# Alpe d'Huez

Alpe d'Huez|  |
| Math | cyrchfan sgïo, free flight site  |
|  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Alpe d'Huez Grand Domaine Ski  |
| Sir | Huez  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Uwch y môr | 1,860 metr  |
| Cyfesurynnau | 45.09°N 6.07°E  |
| Rheolir gan | SATA Group  |
| Cadwyn fynydd | Grandes Rousses  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cyrchfan sgio yw **Alpe d'Huez** yng nghymuned Huez, yn département Isère. Fe'i lleolir ar borfa mynyddig yn yr Alpau ar lefel o 1860 metr (3330 troedfedd) uwchben y môr.

## Yr haf ar Alpe d'Huez

### Tour de France

Mae Alpe d'Huez yn un o'r mynyddoedd pwysicaf yn y Tour de France. Mae cymal wedi gorffen yno bron pob blwyddyn ers 1976. Cynhaliwyd y cyntaf yno yn 1952 ac enillodd Fausto Coppi.

Daethpwyd a'r ras i'r mynydd gan Élie Wermelinger, y prif *commissaire* (dyfarnwr). Gyrroedd ei gar, Dyna-Panhard, rhwng y cloddiau o eira a safai naill ochr i'r ffordd ym mis Mawrth 1952, wedi iddo gael ei wahodd gan gonsortiwm o fusnesau a oedd wedi agor gwestai ar y copa. Georges Rajon, a oedd yn rhedeg Hotel Christina, oedd arweinydd y consortiwm. Agorodd yr orsaf sgio yno ym 1936, felly roedd y ffordd wedi cael ei ledaenu er ei fod yn llawn tyllau. Adroddodd Wermelinger yn ôl at y trefnydd, Jacques Goddet, ac arwyddodd y Tour gytundeb gyda'r dynion busnes i gynnwys Alpe d'Huez yn llwybr y Tour. Costiodd swm sy'n gyfartal i €3,250 mewn arian cyfoes.

Yn y cymal cyntaf ar Alpe d'Huez, ymosododd Fausto Coppi 6 km o'r copa er mwyn disgyn y reidiwr Ffrangeg, Jean Robic, gan fynd ymlaen i ennill. Dywedodd Coppi ei fod yn gwybod iddo ei ddisgyn gan na allai glywed ei anadlu na sŵn teiars ar y ffordd y tu ôl iddo bellach. Trodd yr Alpe yn lledrith yn syth oherwydd mai hwn oedd y tro cyntaf i feiciau modur, gyda criwiau ffilmio ar gyfer y teledu, ddilyn y Tour. Dyma hefyd oedd y tro cyntaf i gymal y Tour orffen ar gopa mynydd.

Wedi buddugoliaeth Coppi, ni gynhwyswyd yr Alpe hyd 1964, ac bu absenodeb arall unwaith eto hyd 1976, ymddangosodd y ddwy dro hwn oherwydd cynnig Rajon.

Mae'r esgyniad yn 13.8 km o hyd ar lethr ar gyfartaledd o 7.9%, mae 21 tro pin-gwallt (*les 21 virages*), pob un wedi eu enwi ar ôl enillydd cymal 'r Tour yno. Roedd gormod o enillwyr erbyn iddo gael ei gynnal am yr 21ain tro, fell ychwanegwyd enw Lance Armstrong at enw Coppi ar y tro cyntaf ar waelod yr allt.

#### Gwyliwyr

Mae torf anhrefn o wyliwyr ar yr Alpe yn aml. Cafodd Giuseppe Guerini ei daro oddi ar ei feic ym 1999, pan neidiodd gwyliwr allan i dynnu ei lun, fe aeth Guerini ymlaen i ennill y cymal er hynnu. Daeth anhrefn yn ystod treial amser unigol 2004 pen ddechreuodd y gwyliwyr wthio'r reidwyr fyny tuag at y copa. Mae ffigyrau'r gwylwyr yn amrywio'n fawr, ac nid yn gwbl ddibynadwy, hawliwyd fod miliwn yno ym 1997. Ond dywedodd Maer Alpe d'Huez, Eric Muller, y bu 350,000 yno yn 2001, er i bawb honni fod y ffigwr yn dringo yn flynyddol.

#### Enillwyr

Gorffennodd cymal 2008 ar uchder o 1850 metr yn hytrach na 1860 fel y bu ym mhob cymal cynt.

| Blwyddyn
 | Cymal
 | Cychwyn
 | Pellter (km)
 | Categori
 | Enillydd y cymal
 | Cenediglrwydd
 | Crys Melyn
 | Tro
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2008
 | 17
 | Embrun
 | 210.5
 | HC
 | Carlos Sastre
 |  Sbaen
 | Carlos Sastre
 | 17
 |
| 2006
 | 15
 | Gap
 | 187
 | HC
 | Fränk Schleck
 |  Luxembourg
 | Floyd Landis
 | 18
 |
| 2004
 | 16
 | Bourg-d'Oisans
 | 15.5 (ITT)
 | HC
 | Lance Armstrong
 |  UDA
 | Lance Armstrong
 | 19
 |
| 2003
 | 8
 | Sallanches
 | 219
 | HC
 | Iban Mayo
 |  Sbaen
 | Lance Armstrong
 | 20
 |
| 2001
 | 10
 | Aix-les-Bains
 | 209
 | HC
 | Lance Armstrong
 |  UDA
 | Lance Armstrong
 | 21
 |
| 1999
 | 10
 | Sestrières
 | 220.5
 | HC
 | Giuseppe Guerini
 |  Yr Eidal
 | Lance Armstrong
 | 1
 |
| 1997
 | 13
 | Saint-Étienne
 | 203.5
 | HC
 | Marco Pantani
 |  Yr Eidal
 | Jan Ullrich
 | 2
 |
| 1995
 | 10
 | Aime–La Plagne
 | 162.5
 | HC
 | Marco Pantani
 |  Yr Eidal
 | Miguel Indurain
 | 3
 |
| 1994
 | 16
 | Valréas
 | 224.5
 | HC
 | Roberto Conti
 |  Yr Eidal
 | Miguel Indurain
 | 4
 |
| 1992
 | 14
 | Sestrières
 | 186.5
 | HC
 | Andrew Hampsten
 |  UDA
 | Miguel Indurain
 | 5
 |
| 1991
 | 17
 | Gap
 | 125
 | HC
 | Gianni Bugno
 |  Yr Eidal
 | Miguel Indurain
 | 6
 |
| 1990
 | 11
 | Saint-Gervais–Mont Blanc
 | 182.5
 | HC
 | Gianni Bugno
 |  Yr Eidal
 | Ronan Pensec
 | 7
 |
| 1989
 | 17
 | Briançon
 | 165
 | HC
 | Gert-Jan Theunisse
 |  Yr Iseldiroedd
 | Laurent Fignon
 | 8
 |
| 1988
 | 12
 | Morzine
 | 227
 | HC
 | Steven Rooks
 |  Yr Iseldiroedd
 | Pedro Delgado
 | 9
 |
| 1987
 | 20
 | Villard-de-Lans
 | 201
 | HC
 | Federico Echave
 |  Sbaen
 | Pedro Delgado
 | 10
 |
| 1986
 | 18
 | Briançon–Serre Chevalier
 | 182.5
 | HC
 | Bernard Hinault
 |  Ffrainc
 | Greg LeMond
 | 11
 |
| 1984
 | 17
 | Grenoble
 | 151
 | HC
 | Luis Herrera
 |  Colombia
 | Laurent Fignon
 | 12
 |
| 1983
 | 17
 | La Tour-du-Pin
 | 223
 | HC
 | Peter Winnen
 |  Yr Iseldiroedd
 | Laurent Fignon
 | 13
 |
| 1982
 | 16
 | Orcières-Merlette
 | 123
 | HC
 | Beat Breu
 |  Y Swistir
 | Bernard Hinault
 | 14
 |
| 1981
 | 19
 | Morzine
 | 230.5
 | HC
 | Peter Winnen
 |  Yr Iseldiroedd
 | Bernard Hinault
 | 15
 |
| 1979\*
 | 18
 | Alpe d'Huez
 | 118.5
 | HC
 | Joop Zoetemelk
 |  Yr Iseldiroedd
 | Bernard Hinault
 | 16
 |
| 1979\*
 | 17
 | Les Menuires
 | 166.5
 | HC
 | Joaquim Agostinho
 |  Portiwgal
 | Bernard Hinault
 | 17
 |
| 1978
 | 16
 | Saint-Étienne
 | 240.5
 | 1
 | Hennie Kuiper
 |  Yr Iseldiroedd
 | Joop Zoetemelk
 | 18
 |
| 1977
 | 17
 | Chamonix
 | 184.5
 | 1
 | Hennie Kuiper
 |  Yr Iseldiroedd
 | Bernard Thévenet
 | 19
 |
| 1976
 | 9
 | Divonne-les-Bains
 | 258
 | 1
 | Joop Zoetemelk
 |  Yr Iseldiroedd
 | Lucien Van Impe
 | 20
 |
| 1952
 | 10
 | Lausanne
 | 266
 | 1
 | Fausto Coppi
 |  Yr Eidal
 | Fausto Coppi
 | 21
 |

\*Roedd dau gymal ar Alpe d'Huez ym 1979.

Defnyddir y cpa hefyd fel diwedd La Marmotte, reid un dydd 175 km o hyd sy'n cynnwyd 5000m o ddringo. Defnyddir hefyd ar gyfer sgio lawr allt neu sgio Alpaidd.

#### Esgyniadau cyflymaf Alpe d'Huez

Proffil Alpe d'Huez
Panorama o'r 21 tro enwog tuag at Alpe d'Huez
Mae esgyniad yr allt i Alp d'Huez wedi cael ei amseru yn swyddogol ers 1994, felly mae cryn ddadl ynglŷn â'r amserau cyn hyn. Rhwng 1994 ac 1997, amserwyd yr esgyniad o 14.5 km o'r diwedd. Ers 1999, mae diwedd-ffoto wedi cael ei ddefnyddio o 14 km o'r diwedd. Mae amserau eraill wedi cael eu cofnodi o 13.8 km o'r copa, sef dechrau swyddogol yr esgyniad. Mae eraill wedi cael eu cofnodi o 700m o gychwyn yr esgyniad.

#### Amserau'r esgyniad

Arwydd ar Dro 16 ar yr esgyniad i Alpe d'Huez
Alpe d'Huez yn yr haf

| Rheng
 | Amser
 | Enw
 | Blwyddyn
 | Cenediglrwydd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 37' 35" | Marco Pantani | 1997 |  Yr Eidal
 |
| 2\* | 37' 36" | Lance Armstrong | 2004 |  UDA
 |
| 3 | 38' 00" | Marco Pantani | 1994 |  Yr Eidal
 |
| 4 | 38' 01" | Lance Armstrong | 2001 |  UDA
 |
| 5 | 38' 04" | Marco Pantani | 1995 |  Yr Eidal
 |
| 6 | 38' 23" | Jan Ullrich | 1997 |  Yr Almaen
 |
| 7 | 38' 34" | Floyd Landis\*\* | 2006 |  UDA
 |
| 8 | 38' 35" | Andreas Klöden | 2006 |  Yr Almaen
 |
| 9\* | 38' 37" | Jan Ullrich | 2004 |  Yr Almaen
 |
| 10 | 39' 02" | Richard Virenque | 1997 |  Ffrainc
 |
| 11 | 39' 06" | Iban Mayo | 2003 |  Sbaen
 |
| 12\* | 39' 17" | Andreas Klöden | 2004 |  Yr Almaen
 |
| 13\* | 39' 21" | Jose Azevedo | 2004 |  Portiwgal
 |
| 14 | 39' 28" | Miguel Induráin | 1995 |  Sbaen
 |
| 15 | 39' 28" | Alex Zülle | 1995 |  Y Swistir
 |
| 16 | 39' 30" | Bjarne Riis | 1995 |  Denmarc
 |
| 17 | 39' 31" | Carlos Sastre | 2008 |  Sbaen
 |
| 18 | 39' 44" | Gianni Bugno | 1991 |  Yr Eidal
 |
| 19 | 39' 45" | Miguel Induráin | 1991 |  Sbaen
 |
| 20 | 40' 00" | Jan Ullrich | 2001 |  Yr Almaen
 |
| 21 | 40' 46" | Fränk Schleck | 2006 |  Luxembourg
 |
| 22 | 40' 51" | Alexander Vinokourov | 2003 |  Casachstan
 |
| 23 | 41' 18" | Lance Armstrong | 2003 |  UDA
 |
| 24 | 41' 50" | Laurent Fignon | 1989 |  Ffrainc
 |
| 25 | 41' 50" | Luis Herrera | 1986 |  Colombia
 |
| 26 | 42' 15" | Pedro Delgado | 1989 |  Sbaen
 |
| 27 | 45' 20" | Gert-Jan Theunisse | 1989 |  Yr Iseldiroedd
 |
| 28 | 45' 22" | Fausto Coppi | 1952 |  Yr Eidal
 |
| 29 | 48' 00" | Greg Lemond | 1986 |  UDA
 |
| 30 | 48' 00" | Bernard Hinault | 1986 |  Ffrainc
 |

\* Ar ffurf treial amser unigol.

\*\* Canfyddwyd yn euog o ddefnyddio cyffurio yn y rhifyn hwnnw o'r Tour de France.

13.8 km:

| Rheng
 | Amser
 | Enw
 | Blwyddyn
 | Cenediglrwydd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 36' 50" | Marco Pantani | 1995 |  Yr Eidal
 |
| 2 | 36' 55" | Marco Pantani | 1997 |  Yr Eidal
 |
| 3 | 37' 15" | Marco Pantani | 1994 |  Yr Eidal
 |
| 4 | 37' 36" | Lance Armstrong | 2004 |  UDA
 |
| 5 | 37' 41" | Jan Ullrich | 1997 |  Yr Almaen
 |
| 6 | 38' 00" | Lance Armstrong | 2001 |  UDA
 |
| 7 | 38' 10" | Miguel Induráin | 1995 |  Sbaen
 |
| 7 | 38' 10" | Alex Zülle | 1995 |  Y Swistir
 |
| 8 | 38' 12" | Bjarne Riis | 1995 |  Denmarc
 |
| 9 | 38' 22" | Richard Virenque | 1997 |  Ffrainc
 |

### Beicio Mynydd

Mae'r gyrchfan hefyd yn denu nifer o feicwyr mynydd yn ystod yr haf, yn arbennig adeg ras Megavalanche, ras dygner lawr allt sy'n mynd a'r reidwyr o'r orsaf lifft i'r copa uchaf, Pic Blanc, cyn iddynt reidio i lawr i Alamond ar lawr y dyffryn.

## Yr haf ar Alpe d'Huez

### Sgio ar Alpe d'Huez

Mae Alpe d'Huez yn un o brif gyrchfannau sgio Ewrop. Dyma oedd safle lifft cyntaf Pomagalski ar yr arwyneb yn ystod yr 1930au, daeth y gyrchfan yn boblogaidd pan gynhaliwyd cystadlaeuthau *bobsleigh* Gemau Olympaidd y Gaeaf 1968 yno. Cysidrwyd y gyrchfan yn gystadleuydd i Courchevel, cyrchfan mwyaf uwch-farchnad Ffrainc ar y pryd a oedd wedi ei adeiladu'n bwrpasol, ond wedi datblygiad Les Trois Vallées, Val d'Isère, Tignes, La Plagne a Les Arcs daeth Alpe D'Huez yn llai poblogaidd yn ystod yr 1970au a'r 1980au cynnar.

## Gefeilldrefi

Gefeilldrefi Alpe d'Huez yw:

* Bormio, Yr Eidal, ers 2005.

## Llyfryddiaeth

* The Tour Is Won on the Alpe: Alpe d'Huez and the Classic Battles of the Tour de France, Jean-Paul Vespini

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Pezcyclingnews interview of Historian Jean-Paul Vespini's book "The Tour Is Won On The Alpe" by Matt Wood
* Ski Resort Website (in French & English)
* Oz-en-Oisans info Archifwyd 2008-05-11 yn y Peiriant Wayback
* Map and details of 5 Cycling Routes up Alpe d'Huez (in English)
* Alpe d'Huez Archifwyd 2007-04-07 yn y Peiriant Wayback – Independent guide to Alpe d'Huez in English
* The Tour Is Won on the Alpe: Alpe d'Huez and the Classic Battles of the Tour de France
* Interactive road map with photos of each hairpin-bend and road sign Archifwyd 2011-07-24 yn y Peiriant Wayback
* Google Map of Various Cycling Routes and Landmarks
* **CYCLEFILM's** Video Reconnaissance of Alpe d'Huez Archifwyd 2008-07-23 yn y Peiriant Wayback
* Grenoble Cycling information page on Alpe d'Huez including profiles, photos and map Archifwyd 2009-07-24 yn y Peiriant Wayback