Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Germania Superior

Germania Superior|  |
| Math | Talaith Rufeinig  |
|  |
| Prifddinas | Mainz, Trier  |
| Sefydlwyd | * 83
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Roman Gaul, yr Ymerodraeth Rufeinig  |
| Sir | Diocese of Gaul  |
| Gwlad | Rhufain hynafol, yr Ymerodraeth Alaidd, Rhufain hynafol  |
| Yn ffinio gyda | Upper German-Raetian Limes  |
| Cyfesurynnau | 49.15°N 7.69°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Roedd **Germania Superior** ("Germania Uchaf") yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Fe'i gelwid yn 'uchaf' am ei bod yn uwch i fyny Afon Rhein na *Germania Inferior*. Roedd yn cynnwys y tiriogaethau sy'n awr yng ngorllewin Y Swistir, rhan o ddwyrain Ffrainc o gwmpas Mynyddoedd y Jura ac Alsace, a de-orllewin Yr Almaen. Y dinasoedd pwysicaf oedd *Besontio* (Besançon heddiw), *Argentorate* (Strasbourg heddiw) a *Aquae Mattiacae* (Wiesbaden). Prifddinas y dalaith oedd *Moguntiacum* (Mainz heddiw).

Talaith Germania Superior yn yr Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC
Gorchfygwyd pobloedd yr ardal, y Belgae, gan Iŵl Cesar. Dywedir fod y Belgae yn gymysgedd o Geltiaid ac Almaenwyr, neu'n Geltiaid o dras Almaenig. Yn 90 daeth Germania Superior yn dalaith ymerodraethol, gan ennill llawer o diriogaeth oddi wrth Gallia Lugdunensis. Cyn iddo ddod yn ymerawdwr by Trajan yn rhaglaw Germania Superior rhwng 96 a 98.

Tua 300 daeth y rhan o'r dalaith sy'n awr yn y Swistir yn rhan o dalaith Provincia Maxima Sequanorum cyn dod yn rhan o Fwrgwndi yn nechrau'r 5g.

| **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia
 |
# Louise o Orléans, brenhines Gwlad Belg

| Louise o Orléans, brenhines Gwlad Belg |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Louise-Marie Thérèse Charlotte Isabelle d'Orléans  3 Ebrill 1812  Palermo  |
| Bu farw | 11 Hydref 1850  o diciâu  Oostende  |
| Dinasyddiaeth | Ffrainc  |
| Galwedigaeth | artist dyfrlliw, cymar, pendefig  |
| Swydd | Consort of the Belgians  |
| Tad | Louis Philippe I  |
| Mam | Maria Amalia o Napoli a Sisili  |
| Priod | Leopold I  |
| Plant | Louis Philippe, Crown Prince of Belgium, Leopold II, brenin Gwlad Belg, Tywysog Philippe, Cownt Fflandrys, Charlotte van België  |
| Llinach | House of Orléans, Tŷ Sachsen-Coburg a Gotha  |
| Gwobr/au | Urdd y Frenhines Maria Luisa, Urdd y Groes Serennog  |
| llofnod |
|  |

Ganed **Louise o Orléans** (3 Ebrill 1812 - 11 Hydref 1850) yn *Louise o Orléans*, yn aelod o Dŷ'r Orléans, ac felly roedd ganddi hawl i reng Tywysoges drwy Waed. Priododd y brenin Leopold I o Wlad Belg yn erbyn ei hewyllys, ond fe'i triniodd gyda pharch ac ystyriaeth, a daeth yn fuan i fod yn hapus yn y briodas. Yn fenyw swil, roedd yn well gan Louise fyw bywyd tawel wedi'i neilltuo i'w phlant, ond roedd yn mwynhau ambell ddawns fasgiau. Roedd hi hefyd yn fenyw elusennol iawn, yn aml yn ymweld â chartrefi'r rhai mewn angen ac yn rhoi cymorth ariannol iddynt. Yn ogystal â'i gwaith elusennol, roedd gan y Frenhines Louise ddiddordeb hefyd mewn materion gwleidyddol, ac roedd y Brenin Leopold yn aml yn ceisio ei chyngor ar faterion diplomyddol. Roedd gan y cwpl bedwar o blant gyda'i gilydd, gan gynnwys Leopold II o Wlad Belg a'r Ymerodres Carlota o Fecsico.

Ganwyd hi yn Palermo yn 1812 a bu farw yn Oostende yn 1850. Roedd hi'n blentyn i Louis Philippe I a Maria Amalia o Napoli a Sisili.

## Gwobrau

Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Louise o Orléans yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

- Urdd y Frenhines Maria Luisa
 - Urdd y Groes Serennog

## Cyfeiriadau
# 1825

18g - **19g** - 20g

1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au

1820 1821 1822 1823 1824 - **1825** - 1826 1827 1828 1829 1830

---

## Digwyddiadau

* 6 Awst - Bolifia yn gael ei annibyniaeth.
* 1 Rhagfyr - Nicolas I yn dod yn tsar Rwsia.

Nicolas I, tsar Rwsia ers 1 Rhagfyr
## Genedigaethau

* 4 Mai - Thomas Henry Huxley, biolegydd (m. 1895)
* 7 Mehefin - Richard Doddridge Blackmore, nofelydd (m. 1900)
* 25 Hydref - Johann Strauss II, cyfansoddwr (m. 1899)

## Marwolaethau

* 16 Ebrill - Hugh Jones, Maesglasau, llenor ac emynwr, 75
* 17 Ebrill - Johann Heinrich Füssli, arlunydd, 84
* 7 Mai - Antonio Salieri, cyfansoddwr, 74
* 10 Awst - Joseph Harris (Gomer), llenor a golygydd, tua 52
* 1 Rhagfyr - Alexander I, tsar Rwsia, 47
* 29 Rhagfyr - Jacques-Louis David, arlunydd, 77

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Wilhelm Hauff - *Der Mann im Mond*
* William Hazlitt - *The Spirit of the Age*

### Drama

* Alexandr Pushkin - *Boris Godunov*

### Barddoniaeth

* Felicia Hemans - *The Forest Sanctuary*

### Cerddoriaeth

* Vincenzo Bellini - *Adelson e Salvini* (opera)
* Charles Edward Horn - "Cherry Ripe" (cân; cerdd gan Robert Herrick)

## Gwyddoniaeth

* Darganfod yr elfen gemegol Alwminiwm gan Hans Christian Ørsted
# Centre-Val de Loire

Centre|  |
|  |
| Math | rhanbarthau Ffrainc  |
|  |
| Prifddinas | Orléans  |
| Poblogaeth | 2,587,031  |
| Sefydlwyd | * 4 Mehefin 1960
 |
| Pennaeth llywodraeth | François Bonneau  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Western defense and security zone  |
| Sir | Ffrainc Fetropolitaidd  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Arwynebedd | 39,151 km²  |
| Yn ffinio gyda | Île-de-France, Pays de la Loire, Normandie, Auvergne-Rhône-Alpes, Nouvelle-Aquitaine, Bourgogne-Franche-Comté, Auvergne  |
| Cyfesurynnau | 47.5°N 1.75°E  |
| FR-CVL  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Rhanbarthol Centre-Val de Loire  |
| Pennaeth y Llywodraeth | François Bonneau  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng nghanolbarth Ffrainc yw **Centre-Val de Loire**. Mae ganddo boblogaeth o tua 2.5 miliwn o bobl. Orléans yw'r brifddinas weinyddol, er mai Tours yw'r ddinas fwyaf o ran poblogaeth.

Lleoliad Centre-Val de Loire yn Ffrainc
## Geirdarddiad

Fel llawer o enwau gwneud (neu fodern) yn Ffrainc, fe'i crewyd gan y Llywodraeth drwy ddod a nifer o ranbarthau llai at ei gilydd. Dewisiwyd yr enw "Centre" oherwydd fod yr ardal yng nghalon ieithyddol yr hen wlad. Cynigiwyd ei newid gan ei fod yn enw mor ddiddychymyg, ac nad oedd yn union yn y canol, a chynigiwyd: *Cœur de Loire* (Calon y Loire). Ar 17 Ionawr 2015, yn sgil rhai newidiadau i'r rhanbarthau Ffrengig, newidiwyd yr enw i *"Centre-Val de Loire"*. Dewisiwyd yr enw gan fod yr enw *Val de Loire* yn creu delweddau positif o ddyffryn ffrwythlon a'i ffordd araf o fyw ynghyd a'i dywyd mwyn ac, wrth gwrs, gan ei fod yn atyniad twristaidd.

## Départements

Mae Centre-Val de Loire yn cynnwys chwe *département*:

* Cher
* Eure-et-Loir
* Indre
* Indre-et-Loire
* Loiret
* Loir-et-Cher

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Blois

Blois|  |
|  |
| Math | cymuned, dinas  |
|  |
| Poblogaeth | 47,219  |
| Pennaeth llywodraeth | Marc Gricourt  |
| Gefeilldref/i | Weimar, Urbino, Waldshut-Tiengen, Lewes, Sighișoara, Huế, Cáceres, Azrou  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | arrondissement of Blois, canton of Blois-4, canton of Blois-5, Loir-et-Cher  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Arwynebedd | 37.46 km²  |
| Uwch y môr | 73 metr, 63 metr, 135 metr, 101 metr  |
| Gerllaw | Afon Loire  |
| Yn ffinio gyda | Fossé, Chailles, La Chaussée-Saint-Victor, Saint-Gervais-la-Forêt, Saint-Sulpice-de-Pommeray, Villebarou, Vineuil, Valencisse, Valloire-sur-Cisse  |
| Cyfesurynnau | 47.5931°N 1.3272°E  |
| Cod post | 41000  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Blois  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Marc Gricourt  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Blois** yw prifddinas *département* Loir-et-Cher yn *région* Centre-Val de Loire yng nghanolbarth Ffrainc.

Saif Blois ar afon Loire, hanner y ffordd rhwng Tours ac Orléans. Ceir y cyfeiriad cyntaf at y ddinas yn 410, pan gipiwyd hi gan yr arweinydd Llydewig Iuomadus, a sefydlodd deyrnas annibynnol a barhaodd hyd 491, pan gipiwyd Blos gan Clovis I.

## Enwogion

* Steffan, brenin Lloegr (1096-1154)
* Louis XII, brenin Ffrainc

## Adeiladau nodedig

* Château de Blois
* Eglwys Gadeiriol Blois
# Louis V, brenin Ffrainc

| Louis V, brenin Ffrainc |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 967, 966  |
| Bu farw | 22 Mai 987  Compiègne  |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | brenin Gorllewin Francia  |
| Tad | Lothair, brenin Ffrainc  |
| Mam | Emma of Italy  |
| Priod | Adelaide-Blanche o Anjou  |
| Llinach | Y Carolingiaid  |

Brenin "Gorllewin Francia" ers 2 Mawrth 986 oedd **Louis V, brenin Ffrainc** (c. 966 – 21 Mai 987).

Llysenw: *Louis le Fainéant*

Mab y brenin Lothaire a'i wraig Emma o'r Eidal oedd Louis. Priododd Adelaide-Blanche o Anjou.

Louis V

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Lothaire** | **Brenin Ffrainc** 986 – 987
 | Olynydd: **Huw Capet** |
# Bourges

Bourges|  |
|  |
| Math | cymuned  |
|  |
| Poblogaeth | 64,186  |
| Pennaeth llywodraeth | Yann Galut  |
| Gefeilldref/i | Yoshkar-Ola, Forlì, Koszalin, Aveiro, Palencia, Augsburg, Peterborough  |
| Nawddsant | Austregisilus  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Cher, canton of Bourges-5, arrondissement of Bourges  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Arwynebedd | 68.74 km²  |
| Uwch y môr | 153 metr, 120 metr, 169 metr, 142 metr  |
| Gerllaw | Yèvre, Auron, Moulon  |
| Yn ffinio gyda | La Chapelle-Saint-Ursin, Fussy, Marmagne, Osmoy, Plaimpied-Givaudins, Saint-Doulchard, Saint-Germain-du-Puy, Saint-Michel-de-Volangis, Soye-en-Septaine, Le Subdray, Trouy, Vasselay  |
| Cyfesurynnau | 47.0836°N 2.3956°E  |
| Cod post | 18000  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Bourges  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Yann Galut  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a *commune* yng nghanolbarth Ffrainc yw **Bourges**. Hi yw prifddinas *département* Cher. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 72,480.

Ymsefydlodd y Cubi, cangen o lwyth Celtaidd y Bituriges yma, a daeth y ddinas, dan yr enw Avaricum. yn brifddinas iddynt. Yn ystod gwrthryfel Vercingetorix yn erbyn Rhufain, cipiwyd Avaricum gan Iŵl Cesar ym mis Mawrth 52 CC. Yn nghyfnod yn Ymerodraeth Rufeinig, parhaodd Avaricum i fod yn bwysig. Mae'r eglwys gadeiriol yn nodedig, ac wedi ei nodi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Enwogion

* Louis XI, brenin Ffrainc
* Berthe Morisot, arlunydd

Eglwys Gadeiriol Bourges
# 1135

11g - **12g** - 13g

1080au 1090au 1100au 1110au 1120au - **1130au** - 1140au 1150au 1160au 1170au 1180au

1130 1131 1132 1133 1134 - **1135** - 1136 1137 1138 1139 1140

---

## Digwyddiadau

* **Llyfrau** -

## Genedigaethau

* 30 Mawrth - Maimonides, athronydd (m. 1204)

## Marwolaethau

* 1 Rhagfyr - Y brenin Harri I o Loegr
# Môr Marmara

Môr Marmara|  |
| Math | môr mewndirol  |
| Enwyd ar ôl | Marmara Island  |
|  |
| Cysylltir gyda | Y Môr Du, Y Môr Canoldir  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Môr Canoldir  |
| Gwlad |  Twrci |
| Arwynebedd | 11,350 km²  |
| Cyfesurynnau | 40.75°N 28°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Môr Marmara
Môr sy'n cysylltu'r Môr Du a Môr Aegaea yw **Môr Marmara** (Twrceg: *Marmara Denizi*, Groeg: *Θάλασσα του Μαρμαρά* neu *Προποντίς*). Yn y cyfnod clasurol, gelwid ef y **Propontis** (Groeg: Προποντίς).

Mae Môr Marmara yn gwahanu than Ewropeaidd Twrci oddi wrth y rhan Asiaidd o'r wlad. Yn y gogledd mae culfor y Bosphorus yn arwain i'r Môr Du, tra yn y de-orllewin mae culfor y Dardanelles yn ei gysylltu a Môr Aegaea. Mae ganddo arwynebedd o 11,350 km², ac mae'n 1,370 medr o ddyfnder yn ei fan dyfnaf.

Daw'r rnw oherwydd bod Ynys Marmara yn y môr yma yn cynhyrchu marmor (Groeg: *marmaro*). Ynys arall ym Môr Marmara yw İmralı, lle mae Abdullah Öcalan wedi ei garcharu.
# Dardanelles

Dardanelles|  |
| Math | culfor  |
| Enwyd ar ôl | Helle, Dardanos  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Môr Marmara, Y Môr Du  |
| Sir | Çanakkale  |
| Gwlad | Twrci  |
| Cyfesurynnau | 40.2°N 26.4°E  |
| Hyd | 61 cilometr  |
|  |
| Statws treftadaeth | Important Bird Area  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Dardanelles**
Culfor sy'n gorwedd rhwng rhan Ewropeaidd Twrci a'r rhan Asiaidd (Asia Leiaf) yw'r **Dardanelles** (hen enw Groeg **Hellespont**; Tyrceg *Çannakale Boğazi*). Mae'n ffurfio sianel morwrol rhwng Môr Aegea a Môr Marmara sydd o bwys strategol mawr ers canrifoedd. Ei hyd yw tua 60 km (37 milltir). Ar ei letaf mae 3½ milltir yn gwahanu'r ddwy lan, ond dim ond tua hanner milltir yn y man cyfyngaf.

Yr Hellespont (*Hellespontos*) oedd ei enw yn Hen Roeg, ar ôl y cymeriad chwedlonol Helle, ferch Athamas a Nephele. Roedd yn enwog yn yr Henfyd am ei gysylltiad â chwedl Hero a Leander ac am y bont o gychod a godwyd gan Xerxes er mwyn i'w fyddin ei groesi. Roedd y wlad ar y lan Asiaidd yn dwyn yr un enw.

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf gwelwyd brwydro mawr rhwng y Cynghreiriaid a lluoedd Twrci yn y Dardanelles, yn arbennig ar orynys Gallipoli.
# Cappadocia

Cappadocia|  |
| Math | rhanbarth, atyniad twristaidd, ardal hanesyddol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Rhanbarth Canoldir Anatolia  |
| Gwlad |  Twrci |
| Cyfesurynnau | 38.67056°N 34.83917°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Golygfa yn Cappadocia
Yn yr henfyd, **Cappadocia** neu **Capadocia**, Twrceg: **Kapadokya**, Groeg: Καππαδοκία (Kappadokía), oedd yr enw a ddefnyddid am ran sylweddol o ganolbarth Asia Leiaf (Twrci heddiw). Nid yw'n enw rhanbarth swyddogol yn Nhwrci heddiw, ond mae'n parhau i gael ei ddefnyddio ar gyfer twristiaeth, gan gyfateb yn fras i dalaith Nevşehir.

Amrywiai ffiniau Cappadocia; yn amser Herodotus roedd tiroedd y Cappadociaid yn ymestyn o ardal Mynydd Taurus hyd y Môr Du. Yn yr ystyr yma, roedd yn ffinio ag Afon Euphrates yn y dwyrain a Pontus yn y gogledd.

Ceir cofnodion am Cappadocia yng nghyfnod yr Ymerodraeth Bersaidd, yn ystod teyrnasiad Darius I a Xerxes, fel un o'r gwledydd oedd yn rhan o'r ymerodraeth. Yn ddiweddarach, rannwyd yr ardal yma yn ddwy satrapi gan y Persiaid, un yn dwyn yr enw Pontus a'r llall, yng nghanol Anatolia, yn dwyn yr enw Cappadocia.

Talaith Cappadocia yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Yn ddiweddarch, concrwyd yr ardal am gyfnod gan Perdiccas, un o gadfridogion Alecsander Fawr, ond llwyddodd i ennill ei hanibyniaeth yn weddol fuan. Pan ddechreuodd dylanwad Gweriniaeth Rhufain gyrraedd yr ardaloedd hyn, bu'r Cappadociaid mewn cynghrair a Rhufain yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd. Cawsant gefnogaeth Rhufain yn erbyn ymosodiadau Mithridates VI, brenin Pontus a Tigranes Fawr, brenin Armenia. Wedi i Rufain orchfygu'r ddau yma, daeth Ariobarzanes yn frenin Cappadocia dan nawdd Rhufain.

Yn 17 OC, ar farwolaeth y brenin Archelaus, gwnaeth yr ymerawdwr Tiberius Cappadocia yn dalaith Rufeinig. Ad-feddiannwyd Cappadocia gan y Persiaid yn dilyn marwolaeth yr ymerawdwr Valerian I yn 260.

| **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia
 |
# Hethiaid

Hethiaid|  |
| Enghraifft o: | grwp ethnig hanesyddol  |
| Math | Anatolians  |
| Crefydd | Hittite religion, hittite mythology  |
| Dechrau/Sefydlu | Mileniwm 2.  |
| Dechreuwyd | 17 g CC  |
| Daeth i ben | 12 g CC  |
| Gwladwriaeth | Hatti, Kussara  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03gsz  |
| Thesawrws y BNCF | 51992  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Pobl yn siarad yr Hetheg, iaith Indo-Ewropeaidd, ac yn byw yn Anatolia (Twrci yn awr) oedd **yr Hethiaid**. Yn y canrifoedd wedi 1600 CC, creasant ymerodraeth yn ymestyn dros ardal eang, gyda Hattusa fel prifddinas. Gyda'r Aifft a Babilon, roeddynt yn un o'r pwerau mawr yn y dwyrain canol yn y cyfnod yma. Daw'r enw *Hatti* o ddogfennau'r Asyriaid; ni wyddom beth oedd enw'r Hethiaid arnynt ei hunain.

Ymerodraeth yr Hethiad; coch tywyll: tiriogaeth yr Hethiaid tua 1560 CC; coch golau: ymestyniad mwyaf yr ymerodraeth, cyn Brwydr Kadesh. Ymerodraeth yr Aifft mewn gwyrdd
Dim ond yn y 19g yr ail-ddarganfuwyd yr Hethiaid. Yn 1834, cafodd Charles Félix Tesier (1802-1871) hyd i weddillion hen ddinas ger pentref Bogazköy yn Anatolia, a daeth yn amlwg trwy gloddio archaeolegol mai hon oedd dinas Hattusa. Gwnaed darganfyddiadau archaeolegol pwysig yma, yn cynnwys archif o ddogfennau'r ymerodraeth. Ceir llawer o sôn amdanynt yng ngofnodion yr Hen Aifft, oedd yn un o'r grymoedd oedd yn cystadlu a hwy; er enghraifft ymladdwyd Brwydr Kadesh rhwng yr Aifft a'r Hethiaid. Ceir cyfeiriadau atynt yn y Beibl hefyd.
# Phrygia

Phrygia|  |
| Math | teyrnas, ardal, ardal hanesyddol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Twrci  |
| Cyfesurynnau | 39°N 31°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Map o ardal Phrygia.
Arysgrif Phrygeg ar Fedrodd Midas yn olion Dinas Midas.
Teyrnas hynafol yng ngorllewin canolbarth Anatolia oedd **Phrygia** a ddominyddodd Asia Leiaf yn y cyfnod rhwng cwymp yr Hethiaid a goruchafiaeth Lydia (tua 1200–700 CC).

Ymsefydlodd y Phrygiaid yng ngogledd-orllewin Anatolia yn yr ail fileniwm CC. Daethant o'r Balcanau, ac mae'n bosib yr oeddynt yn hanu o'r Thraciaid. Yn sgil cwymp teyrnas Heth, ymfudodd y Phrygiaid i ucheldiroedd y canolbarth gan sefydlu'r brifddinas Gordium a'r ganolfan grefyddol yn Ninas Midas. Rhwng y 12fed a'r 9g CC, Phrygia oedd ardal orllewinol conffederasiwn y "Mushki", yn ôl croniclau'r Asyriaid. Llwyddodd y gwareiddiad hwn i reoli holl Anatolia drwy fabwysiadau arferion yr Hethiaid cynt ac adeiladu ffyrdd ar draws yr orynys. Tua'r flwyddyn 730 CC, rhannwyd dwyrain y conffederasiwn gan Asyria ac Urartu a symudodd canolfan grym i ardal Phrygia ei hun dan deyrnasiad y Brenin Midas. Cwympodd teyrnas Midas yn sgil goresgyniadau'r Cimeriaid yn y cyfnod 695–585 CC. Daeth gorllewin Anatolia dan dra-arglwyddiaeth y Lydiaid, a pharhaodd Phrygia yn enw daearyddol yn unig. Yn hwyrach daeth yr ardal dan reolaeth Persia, y teyrnasoedd Helenistiaid, y Rhufeiniaid, a'r Bysantiaid. Cymhathodd y Phrygiaid yn llwyr erbyn dechrau'r cyfnod canoloesol, a diflanodd yr enw Phrygia wedi concwest y Tyrciaid.

Ychydig a wyddom am gymdeithas y Phrygiaid. Cwlt y famdduwies Cybele oedd y grefydd fwyaf. Mae'n debyg taw ffurf ar ffiwdaliaeth oedd trefn y gymdeithas, gydag phendefigaeth o farchogion llythrennog yn rheoli'r bobloedd frodorol o'u canolfannau yn Gordium a Dinas Midas. Rheolid rhai o'r tiroedd gan archoffeiriaid y cysegrfeydd mawr megis Pessinus. Yn y canol oedd y crefftwyr a'r masnachwyr, a rhai ohonynt siŵr o fod yn dramorwyr: Groegiaid, Ffeniciaid, Syriaid, ac Urataeaid. Ffermio defaid oedd un o'r prif ddiwydiannau, a roedd gwlân Phrygia yn werthfawr gan fasnachwyr Groegaidd ym Miletus a Pergamum. Roedd y Phrygiaid yn weithwyr metel ac yn gerfwyr pren o fri, ac hefyd yn y brodwyr cyntaf ac yn enwog am eu carpedi. Roeddynt yn siarad Phrygeg, iaith Indo-Ewropeaidd sydd o bosib yn perthyn yn agos i'r Roeg.

Goroesoedd enwau'r brenhinoedd Phrygiaidd mewn straeon arwrol y Groegiaid: Gordias a'r Cwlwm Gordiaidd, y Midas chwedlonol a drodd popeth yn aur, a Mygdon gelyn yr Amasoniaid. Sonir amdanynt yn gynghreiriaid y Caerdroeaid yn yr Iliad.
# 8fed ganrif CC

8fed ganrif CC| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 8 g CC  |
| Rhan o | 1st millennium BC  |
| Rhagflaenwyd gan | 9th century BC  |
| Olynwyd gan | 7fed ganrif CC  |
| Yn cynnwys | 740s BC, 710s BC, 700s BC, 780s BC, 770s BC, 790s BC, 720s BC, 730s BC, 760s BC, 750s BC  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0b09x  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Blynyddoedd a degawdau

700au CC 701 CC 702 CC 703 CC 704 CC 705 CC 706 CC 707 CC 708 CC 709 CC

710au CC 710 CC 711 CC 712 CC 713 CC 714 CC 715 CC 716 CC 717 CC 718 CC 719 CC

720au CC 720 CC 721 CC 722 CC 723 CC 724 CC 725 CC 726 CC 727 CC 728 CC 729 CC

730au CC 730 CC 731 CC 732 CC 733 CC 734 CC 735 CC 736 CC 737 CC 738 CC 739 CC

740au CC 740 CC 741 CC 742 CC 743 CC 744 CC 745 CC 746 CC 747 CC 748 CC 749 CC

750au CC 750 CC 751 CC 752 CC 753 CC 754 CC 755 CC 756 CC 757 CC 758 CC 759 CC

760au CC 760 CC 761 CC 762 CC 763 CC 764 CC 765 CC 766 CC 767 CC 768 CC 769 CC

770au CC 770 CC 771 CC 772 CC 773 CC 774 CC 775 CC 776 CC 777 CC 778 CC 779 CC

780au CC 780 CC 781 CC 782 CC 783 CC 784 CC 785 CC 786 CC 787 CC 788 CC 789 CC

790au CC 790 CC 791 CC 792 CC 793 CC 794 CC 795 CC 796 CC 797 CC 798 CC 799 CC

800au CC 800 CC
# Assyria

Assyria|  |
| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 609 CC  |
| Dechrau/Sefydlu | 2025 (yn y Calendr Iwliaidd) CC  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Rhagflaenydd | Q2647882  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ymerodraeth Newydd Asyria (gwyrdd).
Ardal o amgylch rhan uchaf Afon Tigris yn yr hyn sydd heddiw yn Irac oedd **Asyria**
(Acadeg: Aššur). Defnyddir yr enw hefyd am y wladwriaeth a sefydlwyd yn yr ardal yma, a dyfodd yn ymerodraeth. Daw'r enw o enw'r brifddinas wreiddiol, Assur.

Yn ystod y cyfnod cynnar, o'r 20g CC hyd y 15g CC, roedd Asyria yn rheoli'r rhan fwyaf o ran uchaf Mesopotamia. O'r cyfnod yma hyd y 10g CC, lleihaodd ei grym, cyn iddi ennill grym eto trwy orchfygu ei chymdogion. Ymestynnodd ei dylanwad ymhellach dan Ymerodraeth Newydd Asyria, 911 CC hyd 612 CC. Dan ei brenin Ashurbanipal, a deyrnasodd o 668 CC hyd 627 CC, roedd yr ymerodraeth yn ymestyn cyn belled a'r Aifft. Yn ddiweddarach, collwyd yr ymerodraeth yn dilyn goresgyniadau Babilon a Persia.

Heblaw Assur, roedd ei dinasoedd pwysig yn cynnwys Kalhu (Nimrud) a Ninefeh.
# Lydia

Lydia| Math | gwlad ar un adeg, teyrnas, ardal hanesyddol, ardal ddiwylliannol  |
|  |
| Prifddinas | Sardis  |
| Sefydlwyd | * c. 1200 CC (tua)
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Lydian  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Twrci  |
| Cyfesurynnau | 40°N 30°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Arian | stater  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Teyrnas wreiddiol Lydia
Map o ymerodraeth Lydia
Roedd **Lydia** (Groeg *Λυδία*) yn ardal yng ngorllewin Anatolia, fwy neu lai yn cyfateb i daleithiau Izmir a Manisa Province yn Nhwrci fodern. Y brifddinas oedd Sardis (Twrceg: *Sart*). Ar un adeg roedd Lydia yn deyrnas oedd yn rheoli rhan helaeth o Anatolia.

Sefydlwyd teyrnas Lydia wedi i Ymerodraeth yr Hethiaid ymrannu yn y 12g CC.. Yr enw gwreiddiol oedd **Maionia** (**Maeonia**); mae Homeros yn cyfeirio at y *Meiones* yn yr *Iliad*.

Y mwyaf adnabyddus o frenhinoedd Lydia oedd Croesus, oedd yn enwog am ei gyfoeth. Talodd am adeiladu Teml Artemis yn Effesus, oedd yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd. Yn 546 CC roedd Croesus yn dymuno ymosod ar Ymerodraeth Persia. Cyn gwneud hynny, yn ôl yr hanesydd Groeg Herodotus, gyrrodd gennad i Delffi i ofyn barn yr oracl yno. Ateb yr oracl oedd, pe croesai Croesus Afon Halys, byddai'n dinistrio ymerodraeth fawr. Cymerodd Croesus hyn fel arwydd i fynd ymlaen a'i ymgyrch, ond gorchfygwyd ef gan Cyrus Fawr, brenin Persia. Gwireddwyd geiriau'r oracl; ond yr ymerodraeth a ddinistriwyd gan Croesus oedd ei ymerodraeth ef ei hun. Daeth Lydia yn un o daleithiau Ymerodraeth Persia.