Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 24 Awst

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Awst
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  | 01 | 02
 |
| 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09
 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16
 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23
 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30
 |
| 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**24 Awst** yw'r dau-gant tri-deg chweched (236ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (237fed mewn blynyddoedd naid). Erys 129 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 79 - Ffrwydrad llosgfynydd Vesuvius yn dinistrio trefi Pompeii a Herculaneum.
* 1848 - Y llong "Ocean Monarch", yn llosgi ar y môr ger Bae Colwyn, gan golli 178 o fywydau.
* 1991 - Annibyniaeth Wcráin.
* 2018 - Scott Morrison yn dod yn Brif Weinidog Awstralia.

## Genedigaethau

Dafydd Iwan
Stephen Fry
* 1198 - Alexander II, brenin yr Alban (m. 1249)
* 1393 - Arthur III, Dug Llydaw (m. 1458)
* 1552 - Lavinia Fontana, arlunydd (m. 1614)
* 1759 - William Wilberforce, ymgyrchydd gwrth-gaethwasiaeth (m. 1833)
* 1887 - Mariette Lydis, arlunydd (m. 1970)
* 1890 - Jean Rhys, nofelydd (m. 1979)
* 1899
	+ Ferhat Abbas, gwleidydd Algereg (m. 1985)
	+ Albert Claude, gwyddonydd (m. 1983)
	+ Jorge Luis Borges, llenor (m. 1986)
* 1922 - Howard Zinn, hanesydd (m. 2010)
* 1926 - Nancy Spero, arlunydd (m. 2009)
* 1929 - Yasser Arafat, gwleidydd (m. 2004)
* 1932 - Cormac Murphy-O'Connor, cardinal (m. 2017)
* 1936 - A. S. Byatt (Fonesig Antonia Susan Duffy), nofelydd a bardd (m. 2023)
* 1943 - Dafydd Iwan, canwr gwerin a gwleidydd
* 1947 - Paulo Coelho, nofelydd
* 1948 - Jean-Michel Jarre, cerddor
* 1951 - Oscar Hijuelos, nofelydd (m. 2013)
* 1957 - Stephen Fry, digrifwr, ysgrifennwr, actor a nofelydd
* 1961 - Jared Harris, actor
* 1964 - Dana Gould, actor a digrifwr
* 1970 - Guido Alvarenga, pêl-droediwr
* 1974 - Takuya Yamada, pêl-droediwr
* 1977 - Robert Enke, pêl-droedwr (m. 2009)
* 1981 - Fumiko Nakashima, arlunydd
* 1986 - Stewart McDonald, gwleidydd
* 1988
	+ Rupert Grint, actor
	+ Maya Yoshida, pêl-droediwr
* 1990 - Elizabeth Debicki, actores

## Marwolaethau

Richard Attenborough
* 79 - Plinius yr Hynaf, awdur Rhufeinig, 56
* 1103 - Magnus III, brenin Norwy, 30
* 1791 - Caroline von Keyserling, arlunydd, 63
* 1796 - Elisabeth Ziesenis, arlunydd, 52
* 1943 - Simone Weil, athronydd, 34
* 1967 - Hedwig Pfizenmayer, arlunydd, 77
* 2003 - Jadwiga Maziarska, arlunydd, 90
* 2006 - Martine Antonie, arlunydd, 97
* 2014 - Richard Attenborough, actor a chyfarwydwr, 90
* 2018 - Liisa Rautiainen, arlunydd, 98
* 2021 - Charlie Watts, cerddor, 80
* 2023 - Barbara Rossi, arlunydd, 82

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod annibyniaeth (Wcráin)
# 17 Awst

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Awst
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  | 01 | 02
 |
| 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09
 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16
 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23
 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30
 |
| 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**17 Awst** yw'r dau-gant dau-ddeg nawfed (229fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (230fed mewn blynyddoedd naid). Erys 136 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1914 - Brwydr Stalluponen
* 1945 - Datganiad annibyniaeth Indonesia.
* 1960 - Annibyniaeth Gabon.
* 1961 - Dechreuwyd adeiladu Mur Berlin.

## Genedigaethau

Maureen O'Hara
Robert De Niro
Helen McCrory
* 1629 - Jan III, brenin Gwlad Pwyl (m. 1696)
* 1786
	+ Davy Crockett (m. 1836)
	+ Y Dywysoges Victoria o Saxe-Coburg-Saalfeld (m. 1861)
* 1882 - Samuel Goldwyn (m. 1974)
* 1887 - Elvezia Michel-Baldini, arlunydd (m. 1963)
* 1893 - Mae West, actores (m. 1980)
* 1912 - Gunnvor Advocaat, arlunydd (m. 1997)
* 1920 - Maureen O'Hara, actores (m. 2015)
* 1925 - Lorrie Goulet, arlunydd
* 1926
	+ George Melly, canwr (m. 2007)
	+ Jiang Zemin, Arlywydd Gweriniaeth Pobl Tsieina (m. 2022)
* 1930 - Ted Hughes, bardd (m. 1998)
* 1932 - Syr V. S. Naipaul, nofelydd (m. 2018)
* 1936
	+ Margaret Hamilton, mathemategydd
	+ Seamus Mallon, gwleidydd (m. 2020)
* 1937 - Mia Baudot, arlunydd
* 1943
	+ Robert De Niro, actor
	+ John Humphrys, awdur, newyddiadurwr a chyflwynydd teledu
* 1946 - Patrick Manning, gwleidydd (m. 2016)
* 1949 - Mitsunori Fujiguchi, pêl-droediwr
* 1950 - Geraint Jarman, cerddor (m. 2025)
* 1954 - Ingrid Daubechies, mathemategydd
* 1960 - Sean Penn, actor
* 1963 - Heidrun Rueda, arlunydd
* 1964 - Jorginho, pêl-droediwr
* 1968 - Helen McCrory, actores (m. 2021)
* 1982 - Phil Jagielka, pêl-droediwr

## Marwolaethau

Ffredrig II, brenin Prwsia
* 1304 - Go-Fukakusa, ymerawdwr Japan, 61
* 1786 - Ffredrig II, brenin Prwsia, 74
* 1950 - Black Elk, arweinydd ysbrydol, 86
* 1969 - Percy Thomas, pensaer, 85
* 1983 - Ira Gershwin, caniedydd, 86
* 1987 - Rudolf Hess, milwr a gwleidydd, 93
* 1990 - Pearl Bailey, cantores, 78
* 1994 - Mary Walther, arlunydd, 87
* 1995 - Lucia Steigerwald, arlunydd, 82
* 1998 - Tameo Ide, pêl-droediwr, 89
* 2008 - Margo Hoff, arlunydd, 98
* 2010
	+ Else Hagen, arlunydd, 95
	+ Francesco Cossiga, gwleidydd, 82
* 2011 - Irmgard Uhlig, arlunydd, 100
* 2023 - Brynley F. Roberts, ysgolhaig a beirniad llenyddol, 92

## Gwyliau a chadwraethau

* Dydd Annibyniaeth (Gabon a Indonesia)

## Cyfeiriadau
# Gallipoli

Gallipoli|  |
| Math | gorynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Rhanbarth Marmara  |
| Gwlad |  Twrci |
| Gerllaw | Gulf of Saros  |
| Cyfesurynnau | 40.35°N 26.45°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Penrhyn Gallipoli
*Erthygl am yr ardal yw hon. Am y ddinas o'r un enw gweler Gelibolu.*
Penrhyn **Gallipoli** (Groeg: *Καλλίπολις*, *Kallipolis*, Twrceg: *Gelibolu*) yw'r enw modern am y penrhyn a elwid yn y cyfnod clasurol y Chersonesos Thraciaidd (Χερσόνησoς Θράκια). Mae'n gwahanu Môr Marmara a Bae Saros. Gelwir y ddinas fwyaf ar y penrhyn yn Gallipoli hefyd. Mae'n rhan o dalaith Çanakkale.

Defnyddiodd Alecsander Fawr y penrhyn fel man cychwyn ar gyfer ei ymgyrchoedd yn Asia yn 334 CC. Yn ddiweddarach, y penrhyn oedd y diriogaeth gyntaf i'r Ymerodraeth Otomanaidd ei gipio yn Ewrop, yn dilyn daeargryn mawr yn 1354.

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf, bu Brwydr Gallipoli yma. Ceisiodd byddin yr Ymerodraeth Brydeinig, milwyr o Awstralia a Seland Newydd yn bennaf, gipio'r ardal yma yn Chwefror 1915, ond gorfododd y Twrciaid hwy i encilio yn Ionawr 1916. Gwnaeth y frwydr yma Mustafa Kemal Atatürk yn arwr cenedlaethol yn Nhwrci.
# Brwydr Gallipoli

Brwydr Gallipoli| Enghraifft o: | ymgyrch filwrol, ymosodiad milwrol  |
| Rhan o | y Rhyfel Byd Cyntaf yn y Dwyrain Canol  |
| Dechreuwyd | 25 Ebrill 1915  |
| Daeth i ben | 9 Ionawr 1916  |
| Lleoliad | Gallipoli  |
|  |
| Gwladwriaeth | yr Ymerodraeth Otomanaidd, Twrci  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01fc7p  |
| Quora | Gallipoli-campaign  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Brwydr Gallipoli Ebrill 1915
Un o frwydrau y Rhyfel Byd Cyntaf yn y Dwyrain Canol oedd **Brwydr Gallipoli**, weithiau **Ymgyrch y Dardanelles**, (Twrceg: Çanakkale Savaşları) a ymladdwyd ar benrhyn Gallipoli (Twrci) rhwng 25 Ebrill 1915 hyd 9 Ionawr 1916. Glaniodd byddin y cyngheiriaid, oedd yn cynnwys carfan gref o'r Ymerodraeth Brydeinig, yn enwedig milwyr o Awstralia a Seland Newydd, ynghyd â milwyr Ffrengig, ar y penrhyn gyda'r bwriad o gipio Istanbwl, prifddinas Ymerodraeth yr Otomaniaid. Byddai hyn wedi agor y culfor sy'n arwain i'r Môr Du, a'i geneud yn bosibl i yrru adnoddau rhyfel i gynorthwyo Rwsia.

Wedi misoedd o ymladd caled yn erbyn byddin yr Ymerodraeth Otomanaidd, gorfodwyd y cyngheiriad i encilio yn Ionawr 1916, wedi diddoef colledion mawr. Daeth arweinydd y Twrciaid, Mustafa Kemal Atatürk, yn arwr cenedlaethol, a gwelir y frwydr fel dechrau'r broses a arweiniodd at annibyniaeth Twrci wyth mlynedd yn ddiweddarach dan Atatürk.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Penmaenmawr Quarry Boys
* Rhestr brwydrau
# Lusitania (llong)

Lusitania|  |
| Enghraifft o: | four funnel liner  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Dechreuwyd | 17 Awst 1904  |
| Perchennog | Cunard Line  |
|  |
| Gweithredwr | Cunard Line  |
| Gwneuthurwr | John Brown & Company  |
| Enw brodorol | Lusitania  |
| Hyd | 239.8 metr  |
| Tunelledd gros | 31,550  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0289gc  |
| Quora | Rms-lusitania  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llong deithio gefnforol yn perthyn i gwmni'r Cunard Line oedd **RMSLusitania. Am gyfnod hi oedd y llong fwyaf yn y byd a'r fwyaf moethus yn ogystal.

Lawnsiwyd *Lusitania* ym 1906. ei hadeiladu yng ngwledydd Prydain gan gwmni John Brown & Co., Clydebank. Roedd ganddi hyd o 761 troedfedd a lled trawst o 88 troedfedd. Roedd hi'n pwyso 31,550 tunnell ac yn cael ei gyrru gan bedwar siafft gyriant uniongyrchol o 68,000 hp a'i galluogai i gyrraedd cyflymder o 24 *knot*. Roedd ganddi le i 568 teithiwr dosbarth cyntaf, 464 yn yr ail ddosbarth a 1138 yn y trydydd dosbarth.

Yn ystod mis Hydref 1907, roedd *Lusitania'*n dal y Rhuban Glas am deithiau dros yr Iwerydd yn y ddau gyfeiriad fel ei gilydd. Llwyddodd i gyrraedd cyflymder o 25.63 *knot* ar gyfartaledd ar y daith i gyfeiriad y gorllewin dros bellter o 5232 km (2890 milltir morwrol).

Ond fe'i cofir yn bennaf heddiw am ei diwedd trasig. Ar 7 Mai 1915, cafodd ei suddo yn ddirybudd gan dorpedo a daniwyd gan y llong danfor *U-20* nid nepell Kinsale ar arfordir deheuol Iwerddon. Collwyd 1,198 o fywydau. Cludwyd y goroeswyr, a dioddefwyr, yn y dre Cobh a chladdodd fwy na 100 o'r dioddefwyr yn Fynwent yr Hen Eglwys. Mae cofadail i *Lusitania* ym *Maes Casement* yn y dre.

Un peth sy'n ddirgelwch hyd heddiw ydy methiant y capten i gymryd cwrs igam-ogam er mwyn ceisio osgoi'r torpedo. Roedd tua 228 o'r teithwyr a gollwyd yn ddinesyddion Americanaidd ac mae'n debyg fod y golled honno wedi chwarae rhan nid dibwys ym mhenderfyniad yr Unol Daleithiau i ymladd wrth ymyl y Cynghreiriaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
# Llong danfor

Llong danfor|  |
| Enghraifft o: | submarine type, llong  |
| Math | underwater vehicle  |
| Deunydd | brosika damonda, alloy steel  |
| Rhan o | water transport  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/074d1  |
| Quora | Submarines  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llong (llong ryfel gan amlaf) gyda chorff llifliniog sy'n gallu ymsuddo islaw wyneb y môr ac yn gweithredu yno am gyfnodau hirfaith yw **llong danfor**.

Y cofnod cynharaf am long o'r fath yw'r un a adeiladwyd gan yr Iseldirwr Cornelis Drebbel (1572 - 1634) ac a ddangoswyd i'r brenin Iago I o Loegr yn aber Afon Tafwys yn 1624.

Cafwyd model mwy ymarferol gan y dyfeisydd o Americanwr David Bushnell (1742 - 1824), brodor o Connecticut, UDA. Y *Turtle* oedd ei henw a gwelodd gyfnod byr o wasanaeth yn y Chwyldro Americanaidd. Cafwyd sawl llong danfor arbrofol yn ystod y 19g, e.e. y *Resurgam* a aeth i lawr oddi ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, rhwng Y Rhyl a Mostyn, yn 1879 (aeth llong danfor arall, y *Thetis*, i lawr yn yr un ardal yn 1939).

Defnyddid llongau tanfor gan sawl llynges yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Y math mwyaf effeithiol oedd yr *Unterseeboot* (*U-boot*) Almaenig. Roedd y rhain yn arf effeithiol iawn yn yr Ail Ryfel Byd hefyd a chollwyd cannoedd o longau iddynt, yn arbennig yn y confois a hwyliai o'r Unol Daleithiau i Brydain ac o Brydain i'r Undeb Sofietaidd. Yn y Cefnfor Tawel suddodd llongau tanfor yr Unol Daleithiau dros hanner llongau masnach Siapan a 276 o longau rhyfel.

Ers diwedd yr Ail Ryfel mae llongau tanfor wedi datblygu i raddau helaeth. Mae rhai yn cael eu gyrru gan dyrbinau stêm pŵer niwclear ac yn medru aros wedi plymio am fisoedd bwy gilydd. Yn y Rhyfel Oer datblygwyd llongau tanfor niwclear i gario taflegrau niwclear, e.e. y taflegryn *Trident* a ddefnyddir gan Brydain ac UDA.

Llong danfor Sbaen *Galerna* wrth angorfa yn Stockholm, Sweden
# 9 Mai

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Mai
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  | 01 | 02 | 03
 |
| 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10
 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17
 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24
 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**9 Mai** yw'r cant dau ddeg nawfed (129fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (130fed mewn blynyddoedd naid). Erys 236 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1828 – George IV, brenin y Deyrnas Unedig yn llofnodi mesur i ddileu Deddfau'r Prawf a'r Corfforaethau. Roedd y deddfau hyn yn cadw Ymneilltuwyr rhag dal swyddi cyhoeddus.
* 1956 – Penrhyn Gŵyr yn cael ei ddynodi'n statudol fel Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol – yr ardal gyntaf o'r fath yn Ynysoedd Prydain.

## Genedigaethau

Glenda Jackson
Tracy Brabin
* 1439 - Pab Pïws III (m. 1503)
* 1740 - Giovanni Paisiello, cyfansoddwr (m. 1816)
* 1860 - J. M. Barrie, nofelydd a dramodydd (m. 1937)
* 1874 - Howard Carter, archaeolegydd (m. 1939)
* 1914 - Hank Snow, canwr gwlad a gitarydd (m. 1999)
* 1915 - Maddalena, arlunydd (m. 2004)
* 1918 - Syr Kyffin Williams, arlunydd (m. 2006)
* 1919 - Nene Gare, arlunydd (m. 1994)
* 1920 - Richard Adams, nofelydd (m. 2016)
* 1921 - Sophie Scholl, ymgyrchydd gwleidyddol (m. 1943)
* 1930 - Joan Sims, actores (m. 2001)
* 1932 - Geraldine McEwan, actores (m. 2015)
* 1934 - Alan Bennett, dramodydd
* 1936
	+ Albert Finney, actor (m. 2019)
	+ Glenda Jackson, actores a gwleidydd (m. 2023)
* 1943 - Vince Cable, gwleidydd
* 1945 - Gamal El-Ghitani, nofelydd a golygydd (m. 2015)
* 1946 - Candice Bergen, actores
* 1961 - Tracy Brabin, actores a gwleidydd
* 1968 - Ruth Kelly, gwleidydd
* 1975 - Chris Diamantopoulos, actor
* 1979 - Rosario Dawson, actores
* 1986 - Grace Gummer, actores
* 1993 - Laura Muir, athletwraig

## Marwolaethau

Tenzing Norgay
* 1805 - Friedrich Schiller, bardd a dramodydd, 45
* 1844 - Hanne Hellesen, arlunydd, 42
* 1857 - Johanna Emerentia Bilang, arlunydd, 80
* 1873 - Stéphanie de Virieu, cerflunydd, 87
* 1986 - Tenzing Norgay, fforiwr, 71
* 1998 - Alice Faye, actores a chantores, 83
* 2001 - Mig Quinet, arlunydd, 94
* 2009 - Erna Emhardt, arlunydd, 92
* 2014 - Mary Stewart, nofelydd, 97
* 2016 - Gareth Gwenlan, cynhyrchydd teledu, 79
* 2020 - Little Richard, canwr a cherddor, 87
* 2022 - Inge Viett, awdures a derfysgwraig, 78
* 2024
	+ Fonesig Shirley Conran, awdures, 91
	+ Roger Corman, cyfarwyddwr ffilm, 98

## Gwyliau a chadwraethau

* Gŵyl Mabsant Melyd
* Diwrnod Ewrop
* Diwrnod Buddugoliaeth (Aserbaijan, Belarws, Bosnia a Hertsegofina, Casachstan, Cirgistan, Georgia, Israel, Moldofa, Rwsia, Serbia, Tajicistan, Twrcmenistan, Wcráin, Wsbecistan)
* Diwrnod Rhyddfryddio (Ynysoedd y Sianel)

## Cyfeiriadau
# Brwydr Verdun

| Brwydr Verdun
 |
| --- |
| Rhan o'r Ffrynt Gorllewinol yn y Rhyfel Byd Cyntaf
 |
|  Map y Brwydr
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dyddiad
 | 21 Chwefror 1916 - 18 Rhagfyr 1916
 |
| Lleoliad
 | Verdun-sur-Meuse |
| Canlyniad
 | Buddugoliaeth pyrrhic i Ffrainc
 |

 |
| Cydryfelwyr
 |
|  Ffrainc
 |  Yr Almaen
 |
| Arweinwyr
 |
|  Philippe Pétain  Robert Nivelle
 |  Erich von Falkenhayn  Coron Tywysog Wilhelm
 |
| Nerth
 |
| c. 30,000 ar 21 Chwefror 1916
 | c. 150,000 ar 21 Chwefror 1916
 |
| Anafusion a cholledion
 |
| 378,000; bu farw 163,000
 | 337,000; bu farw 143,000
 |

Roedd **Brwydr Verdun** yn un o frwydrau pwysicaf y Rhyfel Byd Cyntaf. Ymladdwyd y frwydr rhwng byddinoedd yr Almaen a Ffrainc dros gyfnod o bron flwyddyn, rhwng 21 Chwefror ac 18 Rhagfyr 1916 o gwmpas dinas Verdun-sur-Meuse ym Meuse, gogledd-ddwyrain Ffrainc. Verdun oedd brwydr hwyaf y rhyfel, ac un o'r rhai mwyaf gwaedlyd; lladdwyd dros chwarter miliwn o filwyr ar y ddwy ochr a chlwyfwyd o leiaf filiwn.

Erbyn dechrau 1916, roedd y sefyllfa ar y ffrynt gorllewinol wedi sefydlogi, a nifer o ymdrechion gan y ddwy ochr i dorri trwodd wedi methu. Penderfynodd pennaeth y fyddin Almaenig, Erich von Falkenhayn, ymosod ar ardal Verdun. Y bwriad gwreiddiol oedd dechrau'r ymosodiad ar 12 Chwefror, ond bu raid gohirio am wythnos oherwydd y tywydd. Ar ddechrau'r ymosodiad, enillodd yr Almaenwyr lawer o diriogaeth. Ar 25 Chwefror cipiasant Fort Douaumont. Apwyniwyd y cadfridog Philippe Pétain i fod yn gyrifol am yr amddiffyniad Ffrengig, a llwyddwyd i arafu ymosodiad yr Almaenwyr. Galluogodd hyn y Ffrancwyr i ddod a mwy o filwyr ac adnoddau rhyfel i faes y gad ar hyd y *Voie Sacrée* o Bar-le-Duc.

Parhaodd yr ymosodiadau am fisoedd, gyda cholledion enbyd ar y ddwy ochr. Ar 1 Mai cymerodd y cadfridog Robert Nivelle le'r cadfridog Pétain. Ar 22 Mehefin 1916, defnyddiodd yr Almaenwyr nwy gwenwynig am y tro cyntaf yn y rhyfel. Ar 1 Gorffennaf dechreuodd Brwydr y Somme, ymosodiad Prydeinig gyda pheth cymorth Ffrengig i geisio lleihau'r pwysau ar Verdun.

Gwrth-ymosododd y Ffrancwyr ar 21 Hydref 1916, a chipiasant Fort Douaumont ar 24 Hydref. Erbyn ymosodiad olaf y Ffrancwyr a ddechreuodd ar 11 Rhagfyr, roedd yr Almaenwyr wedi eu gyrru yn ôl bron i'w man cychwyn.
# 25 Chwefror

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Chwefror
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  |  | 01
 |
| 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08
 |
| 09 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15
 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22
 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**25 Chwefror** yw'r pumdeg chweched (56ed) dydd o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Mae 309 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (310 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau

* 1964 - Cassius Clay yn ennill pencampwriaeth focsio pwysau trwm y byd pan gurodd Sonny Liston yn Miami Beach, Florida.
* 2013 - Park Geun-hye yn dod yn Arlywydd De Corea.

## Genedigaethau

* 1707 - Carlo Goldoni, dramodydd (m. 1793)
* 1778 - José de San Martín, cadfridog (m. 1850)
* 1841 - Pierre-Auguste Renoir, arlunydd (m. 1919)
* 1842 - Karl May, llenor (m. 1912)
* 1873 - Enrico Caruso, canwr opera (m. 1921)
* 1913 - Gert Fröbe, actor (m. 1988)
* 1915 - Alla Aleksandrovna Andreeva, arlunydd (m. 2005)
* 1917 - Anthony Burgess, nofelydd (m. 1993)
* 1919 - Molly Bobak, arlunydd (m. 2014)
* 1923 - Denise Desjardins, arlunydd (m. 2016)
* 1925 - Shehu Shagari, Arlywydd Nigeria (m. 2018)
* 1930
	+ Erica Pedretti, arlunydd
	+ Sister Wendy Beckett, lleian, hanesydd a chyflwynydd teledu (m. 2018)
* 1934 - Nicholas Edwards, Barwn Crughywel, gwleidydd (m. 2018)
* 1943 - George Harrison, canwr a cherddor (m. 2001)
* 1944 - Carlos Pachamé, pêl-droediwr
* 1948 - Friedrich Koncilia, pêl-droediwr
* 1950 - Néstor Kirchner, Arlywydd yr Ariannin (m. 2010)
* 1953 - José María Aznar, gwleidydd, Prif Weinidog Sbaen
* 1959 - Mike Peters, cerddor
* 1964 - Lee Evans, digrifwr
* 1965 - Carrot Top, actor a digrifwr
* 1967 - Ed Balls, gwleidydd
* 1974 - Dominic Raab, gwleidydd
* 1978 - Yuji Nakazawa, pêl-droediwr

## Marwolaethau

* 1246 - Dafydd ap Llywelyn, Tywysog Cymru
* 1577 - Eric XIV, brenin Sweden, 44
* 1601 - Robert Devereux, 2il Iarll Essex, gwleidydd, 35
* 1682 - Alessandro Stradella, cyfansoddwr, 38
* 1713 - Frederic I, brenin Prwsia, 56
* 1723 - Syr Christopher Wren, pensaer, 91
* 1852 - Thomas Moore, bardd, 73
* 1899 - Paul Julius, Baron von Reuter, newyddiadurwr, 82
* 1970 - Mark Rothko, arlunydd, 66
* 1980 - Caradog Prichard, llenor, 75
* 1983 - Tennessee Williams, dramodydd, 71
* 1995 - Maria Felder, arlunydd, 69
* 1998 - Barbara Brash, arlunydd, 72
* 2001 - Soldanella Oyler, arlunydd, 87
* 2005
	+ Syr Glanmor Williams, hanesydd, 84
	+ Peter Benenson, sefydlodd Amnest Rhyngwladol, 83
* 2008 - Valeria Larina, arlunydd, 81
* 2009 - Philip José Farmer, nofelydd, 91
* 2013 - C. Everett Koop, llawfeddyg, 96
* 2017
	+ Elli Norkett, chwaraewraig rygbi, 20
	+ Lloyd Williams, chwaraewr rygbi'r undeb, 83
* 2018 - Penny Vincenzi, nofelydd, 78
* 2020 - Hosni Mubarak, Arlywydd yr Aifft, 91
* 2022 - Shirley Hughes, awdures, 94

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod cenedlaethol (Coweit)
# Robert Nivelle

| Robert Nivelle |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 15 Hydref 1856  Tulle, rue de la Barrière  |
| Bu farw | 22 Mawrth 1924  Paris, rue de la Tour  |
| Dinasyddiaeth | Ffrainc  |
| *Alma mater* | * École polytechnique
 |
| Galwedigaeth | person milwrol, swyddog milwrol  |
| Gwobr/au | Uwch Groes y Lleng Anrhydedd, Croix de Guerre, Croix de guerre 1914–1918, Honorary Knight Grand Cross of the Order of the Bath, Medal Victoria, Commandeur de la Légion d'honneur‎, Uwch Swyddog y Lleng Anrhydedd, Médaille militaire, Médaille commémorative de la guerre 1914–1918, Uwch Cordon Urdd Leopold, Croix de guerre 1914–1918 (Belgium), Medal Gwasanaethau Difreintiedig, Urdd Gwasanaeth Nodedig, Knight Grand Cross of the Military Order of Savoy, Gold Medal of Military Valour, Cross of St. George 4th class, Urdd Sant Anna, 3ydd Dosbarth, Uwch-Farchog Croes o Urdd yr Eryr Gwyn, Order of Michael the Brave, 2nd class, Order of the Sacred Treasure, 5th Class, Commander of the Order of the Dragon of Annam, Officier de la Légion d'honneur, Chevalier de la Légion d'Honneur  |
| llofnod |
|  |

Milwr o Ffrainc oedd **Robert Georges Nivelle** (15 Hydref 1856 – 22 Mawrth 1924). Arweinydd y fyddin Ffrengig rhwng Rhagfyr 1916 a Mai 1917 oedd ef. Cafodd ei eni yn Tulle, Limousin, Ffrainc.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Category:Robert Georges NivelleEginyn erthygl sydd uchod am **un o Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Afon Somme

Afon Somme|  |
| Math | y brif ffrwd, coastal river  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Hauts-de-France  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Cyfesurynnau | 50.2197°N 1.4976°E  |
| Tarddiad | Fonsomme  |
| Aber | Baie de Somme  |
| Llednentydd | Avre, Ancre, Selle, Hallue, Omignon, Airaines, Allemagne, Amboise, Beine, Cologne, Dien, Germaine, Nièvre, Saint-Landon, Scardon, Sommette, Tortille, Trie  |
| Dalgylch | 6,550 cilometr sgwâr  |
| Hyd | 245 cilometr  |
| Arllwysiad | 35.1 metr ciwbic yr eiliad  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Afon yng ngogledd Ffrainc yw **afon Somme**. O'r afon yma y caiff *département* Somme ei enw. Mae'n tarddu gerllaw Fonsommes yn *département* Aisne ac yn llifo'n hamddenol tua'r gorllewin am 245 km i gyrraedd y môr ym Mae y Somme, rhwng le Crotoy a Saint-Valery-sur-Somme.

Y prif drefi a dinasoedd y mae'n llifo trwyddynt yw Saint-Quentin, Ham, Péronne, Corbie, Amiens, Abbeville, Saint-Valéry-sur-Somme a Le Crotoy.
# Brwydr y Somme 1916

Brwydr y Somme 1916|  |
| Enghraifft o: | brwydr  |
| Rhan o | Ffrynt y Gorllewin  |
| Dechreuwyd | 1 Gorffennaf 1916  |
| Daeth i ben | 17 Tachwedd 1916  |
| Lleoliad | Afon Somme  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Gwladwriaeth | Ffrainc  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gjw\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ffos Catrawd Swydd Gaer yn Ovillers-La Boisselle, Gorffennaf 1916
Un o frwydrau mwyaf y Rhyfel Byd Cyntaf oedd **Brwydr y Somme** pan laddwyd neu anafwyd mwy na miliwn a hanner o filwyr. Ymladdwyd y frwydr rhwng Gorffennaf a Thachwedd 1916. Ceisiodd y Cyngheiriaid, unedau Prydeinig yn bennaf ond gyda rhai Ffrengig, dorri trwy'r llinellau Almaenig ar hyd ffrynt 12 milltir (19 km) o hyd i'r gogledd a'r de o Afon Somme yng ngogledd Ffrainc.

Cofir y frwydr yn bennaf am ei diwrnod cyntaf, 1 Gorffennaf 1916, pan gollodd y fyddin Brydeinig 67,470 o filwyr, 19,240 wedi eu lladd; y nifer uchaf yn ei hanes.

Amcan y frwydr oedd i ddenu lluoedd yr Almaen oddi ar Frwydr Verdun ond mewn gwirionedd collwyd mwy ar y Somme nag yn Verdun.

## Gweler hefyd

* Brwydr Coed Mametz

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **frwydr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*