Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cyngres yr Unol Daleithiau

Cyngres yr Unol Daleithiau|  |
| Enghraifft o: | dwysiambraeth  |
| Rhan o | Llywodraeth Ffederal yr Unol Daleithiau  |
| Dechrau/Sefydlu | 4 Mawrth 1789  |
| Lleoliad | Capitol yr Unol Daleithiau  |
| Yn cynnwys | Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau, Senedd yr Unol Daleithiau, member of the United States Congress  |
|  |
| Rhagflaenydd | Congress of the Confederation, Continental Congress  |
| Isgwmni/au | United States Government Publishing Office, Office of Congressional Workplace Rights, United States Congress Office of the Attending Physician  |
| Enw brodorol | United States Congress  |
| Gwladwriaeth | Unol Daleithiau America  |
| Rhanbarth | Washington  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Sêl Cyngres yr Unol Daleithiau
Deddfwriaeth dwy siambr llywodraeth ffederal Unol Daleithiau America ydy **Cyngres yr Unol Daleithiau**. Mae'n cynnwys dau dŷ sef y Senedd a Thŷ'r Cynrychiolwyr. Dewisir seneddwyr a chynrychiolwyr drwy etholiadau uniongyrchol.

Cynrychiola pob un o'r 435 aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr ardal ac maent yn gwasanaethu am gyfnod o ddwy flynedd. Rhennir seddau'r tŷ ymysg y taleithiau yn ôl poblogaeth. Mae'r 100 o Seneddwyr yn gwasanaethu am gyfnodau o chwe mlynedd. Mae gan bob talaith ddau seneddwr, waeth beth fo poblogaeth y taleithiau. Bob dwy flynedd, etholir tua traean o'r Senedd ymhob etholiad.

Rhydd Erthygl I o'r Cyfansoddiad bwerau deddfwriaethol i'r Gyngres. Mae'r Tŷ a'r Senedd yn bartneriaid cyfartal yn y broses deddfwriaethol (ni ellir gwireddu deddfwriaeth heb gytundeb rhwng y ddwy siambr); fodd bynnag, rhydd y Cyfansoddiad rai pwerau unigryw i bob siambr. Dim ond gan y Senedd y mae'r pŵer i gadarnhau cytundebau a chytuno i apwyntiadau arlywyddol. Rhaid i fesurau codi-cyllid ddeillio o Dŷ'r Cynrychiolwyr, sydd hefyd yn meddu ar y pŵer i ddwyn ag achos o uchelgyhuddo yn erbyn rhywun, tra bod gan y Senedd yn unig y pŵer i roi rhywun ar brawf mewn achos o uchelgyhuddo.

Mae'r Gyngres yn cyfarfod yn Capitol yn Washington, D.C.

Yn aml, defnyddir y term Cyngres i gyfeirio at gyfarfod penodol am ddeddfwriaeth cenedlaethol, yn unol a thermau'r cynrychiolwyr. O ganlyniad, mae "Cyngres" yn para am ddwy flynedd. Cyfarfu'r 111fed Gyngres presennol ar 6 Ionawr, 2009.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth yr Unol Daleithiau**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Anschluss

Heddlu ffin Almaenaidd ac Awstriaidd yn datgymalu man croesi ffin yn 1938.
Cyfeddiant Awstria gan yr Almaen Natsïaidd ar 12 Mawrth 1938 oedd yr Anschluss (Almaeneg: [ˈʔanʃlʊs] (gwrando)) ("uniad" yw ystyr y gair yn Almaeneg; Anschluß oedd y sillafiad gwreiddiol).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Awstria**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Yr Almaen Natsïaidd

Yr Almaen Natsïaidd|  |
| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Cyllideb | Natsïaeth  |
| Daeth i ben | 23 Mai 1945  |
| Poblogaeth | 79,730,000, 109,518,183  |
| Rhan o | Ymerodraeth yr Almaen  |
| Dechrau/Sefydlu | 15 Mawrth 1933  |
|  |
| Rhagflaenydd | Gweriniaeth Weimar, Gwladwriaeth Ffederal Awstria, Dinas Rydd Danzig, Republic of Lithuania  |
| Olynydd | American occupation zone in Germany, British occupation zone in Germany, French occupation zone in Germany, Soviet occupation zone of Germany  |
| Aelod o'r  canlynol | Gallueodd yr Echel  |
| Enw brodorol | Deutsches Reich  |
| Gwladwriaeth | Ymerodraeth yr Almaen  |
| Dynodwyr |
| Quora | Nazi-germany  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Erbyn 1933, yn dilyn cwymp y fasnach stoc yn yr Unol Daleithiau (UDA) yn 1929, Plaid y Natsïaid oedd y blaid fwyaf yn yr Almaen ac yr oedd Adolf Hitler yn Ganghellor.

Daeth yr Almaen yn wladwriaeth un blaid. Fe wellodd yr economi a daeth grym milwrol yr Almaen yn gryf unwaith eto.

Dywedodd Adolf Hitler yn y flwyddyn 1933, "*Gebt mir zehn Jahre Zeit, und ihr werdet Deutschland nicht wiedererkennen!*" ("Rhowch imi ddeg mlynedd, ac adnabyddwch chi ddim yr Almaen!").

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes yr Almaen**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Tibet

Tibet|  |
| Math | rhanbarth, highland, ardal ddiwylliannol, tiriogaeth ddadleuol  |
|  |
| Poblogaeth | 3,002,166  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Rhanbarth Ymreolaethol Tibet  |
| Gwlad | Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| Arwynebedd | 2,500,000 km²  |
| Uwch y môr | 4,380 metr  |
| Cyfesurynnau | 29.6°N 91.1°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tibet, y dalaith hunanlywodraethol a'r ardal hanesyddol
Baner Tibet cyn 1950 a baner y llywodraeth alltud. Defnyddiwyd y fersiwn yma gyntaf gan y 13eg Dalai Lama yn 1912
Mae **Tibet** yn enw cyffredin ar dalaith hunanlywodraethol yng ngorllewin Gweriniaeth Pobl Tsieina, a adwaenir yn swyddogol fel Rhanbarth Ymreolaethol Tibet, a hefyd ar y wlad hanesyddol o'r un enw, oedd â ffiniau gwahanol. Y brifddinas yw Lhasa. Mae'r erthygl hon yn canolbwyntio ar y wlad hanesyddol.

## Daearyddiaeth

Mae'r ardal yn fynyddig, ac yn cynnwys mynydd uchaf y byd, Mynydd Everest, ar y ffin â Nepal. Ond mae'n wlad o lwyfandiroedd uchel anferth hefyd, lled-anial, gyda nifer mawr o lynnoedd sy'n cynnwys llynnoedd sanctaidd fel Llyn Manasarovar a Llyn Rakshastal.

## Hanes

Mae hanes hir Tibet yn adlewyrchu'r ffaith ei bod yn gorwedd yng nghanol Asia.

Yn 1959 meddiannwyd Tibet gan China, a sefydlodd y 14eg Dalai Lama lywodraeth mewn alltudiaeth yn Dharamsala yng ngogledd India.

## Israniadau hanesyddol

Rhennid teyrnas Tibet yn dair rhanbarth hanesyddol, sef:

* Amdo (gogledd-ddwyrain)
* Kham (de-ddwyrain)
* Ü-Tsang (canolbarth a gorllewin)

O'r tair rhanbarth hyn dim ond Ü-Tsang a rhan o orllewin Kham sy'n cael eu cynnwys yn Rhanbarth Ymreolaethol Tibet. Mae Amdo wedi ei throi yn dalaith Qinghai.

## Diwylliant

Bwdhaeth Tibet neu Fwdhaeth Dibetaidd yw'r enw a arferir am y gangen o Fwdhaeth a ddatblygodd i fod yn grefydd mwyafrif llethol y Tibetiaid. Yn ogystal ceir rhai pobl sy'n dal i ddilyn y grefydd Bön, cyn-Fwdhaidd, a cheir poblogaethau Mwslim mewn rhannau o'r wlad hefyd, yn enwedig yn y gogledd.

Tibeteg yw prif iaith yr ardal. Tafodiaith Lhasa (Ü-Tsang) yw'r *lingua franca* draddodiadol ac iaith llenyddiaeth Dibeteg.

## Gweler hefyd

* Baner Tibet
* Bwdhaeth Tibet
* Dalai Lama
* Gweinyddiaeth Ganolog Tibet - llywodraeth alltud Tibet
* Rhanbarth Ymreolaethol Tibet - y rhanbarth fodern, yn Tsieina.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dibet**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Goa

Goa|  |
| Math | talaith India  |
|  |
| Prifddinas | Panaji  |
| Poblogaeth | 1,458,545  |
| Sefydlwyd | * 29 Mai 1987
 |
| Pennaeth llywodraeth | Pramod Sawant  |
| Cylchfa amser | UTC+05:30  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Konkaneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | West India  |
| Sir | India  |
| Gwlad |  India |
| Arwynebedd | 3,702 km²  |
| Uwch y môr | 1,167 metr  |
| Yn ffinio gyda | Maharashtra, Karnataka  |
| Cyfesurynnau | 15.4019°N 74.0433°E  |
| Cod post | 403XXX  |
| IN-GA  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Goa Legislative Assembly  |
| Corff deddfwriaethol | Goa Legislative Assembly  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Mridula Sinha, B. D. Mishra  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Chief Minister of Goa  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Pramod Sawant  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Goa** yn dalaith arfordirol yng ngorllewin India. Fe'i lleolir yn yr ardal o'r enw Konkan. Mae hi'n ffinio â Maharashtra yn y gogledd a Karnataka yn y de a'r dwyrain. Goa yw'r dalaith leiaf o ran arwynebedd a'r bedwaredd leiaf o ran poblogaeth. Nid yw'n dalaith fawr, gydag arwynebedd tir o ddim ond 3659 km². Mae ganddi boblogaeth o tua 1.4 miliwn (1999).

Ei phrifddinas yw Panaji er mai Vasco de Gama yw'r ddinas fwyaf. Gwelir dylanwad diwylliant Portiwgeaidd ar ddinas hanesyddol Margao wedi i'r Portiwgeaid lanio yno yn yr 16g, gan goncro'r ardal yn fuan ar ôl hynny. Parhaodd Goa o dan reolaeth Portiwgal am tua 450 o flynyddoedd, tan iddi gael ei goresgynnwyd gan India ym 1961.

Y prif ieithoedd yw Konkaneg a Marathi ac mae rhai pobl yn siarad Saesneg a Phortiwgaleg yn ogystal.

Mae Goa yn ganolfan boblogaidd gan dwristiaid o'r Gorllewin ac mae'r GNP yn uchel yn nhermau India. Mae'r dalaith yn enwog am ei thraethau, mannau addoli a phensaernïaeth treftadaeth y byd.

Lleoliad Goa yn India
## Gweler hefyd

* Twristiaeth yng Ngoa

|  | **Taleithiau a thiriogaethau India** |
| --- | --- |
| **Taleithiau** | Andhra Pradesh • Arunachal Pradesh • Assam • Bihar • Chhattisgarh • Goa • Gorllewin Bengal • Gujarat • Haryana • Himachal Pradesh • Jharkhand • Karnataka • Kerala • Madhya Pradesh • Maharashtra • Manipur • Meghalaya • Mizoram • Nagaland • Orissa • Punjab • Rajasthan • Sikkim • Tamil Nadu • Telangana • Tripura • Uttarakhand • Uttar Pradesh
 |
| **Tiriogaethau** | Ynysoedd Andaman a Nicobar • Chandigarh • Dadra a Nagar Haveli • Daman a Diu • Delhi • Jammu a Kashmir • Lakshadweep • Puducherry
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **India**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Rhyfel y Gwlff

Rhyfel y Gwlff|  |
| Enghraifft o: | rhyfel  |
| Dechreuwyd | 2 Awst 1990  |
| Daeth i ben | 28 Chwefror 1991  |
| Lleoliad | Coweit, Sawdi Arabia, Irac, Israel  |
| Yn cynnwys | Operation Desert Shield, Operation Desert Storm  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/018w0j  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Erthygl am Ryfel 1990–91 yw hon. Am Ryfel Irac 2003, gweler Rhyfel Irac.*
Rhyfel a ymladdwyd rhwng 1990-1991 oedd **Rhyfel y Gwlff**. Enwau eraill arno yw "Rhyfel Irac 1", "Rhyfel Gwlff Persia" neu *"Operation Desert Storm"* a chafodd ei ymladd gan 34 o genhedloedd yn erbyn Irac rhwng 2 Awst 1990 a 28 Chwefror 1991. Unwyd y gwledydd hyn gan y Cenhedloedd Unedig o dan arweiniad Unol Daleithiau America. Digwyddodd y rhyfel fel ymateb i ymosodiada Irac ar Coweit ar 2 Awst 1990. Ar unwaith digwyddodd dau beth: symudodd yr Unol daleithiau ei llynges arfog i'r ardal ac yn ail ymatebodd nifer o genhedloedd gyda sancsiynnau economaidd yn erbyn Irac.

## Cyfeiriadau
# Gŵr

Bod dynol gwryw, gan amlaf yn yr ystyr dyn mewn llawn oedran ac yn fwy penodol yn yr ystyr gyfyng "dyn priod, cymar gwraig," yw **gŵr**.

## Ystyron eraill

Ceir sawl ystyr arall, yn enwedig mewn hanes a llenyddiaeth. Defnyddir y ffurf luosog 'gwŷr' gyda enw gwlad i olygu "pobl neu drigolion", e.e. "gwŷr Groeg", "Gwŷr y Gogledd". Ceir hefyd yr ystyr hynafol "milwr, rhyfelwr, ymladdwr dewr", e.e. yn y llinell gyfarwydd o *Y Gododdin*, 'Gwŷr aeth Gatraeth...', yn aml fel cyferbyniad i 'was' neu 'fab'. Mewn perthynas â brenin, gall olygu "deiliad ffiwdal" hefyd. Yn drosiadol, gall 'Y Gŵr' olygu Crist hefyd.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Gwraig
* Gŵr Blewog, bod chwedlonol

Wiciadur
Chwiliwch am gŵr
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gymdeithaseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Awdurdodaeth gyfreithiol Cymru a Lloegr

Map o Gymru a Lloegr (gwyrdd tywyll) o fewn y Deyrnas Unedig (gwyrdd golau).
Awdurdodaeth gyfreithiol o fewn y Deyrnas Unedig yw **Cymru a Lloegr** (Saesneg: *England and Wales*) sydd yn cyfateb i diriogaeth Cymru a Lloegr, dwy o wledydd y Deyrnas Unedig sydd yn atebol i gyfraith Lloegr. Hon yw un o dair awdurdodaeth y Deyrnas Unedig; y ddwy arall yw'r Alban, sydd yn atebol i gyfraith yr Alban, a Gogledd Iwerddon, sydd yn atebol i gyfraith Gogledd Iwerddon. Cymru a Lloegr ydy'r unig awdurdodaeth gyfreithiol yn y byd sydd yn cynnwys dwy ar wahân, sef Senedd Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig (San Steffan); a Chymru ydy'r unig wlad yn y byd sydd yn meddu ar ddeddfwrfa ond sydd heb awdurdodaeth ei hun.

Cyflwynwyd y gyfraith gyffredin o Loegr i Gymru yn sgil Deddf y Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a gyfeddiannai Cymru yn rhan o Deyrnas Lloegr. Diddymwyd y gyfraith sifil Gymreig, yr agwedd olaf o gyfraith Hywel a oedd mewn grym, a daeth Cymru dan diriogaeth farnwrol Cylchdro Cymru a Chaer. Dyna oedd y drefn am bum can mlynedd bron, nes i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 ddarparu modd i San Steffan drosglwyddo pwerau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru drwy Orchmynion Cymhwysedd Deddfwriaethol, gan alluogi felly i'r Cynulliad creu a phasio deddfwriaeth mewn meysydd penodol ar ffurf Mesurau'r Cynulliad. Daeth y ddeddf i rym ar 1 Ebrill 2007, gan sefydlu Cylchdro Cymru, a bathwyd y termau "Cyfraith Gyfoes Cymru" a "Chymru'r Gyfraith" i ddisgrifio'r drefn newydd hon. Estynnwyd y meysydd a ddatganolwyd yn ddeddfwriaethol i Gymru yn sgil refferendwm yn 2011. Er gwaethaf, ni ddatganolwyd pwerau'r gyfundrefn gyfiawnder i Gymru, ac felly mae Cymru a Lloegr yn parhau yn un awdurdodaeth gyfreithiol.

## Y ddadl dros awdurdodaeth ar wahân i Gymru

*Prif: System cyfiawnder i Gymru*
O ganlyniad i'r sefyllfa gyfreithiol a grëwyd drwy estyn pwerau deddfwriaethol, ond nid cyfiawnder, i Gymru, mae nifer o wleidyddion ac ysgolheigion wedi galw ar greu awdurdodaeth ar wahân i Gymru. Cychwynnodd yr Ymchwiliad i Sefydlu Awdurdodaeth ar wahân i Gymru yn 2012 i archwilio i'r mater. Cefnogwyd y syniad gan Blaid Cymru, y grŵp Cyfiawnder i Gymru, ac ysgrifenwyr i'r felin drafod Sefydliad Materion Cymreig. Datganoli pwerau cyfiawnder oedd un o argymhellion y Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru yn 2019. Dadleuai'r Athro Thomas Glyn Watkin a Daniel Greenberg yn eu cyfrol *Legislating for Wales* (2018) hefyd bod angen trefniadaeth annibynnol ar Gymru.

## Gweler hefyd

* Hanes cyfansoddiadol Cymru

## Cyfeiriadau
# Cyffur

Cymerir y cyffur caffein gan nifer o bobl ar draws y byd trwy yfed coffi.
Yn gyffredinol, sylwedd cemegol sy'n newid ymddygiad corfforol normal pan gaiff ei amsugno i'r corff yw **cyffur**. Ceir cyffuriau a ddefnyddir i drin afiechydon a chyffuriau hamddenol (e.e. alcohol, caffein, tybaco, a channabis).

## Gweler hefyd

* Meddyginiaeth
* Cyffur generig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Plentyn

Plentyn|  |
| Enghraifft o: | grŵp poblogaeth, class of human  |
| Math | juvenile, bod dynol  |
| Olynwyd gan | preadolescent  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ytgt  |
| Thesawrws y BNCF | 1836  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yn fiolegol, mae'r cyfnod o fod yn **blentyn** yn para rhwng yr enedigaeth a glasoed; lluosog plentyn ydyw "plant". Mae'r gair, hefyd, yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r berthynas rhwng mam a'i phlentyn (neu tad a'i blentyn). Caiff hefyd ei ddefnyddio i gynrychioli yr enw torfol "plant" e.e. "plentyn y Chwedegau" neu "blentyn siawns".

Yn gyffredinol, mae'r Cenhedloedd Unedig yn diffinio'r gair "plentyn" fel unrhyw berson sydd o dan 18 oed. Mae ganddynt lai o hawliau na'r oedolyn ac yn gyfreithiol rhaid iddynt fod yng ngofal oedolyn cyfrifol drwy'r amser. Gall y plentyn fod yn ferch neu'n fachgen.

## Nid oedolyn mohono

Datblygodd y syniad nad oedolyn bychan yw plentyn tua'r 16g. Gellir gweld hyn mewn lluniau. Yn yr Oesoedd Canol, gwisgid y plentyn mewn dillad oedolyn, maint llai, heb unrhyw nodweddion plentynnaidd. Erbyn yr 16g gwelir teganau ganddo, a dillad ychydig yn wahanol am y plentyn.

Mewn cywydd coffa i'w fab, fodd bynnag, canodd y bardd Lewis Glyn Cothi yn y 15g gerdd hyfryd iawn sy'n disgrifio rhai o deganau a gemau ei blentyn bach:

Bwa o flaen y ddraenen,

Cleddau digon brau o bren.

Ofni'r bib, ofni'r bwbach,

Ymbil â'i fam am bêl fach...

## Oriel

* Merch tua 4 oed o tua 1875
* Plentyn yn chwythu swigod sebon

## Gweler hefyd

* Baban dethol (Saesneg: *Designer baby*)
* Cyfradd geni (Saesneg: *Birthrate*)
* Genedigaeth
* Oed cydsyniad
* Plant Mewn Angen
* Rhestr llenorion plant Cymraeg
* Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010
* Rhieni Dros Addysg Gymraeg
* Cylch chwarae
* Ysgol (addysg)

Wiciadur
Chwiliwch am plentyn
yn Wiciadur.
# Diod feddwol

Rhai diodydd alcoholig traddodiadol
Diod sy'n cynnwys ethanol (a adwaenir yn fwy cyffredin fel **alcohol**) yw **diod feddwol**. Weithiau caiff diod feddwol ei galw'n **ddiod alcoholaidd** neu'n **ddiod gadarn**. Rhennir diodydd meddwol i mewn i dri prif gategori: cwrw, gwinoedd a gwirodydd.

Yfir diodydd meddwol yn y mwyafrif o wledydd y byd. Mae gan bob cenedl ddeddfau sy'n rheoli'r modd y cânt eu cynhyrchu, gwerthu a'u hyfed. Mae'r cyfreithiau hyn yn nodi'r oed y gall person yfed neu brynu'r diodydd hyn yn gyfreithlon. Amrywia'r oed hyn rhwng 16 a 25 mlwydd oed, yn dibynnu ar y genedl ac ar y math o ddiod. Gyda'r mwyafrif o wledydd, yr oed cyfreithiol i brynu ac yfed alcohol yw 18 mlwydd oed.

Gwelir alcohol yn cael ei gynhyrchu a'i yfed yn y mwyafrif o ddiwylliannau'r byd, o bobloedd hela a chasglu i genhedloedd-wladwriaeth. Yn aml, mae diodydd meddwol yn chwarae rhan bwysig mewn digwyddiadau cymdeithasol y diwylliannau hyn. Mewn nifer o ddiwylliannau, mae yfed yn chwarae rôl allweddol mewn rhyngweithio cymdeithasol - oherwydd effeithiau niwrolegol alcohol yn bennaf.

## Hanes

Cynhyrchwyd diodydd alcoholaidd yn yr Henfyd am resymau ymarferol ac nid, i gychwyn, er mwyn meddwi arnynt. Mae alcohol yn atal bacteria rhag tyfu mewn diod, ac felly yn eu cadw rhag mynd yn ddrwg. Cafodd y diodydd meddwol hynaf eu heplesu, ac mae'n debyg mae'r Babiloniaid hynafol oedd y bobl gyntaf i wneud hynny. Darganfu llechi Babilonaidd sydd yn disgrifio'r broses o fragu cwrw o haidd. Yr hen Eifftiaid oedd y cyntaf i wneud gwin, wedi iddynt ganfod bod eplesu sudd y grawnwin yn ei gadw rhag difetha. Mewn rhai llefydd, roedd yfed diodydd eplesedig yn fwy diogel na llyncu dŵr y ffynhonnau amhur.

Yn sgil cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, cedwid cyfrinachau eplesu gan y mynachlogydd er mwyn cynhyrchu gwin ar gyfer y cymun. Ymledodd bragdai a gwinllannoedd ar draws Ewrop yn yr Oesoedd Canol, ac erbyn oes y Dadeni roedd urddau crefft yn rheoli'r fasnach gwrw a'r fasnach win.

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am diod feddwol
yn Wiciadur.
# Haint a drosglwyddir yn rhywiol

Poster o'r Ail Ryfel Byd.
Haint a drosglwyddir mewn cysylltiad rhywiol megis cyfathrach rywiol neu Calsugno ydy **haint a drosglwyddir yn rhywiol**.

Yn 2006 roedd 884 o bobl yng Nghymru (0.03% o'r boblogaeth) yn derbyn triniaeth am HIV/AIDS, tra yn 2002 roedd y ffigur yn ddim ond 468; tybir fod y cynnydd hwn yn adlewyrchu diagnosau newydd ond hefyd mwy o achosion o oroesiad oherwydd triniaethau gwell. Mae HIV/AIDS ar ei uchaf yng nghanolfannau trefol De Cymru ac ar hyd arfordir y Gogledd.

Cynyddodd nifer yr achosion o syffilis heintus o 49 yn 2005 i 73 yn 2006; roedd y mwyafrif o achosion ymysg dynion sy'n cael rhyw gyda dynion, ond gwelir cynnydd graddol yng nghyfrannedd yr achosion lle drosglwyddir yr haint yn heterorywiol, o 22% yn 2002 i 41% yn 2006.

## Rhai heintiau (STD)

### Drwy facteria

* Chancroid (*Haemophilus ducreyi*)
* Chlamydia (*Chlamydia trachomatis*)
* Granuloma inguinale or (*Klebsiella granulomatis*)
* Gonorrhea (*Neisseria gonorrhoeae*)
* Syphilis (*Treponema pallidum*)

### Drwy ffwng

* Tinea cruris (Saesneg: "jock itch,")
* Candidiasis

### Drwy feirws

* Viral hepatitis (Hepatitis B)
* Hepatitis A a Hepatitis E
* Herpes simplex
* HIV a AIDS
* HPV (Human Papilloma Virus)
* Molluscum contagiosum

### Drwy baraseit

* Phthirus pubis ("Crancod bach" neu'r "crabs")
* Sarcoptes scabiei (Saesneg: *Scabies* neu'r "*itch*")

### Drwy brotosoa

* Trichomoniasis (*Trichomonas vaginalis*)

## Rhai heintiau yn y cylla

### Drwy facteria

Shigella
Campylobacter
Salmonella

### Drwy feirws

Hepatitis A
Adenoviruses

### Drwy brotosoa (parasytig)

Giardia
amoeba
Cryptosporidiosis

## Gweler hefyd

* Condom
* Rhyw sâff
* Addysg rhyw

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **rywioldeb**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Rhyw

*Cyfeiria'r erthygl hon at y cysyniad biolegol o ryw. Gweler hefyd cenedl (rhyw), cyfathrach rywiol.*
Sperm yn ffrwythloni wy'r fenyw
Deuoliaeth fiolegol rhwng gwryw a benyw yw **rhyw**; mae'r gair hefyd yn golygu pa un ai 'benyw'

neu 'gwryw' yw'r person neu'r anifail, a cheir rhai yn y canol rhwng y ddau begwn.

## Gwybodaeth

Yn wahanol i organebau sy'n atgenhedlu'n ddi-ryw, mae rhywogaethau a rhennir yn wrywaidd a benywaidd yn atgenhedlu wrth i ddau unigolyn gyfrannu celloedd arbenigol o'r enw 'gametau*, sy'n cynnwys DNA, i greu unigolyn newydd.*

Mae'r bod dynol gwryw yn cario cromosomau XY, fel arefr, a'r fenyw yn cario cromosomau XX. Mae systemau eraill ar gael e.e. mae adar yn cario cromosomau ZW a phryfid yn defnyddio system X).

Mae'r gametau sy'n caeul eu gwneud gan organeb yn wahanol o fenyw i wryw. Mae'r fenyw yn creu gametau benywaidd: ofwm neu wy a'r gwryw yn creu gametau gwrywaidd: sberm mewn anifail a paill mewn planhigyn. Weithiau mae unigolyn yn creu'r ddau, a'r enw am y math yma ydy deurywiad. Yn amal iawn mae na gwahaniaeth corfforol rhwng y ddau ryw.

## Gweler hefyd

* Cyfathrach rywiol
* Atgenhedlu
* Trais rhywiol

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
Wiciadur
Chwiliwch am rhyw
yn Wiciadur.