# Baner Gweriniaeth Iwerddon

Baner Gweriniaeth Iwerddon|  |
| Enghraifft o: | baner cenedlaethol  |
| Lliw/iau | gwyrdd, gwyn, oren  |
| Dechrau/Sefydlu | 1922  |
| Genre | tricolor, vertical triband  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/016q8l  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Baner Gweriniaeth Iwerddon
Baner drilliw gyda stribed chwith gwyrdd (i gynrychioli Catholigion), stribed dde oren (i gynrychioli Protestaniaid), a stribed canol gwyn (i gynrychioli undeb a heddwch rhwng y ddwy grŵp) yw **baner Gweriniaeth Iwerddon**. Mabwysiadwyd ar 21 Ionawr 1919.

Mae gweriniaethwyr yn ne a gogledd yr ynys yn arddel y faner i gynrychioli Iwerddon gyfan, yn cynnwys Gogledd Iwerddon lle mae'r gymuned weriniaethol yn gwrthod Baner Gogledd Iwerddon yn llwyr.

## Hanes

Mae’r cyfeiriad hynaf y gwyddys amdano at ddefnyddio’r tri lliw gwyrdd, gwyn ac oren fel arwyddlun cenedlaetholgar yn dyddio o fis Medi 1830 pan wisgwyd cocâd trilliw mewn cyfarfod a gynhaliwyd i ddathlu Chwyldro Ffrainc y flwyddyn honno – chwyldro a adferodd y defnydd o y trilliw Ffrengig. Defnyddiwyd y lliwiau hefyd yn yr un cyfnod ar gyfer rhosedau a bathodynnau, ac ar faneri urddau masnachol. Fodd bynnag, ni roddwyd cydnabyddiaeth eang i'r faner tan 1848. Mewn cyfarfod yn ei ddinas enedigol, Port Láirge ar 7 Mawrth 1848, dadorchuddiodd Thomas Francis Meagher, arweinydd Iwerddon Ifanc, y faner yn gyhoeddus o ffenestr ail lawr Clwb Wolfe Tone ar stryd y Mall wrth iddo annerch tyrfa oedd wedi ymgasglu ar y stryd isod a oedd yn bresennol i ddathlu chwyldro arall a oedd newydd ddigwydd yn Ffrainc. Fe'i hysbrydolwyd gan drilliw Ffrainc. Mae areithiau a wnaed ar y pryd gan Meagher yn awgrymu ei fod yn cael ei ystyried yn rhywbeth newydd ac nid fel adfywiad baner hŷn. O fis Mawrth y flwyddyn honno ymlaen ymddangosodd trilliw Gwyddelig ochr yn ochr â rhai Ffrengig mewn cyfarfodydd a gynhaliwyd ar hyd a lled y wlad. Wrth gyfeirio at y trilliw o wyrdd, gwyn ac oren yr oedd Meagher wedi’i gyflwyno o Baris mewn cyfarfod diweddarach yn Nulyn ar 15 Ebrill 1848, dywedodd: “Rwy’n gobeithio gweld y faner honno’n chwifio un diwrnod, fel ein baner genedlaethol”.

Mae'r faner trilliw i'w gweld yn cyhwfan ddydd a nos, bod diwrnod o'r flwyddyn o adeilad Clwb Wolfe Tone yn Port Láirge fel arwydd o werthfawrogiad a gwrogaeth i Meagher.

## Dod yn faner genedlaethol

Baner Iwerddon yn cyhwfan o hen Glwb Wolfe Tone, ar y Mall yn Port Láirge, lle chwifiodd Thomas Meagher y faner am y tro cyntaf yn 1848
Roedd y trilliw yn gysylltiedig â'r mudiad annibyniaeth yn y gorffennol. Chwifiwyd hi yn ystod Gwrthryfel y Pasg 1916 gan ddal y dychymyg cenedlaethol fel baner yr Iwerddon chwyldroadol newydd. Mae'n werth nodi, yn groes i'r gred gyffredin, nid y trilliw oedd baner gwirioneddol Gwrthryfel y Pasg, er iddi gael ei hedfan o Swyddfa'r Post Cyffredinol; baner werdd oedd y faner honno gyda thelyn aur arni a'r geiriau "Irish Republic". Daeth y trilliw i'w hystyried ledled y wlad fel faner genedlaethol. I lawer o Wyddelod, fodd bynnag, fe'i hystyrid yn "faner Sinn Féin".

Yn Ngwladwriaeth Rydd Iwerddon a fodolai rhwng 1922 a 1937, mabwysiadwyd y faner gan y Cyngor Gweithredol. Nid oedd cyfansoddiad y Wladwriaeth Rydd yn nodi symbolau cenedlaethol; gwnaed y penderfyniad i ddefnyddio'r faner heb droi at statud. Pan ymunodd y Wladwriaeth Rydd â Chynghrair y Cenhedloedd ym mis Medi 1923, fe wnaeth y faner newydd "greu llawer o ddiddordeb ymhlith y cyhoedd" yn Genefa. Roedd y gweriniaethwyr trechedig a oedd wedi ymladd yn erbyn lluoedd y Wladwriaeth Rydd yn Rhyfel Cartref 1922–23 yn ystyried y trilliw fel baner Gweriniaeth Iwerddon hunangyhoeddedig, a chondemniwyd ei feddiant gan y wladwriaeth newydd, fel y mynegir yn y gân "Take It Down From Y Mast". Roedd penderfyniad y Cyngor Gweithredol yn un dros dro. Dywedodd dogfen Brydeinig 1928:

"The government in Ireland have taken over the so called Free State Flag in order to forestall its use by republican element and avoid legislative regulation, to leave them free to adopt a more suitable emblem later".
Ym 1937, cadarnhawyd safle'r tair lliw fel y faner genedlaethol yn ffurfiol gan Gyfansoddiad newydd Iwerddon.

## Ffynonellau

* *Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

## Cyfeiriadau