Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 27 Ebrill

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Ebrill
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05
 |
| 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12
 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19
 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26
 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**27 Ebrill** yw'r cant undeg sethfed (117eg) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (118fed mewn blynyddoedd naid). Mae 248 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 395 - Priodas Arcadius, ymerawdwr Rhufain, ac Aelia Eudoxia, merch Flavius Bauto.
* 1960 - Annibyniaeth Togo.
* 1961 - Annibyniaeth Sierra Leone.

## Genedigaethau

Mary Wollstonecraft
Coretta Scott King
Russell T Davies
* 1759 - Mary Wollstonecraft, awdures (m. 1797)
* 1791 - Samuel Morse, dyfeisiwr (m. 1872)
* 1812 - Friedrich von Flotow, cyfansoddwr (m. 1883)
* 1822 - Ulysses S. Grant, milwr ac Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1885)
* 1904 - Cecil Day-Lewis, bardd (m. 1972)
* 1910 - Marta Ehrlich, arlunydd (m. 1980)
* 1912 - Zohra Sehgal, actores (m. 2014)
* 1916 - Myfanwy Pavelic, arlunydd (m. 2007)
* 1922 - Jack Klugman, actor (m. 2012)
* 1927 - Coretta Scott King, arweinydd cymunedol (m. 2006)
* 1931 - Igor Oistrakh, feiolinydd (m. 2021)
* 1932
	+ Casey Kasem, actor a chyflwynydd radio (m. 2014)
	+ Pik Botha, gwleidydd (m. 2018)
	+ Anouk Aimée, actores
* 1947 - Peter Ham, canwr a chyfansoddwr (m. 1975)
* 1949 - Hiroji Imamura, pel-droediwr
* 1954 - Frank Bainimarama, Prif Weinidog Ffiji
* 1955 - Katsuyuki Kawachi, pel-droediwr
* 1959 - Sheena Easton, cantores
* 1963
	+ Russell T Davies, cynhyrchydd teledu a sgriptiwr
	+ Brendan O'Hara, gwleidydd
* 1967 - Willem-Alexander, brenin yr Iseldiroedd
* 1969 - Fonesig Darcey Bussell, ballerina
* 1979 - James McCallum, seiclwr
* 1987 - William Moseley, actor

## Marwolaethau

Mstislav Rostropovich
* 1521 - Fernão de Magalhães (Ferdinand Magellan), fforiwr, 40/41
* 1605 - Pab Leo XI
* 1794 - William Jones, ieithydd
* 1882 - Ralph Waldo Emerson, awdur, 78
* 1915 - Alexander Scriabin, cyfansoddwr, 43
* 1946 - Henriette Schmidt-Bonn, arlunydd, 72
* 1955 - William Ambrose Bebb, hanesydd, llenor a gwleidydd
* 1965 - Edward R. Murrow, newyddiadurwr, 57
* 1972 - Kwame Nkrumah, gwladweinydd, 62
* 1986 - Verena Loewensberg, arlunydd, 73
* 1992 - Olivier Messiaen, cyfansoddwr, 83
* 1996 - Guillemette Lelardoux-chanu, arlunydd, 72
* 2007 - Mstislav Rostropovich, chwaraewr sielo, 80
* 2009 - Tomohiko Ikoma, pel-droediwr, 76
* 2023 - Jerry Springer, darlledwr, newyddiadurwr a gwleidydd, 79

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Gwrthwynebiad: gŵyl gyhoeddus yn Slofenia
* Diwrnod y Brenin (*Koningsdag*): gŵyl gyhoeddus yn yr Iseldiroedd

*Os syrthia'r diwrnod hwn ar ddydd Sul, fe'i ddathlir ar y dydd Sadwrn cynt*
* Diwrnod annibyniaeth (Togo, Sierra Leone)
* Diwrnod Rhyddid (De Affrica)

## Cyfeiriadau
# 31 Mai

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Mai
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  | 01 | 02 | 03
 |
| 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10
 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17
 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24
 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**31 Mai** yw'r cant pumdeg unfed (151fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (152fed mewn blynyddoedd naid). Erys 214 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1859 - Cloch Big Ben yn cael ei chanu am y tro cyntaf, ym Mhalas San Steffan, Llundain.
* 1916 - Brwydr Jutland
* 1929 - Eisteddfod Genedlaethol gyntaf Urdd Gobaith Cymru
* 2010 - Israel yn ymosod ar lynges ddyngarol ar ei ffordd i Gaza.

## Genedigaethau

Clint Eastwood
Svetlana Alexievich
* 1443 - Margaret Beaufort, mam Harri VII, brenin Lloegr (m. 1509)
* 1469 - Manuel I, brenin Portiwgal (m. 1521)
* 1557 - Fyodor I, tsar Rwsia (m. 1598)
* 1773 - Ludwig Tieck, beirniad llenyddol a theatr, bardd, nofelydd (m. 1853)
* 1819 - Walt Whitman, bardd (m. 1892)
* 1857 - Pab Pïws XI (m. 1939)
* 1880 - Edward Tegla Davies, gweinidog a llenor (m. 1967)
* 1887 - Saint-John Perse, bardd a diplomydd (m. 1975)
* 1915 - Carmen Herrera, arlunydd (m. 2022)
* 1923 - Rainier III, tywysog Monaco (m. 2005)
* 1930 - Clint Eastwood, actor a chyfarwyddwr ffilm
* 1931
	+ Shirley Verrett, mezzo-soprano (m. 2010)
	+ Agnes Denes, arlunydd
* 1938 - John Prescott, gwleidydd (m. 2024
* 1944 - Salmaan Taseer, gwleidydd (m. 2011)
* 1945 - Laurent Gbagbo, gwleidydd
* 1948
	+ Svetlana Alexievich, awdures a newyddiadurwraig
	+ John Bonham, cerddor (m. 1980)
* 1949 - Tom Berenger, actor
* 1952 - Marina Solodkin, gwleidydd (m. 2013)
* 1955 - Lynne Truss, awdures a newyddiadurwraig
* 1961 - Lea Thompson, actores
* 1965 - Brooke Shields, actores a fodel
* 1976 - Colin Farrell, actor
* 1989 - Marco Reus, pêl-droediwr

## Marwolaethau

Christo
* 1809 - Josef Haydn, cyfansoddwr, 77
* 1909 - Thomas Price, gwleidydd, Prif Weinidog De Awstralia, 57
* 1927 - Fenia Chertkoff, arlunydd, 57
* 1976 - Jacques Monod, gwyddonydd, 66
* 1979 - Djanira da Motta e Silva, arlunydd, 64
* 1986 - Jane Frank, arlunydd, 68
* 2010 - Louise Bourgeois, arlunydd, 98
* 2016 - Carla Lane, awdures, 87
* 2017 - Tino Insana, actor, 69
* 2020 - Christo, arlunydd, 84
* 2023 - Ama Ata Aidoo, awdures ac academydd, 81

## Gwyliau a chadwraethau

* Sant Collen
* Diwrnod gwrth-dybaco'r Byd
* Diwrnod Castilla-La Mancha

## Cyfeiriadau
# Brwydr Coed Mametz

Brwydr Coed Mametz|  |
| Enghraifft o: | brwydr  |
| Rhan o | Brwydr y Somme 1916  |
| Dechreuwyd | 7 Gorffennaf 1916  |
| Daeth i ben | 12 Gorffennaf 1916  |
| Lleoliad | Mametz  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Gwladwriaeth | Ffrainc  |
| Dynodwyr |

Brwydr yn ystod Brwydr Gyntaf y Somme (1916) oedd **Brwydr Coed Mametz**. Gorfodwyd y 38ain Adran (Gymreig) o'r Fyddin Brydeinig i ymosod ar Goed Mametz a digwyddodd yr ymosodiad dros gefnen i gyfeiriad y gogledd, a chanolbwyntiwyd ar safleoedd yr Almaenwyr yn y goedwig, rhwng y 7 Gorffennaf a'r 12 Gorffennaf 1916. Rhwystrwyd y milwyr Cymreig rhag cyrraedd y goedwig ar 7 Gorffennaf gan ddrylliau peiriannol yr Almaenwyr. Ni lwyddodd ymosodiadau'r 17eg Adran a ddilynodd ar 8 Gorffennaf i wella'u safle chwaith.

Wedi ei gynddeiriogi gan ddiffyg symudiad y fyddin Gymreig, ymwelodd Syr Douglas Haig a Henry Rawlinson â phencadlys yr Adran Gymreig er mwyn mynegi eu hanfodlonrwydd. O ganlyniad cafodd yr Uwchfrigadydd Ivor Phillips, y swyddog a reolai'r Uned Gymreig, ei ryddhau o'i swydd.

Trosglwyddodd Haig reolaeth o'r Adran i'r Uwchfrigadydd Watts, cadlywydd y 7fed Adran, a dywedodd wrtho i ddefnyddio'r adran fel yr oedd angen. Cynlluniodd Watts ymosodiad lawn ar gyfer 9 Gorffennaf ond cymerodd y broses gynllunio ychydig amser yn fwy na'r disgwyl ac ataliwyd yr ymosodiad tan y 10 Gorffennaf 1916. Roedd y gorchymyn gweithredu yn blwmp ac yn blaen, gan ddatgan y byddai'r Adran yn ymosod ar y goedwig gyda'r nod o'i "chipio yn llwyr".

Roedd yr ymosodiad ar 10 Gorffennaf yn fwy nag unrhyw ymosodiad a geisiwyd yn flaenorol. Er gwaethaf anafiadau niferus, cyrhaeddwyd ymylon y goedwig yn fuan a dechreuodd peth brwydro gyda'r bayonet cyn iddynt fynd i mewn i'r goedwig ei hun. Cafwyd brwydo ffyrnig yn y goedwig, gyda'r Almaenwyr yn gwrthod ildio'u tir.

Aeth y 14eg Fataliwn Cymreig (Abertawe) i'r ymosodiad gyda 676 o ddynion a chollwyd dros 400 ohonynt, naill ai drwy farwolaeth neu drwy anafiadau. Dioddefodd bataliynau eraill golledion tebyg. Fodd bynnag, erbyn 12 Gorffennaf roedd yr Almaenwyr wedi eu clirio o'r goedwig. Roedd yr Adran Gymreig wedi colli tua 4,000 o ddynion, wedi'u lladd neu'u hanafu yn y brwydro ffyrnig. Ni fyddai'r Adran Gymreig yn cael ei defnyddio mewn ymosodiad torfol arall tan 31 Gorffennaf 1917.

Ym Mametz y gwnaeth y bardd rhyfel Siegfried Sassoon ei ymosodiad unigol ar ffosydd y gelyn ar 4 Gorffennaf 1916, yn ôl ei gofiannau.

Ceir disgrifiad byw o'r brwydro yng Nghoed Mametz yn *In Parenthesis*, nofel fodernaidd a ysgrifennwyd gan y bardd a'r artist gweledol Seisnig o dras Gymreig, David Jones, a gymrodd ran yn y frwydr.

*Brwydr Coed Mametz*, paentiad gan Christopher Williams, 1918
Saif y goedwig yno heddiw, wedi'i hamgylchynu gan dir amaethyddol. Gellir gweld ffosydd a lle glaniodd bomiau o hyd. Mae yno gofeb i'r 38ain Adran ger lôn gul sydd tua Lat: 50:00:36N (50.0099) Lon: 2:45:02E (2.7504). Gellir cyrraedd y man hwn trwy deithio o bentref Mametz ar yr heol D64. Mae'r gofeb ar ffurf Draig Goch sy'n rhwygo weiren bigog ar ben plinth 3 medr o uchder.

Y gofeb ger Coed Mametz
# 23 Rhagfyr

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Rhagfyr
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06
 |
| 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13
 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
 |
| 28 | 29 | 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**23 Rhagfyr** yw'r trichant pumdeg seithfed (357fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (358fed mewn blynyddoedd naid). Erys 8 niwrnod arall hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1888 - Vincent Van Gogh yn dioddef chwalfa emosiynol.
* 1916 - Y Rhyfel Byd Cyntaf: Brwydr Magdhaba
* 1965 - Roy Jenkins yn dod yn Ysgrifennydd Cartref.
* 1986 - Dick Rutan a Jeana Yeager yn cwbwlhau eu taith o gwmpas y byd yn yr awyren *Voyager*, heb iddynt aros yn unman na chodi tanwydd, pan laniasant yng Nghaliffornia.
* 2016 - Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig yn mabwysiadu Penderfyniad 2334 yn condemnio “aneddiadau Israel yn nhiriogaethau Palestina a feddiannwyd ers 1967”.

## Genedigaethau

* 1537 - Johan III, brenin Sweden (m. 1592)
* 1582 - Severo Bonini, cyfansoddwr (m. 1663)
* 1732 - Syr Richard Arkwright, diwydiannwr a dyfeisiwr (m. 1792)
* 1777 - Alexander I, tsar Rwsia (m. 1825)
* 1790 - Jean-François Champollion, ieithydd ac ysgolhaig (m. 1832)
* 1801 - William Watkin Edward Wynne, hynafiaethydd (m. 1880)
* 1805 - Joseph Smith, sefydlydd Mormoniaeth (m. 1844)
* 1896 - Giuseppe Tomasi di Lampedusa, awdur (m. 1957)
* 1902 - Choudhary Charan Singh, gwleidydd (m. 1987)
* 1911 - Niels Kaj Jerne, meddyg ac imiwnolegydd (m. 1994)
* 1918 - Helmut Schmidt, gwleidydd (m. 2015)
* 1924 - Lola Frexas, arlunydd (m. 2011)
* 1933 - Akihito, Ymerawdwr Japan
* 1939 - Nancy Graves, arlunydd (m. 1995)
* 1943 - Silvia, brenhines Sweden
* 1946 - John Sullivan, ysgriffenwr a chyfansoddwr (m. 2011)
* 1949 - Adrian Belew, cerddor
* 1955 - Fonesig Carol Ann Duffy, bardd
* 1963 - Donna Tartt, nofelydd

## Marwolaethau

* 918 - Conrad I, brenin yr Almaen, tua 37
* 1230 - Berengaria o Navarra, brenhines Lloegr, 59-65
* 1834 - Thomas Malthus, economegydd, 68
* 1868 - Hugh Pugh, gweinidog ac athro, 65
* 1872 - Théophile Gautier, bardd, dramodydd, nofelydd a gohebydd, 61
* 1897 - Effie Gray, model arlunwyr, gwraig John Ruskin a Syr John Everett Millais, 69
* 1972 - Charles Atlas, corfflunwr, 80
* 1978 - Misao Tamai, pêl-droediwr, 75
* 2004 - Anne Truitt, arlunydd, 83
* 2008 - Valentina Evgenevna Kropivnitskaja, arlunydd, 84
* 2013
	+ Chryssa, arlunydd, 79
	+ Mikhail Kalashnikov, dylunydd a dyfeisiwr arfau milwol, 94
* 2021 - Joan Didion, awdures, 87

## Gwyliau a chadwraethau

* HumanLight (Dyneiddiaeth)
* Thorlaksmessa (Gwlad yr Ia)
* Diwrnod y Fuddugoliaeth (yr Aifft)
* Diwrnod y Plant (Swdan, De Swdan)
# Ail Frwydr y Somme (1918)

Ail Frwydr y Somme|  |
| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | 1918  |
| Rhan o | Ffrynt y Gorllewin  |
| Dechreuwyd | 21 Awst 1918  |
| Daeth i ben | 2 Medi 1918  |
| Lleoliad | Afon Somme  |
|  |
| Gwladwriaeth | Ffrainc  |
| Rhanbarth | Picardie  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07vzxn  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Brwydrwyd **Ail Frwydr y Somme 1918** ar y Blaen Gorllewinol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. O ddiwedd yr haf ym masn yr Afon Somme. Roedd yn ymateb gwrth-ymosodol i Ymosodiad Almaenig y gwanwyn, ar ôl seibiant ar gyfer ail-leoliad y milwyr.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **frwydr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1887

18g - **19g** - 20g

1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au

1882 1883 1884 1885 1886 - **1887** - 1888 1889 1890 1891 1892

---

## Digwyddiadau

* 2 Chwefror - Y "Dydd Groundhog" cyntaf yn Unol Daleithiau America.
* 21 Mehefin - Dathliad blwyddyn jwbili'r Frenhines Victoria.

## Genedigaethau

* 13 Ionawr - Hedd Wyn, bardd (m. 1917)
* 3 Mawrth - Rupert Brooke, bardd (m. 1915)
* 20 Mehefin - Kurt Schwitters, arlunydd (m. 1948)
* 7 Gorffennaf - Marc Chagall, arlunydd (m. 1985)
* 12 Awst
	+ Erwin Schrödinger, fisegydd (m. 1961)
	+ Helene Roth, arlunydd (m. 1966)
* 19 Awst - Francis Ledwidge, bardd (m. 1917)
* 7 Medi - Edith Sitwell, bardd (m. 1964)
* 6 Hydref - Le Corbusier, pensaer (m. 1965)
* 31 Hydref
	+ Chiang Kai-shek, gwleidydd (m. 1964)
	+ Roger Sherman Loomis, ysgolhaig (m. 1966)
* 1 Tachwedd - L. S. Lowry, arlunydd (m. 1976)

## Marwolaethau

* 25 Ionawr - Rowland Huw Pritchard, cerddor, 76
* 27 Chwefror - Alexander Borodin, cyfansoddwr, 53
* 23 Ebrill - John Ceiriog Hughes, bardd, 54
* 11 Mai - Ion Keith Falconer, cenhadwr, 30
* 19 Gorffennaf - Lewis Edwards, athro a diwinydd, 77
* 20 Awst - Jules Laforgue, bardd, 27
* 2 Tachwedd - Jenny Lind, cantores, 67
* 3 Tachwedd - John Jones (Idris Fychan), telynor, bardd a llenor, tua 62

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Arthur Conan Doyle - *A Study in Scarlet*
* Amy Dillwyn - *Jill and Jack*
* Daniel Silvan Evans - *Geiriadur Cymraeg*

### Drama

* Anton Chekhov - *Ivanov*

### Cerddoriaeth

* Gustave Charpentier - *Didon* (cantata)
* W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - *Ruddigore*
* Asger Hamerik - *Requiem*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llundain)

* **Cadair:** Robert Arthur Williams
* **Coron:** John Cadfan Davies

## Cyfeiriadau
# Milwr

Milwyr Indonesaidd
Milwyr Americanaidd.
Yn y lluoedd arfog, aelod o fyddin sydd ddim yn swyddog yw **milwr**. Er hynny, mae'r gair "milwr" yn gyffredinol yn cael ei ddefnyddio i gyfeirio at unrhyw berson sydd wedi ymrestru â'r fyddin.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **filwr** neu **swyddog milwrol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig

Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig|  |
| Enghraifft o: | catrawd troedfilwyr y Fyddin Brydeinig  |
| Daeth i ben | 28 Chwefror 2006  |
| Dechrau/Sefydlu | 16 Mawrth 1689  |
| Lleoliad | Wrecsam  |
| Yn cynnwys | Bataliwn 1af, Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, 2nd Battalion, Royal Welch Fusiliers, 3ydd (Milisia Brenhinol Dinbych a Fflint) Bataliwn Wrth Gefn, Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, 1st Denbighshire Rifle Volunteers, 1st Flintshire Rifle Volunteers, 6th (Caernarvonshire and Anglesey) Battalion, Royal Welch Fusiliers, 7th (Merionethshire and Montgomeryshire) Battalion, Royal Welch Fusiliers, 8fed Bataliwn Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, 6th (Royal Welch) Parachute Battalion  |
| Pencadlys | Barics Hightown  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Rhyfel Byd Cyntaf
Defod bwyta'r cennin yn Wrecsam. Ffotograff gan Geoff Charles (1949).
Catrawd Gymreig yn y fyddin Brydeinig rhwng 1689 a 2006 oedd y **Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig** (Saesneg: *Royal Welch Fusiliers*, ar rai adegau yn ei hanes *Royal Welsh Fusiliers*). Yn 2006, daeth yn fataliwn gyntaf catrawd newydd Y Cymry Brenhinol (*the Royal Welsh*).

Ffurfiwyd y gatrawd yn 1689 gan William III, brenin Lloegr fel y *23rd Regiment of Foot*. Yn 1702, cafodd y teitl *The Welch Regiment of Fusiliers* ac yn 1713 ychwanegwyd *Royal* at yr enw.

Ymladdodd y gatrawd mewn nifer fawr o ryfeloedd, yn cynnwys Rhyfel Annibyniaeth America, Rhyfeloedd Napoleon, Rhyfel y Crimea, Rhyfel y Boer, y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd. Yn y Rhyfel Byd Cyntaf, bu'r fataliwn 1af yn ymladd ym Mrwydr Coed Mametz yn 1916, a'r ail fataliwn ym Mrwydr Passchendaele yn 1917. Bu nifer o feirdd adnabyddus yn gwsanaethu yn eu rhengoedd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, yn cynnwys Hedd Wyn, Siegfried Sassoon, Robert Graves a David Jones.

Ar 18 Awst 1900 anfonwyd y Ffiwsilwyr drwy system garffosiaeth Beijing i ryddhau gwystlon yn Llysgenhadaeth Prydain. Ychydig ynghynt roedd miloedd o gymdeithas gyfrin 'y Bocswyr' (y mudiad *Yihequan*) wedi goresgyn y brifddinas gan ladd 290 o dramorwyr. Llwyddodd y Ffiwsilwyr i'w rhyddhau ond bu farw 28 ohonynt.

Roedd pencadlys y gatrawd yn Wrecsam, a cheir amgueddfa'r gatrawd yng Nghastell Caernarfon.

### Cyfuniad

Hyd at 2006, roedd yn un o bum catrawd nad oeddent wedi'u cyfuno gyda chatrawdau eraill, roedd felly'n un o'r catrawdau hynaf. Fe'i cyfunwyd, fodd bynnag, yn 2006 gyda *Royal Regiment of Wales* i greu catrawd newydd: 'y Cymry Brehninol'.

## Cyfeiriadau
# Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917|  |
| Enghraifft o: | un o gyfres reolaidd o wyliau, digwyddiad  |
| Dyddiad | 1917  |
| Cyfres | Eisteddfod Genedlaethol Cymru  |
| Lleoliad | Parc Penbedw  |
|  |
| Gwladwriaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| Rhanbarth | Penbedw  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cofgolofn ym Mharc Penbedw i nodi ymweliad yr Eisteddfod
Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1917** rhwng 5-7 Medi 1917 yn nhref Penbedw, Cilgwri (yn Swydd Gaer ar y pryd).

Gelwir yr Eisteddfod hon yn aml yn "Eisteddfod y Gadair Ddu" am fod enillydd y gadair Ellis Humphrey Evans wedi ei ladd rai wythnosau ynghynt ar faes y gad yn Fflandrys ac o ganlyniad taenwyd gorchudd du dros y gadair wag. Dyluniwyd y gadair gan ffoadur o Wlad Belg, Eugene van Fleteren. Enw barddol Ellis Evans oedd Hedd Wyn.

Dywedodd Dyfed, Archdderwydd yr Eisteddfod honno ar y dydd:

Y delyn a ddrylliwyd ar ganol y wledd;

Mae'r ŵyl yn ei dagrau a'r bardd yn ei fedd.

Prif Gystadlaethau
| Cystadleuaeth | Teitl y Darn | Ffugenw | Enw
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Y Gadair | *Yr Arwr* | Fleur-de-lis | Ellis Humphrey Evans (Hedd Wyn)
 |
| Y Goron | *Pwyll Pendefig Dyfed* | - | William Evans (Wil Ifan)
 |

## Gweler hefyd

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
# Plasau'r Brenin

Nofel led-hunangofiannol am brofiad carcharor cydwybodol gan y llenor David James Jones (Gwenallt) yw Plasau'r Brenin (cyhoeddwyd 1934).

Am ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol yn erbyn gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn y Rhyfel Byd Cyntaf, carcharwyd Gwenallt yn Wormwood Scrubs a Dartmoor o 1917 hyd 1919 ac ysgrifennodd *Plasau'r Brenin* o ganlyniad i'r profiad hwnnw.

Mae'n nofel hunangofiannol felly, gyda'r prif gymeriad 'Myrddin Tomos' yn cynrychioli Gwenallt ei hun. Ond yn hytrach na chanolbwyntio ar fywyd y carchar ei hun, er bod hynny'n fframwaith y nofel, mae'r awdur yn ymroi i ddisgrifio ei fro enedigol yn Sir Gaerfyrddin a'r gymdeithas Gymraeg ddiwylliedig fel y bu cyn y Rhyfel Mawr. Mae'n portreadu hefyd ddatblygiad syniadau gwleidyddol Gwenallt.

Yn ôl Gwenallt, ffrwyth llw rhyngddo a'r llenor T. Hughes Jones i ysgrifennu nofel yn seiliedig ar y Rhyfel Byd Cyntaf, oherwydd y prinder mewn llyfrau Cymraeg ar y pwnc, yw'r nofel. Cyhoeddodd T. Hughes Jones ei nofel yntau *Amser i Ryfel* wedi'i seilio ar ei brofiad fel milwr. Dywedodd Gwenallt mai darllen cyfieithiad Saesneg o nofel fawr Dostoievsky, *The House of the Dead*, a fu ei ysbrydoliaeth lenyddol bennaf.

## Manylion cyhoeddi

* D. Gwenallt Jones, *Plasau'r Brenin* (Aberystwyth, 1934; argraffiad newydd, Gwasg Gomer, 1968)

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Heddychaeth yng Nghymru
# Heddychiaeth

*Apotheosis Rhyfel* (1871) gan Vasily Vereshchagin (Oriel Tretyakov, Moscfa)
Diwrnod Rhyngwladol Gweddi dros Heddwch, Assisi, Yr Eidal, 27 Medi 2011
Egwyddor neu agwedd meddwl yw **heddychiaeth** sy'n gwrthod ac yn condemnio rhyfel a grym milwrol dan unrhyw amodau. Enw arall arni yw **pasiffistiaeth**. Mae rhywun sy'n credu mewn heddychiaeth yn *heddychwr*. Yn hytrach na rhyfela, cred yr heddychwr mai trafod a chyfslafaredd yw'r ffordd i ddatrys anghydfod ar bob lefel, boed hynny rhwng gwledydd neu unigolion.

## Hen bennill

Ceir nifer o hen benillion sy'n sôn am gryfder heddychiaeth:

Da am dda sy'n dra rhesymol,
Drwg am ddrwg sy'n anghristnogol,
Drwg am dda sydd yn gythreulig
Da am ddrwg sy'n fendigedig.
## Gweler hefyd

* CND
* Heddychiaeth yng Nghymru
* [1] Rhestr heddychwyr o Gymru

## Dolenni allanol

* (Corëaeg) Fideo: "Israel Soldier - Palestinian Girl" Heddyches Americanaidd o dras Balesteinaidd yn ceisio atal milwyr IDF rhag saethu ar brotestwyr Palesteinaidd yn y Lan Orllewinol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Rupert Brooke

| Rupert Brooke |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Rupert Chawner Brooke  3 Awst 1887  Rugby  |
| Bu farw | 23 Ebrill 1915  Môr Aegeaidd  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Ysgol Rugby
* Coleg y Brenin
* Hillbrow School
 |
| Galwedigaeth | bardd, ysgrifennwr  |
| Cyflogwr | * Sidgwick & Jackson
 |
| Adnabyddus am | The Old Vicarage, Grantchester  |
| Mudiad | Grŵp Bloomsbury  |
| Mam | Mary Ruth Parker-Brooke  |
| Gwefan |   |
| llofnod |
|  |

Bardd o Loegr oedd **Rupert Chawner Brooke** (3 Awst 1887 – 23 Ebrill 1915).

## Llyfryddiaeth

* *Poems* (Sidgwick & Jackson, Llundain, 1911)
* (golygydd) *Georgian Poetry, 1911-1912* (1912; cyd-olygydd gyda Edward Marsh)
* *Lithuania: A Drama in One Act* (1915)
* *1914 & Other Poems* (Sidgwick & Jackson, Llundain, 1916)
* *Letters from America* (1916; cyhoeddwyd yn wreiddiol yn y *Westminster Gazette*)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Wilfred Owen

| Wilfred Owen |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 18 Mawrth 1893  Croesoswallt  |
| Bu farw | 4 Tachwedd 1918  Ors  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Reading
* Wakeman School
 |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr, bardd, milwr, libretydd  |
| Prif ddylanwad | Siegfried Sassoon, John Keats, Horas, William Wordsworth  |
| Gwobr/au | Croes filwrol  |

Bardd yn yr iaith Saesneg oedd **Wilfred Edward Salter Owen**, MC (18 Mawrth 1893 – 4 Tachwedd 1918).

## Magwraeth

Cafodd ei eni ym Mhlas Wilmot, Weston Lane, ger Croesoswallt, Swydd Amwythig, yn fab hynaf i Thomas a Harriet Susan (née Shaw) a chawsant dri pllentyn arall: Harold, Colin, a Mary Millard Owen.

Roedd ei ewythr Edward Shaw Owen wedi chwarae pêl-droed dros Gymru. Yn ôl yr hanesydd Hafina Clwyd yn ei chyfrol 'Rhywbeth Bob Dydd', arferai Wilfred fynd ar ei wyliau i fferm Glan Clwyd, Rhewl ger Rhuthun. Dyma rai o gerddi'r bardd: "Dulce et Decorum Est", "Insensibility", "Anthem for Doomed Youth", "Futility" a "Strange Meeting".

Athro yn Bordeaux, Ffrainc, oedd Owen ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf (1912 ymlaen).

Un o gyfeillion y beirdd Siegfried Sassoon a Robert Graves oedd ef.

Bu Owen farw ym Mrwydr y Sambre un wythnos cyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Gofal

Yn ôl Hafina Clwyd, Edward Shaw Owen oedd tad Wilfred\_Owen, a dywed iddo chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth

* Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

## Cyfeiriadau