Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 6ed ganrif CC

6ed ganrif CC| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 6 g CC  |
| Rhan o | 1st millennium BC  |
| Rhagflaenwyd gan | 7fed ganrif CC  |
| Olynwyd gan | 5ed ganrif CC  |
| Yn cynnwys | 580s BC, 560s BC, 540s BC, 500s BC, 590s BC, 520s BC, 510s BC, 530s BC, 570s BC, 550s BC  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/08g5w  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Dechreuodd y **6g CC** ar 1 Ionawr yn y flwyddyn 600 CC a daeth i ben ar 31 Rhagfyr yn y flwyddyn 501 CC.

* Roedd yn Oes yr Haearn, ac yn Ewrop, roedd y Celtiaid yn ehangu.
# Cyrus Fawr

| Cyrus Fawr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 600 CC  Anshan Persia  |
| Bu farw | 530 CC  Sir Daria  |
| Dinasyddiaeth | Yr Ymerodraeth Achaemenaidd, Anshan Persia  |
| Galwedigaeth | brenin neu frenhines, arweinydd milwrol, sefydlydd, teyrn  |
| Swydd | Uwch Frenin, King of Kings  |
| Tad | Cambyses I  |
| Mam | Mandane o Media  |
| Priod | Cassandane, Amitis Shahbanu, Neithiyti  |
| Plant | Cambyses II, brenin Persia, Smerdis, brenin Persia, Atossa, Roxane, Artystone  |
| Llinach | Brenhinllyn yr Achaemenid  |

**Cyrus Fawr**, Perseg: کوروش بزرگ, *Kurosh-e Buzurg* neu کوروش کبیر *Kurosh-e Kabeer* (c. 600 CC neu 576 - Awst 530 CC neu 529 CC), hefyd **Cyrus II, brenin Persia** oedd sylfaenydd yr Ymerodraeth Achaemenaidd.

Ceir nifer o hanesion gwahanol am ei fywyd cynnar. Yn ôl Herodotus, roedd yn ŵyr i Astyages, brenin Media, ond wedi ei fagu gan ffermwyr tlawd.

Roedd o lwyth Persaidd y Pasargadae a thylwyth yr Achaemenidae. Cyn iddo uno'r Mediaid a'r Persiaid mewn un deyrnas, roedd yn frenin Anshān, teyrnas yn yr hyn sy'n awr yn dde Iran. Adeiladodd Cyrus ei brifddinas, Pasargadae, yn yr ardal yma.

Bu'n frenin Persia am bron 30 mlynedd, ac adeiladodd ymerodraeth yn ymestyn o ffiniau yr Aifft hyd Afon Indus. Gorchfygodd Ymerodraeth y Mediaid, Ymerodraeth Newydd Babilon ac Ymerodraeth Lydia. Lladdwyd ef ar hyd y Syr Darya tra'n ymladd yn erbyn y Scythiaid. Olynwyd ef gan ei fab, Cambyses II.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **–** | **Brenin Ymerodraeth Achaemenid Persia** 559 CC - 530 CC
 | Olynydd: **Cambyses II** |
# 333 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC

380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC

338 CC 337 CC 336 CC 335 CC 334 CC - **333 CC** - 332 CC 331 CC 330 CC 329 CC 328 CC

---

## Digwyddiadau

* Alecsander Fawr yn concro gorllewin Asia Leiaf, yn cynnwys Lycia a Pisidia.
* Darius III, brenin Persia yn dienyddio Charidemus, arweinydd hurfilwyr Groegaidd, am feirniadu'r paratoadau ar gyfer Brwydr Issus.
* Ym Mrwydr Issues, gorchfygir Darius gan Alecsander, a'i orfodi i ffoi, gan adael ei wraig, dwy ferch a'i fam yn nwylo Alecsander.
* Alecsander yn penodi Nearchus yn satrap Lycia a Pamphylia yn Anatolia ac Antigonus yn satrap Phrygia.
* O Issus, mae Alecsander yn troi i'r de i Syria a Ffenicia. Wedi cipio Byblos a Sidon, mae'n gwarchae ar Tyrus.

## Genedigaethau

* Zenon o Citium, athronydd Groegaidd, sylfaenydd stoiciaeth

## Marwolaethau

* Memnon o Rhodos, hurfilwr Groegaidd
* Charidemus, hurfilwr Groegaidd
# Macedon

Macedon| Math | gwlad ar un adeg  |
| Enwyd ar ôl | Ancient Macedonians  |
|  |
| Prifddinas | Aigai, Pella, Aigai  |
| Sefydlwyd | * 808 CC
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Ancient Macedonian, Hen Roeg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Macedon  |
| Yn ffinio gyda | Thrace, Illyria  |
| Cyfesurynnau | 40.477966°N 22.32276°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Synedrion  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Crefydd/Enwad | crefydd Groeg yr Henfyd  |
| Arian | tetradrachm  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Teyrnas Macedon
Roedd **Macedon** (a adnabyddir hefyd fel **Macedonia**) (Groeg: Μακεδονία Makedonía) yn deyrnas hynafol â'i chanolfan yn rhanbarth bresennol Macedonia yng ngogledd Gwlad Groeg, cartref y Macedoniaid hynafol; ar adegau o'i hanes roedd y deyrnas yn cynnwys rhannau o wledydd presennol Gwlad Groeg, Gogledd Macedonia, Albania, Bwlgaria a Thrace. Daeth i ddominyddu'r Roeg hynafol yn y 4 CC, pan lwyddodd Philip II i orfodi'r dinas-wladwriaethau Groeg, fel Athen a Thebes, i ffurfio Cynghrair Corinth. Aeth mab Philip, Alecsander Fawr, ymlaen i oresgyn Ymerodraeth Persia. Er i deyrnas Macedon golli reolaeth ar daleithiau Ymerodraeth Persia, parhaodd i ddominyddu Gwlad Groeg ei hun nes iddi gael ei gwncweru gan Weriniaeth Rhufain yn Rhyfeloedd Macedonia (215 - 148 CC) a dod yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ar ôl hynny.

## Gweler hefyd

* Brenhinoedd Macedon
# Bithynia

Bithynia| Math | talaith, gwlad ar un adeg, ardal, ardal hanesyddol  |
|  |
| Sefydlwyd | * 322 CC
* 297 CC
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Rhufain hynafol, Twrci  |
| Cyfesurynnau | 41°N 31°E  |
| Cyfnod daearegol | Gweriniaeth Rhufain  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Teyrnas a thalaith Rufeinig yn Asia Leiaf oedd **Bithynia**. Yn y dwyrain roedd yn ffinio ar Paphlagonia, yn y gorllewin ar Mysia ac yn y de ar Phrygia, Epictetus a Galatia. Roedd nifer o ddinasoedd pwysig ar lannau'r Propontis (Môr Marmara heddiw), yn cynnwys Nicomedia, Chalcedon, Cius ac Apamea. Yn Bithynia hefyd yr oedd Nicaea, a roddodd ei henw i Gredo Nicea. Mae'n ardal fynyddig, gyda mynyddoedd Olympus "Mysaidd" yn cyrraedd 2,300 medr (7,600 troedfedd).

Talaith Bithynia yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Yn ôl haneswyr fel Herodotus, Xenophon a Strabo, llwyth Thraciaidd oedd y Bithyniaid yn wreiddiol. Roedd yr ardal yn rhan o deyrnas Lydia dan y brenin Croesus, yna dan reolaeth yr Ymerodraeth Bersaidd pan orchfygwud Croesus gan y Persiaid. Mae'n ymddangos eu bod wedi dod yn deyrnas annibynnol hyd yn oed cyn i Alecsander Fawr orchfygu Persia.

Bu cyfres o frenhinoedd ar y deyrnas annibynnol:

* Zipoites I 328-279 CC
* Nicomedes I 279-255 CC
* Zipoites II 279-276 CC
* Etazeta (llywodraethwr) 255 CC
* Ziaelas 255-228 CC
* Prusias I 228-185 CC
* Prusias II 185-149 CC
* Nicomedes II 149-128 CC
* Nicomedes III 128-94 CC
* Nicomedes IV 94-75 CC

Daeth y brenin olaf, Nicomedes IV, dan fygythiad o du Mithridates VI, brenin Pontus, a bu raid iddo ddibynnu ar fyddin Gweriniaeth Rhufain i'w adfer i'w orsedd. Pan fu farw yn 74 OC, gadawodd ei deyrnas i Rufain yn ei ewyllys.

Fel talaith Rufeinig, roedd ffiniau Bithynia yn amrywio, ac ar brydiau fe'i cyfunid a thalaith Pontus.

| **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia
 |
# Pergamon

Pergamon|  |
| Math | dinas hynafol, safle archaeolegol Groeg yr Henfyd, polis  |
| LL-Q150 (fra)-Xenophôn-Pergame.wav  |
| Sefydlwyd | * 8 g CC
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Pergamon and its Multi-Layered Cultural Landscape  |
| Sir | Bergama, Asia, teyrnas Pergamon  |
| Gwlad | Twrci, Twrci  |
| Arwynebedd | 315.46 ha, 426.928 ha  |
| Cyfesurynnau | 39.11667°N 27.18333°E, 39.116667°N 27.183333°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | rhan o Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
| Arian | cistophorus  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas Roegaidd yn Mysia, gogledd-orllewin Anatolia (Twrci heddiw) oedd **Pergamon** neu **Pergamum**  (Groeg: **Πέργαμος**, **Bergama** heddiw). Tyfodd yn deyrnas bwysig yn y cyfnod Helenistaidd dan y frenhinllin Attalid (281 - 133 CC.

Daeth Philetaerus, mab Attalus, i rym yn 281 CC wedi diwedd Teyrnas Thrace. Ochrodd Pergamon gyda Gweriniaeth Rhufain yn gyson, er enghraifft cefnogodd Attalus I (241-197 CC) y Rhufeiniaid yn erbyn Philip V, brenin Macedon, a chefnogodd Eumenes II (197-158 CC) Rufain yn erbyn Perseus, brenin Macedon. Fel gwobr am eu cefnogaeth i Rufain yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd, rhoddwyd holl diriogaethau'r Seleuciaid yn Asia Leiaf i Pergamon. Ymladdasant sawl gwaith yn erbyn y Galatiaid; dethlir eu buddugoliaethau dros y Galatiad mewn cyfres o gerfluniau enwog sydd wedi goroesi fel copïau Rhufeinig.

Pan fu'r brenin Attalus III (138-133 CC) farw heb adael mab yn 133 CC, gadawodd ei deyrnas i Rufain yn ei ewyllys i arbed rhyfel cartref. Roedd Pergamon yn ganolfan bwysig i Gristionogaeth gynnar. Ymhlith y gweddillion enwocaf o'r ddinas mae Allor Pergamon, yn awr yn Amgueddfa Pergamon yn ninas Berlin. Yr allor yma, oedd wedi ei gysegru i Zews, oedd "Gorsedd Satan" yn Llyfr y Datguddiad yn y Testament Newydd. Roedd eglwys Pergamon yn un o'r Saith Eglwys y cyfeirir atynt yn Llyfr y Datguddiad.

Teml Trajan yn Pergamon
## Pobl enwog o Pergamon

* Epigonus (3ydd ganrifCC), cerflunydd
* Aeulius Nicon (2 CC), pensaer
* Galen (tua 129 -200/216 OC), meddyg ac awdur
# Pontus

Pontus|  |
| Math | ardal, ardal hanesyddol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Twrci  |
| Cyfesurynnau | 40.68°N 37.83°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ardal ar ochr ddeheuol y Môr Du yw **Pontus** (Groeg: *Πόντος*), yn awr yn Nhwrci.

Sefydlwyd Teyrnas Pontus gan Mithradates Ktistes tua 302 CC, yn y cyfnod yn dilyn marwolaeth Alecsander Fawr. Sefydlodd frenhinllin a barhaodd hyd 64 CC. Y mwyaf adnabyddus o'i brenhinoedd oedd Mithridates VI neu Mithradates Eupator, a elwir yn "Mithridates Fawr". Gorchfygwyd ef yn y diwedd gan y Rhufeiniaid dan Gnaeus Pompeius Magnus yn 64 CC. Unwyd rhan o'r deyrnas a Bithynia i greu talaith **Pontus a Bithynia**.

Yn 62 OC, gwnaed Pontus yn dalaith gan yr ymerawdwr Nero. Fe'i rhennnid yn dair rhan: Pontus Galatĭcus yn y gorllewin, P. Polemoniācus yn y canolbarth a P. Cappadocius yn y dwyrain, yn ffinio ar Cappadocia (Armenia Minor).

Ardal Pontus

| **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia
 |
# Ymerodraeth Seleucaidd

Ymerodraeth Seleucaidd| Enghraifft o: | Hellenistic kingdom, ymerodraeth, gwlad a oedd unwaith yn enfawr, gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 63 CC  |
| Poblogaeth | 35,000,000  |
| Crefydd | Crefydd groeg yr henfyd  |
| Dechrau/Sefydlu | 312 CC  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Olynydd | Parthia  |
| Gwladwriaeth | Ymerodraeth Seleucaidd  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/070\_b  |
| Quora | Seleucid-empire  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yr **Ymerodraeth Seleucaidd** oedd y deyrnas Helenistaidd a sefydlwyd yn y Dwyrain Canol yn dilyn marwolaeth Alecsander Fawr, ac a barhaodd o 311 hyd 63 CC.

Sefydlwyd y deyrnas gan un o gadfridogion Alecsander, **Seleucus I Nicator**, Groeg: Σέλευκος Νικάτωρ (*Nicator,* "y Buddugol"). Wedi marwolaeth Alecsander daeth i reoli ardal eang oedd yn ymestyn hyd at Afon Indus. Tua 305 CC sefydlodd Seleucia ar y Tigris fel prifddinas newydd. Yn ddiweddarach, symudwyd y brifddinas i Antiochia.

Tyfodd y deyrnas yn ysfod teyrnasiad Antiochus Fawr, ond erbyn yr ail ganrif CC roedd yn dechrau dadfeilio. Cipiwyd llawer o'i thiriogaethau dwyreiniol gan y Parthia, ac yn 64 CC gorchfygodd byddin Gweriniaeth Rhufain dan Gnaeus Pompeius Magnus y gweddill.

Yr Ymerodraeth Seleucaidd tua 323 CC
## Teyrnoedd Seleucaidd

Seleucus I Nicator
* Seleucus I Nicator (Satrap 311 - 305 CC , Brenin 305 CC - 280 CC)
* Antiochus I Soter (cyd-frenin ers 291, brenin 280 - 261 CC)
* Antiochus II Theos (261 - 246 CC)
* Seleucus II Callinicus ( 246 - 225 CC)
* Seleucus III Ceraunus (neu Soter) ( 225 - 223 CC)
* Antiochus III Mawr (223 - 187 CC)
* Seleucus IV Philopator (187 - 175 CC)
* Antiochus IV Epiphanes (175 - 164 CC)
* Antiochus V Eupator (164 - 162 CC)
* Demetrius I Soter (162 - 150 CC)
* Alexander I Balas (154 - 145 CC)
* Demetrius II Nicator (145 - 138 CC)
* Antiochus VI Dionysus (neu Epiphanes) (145 - 140 CC?)
* Diodotus Tryphon (140? - 138 CC)
* Antiochus VII Euergetes Sidetes ( 138 - 129 CC)
* Demetrius II Nicator (eto 129 - 126 CC)
* Alexander II Zabinas (129 - 123 CC)
* Cleopatra Thea (126 - 123 CC)
* Seleucus V Philometor(126/125 CC)
* Antiochus VIII Grypus (125 - 96 CC)
* Antiochus IX Cyzicenus (114 - 96 CC)
* Seleucus VI Epiphanes Nicator (96 - 95 CC)
* Antiochus X Eusebes Philopator (95 - 92 CC neu 83 CC)
* Demetrius III Eucaerus (neu Philopator) (95-87 CC)
* Antiochus XI Ephiphanes Philadelphus (95 - 92 CC)
* Philippus I Philadelphus (95 - 84/83 CC)
* Antiochus XII Dionysus (87 - 84 CC)
* (Tigranes Fawr, brenin Armenia) (83 - 69 CC)
* Seleucus VII Kybiosaktes neu Philometor (70au CC - 60au CC?)
* Antiochus XIII Asiaticus (69 - 64 CC)
* Philippus II Philoromaeus (65 - 63 CC)
# 200 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC

250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC

205 CC 204 CC 203 CC 202 CC 201 CC - **200 CC** - 199 CC 198 CC 197 CC 196 CC 195 CC

---

## Digwyddiadau

Y byd tua'r flwyddyn 200 CC (cliciwch i weld y ddelwedd lawn
* Llynges Philip V, brenin Macedon yn gorchfygu llynges Rhodos a'i fyddin yn ymosod ar Caria yn nhiriogaeth Pergamon
* Yr Acarnaniaid, gyda chefnogaeth Macedon, yn ymosod ar Attica. Mae Athen yn ceisio cynghrair ag Attalus I, brenin Pergamon, ac a Gweriniaeth Rhufain
* Llysgennad Rhufeinig, Marcus Aemilius Lepidus , yn gwahardd Philip V rhag rhyfela yn erbyn unrhyw wladwriaeth Roegaidd. Mae Philip yn gwrthod, gan ddechrau rhyfel rhwng Macedon a Rhufain

## Genedigaethau

* Jia Yi, gwleidydd a bardd o Tsieina

## Marwolaethau

* Euthydemus I, brenin Bactria (tua'r dyddiad yma)
# Tyrciaid

Tyrciaid| Enghraifft o: | poblogaeth, cenedl, pobl, grŵp ethnig, Cenedligrwydd  |
| Math | preswylydd, Asiaid, Dwyreinwyr Canol, Ewropeaid  |
| Mamiaith | Tyrceg  |
| Poblogaeth | 65,000,000  |
| Crefydd | Swnni, alevism, swffïaeth  |
| Rhan o | Pobl Twrcaidd  |
| Yn cynnwys | Cypriaid Twrcaidd, Twrciaid Meskhet  |
| Enw brodorol | Türkler  |
| Gwladwriaeth | Twrci, Yr Almaen, Syria, Irac, Bwlgaria, Unol Daleithiau America, Ffrainc, y Deyrnas Unedig, Yr Iseldiroedd, Awstria, Awstralia, Gwlad Belg, Canada, Gwlad Groeg, Y Swistir, Sweden, Rwsia, Casachstan, Gogledd Macedonia, Denmarc, Cirgistan, Rwmania, Yr Eidal, Aserbaijan, Wcráin, Gogledd Cyprus  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Rhai o'r Tyrciaid enwog o Dwrci a'r diaspora
Grŵp ethnig a chenedl yw'r **Tyrciaid** (Tyrceg: *Türk ulusu* neu *Türkler*) sy'n byw yn Nhwrci yn bennaf. Defnyddir y gair hefyd i gyfeirio at ddinasyddion Twrci yn gyffredinol, ond dydy'r Cyrdiaid yn nwyrain Twrci ddim yn ystyried eu hunain yn 'Dyrciaid' o ran cenedligrwydd. Yn ogystal, ceir nifer o Dyrciaid neu bobl o dras Dyrcaidd sydd i'w cael fel lleiafrifoedd ethnig ar hen diriogaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid (yn bennaf yn Bwlgaria, Cyprus, Georgia, Gwlad Groeg, Irac, Kosovo, Macedonia, Rwmania a Syria). Ceir cymunedau o fewnfudwyr Tyrcaidd yn Ewrop hefyd (yn enwedig yn yr Almaen, Ffrainc, gwledydd Prydain, a'r Iseldiroedd), ac yng Ngogledd America ac Awstralia. Maent yn wreiddiol o Ganolbarth Asia ac yn siarad Tyrceg fel mamiaith.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dwrci**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Glas

Glas|  |
| Enghraifft o: | lliw primaidd  |
| Math | goleuni, gwyrddlas  |
| Rhan o | 7-liw'r enfys, RGB color space, lliw  |
| Rhagflaenwyd gan | gwyrdd  |
| Olynwyd gan | indigo  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01g5v  |
| Thesawrws y BNCF | 32820  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Lliw yw **glas**, yn cyfateb i olau â thonfedd o tua 440–490 nanomedr. **Glesni** yw'r cyflwr o fod yn las. Yn Gymraeg, arferai'r gair 'glas' gyfeirio at y lliwiau yr ydym yn eu galw'n gwyrdd a llwyd erbyn hyn (ystyriwch y gair 'glaswellt' er enghraifft).

Mae glas yn un o'r lliwiau primaidd ynghyd â coch a gwyrdd ar y sbectrwm biolegol, a gyda melyn yn y sbectrwm celf.

Wiciadur
Chwiliwch am glas
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **liw**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Coch

Coch|  |
| Enghraifft o: | lliw primaidd  |
| Math | goleuni, lliw  |
| Rhan o | 7-liw'r enfys  |
| Rhagflaenwyd gan | fioled  |
| Olynwyd gan | oren  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06fvc  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Lliw yw **coch**, yn cyfateb i olau â thonfedd hir o dua 625–760 nanomedr. Mae coch yn un o'r lliwiau cynradd.

## Etymoleg

Daw'r gair *coch* o'r Lladin Diweddar *coccum* ‘aeronen goch; prinwydden (derwen goch); coch y derw’ a ddaw ei hun o'r Hen Roeg *kókkos* ‘grawn, cnewyllyn; prinwydden; coch y derw’. Mae'n cyfateb i'r gair am y lliw coch yn yr Albaneg sef *kuq*.

## Symboliaeth

Mae'r lliw coch yn gallu symboleiddio'r canlynol: Perygl, rhyfel, gwaed, poen, Comiwnyddiaeth, Sosialaeth, dicter, cariad a nwyd.

Mae rhosod coch yn symbol o gariad a phabïau yn symbol marwolaeth, yn enwedig marwolaethau milwyr yn ystod rhyfel.

Y Ddraig Goch yw arwyddlun cenedlaethol Cymru; cyfeirir ati am y tro cyntaf yng ngwaith Nennius.

## Ystyron eraill

Yn y Gymraeg mae "coch" yn gyfystyr a "*blue*" yn Saesneg yn yr ystyr "masweddus", "budr" (yn ymwneud â rhyw), e.e. jôc coch, ffilm goch (*blue movie*). Mae coch yn lliw a gysylltir â phuteindra mewn sawl diwylliant, gyda llusern goch neu ryw arwydd coch arall yn y ffenestr yn dynodi bod rhyw am dal ar gael yn y tŷ hwnnw (fel yn achos yr ardal golau coch adnabyddus De Wallen yn Amsterdam). Ceir y gyfrol *Englynion Coch* gan Wasg y Lolfa - englynion yn ymwneud â rhyw.

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am Coch
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Baner Albania

Baner Albania|  |
| Enghraifft o: | baner cenedlaethol  |
| Lliw/iau | coch, du  |
| Dechrau/Sefydlu | 7 Ebrill 1992  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0p\_8m  |

Baner Albania
Eryr deuben du ar faes coch yw **baner Albania**. Ymddangosodd yr eryr du yn gyntaf ar faner y wlad yn y bymthegfed ganrif pan ddaeth Albania'n rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd. Mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol yn 1912 pan enillodd Albania ei hannibyniaeth, a newidiodd dyluniad y faner nifer o weithiau trwy gydol yr ugeinfed ganrif yn sgil hanes cymhleth y wlad cyn i'r fersiwn cyfredol gael ei fabwysiadu ar 7 Ebrill, 1992.

## Ffynonellau

* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Albania**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Baner yr Almaen

Baner yr Almaen|  |
| Enghraifft o: | baner cenedlaethol  |
| Lliw/iau | du, coch, aur  |
| Dechrau/Sefydlu | 1917  |
| Genre | horizontal triband  |
| Enw brodorol | Flagge Deutschlands  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0j9x1  |
| Quora | Flag-of-germany  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Baner yr Almaen
Baner drilliw lorweddol o stribedi du, coch ac aur yw **baner yr Almaen**. Yn 1848 ceisiwyd i uno taleithiau Conffederasiwn yr Almaen; ni sefydlwyd undeb, ond dyluniwyd baner o liwiau gwisg filwrol y fyddin Almaenig yn Rhyfeloedd Napoleon hwyr yn y y ddeunawfed ganrif. Unwyd y mwyafrif o'r taleithiau i'r Ymerodraeth Almaenig yn 1871, ond yn lle defnyddio'r faner hon mabwysiadwyd baner drilliw lorweddol o stribedi du, gwyn a choch o dan reolaeth Otto van Bismarck. Roedd hon yn gyfuniad o goch y Gynghrair Hanseatig a du a gwyn Prwsia, lle yr oedd Bismarck yn ganghellor.

Yn dilyn trechiad yr Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf, sefydlwyd Gweriniaeth Weimar yn 1919 a mabwysiadwyd y faner ddu, coch ac aur yn swyddogol. Pan ddaeth y Natsïaid i rym yn 1933 mabwysiadwyd faner newydd, y Hakenkreuz, oedd yn adfer y lliwiau ymerodraethol: swastica du o fewn cylch gwyn ar faes coch.

Ar ôl cwymp y Drydedd Reich ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, rhannwyd yr Almaen yn bedwar sector, ac unodd y tri sector gorllewinol i ffurfio Gorllewin yr Almaen ddemocrataidd, gyda Dwyrain yr Almaen yn wlad gomiwnyddol. Defnyddiodd y ddwy wlad y faner drilliw ddu, coch ac aur, ond gosodwyd arfbais Dwyrain yr Almaen yng nghanol ei baner hithau. Ers aduniad y wlad yn 1990, yn sgil cwymp Mur Berlin y flwyddyn gynt, mabwysiadwyd y faner drilliw blaen.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **yr Almaen**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
## Ffynonellau

* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)
# Baner Awstria

Baner Awstria
Baner drilliw lorweddol o stribedi uwch ac is coch a stribed canol gwyn yw **baner Awstria**. Yn ôl chwedl daw'r dyluniad o grysbais waedlyd Dug Leopold V yn dilyn brwydr yn y Croesgadau. Roedd y stribed gwyn yn cynrychioli'r rhan lân o'i grysbais a orchuddiwyd gan wregys ei gleddyf.

Mae'r cofnod cyntaf o'r faner yn dyddio yn ôl i 1191, sy'n nodi baner Awstria fel un o rai hynaf y byd. Mabwysiadwyd yn swyddogol yn dilyn cwymp y Habsburgiaid a ffurfiad gweriniaeth yn 1918. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan oedd Awstria'n rhan o'r Drydedd Reich (gweler Anschluss), gwaharddwyd y faner a'r arfbais genedlaethol. Ail-fabwysiadwyd ar 1 Mai, 1945.

## Ffynonellau

* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Awstria**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Baner Andorra

Baner Andorra|  |
| Enghraifft o: | baner cenedlaethol  |
| Lliw/iau | glas, melyn, coch  |
| Rhan o | coats of arms and flags of Andorra  |
| Dechrau/Sefydlu | 27 Awst 1971  |
| Genre | tricolor, vertical triband  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/025xq4  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Baner Andorra
Baner drilliw fertigol gyda stribed chwith glas, stribed dde coch, a stribed canol melyn gydag arfbais Andorra yn ei ganol yw **baner Andorra**. Mae'r lliwiau yn cynrychioli dibyniaeth y wlad ar Ffrainc a Sbaen: mae glas a choch ar faner Ffrainc ac mae melyn a choch ar faner Sbaen.

## Ffynonellau

* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Andorra**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Baner Gwlad Belg

Baner Gwlad Belg
Baner drilliw fertigol (ar sail baner Ffrainc) o stribedi du (a ddaw o darian yr arfbais), aur (lliw'r llew ar yr arfbais) a choch (o grafangau a thafod y llew) yw **baner Gwlad Belg**. Mabwysiadwyd ar 23 Ionawr 1831, yn dilyn annibyniaeth y wlad o'r Iseldiroedd yn 1830.

## Ffynonellau

* *Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)
# Baner Bwlgaria

Baner Bwlgaria| Delwedd:Flag of Bulgaria.svg, Flag of Bulgaria (digital).svg |
| Enghraifft o: | baner cenedlaethol  |
| Lliw/iau | gwyn, gwyrdd, coch  |
| Dechrau/Sefydlu | 16 Ebrill 1879  |
| Genre | horizontal triband  |
| Gwladwriaeth | Bwlgaria  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01nmj1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **baner Bwlgaria** yn faner drilliw: gwyn ar y top, gwyrdd yn y canol a choch ar y gwaelod. Mae hi'n dyddio i'r cyfnod 1861–2, pryd defnyddiwyd baner gwyrdd, gwyn a choch (yn y drefn honno) gan y Lleng Fwlgaraidd (mintai milwrol o wirfoddolwyr Bwlgaraidd yn Serbia). Mae'r faner yn ymddangos gyntaf â'i lliwiau yn eu trefn bresennol yn 1877 gyda gwirfoddolwyr Bwlgaraidd yn y rhyfel yn erbyn yr Ymerodraeth Otoman. Ar ôl rhyddhâd Bwlgaria o'r Ymerodraeth Otoman mabwysiadwyd y faner ar ei gwedd bresennol fel baner swyddogol y wlad ar 16 Ebrill 1879.

Pan gymerodd y Blaid Gomiwynyddol rym ym Mwlgaria yn 1947, ychwanegwyd arfbais Gweriniaeth Pobl Bwlgaria yn nghornel chwith uchaf y faner. Parhaodd hyd 27 Tachwedd 1990, pryd newidiwyd y cyfansoddiad i ddisodli'r arfbais.

Baner gyntaf Bwlgaria ar ei gwedd bresennol (1877)