# Croes Fictoria

Croes Fictoria|  |
| Enghraifft o: | gwobr militaraidd, gwobr am ddewrder, cross  |
| Math | anrhydeddau a medalau milwrol y Deyrnas Unedig  |
| Deunydd | efydd  |
| Dechrau/Sefydlu | 29 Ionawr 1856  |
| Sylfaenydd | Fictoria, brenhines y Deyrnas Unedig  |
| Enw brodorol | Victoria Cross  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ky7v  |
| Quora | Victoria-cross-2  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y **Groes Fictoria** (**VC**) yw'r addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn" i aelodau'r lluoedd arfog yng ngwledydd y Gymanwlad a chyn diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig. Mae'r VC yn cael blaenoriaeth ar unrhyw urdd, anrhydedd neu fedal arall. Gall person o unrhyw reng milwrol yn unrhyw un o'r lluoedd arfog, yn ogystal ag unrhyw aelod sifil sy'n gweithio o dan reolaeth milwrol, ennill y VC.

## Hanes

Cyflwynwyd y VC am y tro cyntaf ar 29 Ionawr 1856 gan Brenhines Fictoria er mwyn anrhydeddu gweithredoedd arwrol yn ystod Rhyfel y Crimea. Cyn hyn dim ond swyddogion oedd yn gymwys i dderbyn yr anrhydedd uchaf, sef Urdd y Baddon. Roedd nifer o wledydd Ewropeaidd yn cyflwyno anrhydeddau nad oedd yn gwahaniaethau ar sail eu rheng nag ar sail dosbarth cymdeithasol; roedd gan Ffrainc y Légion d'honneur (Lleng Anrhydedd) ac roedd Yr Iseldiroedd yn cyflwyno Militaire Willems-Orde (Urdd William).

Cafwyd y seremoni cyntaf ar 26 Mehefin 1857 wrth Frenhines Fictoria urddo 62 o'r 111 milwr o Ryfel y Crimea yn Hyde Park, Llundain. Bellach, mae'r fedal wedi ei chyflwyno 1,358 o weithiau i 1,355 o unigolion. Dim ond 15 medal sydd wedi eu cyflwyno ers Yr Ail Ryfel Byd, 11 i aelodau Byddinoedd Prydain a phedwar i aelodau Byddinoedd Awstralia.

Credir fod y medalau wedi eu bathu o fetal canon Rwsiaidd a gafodd ei gipio yn ystod Gwarchae Sevastopol, ond mae ymchwil diweddar yn awgrymu mai canonau Tsieneiaidd yw tarddiad metal nifer ohonynt.

## Edrychiad

Mae'r addurn yn groes *pattée* efydd, 41mm (1 39/64") o uchder, 36mm (1 27/64") o led, yn dangos coron Sant Edward gyda llew uwchben a chyda'r arysgrif *FOR VALOUR*. Y geiriau *FOR THE BRAVE* oedd i fod i ymddangos yn wreiddiol hyd nes i'r Frenhines Fictoria ofyn am y newid rhag awgrymu nad oedd pob person mewn brwydr yn ymddwyn yn ddewr. Mae'r addurn, y bar crog a'r ddolen yn pwyso tua 27g (0.87owns)

Mae'r groes wedi ei chrogi ar gylch sy'n cysylltu â "V" ar far sydd wedi'i haddurno â dail llawryf. Ar gefn y bar, llae mae'r rhuban yn cael ei bwydo, ceir enw, rheng, rhif ac uned y derbynnydd. Ar gefn y medal mae panel crwn lle torrir dyddiad y weithred arwrol.

Mae'r rhuban yn rhuddgoch, 38mm (1 1/2") o led. Yn wreiddiol (1856) roedd y rhuban i fod yn goch i aelodau'r fyddin ac yn las tywyll i aelodau'r llynges, ond diddymwyd y rhuban glas tywyll wedi ffurfio'r Llu Awyr Brenhinol ar 1 Ebrill 1918. Ar 22 Mai 1920 arwyddodd George V warant yn cyhoeddi y byddai pob derbynnydd o hyn ymlaen yn derbyn rhuban coch a bod angen i pob aelod o'r llynges oedd eisoes wedi derbyn VC i gyfnewid eu rhuban glas tywyll am un coch.

Er fod gwarantau'r fyddin yn datgan mai "coch" yw lliw y rhuban, fe'i ddigrifiwyd yn swyddogol fel rhuban "rhuddgoch".

## Deiliaid Cymreig

James Hill Johnes, VC yn ymosod ar y gelyn (paentiad olew gan James Nowlan, 1893, o gasgliad LlGC)
Nid oes modd dod i gasgliad pendant am y nifer o Gymry sydd wedi eu hurddo â'r VC gan fod nifer o filwyr di-Gymraeg gyda chatrawdau Cymreig a hefyd nifer o filwyr di-Gymraeg oedd yn byw yng Nghymru wedi eu cynnwys gan sawl cyfeirlyfr ymysg y rhestrau o Gymry gafodd eu hurddo. Syr Hugh Rowlands oedd y Cymro cyntaf i gael ei urddo yn dilyn gweithred yn ystod Rhyfel y Crimea, er i Robert Shields o Gaerdydd - yr ail Gymro i gael ei urddo - dderbyn ei fedal cyn Syr Hugh.

Yr un weithred filwrol y mae pawb yn ystyried ei fod yn *Gymreig* yw'r amddiffyniad o Rorkes Drift yn ystod Rhyfel y Zulu ym 1879 - lle enillwyd 11 VC gan aelodau o gartrawd Cyffinwyr De Cymru ac a anfarwolwyd yn y ffilm Zulu ond dim ond tri o'r unarddeg sy'n cael eu hystyried yn Gymry, bellach.

Dyma restr o rai o'r Cymry sydd wedi eu hanrhydeddu trwy ddyfarnu Croes Fictoria iddynt

(Mae'r rhestr yn anghyflawn gellir helpu Wicipidia trwy ychwanegu ato)

| Enw
 | Blwyddyn
 | Rhyfel
 | Brwydr
 | Gwlad
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Syr Hugh Rowlands
 | 1857
 | Rhyfel y Crimea
 | Inkerman
 | Rwsia
 |
| Robert Shields
 | 1857
 | Rhyfel y Crimea
 | Sesbastopol
 | Rwsia
 |
| Jacob Thomas
 | 1857
 | Gwrthryfel India
 | Rhyddhad Lucknow
 | India
 |
| James Hills-Johnes
 | 1857
 | Gwrthryfel India
 | Gwarchae Delhi
 | India
 |
| William Wilson Allen
 | 1879
 | Rhyfeloedd y Zulu
 | Rorke's Drift
 | De'r Affrig
 |
| Robert Jones
 | 1879
 | Rhyfeloedd y Zulu
 | Rorke's Drift
 | De'r Affrig
 |
| John (Fielding) Williams
 | 1879
 | Rhyfeloedd y Zulu
 | Rorke's Drift
 | De'r Affrig
 |
| Llewellyn Alberic Emilius Price-Davies
 | 1901
 | Rhyfel y Boer
 | Blood River
 | De'r Affrig
 |
| Frederick Barter
 | 1915
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Festubert
 | Ffrainc
 |
| Robert James Bye
 | 1917
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Yser Canal
 | Gwlad Belg
 |
| James Llewellyn Davies
 | 1917
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Polygon Wood
 | Gwlad Belg
 |
| Lewis Pugh Evans
 | 1917
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Zonnebeke
 | Gwlad Belg
 |
| William Charles Fuller
 | 1914
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Chivy-sur-Aisne
 | Ffrainc
 |
| Hubert William Lewis
 | 1916
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Macukovo
 | Gwlad Groeg
 |
| Ivor Rees
 | 1917
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Pilkem
 | Gwlad Belg
 |
| Lionel Wilmot Brabazon Rees
 | 1916
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Double Crassieurs
 | Ffrainc
 |
| John Fox Russell
 | 1917
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Tel-el-Khuweilfeh
 | Palesteina
 |
| Richard William Leslie Wain
 | 1917
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Cambrai/Marcoing
 | Ffrainc
 |
| William Herbert Waring
 | 1918
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Ronssoy
 | Ffrainc
 |
| Henry Weale
 | 1918
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Bazentin-le-Grand
 | Ffrainc
 |
| John Henry (Jack) Williams
 | 1918
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Villers Outreaux
 | Ffrainc
 |
| William Williams
 | 1917
 | Y Rhyfel Byd Cyntaf
 | Yr Iwerydd
 | Ffrainc
 |
| Bernard Armiage Warburton-Lee
 | 1940
 | Yr Ail Ryfel Byd
 | Ofot Fjord
 | Norwy
 |
| John Wallace Linton
 | 1943
 | Yr Ail Ryfel Byd
 | HMS Turbulent
 | Mor y Canoldir
 |
| Tasker Watkins
 | 1944
 | Yr Ail Ryfel Byd
 | Falaise
 | Ffrainc
 |
| Edward Thomas Chapman
 | 1945
 | Yr Ail Ryfel Byd
 | Teutoburger Wald
 | Yr Almaen
 |

## Cyfeiriadau