, diraddio pridd ac erydiad eithriadol. Roedd seiclonau 1970 a 1991 yn arbennig o ddinistriol, gyda'r olaf yn lladd tua 140,000 o bobl.

Ym mis Medi 1998, gwelodd Bangladesh y llifogydd mwyaf difrifol yn hanes y byd modern. Gorlifodd y Brahmaputra, y Ganga a'r Meghna gan chwalu 300,000 o dai, 9,700 m o ffordd a 2,700 o argloddiau. Boddwyd 1,000 o bobl a gwnaed 30 miliwn yn ddigartref. I bob pwrpas, roedd dwy ran o dair o'r wlad o dan ddŵr. Priodolwyd difrifoldeb y llifogydd i:

\* lawogydd monsŵn anarferol o uchel,

\*ar yr un pryd cafwyd cymaint o ddŵr-tawdd o'r Himalaya, a

\*thorri coed ar gyfer coed tân - ar lefel enfawr (a fyddai wedi angori'r dŵr glaw).

O ganlyniad i amrywiol fentrau ar lefel ryngwladol a chenedlaethol o ran lleihau risg trychinebau, mae tollau dynol a difrod economaidd o lifogydd a seiclonau wedi gostwng dros y blynyddoedd. Cafwyd llifogydd tebyg ledled y wlad eto yn 2007, trychineb a adawodd 5 miliwn o bobl yn ddigartref, a thua 500 yn farw.

Cydnabyddir bod Bangladesh yn un o'r gwledydd sydd fwyaf agored i newid yn yr hinsawdd. Dros gyfnod o ganrif, mae 508 o seiclonau wedi effeithio ar ranbarth Bae Bengal, y credir bod 17% ohonynt wedi effeithio ar Bangladesh. Disgwylir i beryglon naturiol sy'n dod o or-lawiad cynyddol, lefelau'r môr yn codi, a seiclonau trofannol gynyddu wrth i'r hinsawdd newid, pob un yn effeithio'n ddifrifol ar amaethyddiaeth, diogelwch dŵr a bwyd, iechyd pobl a lloches. Er mwyn mynd i’r afael â’r bygythiad o gynnydd yn lefel y môr yn Bangladesh, lansiwyd Cynllun Delta Bangladesh 2100.

## Bioamrywiaeth

Teigr Bengal, yr anifail cenedlaethol, yn y Sundarbans
Cadarnhaodd Bangladesh Gonfensiwn Rio ar Amrywiaeth Fiolegol ar 3 Mai 1994. Erbyn 2014 roedd y wlad ar fin adolygu ei Strategaeth Bioamrywiaeth Genedlaethol a'i Chynllun Gweithredu.

Mae Bangladesh wedi'i lleoli yn y parth Indomalayaidd, ac mae'n gorwedd o fewn pedwar eco-ranbarth daearol:

* Coedwigoedd collddail llaith Gwastadedd y Ganga Isaf,
* Coedwigoedd glaw Mizoram-Manipur-Kachin,
* Coedwigoedd cors dŵr croyw Sundarbans, a
* Mangrofau Sundarbans. Mae ei ecoleg yn cynnwys morlin hir, nifer o afonydd a llednentydd, llynnoedd, gwlyptiroedd, coedwigoedd bythwyrdd, coedwigoedd lled-fythwyrdd, bryniau coediog, coedwigoedd collddail llaith, coedwigoedd cors dŵr-croyw a thir gwastad gyda glaswellt tal. Mae Gwastadedd Bangladesh yn enwog am ei bridd llifwaddodol ffrwythlon cyfoethog. Mae llystyfiant ledled y wlad, gyda phentrefi yn aml wedi'u claddu mewn llwyni o mango, jackfruit, bambŵ, cnau betel, cnau coco a phalmwydd datus. Mae gan y wlad hyd at 6000 o rywogaethau o blanhigion, gan gynnwys 5000 o blanhigion blodeuol gwahanol. Mae lilïau dŵr a lotysau dŵr yn tyfu yn ystod tymor y monsŵn.a cheir yma 50 o warchodfeydd bywyd gwyllt, sef yr ardaloedd gwarchodedig.

## Hawliau dynol

Protestiadau Shahbag 2013 yn mynnu’r gosb eithaf ar gyfer troseddwyr rhyfel rhyfel 1971
Mae rhestr o hawliau sylfaenol wedi'i hymgorffori yng nghyfansoddiad y wlad. Dylanwadwyd ar ddrafftiwr y cyfansoddiad ym 1972, sef y Dr. Kamal Hossain, gan Ddatganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol . Mae Bangladesh hefyd yn cydnabod y trydydd rhyw. Fodd bynnag, mae Cyfunrywioldeb wedi'i wahardd gan adran 377 o'r cod troseddol, a gellir cosbi person hoyw gydag charchar am oes.

Mae gweithredu barnwrol yn aml wedi cadarnhau hawliau dynol. Yn y 1970au, annilysodd barnwyr ddaliadau dan Ddeddf Pwerau Arbennig, 1974 trwy achosion fel *Aruna Sen v.* *Llywodraeth Bangladesh* ac *Abdul Latif Mirza v.* *Llywodraeth Bangladesh* . Yn 2008, fe wnaeth y Goruchaf Lys baratoi'r ffordd ar gyfer dinasyddiaeth i'r Pacistaniaid a Adawyd, tua 300,000 o bobl heb wladwriaeth. Er gwaethaf y ffaith nad oedd wedi llofnodi Confensiwn Ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig, mae Bangladesh wedi derbyn ffoaduriaid Rohingya ers 1978 ac mae'r wlad bellach yn gartref i filiwn o ffoaduriaid. Mae Bangladesh yn aelod gweithgar o'r Sefydliad Llafur Rhyngwladol (ILO) ers 1972. Cadarnhaodd 33 o gonfensiynau ILO, gan gynnwys y saith confensiwn ILO sylfaenol, y Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol a'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol. Yn 2018, daeth Bangladesh o dan feirniadaeth llym am ei Deddf Diogelwch Digidol gormesol a oedd yn bygwth y rhyddid i lefaru. Cafodd y ffotonewyddiadurwr Shahidul Alam ei garcharu a'i arteithio am feirniadu'r llywodraeth. Cafodd Alam sylw yn cylchgrawn *Time Person of the Year* yn 2018.

Mae llywodraethau olynol a'u lluoedd diogelwch wedi gwthio egwyddorion cyfansoddiadol i'r pen, ac wedi cael eu cyhuddo o gam-drin hawliau dynol. Mae Bangladesh wedi'i rhestru'n "rhannol rydd" yn adroddiad *Rhyddid yn y Byd* Freedom House, ond caiff gwasg y wlad ei restru fel "heb fod yn rhydd".

Bangladesh oedd y drydedd wlad fwyaf heddychlon yn Ne Asia ym Mynegai Heddwch Byd-eang 2015.

 Mae asiantaethau gorfodaeth cyfraith Bangladeshaidd, gan gynnwys Bataliwn Gweithredu Cyflym *(yn y llun)*, wedi’u cyhuddo o gam-drin hawliau dynol
Yn ôl y Comisiwn Hawliau Dynol Cenedlaethol, mae 70% o droseddau honedig hawliau dynol yn cael eu cyflawni gan asiantaethau gorfodaeth cyfreithlon. Ymhlith y rhai a dargedwyd y mae Muhammad Yunus, enillydd Gwobr Heddwch Nobel a'r Grameen Bank, blogwyr seciwlar a phapurau newydd annibynnol, pro-wrthblaid a rhwydweithiau teledu. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn poeni am "fesurau sy'n cyfyngu ar ryddid mynegiant a hawliau democrataidd".

## Ynni a seilwaith

Meysydd glo a nwy naturiol yn Bangladesh, 2011
Roedd gan Bangladesh gapasiti trydanol o 20,000 megawat yn 2018, gan gyrraedd 23,548 MW yn 2020. Mae tua 56 y cant o ynni masnachol y wlad yn cael ei gynhyrchu gan nwy naturiol, ac yna olew, ynni dŵr a glo. Mae Bangladesh wedi bwriadu mewnforio ynni dŵr o Bhutan a Nepal. Yn 2020 roedd gorsaf ynni niwclear yn cael ei hadeiladu gyda chefnogaeth Rwsia ym mhrosiect Offer Pŵer Niwclear Ruppur gorsaf a fydd yn ychwanegu 2,160 MW pan fydd yn gwbl weithredol. Bangladesh yw'r pumed wlad ledled y byd yn nifer y swyddi gwyrdd ynni adnewyddadwy, ac mae paneli solar yn cael eu defnyddio fwyfwy i bweru ardaloedd gwledig trefol ac oddi ar y grid.

## Gwyddoniaeth a thechnoleg

 Yn 2018, llwyth tâl cyntaf roced Bloc 5 Falcon 9 SpaceX oedd lloeren Bangabandhu-1 a adeiladwyd gan Thales Alenia Space
Mae Cyngor Ymchwil Gwyddonol a Diwydiannol Bangladesh, a sefydlwyd ym 1973, yn olrhain ei wreiddiau i Labordai Rhanbarthol Dwyrain Pacistan a sefydlwyd yn Dhaka (1955), Rajshahi (1965) a Chittagong (1967). Sefydlwyd asiantaeth ofod Bangladesh, SPARRSO, ym 1983 gyda chymorth yr Unol Daleithiau. Lansiwyd lloeren gyfathrebu gyntaf y wlad, Bangabandhu-1, o'r Unol Daleithiau yn 2018. Mae Comisiwn Ynni Atomig Bangladesh yn gweithredu adweithydd ymchwil TRIGA yn ei ganolfanynni atomig yn Savar. Yn 2015, roedd Bangladesh y 26ed cyrchfan gontract allanol TG fyd-eang.

## Demograffeg

| Y boblogaeth hanesyddol |
| --- |
| Blwyddyn | Pobl. | ±% |
| 1901 | 28,928,621 | —     |
| 1911 | 31,555,164 | +9.1% |
| 1921 | 33,255,373 | +5.4% |
| 1931 | 35,602,382 | +7.1% |
| 1941 | 41,997,567 | +18.0% |
| 1951 | 41,932,128 | −0.2% |
| 1961 | 50,840,871 | +21.2% |
| 1974 | 71,479,663 | +40.6% |
| 1981 | 87,120,221 | +21.9% |
| 1991 | 106,313,652 | +22.0% |
| 2001 | 124,355,330 | +17.0% |
| 2011 | 142,319,111 | +14.4% |

Mae amcangyfrifon o boblogaeth Bangladeshaidd yn amrywio, ond mae data'r Cenhedloedd Unedig yn awgrymu 161,376,708 (162.9 miliwn) yn 2017.[9] Amcangyfrifodd cyfrifiad 2011 142.3 miliwn, llawer llai nag amcangyfrifon 2007-2010 o boblogaeth Bangladesh (150-1,700) miliwn). Bangladesh yw wythfed genedl fwyaf poblog y byd a'r wlad fawr fwyaf poblog yn y byd, gan ddod yn 7fed yn nwysedd y boblogaeth hyd yn oed pan gynhwysir gwledydd bach a dinas-wladwriaethau.

Roedd cyfradd twf poblogaeth y wlad ymhlith yr uchaf yn y byd yn y 1960au a'r 1970au, pan dyfodd ei phoblogaeth o 65 i 110 miliwn. Drwy rreoli genedigaeth yn yr 1980au, dechreuodd cyfradd twf Bangladesh arafu. Mae cyfanswm ei gyfradd ffrwythlondeb bellach yn 2.05, sy'n is na chyfradd India (2.58) a Phacistan (3.07). Mae'r boblogaeth yn gymharol ifanc, gyda 34 y cant yn 15 oed neu'n iau a phump y cant yn 65 neu'n hŷn. Amcangyfrifwyd bod disgwyliad oes adeg genedigaeth yn 72.49 mlynedd yn 2016. Yn ôl Banc y Byd, yn 2016, mae 14.8% o'r wlad yn byw o dan y llinell dlodi ryngwladol ar lai na $1.90 y dydd.

Mae Bengalisiaid yn 98% o'r boblogaeth. O'r Bengaliiaid, Mwslemiaid yw'r mwyafrif, ac yna Hindwiaid, Cristnogion a Bwdistiaid.

## Cyfeiriadau