# De Corea

De Corea|  |
| **Gweriniaeth Corea대한민국 (Coreeg) Daehan Minguk ((RR)  |
|  Baner |
| Arwyddair | Dychmyga dy Gorea  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwladwriaeth gyfansoddiadol, gwlad  |
|  |
| Prifddinas | Seoul  |
| Dinas fwyaf | Seoul  |
| Poblogaeth | 51,466,201  |
| Sefydlwyd | 1 Mawrth 1919 (oddi wrth Japan) |
| Anthem | Aegwca  |
| Pennaeth llywodraeth | Lee Jae Myung  |
| Cylchfa amser | Amser Safonol Corea, UTC+09:00, Asia/Seoul  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Coreeg, Iaith Arwyddo Coreeg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | MIKTA, ystyrir gan yr UE fel gwlad sy'n hafan i bobl sy'n osgoi trethi  |
| Arwynebedd | 100,295 ±1 km²  |
| Gerllaw | Y Môr Melyn, Môr y De, Môr Japan, Môr Dwyrain Tsieina  |
| Yn ffinio gyda | Gogledd Corea, Gweriniaeth Pobl Tsieina, Japan  |
| Cyfesurynnau | 36°N 128°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth De Corea  |
| Corff deddfwriaethol | Y Cynulliad Cenedlaethol  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd De Corea  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Lee Jae Myung  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd De Corea  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Lee Jae Myung  |
|  |
|  |
| Crefydd/Enwad | Protestaniaeth, Bwdhaeth, Catholigiaeth  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $1,810,956 miliwn, $1,665,246 miliwn  |
| Arian | won, Mun Corea  |
| Cyfartaledd plant | 1.09  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.925  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yn nwyrain Asia yw **Gweriniaeth Corea** neu **De Corea**, wedi'i lleoli ar hanner deheuol Penrhyn Corea. Mae ganddi ffin tir â Gogledd Corea. Mae tua 25 miliwn o bobl, hanner poblogaeth o 51 miliwn y wlad yn byw o fewn ardal Seoul, prifddinas a dinas fwyaf y wlad.

Roedd pobl yn byw ym Mhenrhyn Corea mor gynnar â'r cyfnod Paleolithig Isaf (Hen Oes y Cerrig Isaf). Nodwyd ei deyrnas gyntaf ( sef y Gojoseon) yng nghofnodion Tsieineaidd yn gynnar yn y 7g CC. Yn dilyn uno Tair Teyrnas Corea yn Silla a Balhae ar ddiwedd y 7g, rheolwyd Corea gan linach Goryeo (918–1392) a llinach Joseon (1392-1897). Atodwyd Ymerodraeth Corea olynol yn 1910 i Ymerodraeth Japan. Daeth rheolaeth Japan yng Nghorea i ben yn dilyn yr ildiad yn yr Ail Ryfel Byd, ac ar ôl hynny rhannwyd Corea yn ddau barth ; parth gogleddol a feddiannwyd gan yr Undeb Sofietaidd a pharth deheuol a feddiannwyd gan yr Unol Daleithiau . Ar ôl i'r trafodaethau ar ailuno fethu, daeth yr olaf yn Weriniaeth Corea ym mis Awst 1948 tra daeth y cyntaf yn Ogledd Corea.

Ym 1950, ymladdwyd Rhyfel Corea, a welodd ymyrraeth helaeth gan y Cenhedloedd Unedig (drwy'r Unol Daleithiau) a oedd yn cefnogi'r De, tra derbyniodd y Gogledd gefnogaeth gan Tsieina a chan yr Undeb Sofietaidd. Ar ôl diwedd y rhyfel ym 1953, dechreuodd economi’r wlad godi, a chafwyd y cynnydd cyflymaf mewn cynnyrch mewnwladol crynswth (CMC) ar gyfartaledd yn y byd rhwng 1980 a 1990. Arweiniodd Brwydr June at ddiwedd rheolaeth awdurdodaidd ym 1987 ac erbyn hynny roedd y wlad yn cael ei hystyried ymhlith y democratiaethau mwyaf datblygedig yn Asia, gyda'r lefel uchaf o ryddid i'r wasg. Fodd bynnag, mae llygredd a sgandalau gwleidyddol wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf; mae pob un o’r pedwar cyn-lywydd byw yn Ne Corea wedi’u dedfrydu i’r carchar am amrywiol droseddau yn amrywio o gam-drin awdurdod i lwgrwobrwyo ac ysbeilio.

Mae De Corea yn wlad ddatblygedig ac fe'i graddolwyd fel y seithfed wlad uchaf ar y Mynegai Datblygiad Dynol (HDI) yn rhanbarth Asia ac Ynysoedd y De. Mae ei heconomi wedi'i graddio fel y degfed fwyaf yn y byd yn ôl CMC enwol. Mae ei ddinasyddion yn mwynhau un o fandiau mwyaf llydan y rhyngrwyd Rhyngrwyd (a'r cyflymaf) yn y byd a'r rhwydwaith rheilffyrdd cyflymaf hefyd. Y wlad yw'r 5ed allforiwr mwyaf y byd a'r wythfed mewnforiwr mwyaf. De Corea oedd 7fed allyrrydd mwyaf o garbon yn y byd a'r 5ed allyrrydd mwyaf y pen.

Drwy'r 21g, mae De Corea wedi bod yn enwog am ei diwylliant pop dylanwadol, yn enwedig mewn cerddoriaeth K-pop, dramâu teledu a sinema, ffenomen y cyfeirir ati fel *Wave Corea*. Mae'n aelod o Bwyllgor Cymorth Datblygu'r OECD, y G20, a Chlwb Paris.

## Geirdarddiad

 Mae'r enw *Corea*'n deillio o Goguryeo, a elwir hefyd yn *Koryŏ*, un o Dair Teyrnas Corea .
Mae'r enw Corea, neu *Korea,* yn deillio o'r enw *Goryeo,* a ddefnyddiwyd yn gyntaf gan deyrnas hynafol Goguryeo, a ystyriwyd yn bwer mawr yn Nwyrain Asia yn ystod y 5g fel ffurf fyrrach o'i henw. Dilynodd teyrnas Goryeo o'r 10g Goguryeo,  ac felly etifeddodd ei enw, fel a gofnodwyd gan y masnachwyr Persiaidd a ymwelodd fel "Corea". Mae enw modern 'Koreia', yn ymddangos ar fapiau Portiwgaleg cyntaf yn 1568, gan João vaz Dourado fel *Conrai* ac yn ddiweddarach ar ddiwedd yr 16g a dechrau'r 17g fel Korea (Corea) ar fapiau Teixeira Albernaz yn 1630. Sylwer, felly, mae'r sillafiaf gyda "C" a ddaeth gyntaf, nid y "K".

Yn dilyn ildio Japan, ym 1945, mabwysiadwyd yr enw *Gweriniaeth Korea* (대한민국 /大韓民國)  byrfodd am "Gwladwriaeth Pobl Corea Fawr ' a 'the *Republic of Korea'* fel yr enw Saesneg, cyfreithiol ar y wlad newydd. Fodd bynnag, nid yw'n gyfieithiad uniongyrchol o'r enw Corea. O ganlyniad, mae'r enw Corea "Daehan Minguk" weithiau'n cael ei ddefnyddio gan bobl De Corea, fel trawsenwad i gyfeirio at ethnigrwydd Corea (neu " hil ") yn ei chyfanrwydd, yn hytrach na thalaith De Corea yn unig.

Gan mai dim ond rhan ddeheuol Penrhyn Corea yr oedd y llywodraeth yn ei reoli, bathwyd y term anffurfiol *De Corea*, gan ddod yn fwyfwy cyffredin yn y byd Gorllewinol. Tra bod De Coreiaid yn defnyddio *Han* (neu *Hanguk*) i gyfeirio at Koreiaid, fel pobl; mae Coreiaid y Gogledd a Choreiaid ethnig sy'n byw yn Tsieina a Japan yn defnyddio'r term *Joseon*.

## Hanes

### Corea Hynafol

Roedd pobl yn byw ym Mhenrhyn Corea mor gynnar â'r cyfnod Hen Oes y Cerrig Isaf. Mae hanes Corea'n dechrau gyda sefydlu Joseon (a elwir hefyd yn "Gojoseon", neu Hen Joseon, i'w wahaniaethu â llinach y 14g) yn 2333 CC gan Dangun, yn ôl mytholeg Corea. Cofnodwyd y gair Gojoseon mewn cofnodion Tsieineaidd ar ddechrau'r 7g. Ehangodd Gojoseon nes iddo reoli Penrhyn gogledd Corea a rhannau o Manchuria. Honnwyd bod Gija Joseon wedi'i sefydlu yn 12g CC, ond mae ei fodolaeth a'i rôl wedi bod yn ddadleuol yn ddiweddar.

Yn 108 CC, trechodd llinach Han Wiman Joseon a gosod pedwar cadlywydd ym mhenrhyn gogledd Corea. Syrthiodd neu enciliodd tri ohonyn nhw tua'r gorllewin o fewn ychydig ddegawdau. Wrth i orchymyn Lelang gael ei ddinistrio a'i ailadeiladu tua'r adeg hon, symudodd y lle yn raddol tuag at Liaodong. Felly, lleihawyd ei rym a dim ond fel canolfan fasnach y gwasanaethodd nes iddo gael ei orchfygu gan Goguryeo yn 313.

### Hanes creu'r ddwy Weriniaeth

Llywodraethwyd y penrhyn gan Ymerodraeth Corea o ddiwedd y 19eg ganrif i ddechrau'r 20g, pan gafod ei rheoli gan Japan yn 1910. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd peidiodd y cysylltiad hwn gyda Japan a rhannwyd y penrhyn yn ddau gyda Rwsia'n rheoli'r gogledd ac Unol Daleithiau America'n rheoli'r de. Ym 1948, dan oruchwyliaeth y Cenhedloedd Unedig, cynhaliwyd etholiadau yn y ddwy wlad a chyhoeddwyd dwy lywodraeth ar wahân yn y ddau ranbarth: Gwladwriaeth Ddemocrataidd Pobl Corea yn y gogledd a Gwladwiaeth Corea yn y de.

Cyhoeddodd y gogledd a'r de, yn eu tro, eu hawl sofran i reoli'r penrhyn cyfan a ffrwydrodd y dadlau'n rhyfel erbyn 1950: Rhyfel Corea. Yr anthem genedlaethol yw **애국가** ("*Aegukga*"; "Cân y Gwladgarwr").

## Daearyddiaeth, hinsawdd a'r amgylchedd

### Daearyddiaeth

Topograffi De Corea
Saif De Corea yn rhan ddeheuol Penrhyn Corea, sy'n ymestyn tua 1,100 km (680 mi) o dir mawr Asia. Ochr yn ochr â'r penrhyn mynyddig hwn mae'r Môr Melyn i'r gorllewin, a Môr Japan i'r dwyrain. Gorwedd ei rhan deheuol ar Gulfor Corea a Môr Dwyrain Tsieina.

Gorwedd y wlad, gan gynnwys ei holl ynysoedd, rhwng lledredau 33 ° a 39 ° G, a hydoedd 124 ° a 130 ° Dwy. Cyfanswm ei arwynebedd yw 100.032 km sg (38,622 mi sg).

Gellir rhannu De Corea'n bedwar rhanbarth cyffredinol:

* rhanbarth dwyreiniol o fynyddoedd uchel a gwastadeddau arfordirol cul;
* rhanbarth gorllewinol o wastadeddau arfordirol eang, basnau afonydd a bryniau tonnog;
* rhanbarth de-orllewinol o fynyddoedd a chymoedd;
* a rhanbarth de-ddwyreiniol wedi'i ddominyddu gan fasn eang Afon Nakdong. Mae De Corea'n gartref i dri ecoregions daearol: coedwigoedd collddail Canol Corea, coedwigoedd cymysg Manchuria, a choedwigoedd bythwyrdd bythol De Corea.

Mae tirwedd De Corea'n fynyddig, ar y cyfan, ac nid yw'r rhan fwyaf ohono'n dir âr. Dim ond 30% o gyfanswm arwynebedd y tir yw'r iseldiroedd, a leolir yn bennaf yn y gorllewin a'r de-ddwyrain.

Ceir tua thair mil o ynysoedd, rhai bach yn bennaf mewn mannau anghyfannedd, oddi ar arfordiroedd gorllewinol a deheuol De Corea. Mae Jeju-do tua 100 km oddi ar arfordir deheuol De Corea. Hi yw ynys fwyaf y wlad, gydag arwynebedd o 1,845 km sg (712 mi sg). Jeju hefyd yn pwynt uchaf De Corea.

Mae gan Dde Corea 20 parc cenedlaethol a lleoedd natur poblogaidd fel Caeau Te Boseong, Parc Ecolegol Bae Suncheon, a pharc cenedlaethol cyntaf Jirisan.

### Hinsawdd

Mae gan De Corea hinsawdd gyfandirol llaith a hinsawdd is-drofannol llaith, ac mae monsŵn Dwyrain Asia'n effeithio ar yr hinsawdd, gyda dyodiad yn drymach yn yr haf yn ystod tymor glawog byr o'r enw *jangma* ( 장마 ), sy'n dechrau ddiwedd mis Mehefin ac yn parhau tan diwedd Gorffennaf. Gall gaeafau fod yn oer iawn gyda'r tymheredd isaf yn gostwng o dan −20 °C (−4 °F) yn rhanbarth mewndirol y wlad: yn Seoul, amrediad tymheredd cyfartalog mis Ionawr yw −7 to 1 °C (19 to 34 °F), ac ystod tymheredd cyfartalog Awst yw 22 to 30 °C (72 to 86 °F) . Mae tymheredd y gaeaf yn uwch ar hyd arfordir y de ac yn sylweddol is yn mewndir mynyddig. Gall yr haf fod yn anghyffyrddus o boeth a llaith, gyda'r tymereddau'n uwch na 30 °C (86 °F) yn y rhan fwyaf o'r wlad. Mae gan De Corea bedwar tymor penodol; gwanwyn, haf, hydref a gaeaf. Mae'r gwanwyn fel arfer yn para o ddiwedd Mawrth i ddechrau Mai, yr haf o ganol Mai i ddechrau Medi, yr hydref o ganol Medi i ddechrau Tachwedd, a'r gaeaf o ganol Tachwedd i ganol Mawrth.

Mae'r glawiad yn disgyn yn bennaf yn ystod misoedd yr haf rhwng Mehefin a Medi. Ceir teiffwnau ar arfordir y de ar ddiwedd yr haf, sy'n dod â gwyntoedd cryfion, glaw trwm ac weithiau llifogydd. Mae'r dyodiad blynyddol ar gyfartaledd yn amrywio o 1,370 mm (54 modf) yn Seoul i 1,470 mm (58 mod) yn Busan. Gellir cymharu hyd gyda'r Crib Coch yng Nghymru, sy'n derbyn 4,473 mm (176 mod) o law mewn blwyddyn.

### Amgylchedd

 Mae Ynys Jeju yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO .
 Mae afon Cheonggyecheon yn fan hamdden cyhoeddus yn Downtown Seoul.
Yn ystod 20 mlynedd gyntaf ymchwydd twf De Corea, ychydig o ymdrech a wnaed i ddiogelu'r amgylchedd. Cafwyd diwydiannu heb heb ganiatad cynllunio a datblygu trefol di-gynllun, sydd wedi arwain at ddatgoedwigo a dinistrio gwlyptiroedd yn barhaus fel Fflat Llanw Songdo. Fodd bynnag, bu ymdrechion diweddar i gydbwyso'r problemau hyn, gan gynnwys prosiect twf gwyrdd pum mlynedd $84 biliwn a reolir gan y llywodraeth yn anelu at hybu effeithlonrwydd ynni a thechnoleg werdd.

Mae'r strategaeth economaidd werdd yn ailwampiad enfawr o ffocws o fewn economi De Corea, gan ddefnyddio bron i 2% o'r CMC cenedlaethol. Mae'r fenter werdd yn cynnwys rhwydwaith beiciau ledled y wlad, ynni solar a gwynt, gostwng cerbydau sy'n ddibynnol ar olew, cefnogi amser arbed golau dydd a defnydd helaeth o dechnolegau ecogyfeillgar fel LEDau mewn electroneg a goleuadau. Mae'r wlad - sydd eisoes â rhwydwaith gwifrau mwya'r byd - yn bwriadu adeiladu rhwydwaith cenhedlaeth nesaf ledled y wlad a fydd 10 gwaith yn gyflymach na chyfleusterau band eang, er mwyn lleihau'r defnydd o ynni.

Yn 2017, De Corea oedd y 7fed allyrrydd carbon mwya'r byd a'r 5ed allyrrydd mwyaf y pen. Addawodd yr arlywydd Moon Jae-in leihau allyriadau nwyon tŷ gwydr</a> - sy'n cyfrannu at newid yn yr hinsawdd - i ddim erbyn 2050.

Yn ddiweddar daeth dŵr tap Seoul yn ddiogel i'w yfed, gyda swyddogion y ddinas yn ei frandio " Arisu " mewn ymgais i argyhoeddi'r cyhoedd. Gwnaed ymdrechion hefyd gyda phrosiectau coedwigo. Prosiect arall gwerth miliynau o ddoleri oedd adfer Cheonggyecheon, nant a oedd yn rhedeg trwy ganol Seoul a oedd wedi ei phalmantu yn gynharach gan draffordd. Un her fawr yw ansawdd aer, gyda glaw asid, sylffwr ocsidau, a stormydd llwch melyn blynyddol yn broblemau penodol. Cydnabyddir bod llawer o'r anawsterau hyn yn ganlyniad i'r ffaith fod De Corea mor agos i Tsieina, sy'n llygrydd aer enfawr (yn 2021). Roedd gan De Corea sgôr gymedrig Mynegai Uniondeb Tirwedd Coedwig 2019 o 6.02 / 10, gan ei osod yn 87fed yn fyd-eang allan o 172 o wledydd.

Mae De Corea yn aelod o'r Protocol Antarctig-Amgylcheddol, Cytundeb Antarctig , Cytundeb Bioamrywiaeth, Protocol Kyoto (gan ffurfio'r Grŵp Uniondeb Amgylcheddol (EIG), ynghylch UNFCCC, gyda Mecsico a'r Swistir ), Anialwch, Rhywogaethau mewn Perygl, Addasu Amgylcheddol, Gwastraff Peryglus, Cyfraith y Môr, Dympio Morol, Cytundeb Gwahardd Prawf Niwclear Cynhwysfawr (ddim mewn grym), Amddiffyn Haen Osôn, Llygredd Llongau, Pren Trofannol 83, Pren Trofannol 94, Gwlyptiroedd a Morfilod .

## Llywodraeth

Cyfansoddiad Gweriniaeth Corea sy'n pennu strwythur llywodraeth De Corea. Fel llawer o daleithiau democrataidd, mae'r llywodraeth wedi'i rhannu'n dair cangen: gweithredol (ecseciwtif), barnwrol a deddfwriaethol. Mae'r canghennau gweithredol a deddfwriaethol yn gweithredu'n bennaf ar y lefel genedlaethol, er bod amryw o adrannau ecseciwtif hefyd yn cyflawni swyddogaethau lleol. Mae llywodraethau lleol yn lled-ymreolaethol, ac yn cynnwys cyrff gweithredol a deddfwriaethol eu hunain. Mae'r gangen farnwrol yn gweithredu ar lefelau cenedlaethol a lleol. Democratiaeth gyfansoddiadol, felly, yw De Corea.

 Cynulliad Cenedlaethol De Corea
Mae'r cyfansoddiad wedi'i ddiwygio sawl tro ers ei gyhoeddi gyntaf ym 1948 ar ddiwrnod ei hannibyniaeth. Fodd bynnag, mae wedi cadw llawer o nodweddion eang ac mae'r wlad fwy neu lai wedi cael system arlywyddol gyda phrif weithredwr annibynnol. O dan ei chyfansoddiad presennol cyfeirir at y wladwriaeth weithiau fel Chweched Gweriniaeth De Corea. Cynhaliwyd yr etholiad uniongyrchol cyntaf hefyd ym 1948.

Er i De Corea brofi cyfres o unbenaethau milwrol o'r 1960au hyd at y 1980au, mae wedi datblygu i fod yn ddemocratiaeth ryddfrydol lwyddiannus. Heddiw, mae Llyfr Ffeithiau'r Byd y CIA yn disgrifio democratiaeth De Corea fel "democratiaeth fodern sy'n gweithredu'n llawn". Mae De Corea'n 45ed ar y Mynegai Canfyddiadau Llygredd, gyda sgôr o 57 allan o 100.

## Is-adrannau gweinyddol

Rhennir De Corea yn wyth **talaith**, un **dalaith hunan-lywodraethol arbennig**, saith **dinas fetropolitaidd** (dinasoedd hunan-lywodraethol sydd dim yn rhan o dalaith) ac un **ddinas arbennig**.

| Map
 | Enwch a | Hangul
 | Hanja
 | Poblogaeth c |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Gangwon
Seoul
Incheon
Gyeonggi
De Chungcheong
Gog. Chungcheong
Sejong
Daejeon
Gog. Gyeongsang
Gog. Jeolla
Daegu
Ulsan
Busan
De Gyeongsang
Gwangju
De Jeolla
Jeju
*Gogledd Korea*
*Japan**Y Môr Melyn*
*Culfor Corea*
*Culfor Corea*
*Môr Japan* | Dinas arbennig ( *Teukbyeol-si* ) a |
| Seoul
 | 서울특별시 | 서울特別市b | 9,830,452
 |
| Dinas fetropolitan ( *Gwangyeok-si* ) a |
| Busan
 | 부산광역시 | 釜山廣域市 | 3,460,707
 |
| Daegu
 | 대구광역시 | 大邱廣域市 | 2,471,136
 |
| Incheon
 | 인천광역시 | 仁川廣域市 | 2,952,476
 |
| Gwangju
 | 광주광역시 | 光州廣域市 | 1,460,972
 |
| Daejeon
 | 대전광역시 | 大田廣域市 | 1,496,123
 |
| Ulsan
 | 울산광역시 | 蔚山廣域市 | 1,161,303
 |
| Dinas hunan-lywodraethol arbennig ( *Teukbyeol-jachi-si* ) a |
| Sejong
 | 세종특별자치시 | 世宗特別自治市 | 295,041
 |
| Talaith ( *Gwneud* ) a |
| Gyeonggi
 | 경기도 | 京畿道 | 12,941,604
 |
| Gangwon
 | 강원도 | 江原道 | 1,545,452
 |
| Gogledd Chungcheong
 | 충청북도 | 忠淸北道 | 1,595,164
 |
| De Chungcheong
 | 충청남도 | 忠淸南道 | 2,120,666
 |
| Gogledd Jeolla
 | 전라북도 | 全羅北道 | 1,847,089
 |
| De Jeolla
 | 전라남도 | 全羅南道 | 1,890,412
 |
| Gogledd Gyeongsang
 | 경상북도 | 慶尙北道 | 2,682,897
 |
| De Gyeongsang
 | 경상남도 | 慶尙南道 | 3,377,126
 |
| Talaith hunan-lywodraethol arbennig ( *Teukbyeol-jachi-do* ) a |
| Jeju
 | 제주특별자치도 | 濟州特別自治道 | 661,511
 |

## Demograffeg

Pyramid poblogaeth De Corea yn 2016
Yn Ebrill 2016, amcangyfrifwyd bod poblogaeth De Corea oddeutu 50.8 miliwn gan Swyddfa Ystadegol Genedlaethol, gyda dirywiad parhaus ym mhoblogaeth oedran gweithio a chyfradd ffrwythlondeb llwyr. Mae'r wlad yn nodedig am ei dwysedd poblogaeth, a amcangyfrifwyd yn 505 y cilomedr sgwâr yn 2015, fwy na 10 gwaith y cyfartaledd byd-eang. Ar wahân i ficro-wladwriaethau a dinas-wladwriaethau, De Corea yw trydedd wlad fwyaf poblog y byd. Mae'r mwyafrif o Dde Coreiaid yn byw mewn ardaloedd trefol, oherwydd mudo cyflym o gefn gwlad yn ystod ehangiad economaidd cyflym y wlad yn y 1970au, 1980au a'r 1990au. Prifddinas Seoul hefyd yw dinas a phrif ganolfan ddiwydiannol fwya' wlad. Yng nghyfrifiad 2005, roedd gan Seoul boblogaeth o 10 miliwn. Mae gan Ardal Prifddinas Genedlaethol Seoul 25 miliwn o drigolion (tua hanner poblogaeth gyfan De Corea) sy'n golygu mai hon yw ardal fetropolitan ail fwyaf y byd. Mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys Busan (3.5 miliwn), Incheon (3 miliwn), Daegu (2.5 miliwn) a Daejeon (1.4 miliwn).

### Addysg

Ystyrir mai Prifysgol Genedlaethol Seoul yw'r brifysgol fwyaf clodfawr yn Ne Corea.
Ystyrir yn gyffredinol fod De Corea yn un o'r gwledydd OECD sy'n perfformio orau mewn darllen llythrennedd, mathemateg a gwyddorau drwy'r byd, gyda'r myfyriwr ar gyfartaledd yn sgorio 519, o'i gymharu â chyfartaledd yr OECD o 492, gan ei osod yn nawfed yn y byd. Mae gan y wlad un o'r gweithluoedd mwyaf dysgedig yn y byd ymhlith gwledydd yr OECD.  Mae'r wlad yn adnabyddus am ei hagwedd hynod eithafol ar addysg, sydd bron yn obsesiwn cenedlaethol o addysg, yn ôl llawer. Mae'r obsesiwn hwn wedi dal y genedl yn gyson ar frig y safleoedd addysg fyd-eang. Yn 2014, daeth De Corea'n ail ledled y byd (ar ôl Singapôr) yn y safleoedd cenedlaethol o sgoriau mathemateg a gwyddoniaeth myfyrwyr gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD).

Mae addysg uwch yn fater difrifol yng nghymdeithas De Corea, lle mae'n cael ei ystyried yn un o gonglfeini sylfaenol bywyd De Corea. Caiff addysg ei hystyried yn flaenoriaeth uchel gan deuluoedd y wlad, gan fod llwyddiant mewn addysg yn aml yn destun balchder i deuluoedd ac o fewn cymdeithas yn Ne Corea, ac mae'n anghenraid i wella safle economaidd-gymdeithasol rhywun o fewn y gymdeithas. Mae'r fynedfa i sefydliad addysg uwch haen uchaf yn arwain at swydd coler wen fawreddog, ddiogel sy'n talu'n dda gyda'r llywodraeth, banciau, neu gyd-dyriad mawr o Dde Corea fel Samsung, Hyundai neu LG Electronics.

Y tair prifysgol orau yn Ne Corea, y cyfeirir atynt yn aml fel "SKY", yw Prifysgol Genedlaethol Seoul, Prifysgol Korea a Phrifysgol Yonsei. Mae bywyd myfyriwr o Dde Corea ar gyfartaledd yn troi o amgylch addysg, gyda chystadleuaeth ddwys am y graddau uchaf, pwysau i lwyddo'n academaidd. Ceir tabŵ diwylliannol mawr yng nghymdeithas De Corea ynghlwm wrth y rhai nad ydynt wedi cyflawni addysg brifysgol ffurfiol, lle mae'r rhai nad oes ganddynt raddau prifysgol yn wynebu rhagfarn gymdeithasol ac yn aml yn cael eu hystyried gan eraill fel dinasyddion eilradd, diffygiol. Mae hyn yn aml yn arwain at lai o gyfleoedd ar gyfer cyflogaeth, gwella eich sefyllfa economaidd-gymdeithasol a rhagolygon ar gyfer priodas.

### Iaith

Coreeg yw iaith swyddogol De Corea, ac mae'n cael ei dosbarthu gan y mwyafrif o ieithyddion fel iaith ynysig (felly hefyd y Basgeg). Mae'n ymgorffori nifer sylweddol o eiriau benthyg o'r Tsieinëeg. Defnyddia'r iaith system ysgrifennu frodorol o'r enw Hangul, a grëwyd ym 1446 gan King Sejong, i ddarparu dewis arall cyfleus i'r symbolau Hanja Tsieineaidd, clasurol a oedd yn anodd eu dysgu ac nad oeddent yn gweddu i'r Coreeg. Mae De Corea'n dal i ddefnyddio rhai cymeriadau Hanja Tsieineaidd mewn meysydd cyfyngedig, megis cyfryngau print a dogfennaeth gyfreithiol.

Mae gan yr iaith Coreeg yn Ne Corea dafodiaith safonol o'r enw Seoul (ar ôl y brifddinas), gyda 4 grŵp tafodiaith iaith Corea ychwanegol yn cael eu defnyddio ledled y wlad.

Heddiw mae bron pob myfyriwr o Dde Corea'n dysgu Saesneg trwy gydol eu haddysg, gyda rhai yn dewis Japaneeg neu Mandarin hefyd.

### Crefydd

Religion in South Korea (2015 census)
     Irreligious (56.1%)     Protestantism (19.7%)     Korean Buddhism (15.5%)     Catholicism (7.9%)     Other (0.8%)

Yn ôl canlyniadau cyfrifiad 2015, datganodd mwy na hanner poblogaeth De Corea (56.1%) nad oeddent yn gysylltiedig ag unrhyw sefydliadau crefyddol. Mewn arolwg yn 2012, datganodd 52% eu bod yn "grefyddol", dywedodd 31% nad oeddent "ddim yn grefyddol" a nododd 15% eu bod yn " anffyddwyr argyhoeddedig". O'r bobl sy'n gysylltiedig â sefydliad crefyddol, mae'r mwyafrif yn Gristnogion a Bwdistiaid. Yn ôl cyfrifiad 2015, roedd 27.6% o’r boblogaeth yn Gristnogion (nododd 19.7% eu hunain yn Brotestaniaid, 7.9% fel Catholigion) a 15.5% yn Fwdistiaid. Ymhlith y crefyddau eraill mae Islam a cheir 130,000 Mwslim, gweithwyr mudol yn bennaf o Bacistan a Bangladesh a 35,000 Mwslimiaid o Gorea ei hun.

Ar y cyfan, rhwng cyfrifiad 2005 a 2015, bu dirywiad bach mewn Cristnogaeth (i lawr o 29% i 27.6%), dirywiad sydyn mewn Bwdhaeth (i lawr o 22.8% i 15.5%), a chynnydd yn y boblogaeth dgrefydd (o 47.2% i 56.9%).

### Iechyd

Mae gan Dde Corea system gofal iechyd cyffredinol, yn wir, mae ganddi'r system gofal iechyd ail orau'r byd.

Hunanladdiad yn Ne Corea yw'r 10fed uchaf yn y byd yn ôl Sefydliad Iechyd y Byd, yn ogystal â'r gyfradd hunanladdiad uchaf yn yr OECD.

Mae gan ysbytai De Corea offer a chyfleusterau meddygol datblygedig ar gael yn rhwydd, yn 4ydd ar gyfer unedau MRI y pen a 6ed ar gyfer sganwyr CT y pen yn yr OECD. Roedd ganddi hefyd ail nifer fwyaf yr OECD o welyau ysbyty i bob 1000 o bobl - gyda 9.56 gwely.

Mae disgwyliad oes wedi bod yn cynyddu'n gyflym ac yn 2015 roedd De Corea yn yr 11eg safle yn y byd o ran disgwyliad oes: yn 82.3 blynedd yn ôl Sefydliad Iechyd y Byd. Mae ganddi hefyd y disgwyliad oes trydydd uchaf wedi'i addasu yn ôl iechyd yn y byd.

## Cysylltiadau tramor

 Cyn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig (2007–2016), Ban Ki-moon
Cynhalidodd De Corea gysylltiadau diplomyddol â mwy na 188 o wledydd dros y degawdau diwethaf. Mae'r wlad hefyd wedi bod yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig ers 1991, pan ddaeth yn aelod-wladwriaeth ar yr un pryd â Gogledd Corea. Ar 1 Ionawr 2007, gwasanaethodd cyn Weinidog Tramor De Corea, Ban Ki-moon, fel Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig rhwng 2007 a 2016. Mae hefyd wedi datblygu cysylltiadau â Chymdeithas Cenhedloedd De-ddwyrain Asia fel aelod o *ASEAN Plus tri,* corff o arsylwyr, ac Uwchgynhadledd Dwyrain Asia (EAS).

Yn Nhachwedd 2009, ymunodd De Corea â Phwyllgor Cymorth Datblygu OECD, gan nodi'r tro cyntaf i gyn-wlad sy'n derbyn cymorth ymuno â'r grŵp fel aelod-rhoddwr.

Cynhaliodd De Corea Uwchgynhadledd G-20 yn Seoul yn Nhachwedd 2010, blwyddyn pan welodd De Corea a’r Undeb Ewropeaidd lansio cytundeb masnach rydd (FTA) i leihau rhwystrau sy'n atal masnachu. Aeth De Corea ymlaen i arwyddo Cytundeb Masnach Rydd gyda Chanada ac Awstralia yn 2014, ac un arall gyda Seland Newydd yn 2015.

### Gogledd Corea

Mae Gogledd a De Corea'n hawlio sofraniaeth lwyr dros y penrhyn cyfan a'r ynysoedd pellennig. Er gwaethaf eu gelyniaeth, mae ymdrechion cymodi wedi parhau ers i'r ddwy wlad wahanu. Gweithiodd gwleidyddion fel Kim Koo i gysoni’r ddwy lywodraeth hyd yn oed ar ôl Rhyfel Corea. Gyda gelyniaeth hirsefydlog yn dilyn Rhyfel Corea rhwng 1950 a 1953, llofnododd Gogledd Corea a De Corea gytundeb i fynd ar drywydd heddwch ar 4 Hydref 2007, gyda Roh Moo-Hyun ac arweinydd Gogledd Corea, Kim Jong-il, yn arwyddo cytundeb wyth pwynt ar faterion heddwch parhaol, sgyrsiau lefel uchel, cydweithredu economaidd, adnewyddu gwasanaethau trên, priffyrdd a theithio awyr, a chymal perthnasol i'r Gemau Olympaidd.

 Arweinydd Gogledd Corea, Kim Jong-un ac Arlywydd De Corea, Moon Jae-in, yn ysgwyd llaw y tu mewn i'r Tŷ Heddwch
Er gwaethaf y "Polisi Heulwen" ac ymdrechion i gymodi, cymhlethwyd y cynnydd gan brofion taflegryn Gogledd Corea yn 1993, 1998, 2006, 2009, a 2013. Erbyn dechrau 2009, roedd y berthynas rhwng Gogledd a De Corea yn llawn tyndra; adroddwyd bod Gogledd Corea wedi defnyddio taflegrau, dod â’i gytundebau blaenorol gyda De Corea i ben, a bygythwyd De Corea a’r Unol Daleithiau i beidio ag ymyrryd â lansiad lloeren yr oedd wedi’i gynllunio. Mae Gogledd a De Corea yn dal i ryfel yn dechnegol (heb erioed arwyddo cytundeb heddwch ar ôl Rhyfel Corea) ac yn rhannu ffin gaerog fwya'r byd.

Cyhoeddodd yr Arlywydd Lee Myung-bak ym Mai 2010 y byddai Seoul yn torri pob masnach â Gogledd Corea fel rhan o fesurau a anelwyd yn bennaf at daro’n ôl ar Ogledd Corea, yn ddiplomyddol ac yn ariannol, ac eithrio Cyd-brosiect Diwydiannol Kaesong a chymorth dyngarol. Bygythiodd Gogledd Corea i dorri pob cysylltiad i ddechrau, i ddileu’r cytundeb blaenorol o beidio â bod yn ymosodol, a diarddel yr holl Dde Coreiaid o barth diwydiannol ar y cyd yn Kaesong, ond ôl-draciodd ar ei bygythiadau a phenderfynu parhau â’i gysylltiadau â De Corea. Er gwaethaf y cysylltiadau parhaus, mae Rhanbarth Diwydiannol Kaesong wedi gweld gostyngiad mawr mewn buddsoddiad a gweithlu o ganlyniad i'r gwrthdaro milwrol hwn. Yn Chwefror 2016, caewyd cyfadeilad Kaesong gan Seoul mewn ymateb i lansiad roced Gogledd Corea yn gynharach yn y mis , a gondemniwyd yn unfrydol gan Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig. Mae etholiad 2017 yr Arlywydd Moon Jae-in wedi gweld newid mewn dull tuag at y Gogledd, a defnyddiodd y ddwy ochr Gemau Olympaidd y Gaeaf 2018 a gynhaliwyd yn Ne Corea fel cyfle i ymgysylltu, gyda dirprwyaeth wleidyddol uwch iawn o Ogledd Corea a anfonwyd at y gemau, ynghyd ag ymweliad dwyochrog gan uwch aelodau cabinet De Corea â'r Gogledd yn fuan wedi hynny.

## Milwrol

Mae tensitbau rhwng y ddwy wlad (Gogledd a De Corea) wedi ysgogi De Corea i ddyrannu 2.6% o’i CMC a 15% o holl wariant y llywodraeth i’w byddin (cyfran y Llywodraeth o CMC: 14.967%), ac mae'n parhau i gynnal consgripsiwn gorfodol i ddynion. O ganlyniad, mae gan Dde Corea y seithfed nifer fwyaf y byd o filwyr gweithredol (599,000 yn 2018), nifer ucha'r byd o filwyr wrth gefn (3,100,000 yn 2018) a'r ddegfed gyllideb amddiffyn fwyaf. O 2019 ymlaen mae gan Dde Corea gyllideb amddiffyn o $43.1 biliwn ac yn 2020 roedd y wlad yn cael ei hystyried fel y 6ed grym milwrol mwyaf pwerus yn y byd.

Mae byddinoedd De Corea'n cynnwys y Fyddin (ROKA), y Llynges (ROKN), y Llu Awyr (ROKAF), a'r Corfflu Morol (ROKMC), a lluoedd wrth gefn. Lleolir llawer o'r grymoedd hyn ger Parth Anfilwrol Corea (*Korean Demilitarized Zone*). Yn gyfansoddiadol mae'n ofynnol i bob gwryw o Dde Corea wasanaethu yn y fyddin, fel arfer am gyfnod o 18 mis.

### Cefnogaeth filwrol yr Unol Daleithiau

Mae'r Unol Daleithiau wedi lleoli mintai sylweddol o filwyr i amddiffyn De Corea yn y wlad. Yn 2021 roedd tua 28,500 o bersonél milwrol yr Unol Daleithiau wedi'u lleoli yn Ne Corea. Ceir unedau daear ac awyr yn bennaf, wedi eu neilltuo i USFK (*United States Forces Korea*) a'u neilltuo'n bennaf i Wythfed Byddin yr Unol Daleithiau yr UD a Seithfed Llu Awyr Llu Awyr yr UD. Maent wedi'u lleoli mewn mannau yn Osan, Kunsan, Yongsan, Dongducheon, Sungbuk, Camp Humphreys, a Daegu, yn ogystal ag yn Camp Bonifas yn Ardal Ddiogelwch ar y Cyd DMZ.

## Economi

| Cyfran o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth y byd (PPP)
 |
| --- |
| Blwyddyn
 | Rhan
 |
| 1980
 | 0.63%
 |
| 1990
 | 1.18%
 |
| 2000
 | 1.55%
 |
| 2010
 | 1.65%
 |
| 2017
 | 1.60%
 |

Mae economi gymysg De Corea yn 10fed ar safle CMC enwol a 13eg o ran pŵer prynu (*purchasing power parity*) yn y byd, gan ei nodi fel un o brif economïau G-20. Fe'i hystyrir yn wlad ddatblygedig gydag economi incwm uchel a hi yw aelod-wlad fwyaf diwydiannol yr OECD. Mae brandiau De Corea fel LG Electronics a Samsung yn enwog yn rhyngwladol ac wedi ennill enw da i Dde Corea am ei electroneg o safon ac am nwyddau eraill.

Mae ei buddsoddiad enfawr mewn addysg wedi mynd â'r wlad o anllythrennedd tlawd i bwerdy technolegol rhyngwladol o bwys. Oherwydd ei gweithlu medrus, codwyd economi'r wlad i lefel uchel iawn ac mae bellach ymhlith y gwledydd mwyaf addysgedig yn y byd gydag un o'r canrannau uchaf o'i dinasyddion a gradd addysg drydyddol. Roedd economi De Corea'n un o'r gwledydd a dyfodd gyflymaf yn y byd rhwng dechrau'r 1960au a diwedd y 1990au, ac roedd yn dal i fod yn un o'r gwledydd datblygedig a dyfodd gyflymaf yn y 2000au, ynghyd â Hong Cong, Singapôr a Taiwan, y tri Teigr Asiaidd arall. Cofnodwyd y cynnydd cyflymaf mewn CMC y pen ar gyfartaledd yn y byd yma, rhwng 1980 a 1990. Mae DeCoreiaid yn cyfeirio at y twf hwn fel "y Gwyrth ar Afon Han". Dibynna economi'r wlad ar fasnach ryngwladol, ac yn 2014, De Corea oedd y pumed allforiwr mwyaf a'r seithfed-fewnforiwr mwyaf yn y byd.

De Corea oedd un o'r ychydig wledydd datblygedig a lwyddodd i osgoi dirwasgiad yr argyfwng ariannol byd-eang 2007-08. Cyrhaeddodd ei gyfradd-twf economaidd 6.2% yn 2010 (y twf cyflymaf ers wyth mlynedd ar ôl twf sylweddol 7.2% yn 2002), adferiad sydyn o gyfraddau twf economaidd o 2.3% yn 2008 a 0.2% yn 2009. Arhosodd y gyfradd ddiweithdra yn Ne Corea hefyd yn isel yn 2009, sef 3.6%.

Daeth De Corea'n aelod o'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD) ym 1996.

## Cyfeiriadau