# Cudd-wybodaeth

"Yr hyn sy'n galluogi'r sofran doeth a'r cadfridog da i ymosod a gorchfygu, ac i lwyddo'r tu hwnt i ddynion cyffredin, yw rhagwybodaeth."

Sun Tzu, *Sūnzǐ Bīngfǎ* ('Celfyddyd Rhyfel')

Maes a phroses yw **cudd-wybodaeth** sy'n ymwneud â gwybodaeth sydd yn berthnasol i wladwriaeth wrth ffurfio a gweithredu polisi ac wrth amddiffyn yn erbyn bygythiadau i'w diogelwch cenedlaethol. Mae'r term hefyd yn cyfeirio at y wybodaeth a gynhyrchir gan y broses honno. Fe'i hystyrid yn elfen hanfodol o strategaeth filwrol ac offeryn pwysig wrth lunio polisi tramor ac amddiffyn, ac yn achos gweithredu cudd wrth weithredu polisi yn ogystal â'i hysbysu.

Mae union broses cudd-wybodaeth yn amrywio yn ôl ardal a chyfnod, ond hollbresennol yw'r drefn o weithwyr yn casglu a dadansoddi'r wybodaeth, ac yna gwneuthurwyr polisi yn ei hystyried a'u defnyddio. Gelwir y model mwyaf cyffredin o'r broses gudd-wybodaeth yn y cylchred cudd-wybodaeth. Mae hwn yn cynnwys pennu dibenion cudd-wybodaeth, ei chasglu, ei dadansoddi, ei chyflwyno i wneuthurwyr polisi, ac yna o'r adborth caiff anghenion y gwneuthurwyr polisi eu cymryd mewn i ystyriaeth wrth bennu dibenion a chasglu unwaith eto.

## Elfennau cudd-wybodaeth

### Casglu

Mae'r mathau o gudd-wybodaeth a gesglir yn cynnwys:

Cudd-wybodaeth ddelweddau (IMINT)
Gwybodaeth a ddaw o systemau delweddu, yn bennaf lloerenni, gan ddefnyddio technoleg ffotograffiaeth, radar, a synwyryddion is-goch.

Cudd-wybodaeth ddynol (HUMINT)
Gwybodaeth a ddaw o bobl, a gesglir yn agored oddi wrth ddiplomyddion a swyddogion milwrol ac yn gudd oddi wrth ysbiwyr. Gall dod hefyd o ffoaduriaid a gwrthgilwyr.

Cudd-wybodaeth ffynhonnell-agored (OSINT neu OPINT)
Gwybodaeth a ddaw o'r parth cyhoeddus, megis gwefannau, papurau newydd, teledu, radio, a dogfennau llywodraethol.

Cudd-wybodaeth signalau (SIGINT)
Gwybodaeth a ddaw o signalau rhwng pobl, sef cudd-wybodaeth gyfathrebu (COMINT), neu signalau electronig fel arall (ELINT).

### Dadansoddi

*Prif: Dadansoddi cudd-wybodaeth*
Pwrpas dadansoddi cudd-wybodaeth yw i wneud synnwyr o'r holl wybodaeth a gesglir, i wahanu'r signalau o'r sŵn (yma mae signalau yn cyfeirio at wybodaeth ddefnyddiol, nid signalau yn ystyr SIGINT). Cyfrifoldeb y dadansoddwr yw i hysbysu gwneuthurwyr polisi, ac i alluogi hwy i weithredu er buddiannau'r wlad gan ddefnyddio'r cudd-wybodaeth a roddir iddynt. Nid yn unig yw dadansoddi yn ymdrin â dehongli gallu, bwriad, a gweithgareddau'r gelyn yn y presennol, ond hefyd yn ceisio rhagfynegi gallu, bwriad, a gweithgareddau'r gelyn yn y dyfodol.

### Gweithredu cudd

*Prif: Gweithredu cudd*
Y gallu i roi pwysau ar lywodraeth dramor heb i'r llywodraeth honno wybod ffynhonnell y pwysau yw gweithredu cudd. Mae gweithredu cudd yn cynnwys pedair is-ddisgyblaeth: propaganda, gweithredu gwleidyddol, gweithredu parafilwrol, a rhyfela gwybodaeth. Mae gweithredu cudd yn anodd ei ddiffinio o fewn maes cudd-wybodaeth, a chwestiynir os yw'n rhan o ddisgyblaeth cudd-wybodaeth o gwbl gan ei fod yn ymwneud â gweithredu polisi tramor yn hytrach na chasglu a dadansoddi gwybodaeth y seilir polisi tramor arni. Er hyn, cysylltir gweithredu cudd â chudd-wybodaeth gan fod asiantaethau cudd-wybodaeth gan amlaf yn ei weithredu.

### Gwrth-ysbïwriaeth

Mae gwrth-ysbïwriaeth yn ymwneud ag amddiffyn medrau cudd-wybodaeth y wladwriaeth rhag gweithgareddau cudd-wybodaeth y gelyn.

## Hanes

Gelwir cudd-wybodaeth, yn benodol ysbïwriaeth, yn "yr alwedigaeth hynaf ond un" o ganlyniad i'w hanes hir sy'n ymestyn yn ôl i'r Henfyd.

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Astudiaeth a damcaniaeth

*Prif: Astudiaethau cudd-wybodaeth a Damcaniaeth cudd-wybodaeth*
Gelwir y maes academaidd rhyngddisgyblaethol sydd yn ymwneud â chudd-wybodaeth yn astudiaethau cudd-wybodaeth. Mae'n is-faes o gysylltiadau rhyngwladol.

## Gweler hefyd

* Rhestr asiantaethau cudd-wybodaeth

## Cyfeiriadau

## Ffynonellau

* Andregg, M. 'Intelligence ethics: laying a foundation for the second oldest profession', yn *Handbook of Intelligence Studies*, golygwyd gan Loch K. Johnson (Abingdon, Routledge, 2009), tt. 52–63.
* Clark, J. R. *Intelligence and National Security* (Westport CT, Praeger Security International, 2007).
* Daugherty, W. J. 'The role of covert action', yn *Handbook of Intelligence Studies*, golygwyd gan Loch K. Johnson (Abingdon, Routledge, 2009), tt. 279–88.
* George, R. 'Intelligence and Strategy', yn *Strategy in the Contemporary World*, golygwyd gan John Baylis, James J. Wirtz, a Colin S. Gray (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2010), tt. 161–81.
* Jackson, P. a Scott, L. 'Intelligence', yn *Palgrave Advances in International History*, golygwyd gan Patrick Finney (Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2005), tt. 161–88.
* Shulsky, A. N. a Schmitt, G. J. *Silent Warfare: Understanding the World of Intelligence*. (Washington, D. C., Potomac, 2002).