Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Archesgob

Arfbais archesgob Catholig (rhoddir ei enw yn y sgrôl)
Prif esgob sydd ag awdurdod mewn rhai materion dros esgobion eraill yn ei dalaith eglwysig, ynghyd ag yn ei esgobaeth ei hun, yw **archesgob**. Hyd at yr 8g a dechrau'r nawfed 'metropolitan' oedd teitl swyddogol archesgob, enw sy'n cael ei ddefnyddio o hyd yn yr eglwysi uniongred, e.e. yng Ngwlad Groeg a Rwsia. Yn y gwledydd Celtaidd ymddengys fod archesgobion yn ffenomen cymharol ddiweddar a ddaeth i mewn wrth i ddylanwad ac awdurdod Eglwys Rufain ymledu; gosodwyd sylfeini'r system presennol yng Nghymru gan y Normaniaid.

### Gweler hefyd

* Archesgob Cymru
* Archesgob Caergaint
* Archesgob Efrog

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Mathemategydd

Mathemategydd|  |
| Enghraifft o: | galwedigaeth, galwedigaeth  |
| Math | gwyddonydd, mathematicians, actuaries and statisticians  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04s2z  |
| Thesawrws y BNCF | 20839  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Euclid gyda'i galiper; ystyrir Euclid (fl. 300 CC) yn dad geometreg; paentiad o tua 1474
Arbenigwr ym maes Mathemateg yw **mathemategydd**, ac sy'n astudio rhif, data, modelau, strwythur, gofod, newid (Calcwlws) a nifer o israniadau eraill. Yn aml mae'n datrys problemau mathemategol naill ai mewn mathemateg bur neu mathemateg gymhwysol, ar gyfer sefyllfaoedd real y byd mawr.

Un o'r mathemategwyr cyntaf y ceir conod ohono yw Thales o Filetus (c. 624–c.546 CC) a'r ferch gyntaf oedd Hypatia o Alexandria (AD 350 - 415) a ysgrifennodd nifer o lyfrau ar fathemateg gymhwysol. Blodeuodd tad geometreg, sef Euclid o Alexandria yn 300 CC. Magwyd sawl cyfieithydd Islamaidd a drodd at fathemateg, gan gynnwys Ibn al-Haytham; un nodwedd ohonynt oedd eu bod yn aml-ddisgyblaethol, yn bolymath. Yn yr Oesoedd Canol roedd mathemategwyr Ewropeaidd yn dilyn gyrfâu eraill, gan droi at fathemateg fel diddordeb: peiriannydd oedd Niccolò Fontana Tartaglia, cyfreithiwr oedd François Viète a meddyg oedd y Cymro Robert Recorde.

Erbyn y 17g, daeth y prifysgolion yn feithrinfeydd i syniadau newydd gyda Robert Hooke a Robert Boyle ym Mhrifysgol Rhydychen ac Isaac Newton yng Nghaergrawnt.

## Mathemategwyr o Gymru

* Brian Hayward Bowditch g. 1961 geometreg a thopoleg; athro ym Mhrifysgol Warwick.
* Clive W. J. Granger (ganwyd 1934), enillydd gwobr Nobel; economegydd
* Gwilym Meirion Jenkins (1932–1982), mathemategydd
* Yr Athro Syr Vaughan Jones, mathemategydd, ei dad yn dod o Gwm Gwendraeth; Prifysgol Vanderbilt yn Nashville; un o fathemategwyr mwya'r byd yn 2015
* John Viriamu Jones (1856–1901), mathemategydd a ffisegydd, a phrifathro cyntaf Coleg y Brifysgol Caerdydd
* Thomas Jones (1756–1807) Coleg y Drindod, Caergrawnt
* William Jones (mathemategwr) (1675–1749), mathemategydd cyntaf i ddefnyddio'r symbol  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  (pi)
* John T. Lewis (1932–2004), Abertawe. Cyfrannodd tuag at y mesur cwantwm Bose–Einstein
* William Hallowes Miller (1801–1880, Llanymddyfri), crisialegydd. Cymhwysodd fathemateg at yr astudiaeth o risialau a dyfeisio "Mynegeion Miller".
* Richard Price (1723–1791), ystadegydd ac athronydd
* Robert Recorde (tua 1510–1558), mathemategydd a ddyfeisiodd y symbol (=)
* Elmer Rees (ganwyd 1941), mathemategydd
* Bertrand Russell (1872–1970), athronydd, mathemategydd a traethodwr
* John William Thomas (Arfonwyson) (1805–1840), mathemategydd
* Yr Athro Emeritws Kenneth Walters (g. tua 1935), mathemategydd; Prifysgol Aberystwyth

## Cyfeiriadau
# Cardinal (Yr Eglwys Gatholig)

Urddwisg y cardinal ar ddymi: casog goch, gwenwisg ag ymylwaith les, mantell goch, a'r frongroes. Ar waelod y dymi, o'r chwith i'r dde: cap corun, meitr, a gwregys neu sash.
Un o brif swyddogion yr Eglwys Gatholig Rufeinig ac aelod o Goleg y Cardinaliaid yw **cardinal**. Ymhlith ei swyddogaethau mae ethol y pab, cynghori'r pab, a llywodraethu'r Eglwys Gatholig drwy Lys y Pab. Fel rheol, esgob neu archesgob dros esgobaeth fawr yw cardinal, ac weithiau'n llysgennad ar ran Esgobaeth y Pab.

Y teitl "Arucheledd" yw'r dull o gyfarch cardinal, ac fe'i elwir hefyd yn "Dywysog yr Eglwys".

## Cyferiadau
# 14 Medi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Medi
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06
 |
| 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13
 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
 |
| 28 | 29 | 30 |  |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**14 Medi** yw'r dau-gant pum-deg seithfed (257fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (258fed mewn blynyddoedd naid). Erys 108 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1886 - Patent ar ruban teipiadur yn cael ei gofrestru gan George Anderson yn UDA.
* 1901 - Theodore Roosevelt yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau.

## Genedigaethau

Alexander von Humboldt
Amy Winehouse
* 1580 - Francisco de Quevedo, bardd (m. 1685)
* 1737 - Michael Haydn, cyfansoddwr (m. 1806)
* 1760 - Luigi Cherubini, cyfansoddwr (m. 1842)
* 1769 - Alexander von Humboldt, naturiaethwr a fforiwr (m. 1859)
* 1791 - Franz Bopp, ieithegwr (m. 1867)
* 1854 - Hugh Evans, cyhoeddwr ac awdur (m. 1934)
* 1909 - Syr Peter Scott, adaregwr, cadwraethwr ac iotiwr (m. 1989)
* 1912 - Phiny Dick, arlunydd (m. 1990)
* 1916 - Cledwyn Hughes, gwleidydd (m. 2001)
* 1920
	+ Mario Benedetti, nofelydd a bardd (m. 2009)
	+ Fayga Ostrower, arlunydd (m. 2001)
	+ Lawrence Klein, economegydd (m. 2013)
* 1925 - Sandra Blow, arlunydd (m. 2006)
* 1934 - Kate Millett, awdures ffeminist (m. 2017)
* 1936 - Walter Koenig, actor
* 1937 - Renzo Piano, pensaer
* 1941 - Gainor Roberts, arlunydd (m. 2020)
* 1947 - Syr Sam Neill, actor
* 1955 - Pab Leo XIV
* 1959 - Morten Harket, canwr
* 1965 - Dmitry Medvedev, Arlywydd a Brif Weinidog Rwsia
* 1969 - Bong Joon-ho, cyfarwyddwr ffilm
* 1970 - Ketanji Brown Jackson, barnwraig
* 1983 - Amy Winehouse, cantores (m. 2011)
* 1986 - Tinchy Stryder, rapiwr a chanwr
* 2000 - Ethan Ampadu, pel-droediwr

## Marwolaethau

Grace Kelly
* 891 - Pab Steffan V
* 1321 - Dante Alighieri, bardd, 56
* 1849 - Anne Marguerite Hyde de Neuville, arlunydd, 78
* 1852 - Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington, 83
* 1901 - William McKinley, Arlywydd Unol Daleithiau America, 58
* 1936 - Irving Thalberg, cynhyrchydd ffilm, 37
* 1965 - Lydia Mei, arlunydd, 69
* 1972 - Coba van der Lee, arlunydd, 79
* 1977 - Shogo Kamo, pêl-droediwr, 61
* 1982 - Grace Kelly, actores a thywysoges Monaco, 52
* 1996 - Sophie Taxell, arlunydd, 85
* 1997 - Ekaterina Matveevna Efimova, arlunydd, 87
* 2007 - Hermine Aichenegg, arlunydd, 92
* 2009
	+ Patrick Swayze, actor a dawnsiwr, 57
	+ Keith Floyd, cogydd, 65
* 2010 - Anna Keel, arlunydd, 70
* 2021 - Norm Macdonald, actor a digrifwr, 61
* 2022 - Irene Papas, actores, 96

## Gwyliau a chadwraethau

* Dydd Gŵyl Ffinan (hefyd Ffinnan Wynin a ffurfiau tebyg: Finan mewn rhai llyfrau Saesneg) (bl. 6g).
* Dydd Gŵyl Tecwyn
* Hindi Divas
* Diwrnod y Peirianwyr (Rwmania)
* Diwrnod San Jacinto (Nicaragwa)
# Awstiniaid

Awstiniaid| Enghraifft o: | urdd crefyddol  |
| Yn cynnwys | Canons Regular of Saint Augustine, Urdd Sant Awstin, Gilbertine Order, Canons Regular of the Holy Sepulchre, Canonesses Regular of the Holy Sepulchre, Canonesses of St. Augustine of the Mercy of Jesus, Ordo Augustiniensium Discalceatorum, Ordo Augustinianorum Recollectorum, Secular Augustinian Recollects  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/012dbd  |
| Quora | Agustiniano  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Urddau mynachaidd yn perthyn i'r Eglwys Gatholig yw'r **Awstiniaid**. Daw'r enw o Sant Awstin o Hippo (bu farw 430).

Ar hyn o bryd mae pum prif gangen:

1. **Canoniaid Rheolaidd**; urdd o Ganoniaid sy'n dilyn Rheol Awstin, ac sydd wedi uno mewn Cyfundeb Canoniaid Rheolaidd Sant Awstin. Mae'r Canoniaid Rheolaidd yn mynd yn ôl at dai annibynnol o Ganoniaid o'r 11g. Mae'r Canoniaid Rheolaidd yn byw bywyd cymundol gan gynnwys gweddi ar y cyd ac yn gweithio mewn plwyfi.
2. Canoniaid Premonstratensaidd; ffurfiwyd yr Urdd hon gan Norbert o Xanten, y mae'r canoniaid hyn yn byw bywyd mwy caeedig
3. Canonesau Rheolaidd; lleianod yn dilyn bywyd caeedig
4. Urdd Sant Awstin urdd o Frodyr a ffurfiwyd yn 13eg o dan Prior Cyffredinol
5. cynulleidfaoedd crefyddol o fywyd apostolaidd (dynion a merched)
6. urddau a chymdeithasau lleyg a sefydlwyd dan enw Sant Awstin

## Tai Awstinaidd yng Nghymru

Sefydlwyd nifer o dai o Ganoniaid Rheolaidd yn dilyn Rheol Sant Awstin yng Nghymru. Roedd y rhain yn cynnwys Priordy Penmon, Priordy Caerfyrddin a Priordy Llanddewi Nant Hodni. Bu amryw ohonynt yn hen glasau Celtaidd cyn dod yn briordai; er enghraifft yng Ngwynedd daeth amryw o'r hen glasau yn briordai y Canoniaid Awstinaidd Rheolaidd dan nawdd Llywelyn Fawr yn nechrau'r 13g.
# Dysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig

Athrawiaethau'r Eglwys Gatholig ynglŷn â moeseg gymdeithasol, urddas y ddynolryw, a lles cyffredin yw **dysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig**. Mae'n ymdrin â gormes, rôl y wladwriaeth, datganoliaeth, trefnu cymdeithasol, cyfiawnder cymdeithasol, a dosraniad cyfoeth. Dechreuodd dysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig fodern yn sgil cyhoeddi'r cylchlythyr *Rerum Novarum* gan y Pab Leo XIII yn 1891, sy'n dadlau dros ddosraniadaeth economaidd. Mae'n adeiladu ar hen gorff o ddiwinyddiaeth a syniadaeth foesegol gan ysgrifenwyr Catholig, yn eu plith Tomos o Acwin ac Awstin o Hippo, yn ogystal â'i phrif ffynhonnell y Beibl a thraddodiad yr Eglwys Gristnogol sy'n olrhain ei hanes i'r Dwyrain Agos hynafol.

Nodweddir dysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig gan feirniadaeth o fodernedd ac ideolegau'r adenydd chwith a dde. Ers diwedd y 19g, mae sawl pab wedi lladd ar agweddau o syniadaeth a mudiadau rhyddfrydiaeth, comiwnyddiaeth, ffeministiaeth, anffyddiaeth, sosialaeth, ffasgaeth, cyfalafiaeth, a Natsïaeth.

## Cylchlythyrau'r Pab

Gorchmynnir dysgeidiaeth gymdeithasol yr Eglwys Gatholig gan gylchlythyrau'r Pab. Ymhlith y prif gylchlythyrau mae:

* *Rerum Novarum* (Pab Leo XIII, 1891)
* *Quadragesimo Anno* (Pab Pïws IX, 1931)
* *Pacem in Terris* (Pab Ioan XXIII, 1963)
* *Populorum Progressio* (Pab Pawl VI, 1967)
* *Centessimus Annus* (Pab Ioan Pawl II, 1991)

## Cyfiawnder cymdeithasol

Mae dealltwriaeth yr Eglwys Gatholig o gyfiawnder cymdeithasol yn galw ar lywodraethau i ystyried amodau ac anghenion y bobl dlotaf a'r rhai dan anfantais yng nghymdeithas.

### Diwinyddiaeth rhyddhad

*Prif: Diwinyddiaeth rhyddhad*
Mudiad Catholig a ddechreuodd yn America Ladin yn hwyr yr 20g yw diwinyddiaeth rhyddhad, sy'n ceisio helpu'r tlawd a lleiháu anghydraddoldeb economaidd a chymdeithasol. Datgenid pryderon am anghyfiawnderau'r gyfundrefn gyfalafol ryngwladol yng Nghynadleddau Esgobol America Ladin (CELAM) ym Medellín (1968) ac yn Puebla (1979). Mae rhai agweddau o ddiwinyddiaeth rhyddhad yn tynnu ar ddadansoddiadau Marcsaidd o strwythur cymdeithas.

## Pynciau llosg

Mae sawl agwedd o ddysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig, yn enwedig y pethau sy'n ymwneud ag ymddygiad rhywiol, yn bynciau llosg ym myd y Gorllewin. Mae'r Eglwys yn condemnio cyfunrywioldeb, erthyliad, a rheoli cenhedlu. Mae dysgeidiaeth yr Eglwys hefyd yn groes i hunanladdiad ac ewthanasia.

## Gweler hefyd

* Democratiaeth Gristnogol

## Cyfeiriadau

## Darllen pellach

* Roger Aubert, *Catholic Social Teaching: An Historical Perspective* (Milwaukee: Marquette University Press, 2003).
# Awstin o Hippo

| Awstin o Hippo |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 13 Tachwedd 354  Thagaste, Gogledd Affrica  |
| Bu farw | 28 Awst 430  Hippo Regius, Gogledd Affrica  |
| Dinasyddiaeth | Rhufain hynafol  |
| Galwedigaeth | athronydd, diwinydd, hunangofiannydd, damcaniaethwr cerddoriaeth, pregethwr, hanesydd, bardd, ysgrifennwr, offeiriad Catholig, esgob er anrhydedd, esgob Catholig, Tadau'r Eglwys, Doethur yr Eglwys, clerig, esgob  |
| Swydd | bishop of Hippo Regius  |
| Adnabyddus am | Cyffesion Awstin Sant, The City of God, On the Trinity  |
| Prif ddylanwad | Emrys Sant, Platon  |
| Dydd gŵyl | 28 Awst, 15 Mehefin  |
| Tad | Patricius  |
| Mam | Monica o Hippo  |
| Plant | Adeodatus  |

"St Awstin a Monica" (1846), gan Ary Scheffer.
Roedd **Awstin o Hippo** neu **Sant Awstin** (Lladin: Aurelius Augustinus; 13 Tachwedd 354 - 28 Awst 430) yn o'r ffigyrau pwysicaf yn natblygiad Cristionogaeth yn y gorllewin. Ystyrir ef fel sant gan yr Eglwys Gatholig ac mae llawer o enwadau Protestannaidd hefyd yn ei ystyried fel un o dadau'r ffydd. Mae barn yr eglwysi Uniongred amdano yn fwy amrywiol.

Ganed Awstin yn 354 yn Tagaste (Souk Ahras, Algeria heddiw), o deulu Berber. Addysgwyd ef ym Madaurus, ac yna yn Carthago. Roedd ei fam, Monica, yn Gristion a'i dad Patricius yn bagan. Am gyfnod, gadawodd Awstin yr eglwys i ddilyn Manicheaeth, er mawr ofid i'w fam. Ffurfiodd berthynas a merch a barhaodd am bymtheng mlynedd, a ganwyd mab, Adeodatus, iddo. Yn 383 symudodd i Rufain ac yn 384 cafodd swydd athro rhethreg ym Milan.

Perswadiwyd ef gan esgob Milan, Emrys, i ymuno a'r Eglwys Gatholig. Bedyddiwyd ef a'i fab Adeodatus gan Emrys yn ystod Pasg 387, ac yn 388 dychwelodd i Affrica. Ar y ffordd bu farw ei fam yn Ostia, ac yn fuan wedyn ei fab. Creodd fynachlog yn Tagaste, ac yn 391 ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Hippo Regius, (yn awr Annaba, yn Algeria). Daeth yn bregethwr enwog, ac yn 396 gwnaed ef yn esgob Hippo. Bu farw yno yn 75 oed yn 430, pan oedd y ddinas dan warchae gan y Fandaliaid.

Ysgrifennodd Awstin nifer fawr o weithiau yn Lladin, yn cynnwys gweithiau yn dadlau yn erbyn Ariadaeth, Donatiaeth, Manicheaeth a Pelagiaeth. Y mwyaf enwog o'i weithiau yw *Confessiones* (*Cyffesiadau*), a ystyrir weithiau fel yr hunangofiant modern cyntaf, a *De civitate Dei* (*am ddinas Dduw*).
# 8 Mai

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Mai
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  | 01 | 02 | 03
 |
| 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10
 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17
 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24
 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**8 Mai** yw'r cant dau ddeg wythfed (128fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (129fed mewn blynyddoedd naid). Erys 237 diwrnod yn weddill hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

*Montreal Daily Star*: "Germany Quit", 7 Mai 1945
* 1648 - Brwydr Sain Ffagan ger Caerdydd
* 1945 - Diwrnod cyhoeddi diwedd yr Ail Ryfel Byd yn Ewrop wedi i luoedd arfog yr Almaen ildio'n ddiamod.
* 2025 - Etholwyd Pab Leo XIV.
* 2026 - Mae David Attenborough yn dathlu ei ganmlwyddiant.

## Genedigaethau

* 1737 - Edward Gibbon, gwleidydd ac hanesydd (m. 1794)
* 1753 - Miguel Hidalgo y Costilla, offeiriad Catholig a chwyldroadwr (m. 1811)
* 1765 - Marianne Kraus, arlunydd (m. 1838)
* 1884 - Harry S. Truman, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1972)
* 1885 - Bob Owen, Croesor, hanesydd, llyfrbryf ac achyddwr (m. 1962)
* 1910 - Mary Lou Williams, cerddor jazz (m. 1981)
* 1913 - Sid James, actor (m. 1976)
* 1914 - Romain Gary, awdur (m. 1980)
* 1916 - Sylvia Sleigh, arlunydd (m. 2010)
* 1920
	+ Tom of Finland, arlunydd (m. 1991)
	+ Saul Bass, dylunydd graffig (m. 1996)

David Attenborough
Jillian Evans
* 1926
	+ Don Rickles, digrifwr ac actor (m. 2017)
	+ Syr David Attenborough, darlledwr ac anthropolegwr
* 1929 - Ana Hatherly, arlunydd (m. 2015)
* 1930 - Heather Harper, soprano (m. 2019)
* 1935 - Jack Charlton, pel-droediwr (m. 2020)
* 1937 - Thomas Pynchon, nofelydd
* 1943 - Pat Barker, nofelydd
* 1945 - Mike German, gwleidydd
* 1947 - John Reid, gwleidydd
* 1954 - John Michael Talbot, canwr ac gitarydd
* 1957 - Eddie Butler, chwaraewr a sylwebydd rygbi'r undeb (m. 2022)
* 1958 - Kevin McCloud, dylunydd, awdur, newyddiadurwr a cyflwynydd teledu
* 1959 - Jillian Evans, gwleidydd
* 1968 - Hisashi Kurosaki, pel-droediwr
* 1970 - Naomi Klein, awdures
* 1973 - Marcus Brigstocke, digrifwr
* 1975 - Enrique Iglesias, canwr
* 1976 - Ian H. Watkins, canwr
* 1987
	+ Aneurin Barnard, actor
	+ Mark Noble, pel-droediwr

## Marwolaethau

Kamehameha I
* 1794 - Antoine Lavoisier, cemegydd, 50
* 1819 - Kamehameha I, brenin Hawaii, oedran ansicr
* 1873 - John Stuart Mill, athronydd, 66
* 1874 - Zephaniah Williams, siartydd, 79
* 1880 - Gustave Flaubert, nofelydd, 58
* 1895 - Thomas Jones, bardd, 51
* 1903 - Paul Gauguin, arlunydd, 54
* 1944 - Ethel Smyth, cyfansoddwraig, 86
* 1982 - Leonor Cecotto, arlunydd, 62
* 1988 - Robert A. Heinlein, nofelydd, 80
* 2011 - Jane White Cooke, arlunydd, 98
* 2012 - Maurice Sendak, nofelydd, 83
* 2017 - Cécile DeWitt-Morette, mathemategydd, 94
* 2020 - Ritva Valkama, actores, 87

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop
	+ Gwyliau cyhoeddus (Ffrainc)
	+ Gwyl banc yn y Deyrnas Unedig (1995, 2020)
* Diwrnod Rhyngwladol y Groes Goch a'r Gilgant Goch

## Cyfeiriadau
# Llyfrgell y Diet Cenedlaethol

Llyfrgell y Diet Cenedlaethol|  |
| Math | llyfrgell genedlaethol, llyfrgell seneddol, adeilad llyfrgell  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 5 Mehefin 1948  |
| Sefydlwyd | * 25 Chwefror 1948
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | 永田町  |
| Gwlad |  Japan |
| Cyfesurynnau | 35.6783°N 139.7442°E  |
| Cod post | 100-8924  |
| Rheolir gan | Kokkai  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llyfrgell genedlaethol Japan yw **Llyfrgell y Diet Cenedlaethol** (Japaneg: 国立国会図書館, *Kokuritsu Kokkai Toshokan*), a leolir yn Tokyo a Kyoto. Delir bron i 40 miliwn o eitemau yno. Fe'i sefydlwyd ym 1948 â'i phrif swyddogaeth yw cynorthwyo aelodau seneddol y Diet Cenedlaethol (senedd Japan) yn eu hymchwil. Agorodd y prif adeilad i'r cyhoedd ym 1968.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Japaneg) Gwefan swyddogol
# 1757

17g - **18g** - 19g

1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au

1752 1753 1754 1755 1756 - **1757** - 1758 1759 1760 1761 1762

---

## Digwyddiadau

* **Llyfrau**
	+ Richard Price - *Review of the Principal Questions in Morals*
	+ Madame Riccoboni - *Lettres de Mistriss Fanny Butlerd*
* **Drama**
	+ Denis Diderot - *Le Fils naturel*
* **Barddoniaeth**
	+ Thomas Gray - *Odes*
* **Cerddoriaeth**
	+ Leopold Mozart - *Concerto trombôn*
	+ Giuseppe Scarlatti - *La Clemenza di Tito* (opera)

## Genedigaethau

* 22 Mehefin - George Vancouver, fforiwr a morwr (m. 1798)
* 9 Hydref - Charles X, brenin Ffrainc (m. 1836)
* 1 Tachwedd - Antonio Canova, cerflunydd (m. 1822)
* 18 Tachwedd - William Blake, arlunydd a bardd (m. 1827)

## Marwolaethau

* 9 Ionawr - Bernard le Bovier de Fontenelle, awdur, 99
* 23 Mawrth - Thomas Herring, esgob Bangor, 63
* 23 Gorffennaf - Domenico Scarlatti, cyfansoddwr, 71
* Rhagfyr - John Dyer, bardd, 56
# 1853

18g - **19g** - 20g

1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au

1848 1849 1850 1851 1852 - **1853** - 1854 1855 1856 1857 1858

---

## Digwyddiadau

* 4 Mawrth - Franklin Pierce yn dod y 14eg Arlywydd yr Unol Daleithiau

## Genedigaethau

* 30 Mawrth - Vincent van Gogh, arlunydd (m. 1890)
* 5 Gorffennaf - Cecil Rhodes, gwleidydd a dyn busnes (m. 1902)
* 18 Gorffennaf - Hendrik Lorentz, ffisegydd (m. 1928)
* 30 Rhagfyr - Andre Messager, cyfansoddwr (m. 1929)

## Marwolaethau

* 17 Mawrth - Christian Doppler, mathemategydd, 49
* 28 Ebrill - Ludwig Tieck, awdur, 79
* 15 Tachwedd - Maria II, brenhines Portiwgal, 34

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* B. B. Woodward - *The History of Wales*
* Charles Dickens - *Bleak House*

### Drama

* Gustav Freytag - *Die Journalisten*

### Cerddoriaeth

* Johannes Brahms - Sonata Piano rhif 1, 2 a 3
* Giuseppe Verdi - *Il trovatore* (opera)
* Giuseppe Verdi - *La Traviata* (opera)
# Holand

Lleoliad Holand (oren) o fewn yr Iseldiroedd.
Ardal hanesyddol yng ngorllewin yr Iseldiroedd yw **Holand** (Iseldireg: *Holland*) sy'n cynnwys y ddwy dalaith Noord-Holland a Zuid-Holland.

Crewyd Holand fel ardal weinyddol ar ddechrau'r 10g, ac yn cynnwys Seland a rhan o orllewin Ffrisia. Roedd yn dir gwrogaethol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn y 12g. Unodd â sir Hanawt ym 1299 dan y Cownt John Avesnes, ac ym 1345 daeth dan reolaeth teulu Wittelsbach, Bafaria drwy briodas. Daeth dan reolaeth Philip Dda, Dug Bwrgwyn ym 1433, a'r Habsbwrgiaid ym 1482. Er y rhyfela a'r ymryson gwleidyddol, ffynodd y diwydiant brethyn a masnach yn Holand a daeth ei phorthladdoedd yn drwybyrth pwysig yn y Cynghrair Hanseataidd a chanolfannau adeiladu llongau. Yn ystod y Rhyfel Pedwar Ugain Mlynedd, Holand oedd yr ardal a arweiniodd y frwydr am annibyniaeth yr Iseldirwyr oddi ar Sbaen, ac yn brif dalaith Gweriniaeth yr Iseldiroedd hyd 1795 gan ddominyddu'r Cynulliad. Rhannwyd yn ddwy dalaith ym 1840.

Mewn nifer o wledydd ac ieithoedd, gan gynnwys nifer o Holandwyr, defnyddir "Holand" i gyfeirio at y wlad i gyd. Enghraifft o gydgymeriad yw hwn, megis defnyddio Lloegr fel enw am holl wledydd Prydain. Mae'r defnydd hwn yn debyg o dramgwyddo Iseldirwyr sy'n byw y tu allan i ardal Holand.

## Cyfeiriadau
# Zuid-Holland

Zuid-Holland|  |
|  |
| Math | Taleithiau'r Iseldiroedd  |
| Enwyd ar ôl | Holand  |
|  |
| Prifddinas | Den Haag  |
| Poblogaeth | 3,577,032  |
| Sefydlwyd | * 1840
 |
| Anthem | anthem of South-Holland  |
| Pennaeth llywodraeth | Wouter Kolff  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Yr Iseldiroedd  |
| Gwlad |  Yr Iseldiroedd |
| Arwynebedd | 3,418.5 ±0.01 km²  |
| Yn ffinio gyda | Noord-Holland, Utrecht, Noord-Brabant, Zeeland, Gelderland  |
| Cyfesurynnau | 52°N 4.67°E  |
| NL-ZH  |
| Corff gweithredol | Provincial Executive of South Holland  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | King's Commissioner of South Holland  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Wouter Kolff  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o daleithiau yr Iseldiroedd yw **Zuid-Holland** ("De Holland"). Saif yng ngorllewin y wlad, ger yr arfordir. Mae'r dalaith yn un o'r tiriogaethau mwyaf diwydiannol yn y byd, a'r dwysder poblogaeth ymhlith yr uchaf. Roedd y boblogaeth yn 3.46 miliwn yn 2006, gan wneud Zuid-Holland y fwyaf o daleithiau'r Iseldiroedd o ran poblogaeth.

Lleoliad talaith Zuid-Holland yn yr Iseldiroedd
Mae'n ffinio ar Zeeland yn y de, Noord-Brabant yn y de-ddwyrain a Gelderland ac Utrecht yn y dwyrain. Yn y gogledd mae'n ffinio ar Noord-Holland, tra mae'r môr ar yr ochr orllewinol. Hyd 1840 roedd Zuid-Holland a Noord-Holland yn un dalaith, Holland.

## Dinasoedd

Y ddinas fwyaf yn y dalaith yw Rotterdam, sy'n un o bothladdoedd pwysicaf Ewrop; tra mae prifddinas y dalaith, Den Haag, hefyd yn brifddinas llywodraeth yr Iseldiroedd ac yn gartref i'r llys cyfiawnder rhyngwladol. Dinasoedd pwysig eraill yw Dordrecht, Delft, Leiden, Alphen aan den Rijn a Gouda.

|  | **Taleithiau'r Iseldiroedd** |
| --- | --- |
| **Taleithiau'r Iseldiroedd** | Groningen • Fryslân • Drenthe • Overijssel • Flevoland • Gelderland • Utrecht • Noord-Holland • Zuid-Holland • Zeeland • Noord-Brabant • Limburg
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **Iseldiroedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Papiamenteg

Papiamenteg|  |
| Enghraifft o: | iaith, creol, iaith fyw, iaith naturiol  |
| Math | Upper Guinea Creole  |
| Rhan o | Portuguese-based creole languages, Spanish-based creole languages  |
| Yn cynnwys | Papiamento of Aruba, Papiamento of curaçao, Papiamento of Bonaire  |
|  |
| Enw brodorol | Papiamentu  |
| Nifer y siaradwyr | - 319,000 (1999),
- 321,300 (2011),
- 20,000 (2011),
- 115,000 (2011 – Curaçao)
 |
| cod ISO 639-2 | pap  |
| cod ISO 639-3 | pap  |
| Gwladwriaeth | Arwba, Curaçao, Bonaire  |
| System ysgrifennu | y sgript Ladin  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01\_5gm  |
| Quora | Papiamento  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Iaith creol a siaredir yn y Caribî Iseldiraidd (yr hen Antilau yr Iseldiroedd) yw **Papiamenteg** (*Papiamento* yn Arwba, *Papiamentu* yn Bonaire a Curaçao). Dyma'r iaith a siaredir fwyaf eang yn yr Ynysoedd ABC (Arwba, Bonaire a Curaçao).

Mae Papiamenteg yn iaith creol gymysg gyda dylanwadau o Iseldireg, Portiwgaleg, Saesneg a Sbaeneg. Credir ei fod yn seiliedig ar greolau sy'n seiliedig ar Bortiwgaleg a siaredir ar arfordir Gorllewin Affrica, gan ei fod yn rhannu llawer o debygrwydd â Chreol Cabo Ferde a Chreol Gini Bisaw.

## Nodynau

## Cyfeiriadau