# Mudiad Eryr Wen

Mudiad Eryr Wen|  |
| Enghraifft o: | mudiad gwleidyddol  |
| Gwlad |  Cymru |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dechrau/Sefydlu | Rhagfyr 2022, 11 Rhagfyr 2022  |
| Gwladwriaeth | Cymru  |
| Rhanbarth | Cymru  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae Mudiad Eryr Wen yn fudiad ieuenctid cenedlaetholgar a sosialaidd gweriniaethol Cymreig. Mae'n grŵp pwyso gweithredu uniongyrchol sy'n ymgyrchu dros weriniaeth Gymreig annibynnol a gwarchodaeth i'r iaith Gymraeg.

## Hanes

Sefydlwyd Mudiad Eryr Wen ar 11 Rhagfyr 2022, sef Diwrnod Llywelyn ap Gruffudd pan laddwyd y Tywysog gan luoedd Lloegr ar 11 Rhagfyr 1282. Mae symbol ac enw'r mudiad yn deillio o "Eryr Wen Eryri ", symbol a ddyfeisiwyd gan y bardd gweriniaethol Harri Webb ym 1952 ac yn ddiweddarach a gysylltir â Byddin Rydd Cymru (yr FWA), mudiad parafilwrol y 1960au. Mae aelodau'r sefydliad wedi cael tynnu eu lluniau'n aml mewn amryw o wrthdystiadau a gorymdeithiau dros annibyniaeth i Gymru yn cario baner debyg i faner y Ffrynt Gwladgarol Cenedlaethol, sy'n cynnwys trilliw gweriniaethol llorweddol wedi'i ffinio â streipen fertigol ddu ac sy'n cynnwys symbol Eryr Wen.

Daeth aelodau'r mudiad at ei gilydd am y tro cyntaf, yn gyhoeddus, yn ystod rali gwrth-goroni Cymdeithas yr Iaith yn erbyn ail gartrefi yng Nghaernarfon ddechrau mis Mai 2023. O fewn misoedd i'w ffurfio, denodd y grŵp sylw ar draws cyfryngau Cymru am gymryd rhan mewn ymgyrch o orchuddio enwau lleoedd Saesneg â phaent ar arwyddion ffyrdd e.e. peintiwyd yr enw 'Ruthin' a oedd o dan yr enw 'Rhuthun' ar arwydd ffordd y tu allan i Goleg Llysfasi. Targedwyd arwyddion ledled Gwynedd ac Ynys Môn, gan gynnwys arwyddion Porthaethwy a'r Trallwng. Ym Mawrth 2024, adroddwyd bod y grŵp wedi targedu arwyddion ledled Ceredigion, gan gynnwys Aberteifi a Ffwrnais, gyda llefarydd ar ran y mudiad yn sylwi bod "symudiad balch a herfeiddiol yng Nghymru i ddadwneud canrifoedd o ddinistr diwylliannol. Ystyrir fod grwpiau uchelael a gormesol yn Lloegr sy'n ceisio cadw'r Cymry yn eu lle."

Ffotograff o sticer dwyieithog Mudiad Eryr Wen gyda'r slogan "Cymru Rydd- Free Wales"; Beddgelert, 13 Ebrill 2025.
Yn Awst 2024, adroddwyd bod y grŵp wedi hawlio cyfrifoldeb am don arall o beintio enwau lleoedd Saesneg ar arwyddion ffyrdd, y tro hwn yn targedu arwyddion ledled Sir Ddinbych, gan gynnwys Dinbych, Rhuthun a Llanelwy. Disgrifiodd llefarydd ar ran y grŵp y weithred fel un "angenrheidiol a rhesymol", gan ddyfynnu penderfyniadau Parc Cenedlaethol Eryri a Pharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn 2023 i fabwysiadu eu henwau Cymraeg yn swyddogol, Eryri a Bannau Brycheiniog yn y drefn honno. Dyfynnwyd hefyd y cefnu hanesyddol ar enwau lleoedd Seisnigedig, fel Carnarvon a Dolgelley, fel cyfiawnhad dros y weithred.

Condemniodd yr AS Ceidwadol dros Ddyffryn Clwyd, Gareth Davies, y grŵp am ddifetha eiddo cyhoeddus, gan ddyfynnu Deddf yr Iaith Gymraeg 1993. Yn ddiweddarach y mis hwnnw, cafodd llefarydd dienw ar ran y mudiad ei gyfweld gan y cyhoeddiad Cymraeg *Golwg* i drafod ymgyrch fandaliaeth y mudiad. Pan gafodd ei holi am benderfyniad y sefydliad i aros yn ddienw ac osgoi cael ei arestio, yn wahanol i'r dull a gymerwyd yn draddodiadol gan ymgyrchwyr Cymdeithas yr Iaith, cyfeiriodd y llefarydd at feirniadaethau o'r strategaeth honno a fynegwyd gan John Barnard Jenkins o Fudiad Amddiffyn Cymru (MAC). Ym Medi 2024, ffilmiwyd y sefydliad gan *Newyddion* S4C yn mynychu gwrthdystiad 'Nid yw Cymru ar Werth' ym Machynlleth yn galw am Ddeddf Eiddo newydd.

Gorymdeithiodd aelodau Mudiad Eryr Wen ochr yn ochr ag Éirígí yn Nulyn yn ystod gorymdaith dros warchod yr iaith Wyddeleg, 20 Medi 2025.
Ar 25 Chwefror 2025, ymddangosodd dau ymgyrchydd o Mudiad Eryr Wen ar bodlediad a gynhaliwyd gan y grŵp gweriniaethol Gwyddelig Éirígí i drafod hanes gweriniaetholdeb Cymru. Ym Mai 2025, mynychodd aelodau Eryr Wen orymdaith yr Alban dros annibyniaeth, yng Nglasgow. Beirniadodd yr AS Ceidwadol Albanaidd Jamie Halcro Johnston arweinydd yr SNP, John Swinney a beirniadodd Plaid Genedlaethol yr Alban am fynychu'r orymdaith, gan gyfeirio at bresenoldeb ymgyrchwyr Eryr Wen yn chwifio baner yn dwyn logo'r FWA.

Cysylltodd y *Scottish Daily Express* y grŵp ag ymgais i fomio pibell ddŵr a oedd yn cysylltu Cronfeydd Dŵr Dyffryn Elan â Birmingham ym 1967. Ar 25 Medi'r un flwyddyn, gwahoddwyd rai o aelodau Mudiad Eryr Wen gan Éirígí i gymryd rhan mewn cynhadledd yn Nulyn i drafod materion yn ymwneud â'r iaith Gymraeg a sosialaeth yn yr 21g . Cyn y gynhadledd, tynnwyd llun ymgyrchwyr Eryr Wen ochr yn ochr ag aelodau Éirígí a miloedd o ymgyrchwyr dros yr iaith Wyddeleg mewn gorymdaith drwy Ddulyn i eiriol dros ddeddfwriaeth ynghylch yr iaith Wyddeleg a gwarchodaethau i ardaloedd y Gaeltacht.

Yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam yn Awst 2025, cododd aelodau'r grŵp arwydd a oedd yn cyhoeddi 'Cymreig nid Prydeinig' "Welsh not British" ger mynedfa'r eisteddfod, mewn ymateb i benderfyniad Net World Sports i arddangos Baneri'r Undeb a baneri Diwygiedig y DU ar eiddo cyfagos. Cyhuddodd datganiad gan y grŵp yn *Nation.Cymru* fod perchennog y cwmni o'r Amwythig, Alex Lovén, o "wawdio" mynychwyr yr Eisteddfod yn fwriadol, drwy hedfan baneri Lloegr ger y fynedfa. Nodwyd ei fod yn filiwnydd a bod ganddo gysylltiadau â'r Blaid Geidwadol. Y flwyddyn flaenorol, roedd Lovén wedi bod yn rhan o ddadl debyg ar ôl arddangos baneri "Woke free zone" ger yr un adeilad heb gael caniatâd y cyngor.

Baner a ddyluniwyd ac a ddefnyddir gan Fudiad Eryr Wen, gan ddefnyddio lliwiau Cymru a'r Eryr Wen. Mae gwyn yn cynrychioli rhyddid, coch yn cynrychioli sosialaeth, gwyrdd yn cynrychioli ecoleg a du yn cynrychioli gweriniaeth Cymru.
Yn ddiweddarach y mis hwnnw, protestiodd y grŵp yn erbyn Cyngor Cymuned Llanpumsaint ar ôl iddo benderfynu rhoi'r gorau i wasanaethau cyfieithu ar y pryd mewn cyfarfodydd, gan eu cynnal yn Saesneg yn unig yn lle hynny. Cododd dadlau pellach yn fuan wedyn pan gyhoeddodd y grŵp ymateb pryfoclyd i erthygl yn y *Daily Mail*, lle disgrifiodd llefarydd ar ran y mudiad y papur a'i ddarllenwyr fel "Cors o fustl anllythrennog". Gwnaeth erthygl y *Daily Mail* gymhariaethau rhwng rhethreg gwrth-ail gartrefi yng Nghymru ac ymgyrch llosgi bwriadol Meibion Glyndŵr yn y 1980au, gan awgrymu bod y rhethreg wedi'i ysgogi gan deimlad gwrth-Seisnig . Yn Nhachwedd 2025, cafodd murlun Cofiwch Dryweryn a baentiwyd yn wreiddiol gan y sefydliad o blaid annibyniaeth, YesCymru, ger Treorci ei fandaleiddio â phaent. Adroddwyd bod ymgyrchwyr Eryr Wen wedi adfer y murlun i'w gyflwr gwreiddiol wedi hynny. Yn Rhagfyr, tynnwyd llun aelodau'r sefydliad yn mynychu ar Ddiwrnod Llywelyn, 11 Rhagfyr, yng Nghilmeri, yn cario baneri.

Yn Ionawr 2026, targedwyd enwau lleoedd Saesneg ar arwyddion ledled Cymru unwaith eto, gan gynnwys nifer o arwyddion yn Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin, Ceredigion, Gwynedd, a Sir y Fflint. Ar 5 Chwefror, condemniodd arweinydd y Ceidwadwy yng Nghynmru, Andrew RT Davies, y 'fandaliaeth', gan ddatgan bod "yr ymosodiadau hyn yn warthus". Ei farn efo oedd "bod yr iaith Saesneg yn ganolog i ddiwylliant Cymru. Mae ymdrechion i'w dileu yn gwbl annerbyniol." Y diwrnod canlynol, adroddodd *Nation.Cymru* fod mwy o arwyddion wedi cael eu paentio dros nos, gan gynnwys arwyddion ar gyfer Cas-gwent (Cas-gwent) ac Usk (Brynbuga) yn Sir Fynwy.

## Gweler hefyd

* Mudiad Adfer: mudiad o'r 1970au a'r 1980au
* Meibion Glyndŵr: mudiad o'r 1980au a chanol y 1990au

## Cyfeiriadau