Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lloegr Newydd

*Am y rhanbarth yn Awstralia, gweler: New England (Awstralia).*

Lloegr Newydd| Math | ardal ddiwylliannol, U.S. region  |
| Enwyd ar ôl | Lloegr  |
|  |
| Poblogaeth | 14,845,063  |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser y Dwyrain  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Unol Daleithiau America  |
| Gwlad |  UDA |
| Arwynebedd | 186,447 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd, Swnt Long Island  |
| Yn ffinio gyda | Canolbarth yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 44.2056°N 70.3064°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ardal yng ngogledd-ddwyrain eithaf Unol Daleithiau America ar lan Cefnfor Iwerydd yw **Lloegr Newydd** (Saesneg: New England). Mae'n cynnwys y taleithiau presennol Massachusetts, Maine, Vermont, Connecticut, New Hampshire a Rhode Island. Yr Ewropeiad cyntaf i'w chwilio oedd Capten John Smith, a roddodd yr enw arni. Y Piwritaniaid oedd yr Ewropeiaid cyntaf i ymsefydlu yno.

Lloegr Newydd yn yr Unol Daleithiau

* Connecticut
* Maine
* Massachusetts
* New Hampshire
* Rhode Island
* Vermont

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **Unol Daleithiau**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Port Huron, Michigan

Port Huron|  |
| Math | dinas yn yr Unol Daleithiau, tref ar y ffin  |
|  |
| Poblogaeth | 28,983  |
| Sefydlwyd | * 1814
 |
| Pennaeth llywodraeth | Anita Ashford  |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser y Dwyrain  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  UDA |
| Arwynebedd | 31.766294 km²  |
| Talaith | Michigan |
| Uwch y môr | 184 ±1 metr  |
| Gerllaw | Llyn Huron, Afon St. Clair, Afon Black  |
| Yn ffinio gyda | Marysville  |
| Cyfesurynnau | 42.975°N 82.4244°W  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Mayor of Port Huron, Michigan  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Anita Ashford  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yn St. Clair County, yn nhalaith Michigan, Unol Daleithiau America yw **Port Huron, Michigan**. ac fe'i sefydlwyd ym 1814.
Mae'n ffinio gyda Marysville.Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: Cylchfa Amser y Dwyrain.

## Poblogaeth ac arwynebedd

Mae ganddi arwynebedd o 31.766294 cilometr sgwâr (1 Ebrill 2010) ac ar ei huchaf mae'n 184 metr yn uwch na lefel y môr. Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw: 28,983 (1 Ebrill 2020); mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Lleoliad Port Huron, Michigan o fewn St. Clair County |  |

## Pobl nodedig

Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Port Huron, gan gynnwys:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| enw
 | delwedd
 | galwedigaeth
 | man geni
 | Bl geni
 | Bl marw
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Edwin H. Kiefer* |  | arlunydd
 | Port Huron
 | 1860
 | 1931
 |
| *Joseph Randolph Brown* |  | arlunydd darlunydd
 | Port Huron
 | 1861
 | 1953
 |
| *Genevra Delphine Mudge* |  |  | Port Huron
 | 1881
 | 1964
 |
| *Stephan Thernstrom* |  | hanesydd *academydd* | Port Huron
 | 1934
 | 2025
 |
| *Paul Heald* |  | *gwneuthurwr printiau* arlunydd
 | Port Huron
 | 1936
 |  |
| *Teresa Henry* |  | gwleidydd
 | Port Huron
 | 1952
 |  |
| *Steve Mazur* |  | cerddor *gitarydd* | Port Huron
 | 1977
 |  |
| *Taylor Wasylk* |  | *chwaraewr hoci iâ* | Port Huron
 | 1992
 |  |
| *Matthew Michael Carnahan* |  | sgriptiwr cyfarwyddwr ffilm
 | Port Huron
 | 2000
 |  |
| *Boima Cummins* |  | *pêl-droediwr* | Port Huron
 | 2003
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Douglas (Ynys Manaw)

Doolish|  |
| Math | dinas, dosbarth ar Ynys Manaw  |
|  |
| Poblogaeth | 26,677  |
| Sefydlwyd | * 1670
 |
| Pennaeth llywodraeth | Q134087187  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00  |
| Gefeilldref/i | Baile Monaidh  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg, Manaweg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Middle  |
| Gwlad |  |
| Arwynebedd | 10.1 km²  |
| Uwch y môr | 31 metr  |
| Cyfesurynnau | 54.15°N 4.4775°W  |
| Cod OS | SC379750  |
| Cod post | IM1 / IM2  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Q134087187  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Douglas** (Manaweg: *Doolish*) yw prifddinas Ynys Manaw a'i dref fwyaf gyda phoblogaeth o 27,938 (2011), traean o boblogaeth yr ynys. Douglas yw prif ganolfan yr ynys am fasnach, cludiant, siopa ac adloniant. Yno hefyd y lleolir llywodraeth Ynys Manaw a'r rhan fwyaf o sesiynau'r Tynwald.

Lleolir Douglas ar ochr ddwyreiniol yr ynys ger aber Afon Dhoo ac Afon Glass, gan roi iddi ei henw. Mae'r afonydd unedig yn llifo i Fae Douglas ar ôl llifo trwy'r dref. Gorwedd bryniau isel i'r gogledd-orllewin a'r de-ddwyrain gyda dyffryn rhyngddynt.

Amgylchynir y dref gan sawl tref a phentref llai, yn enwedig Onchan i'r gogledd (sydd fel estyniad o Douglas erbyn heddiw) ac Union Mills i'r gorllewin.

Mae Douglas yn enwog fel canolfan rasys beic modur y TT.

Cysylltir Douglas gan wasanaethau fferi â Lerpwl a Dulyn. Ar un adeg bu gwasanaeth fferi tymhorol yn rhedeg rhwng Douglas a Llandudno, gogledd Cymru, ond ers rhai blynyddoedd mae wedi darfod fel gwasanaeth rheolaidd.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Amgueddfa Ynys Manaw
* Camera obscura
* Theatr Gaiety
* Villa Marina

## Enwogion

* Robin Gibb (g. 1949) a Maurice Gibb (1949-2003), cerddorion

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Cyngor Bwrdeistref Douglas Archifwyd 2006-12-05 yn y Peiriant Wayback
# Aserbaijaneg

Aserbaijaneg|  |
| Enghraifft o: | iaith naturiol, macroiaith, iaith fyw  |
| Math | Oghuz  |
| Yn cynnwys | North Azerbaijani, South Azerbaijani  |
|  |
| Enw brodorol | Azərbaycan dili  |
| Nifer y siaradwyr | - 23,000,000 (2007),
- 35,000,000 (2000)
 |
| cod ISO 639-1 | az  |
| cod ISO 639-2 | aze  |
| cod ISO 639-3 | aze  |
| System ysgrifennu | y sgript Ladin, Persian alphabet, Yr wyddor Gyrilig, Yr wyddor Arabeg, Azerbaijani Braille  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01bcw\_  |
| Thesawrws y BNCF | 47821  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| Aserbaijaneg (Azərbaycan dili, Азәрбајҹан дили, آذربایجان دیلی)
 |
| --- |
| Siaredir yn:
 | Aserbaijan, Iran
 |
| Parth:
 | Y Cawcasws
 |
| Cyfanswm o siaradwyr:
 | 45-50 miliwn
 |
| Safle yn ôl nifer siaradwyr:
 | 34fed
 |
| Achrestr ieithyddol:
 | Altäig  Tyrcig   Oghuz    **Aserbaijaneg** |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn:
 | Aserbaijan ac Iran
 |
| Rheolir gan:
 | *dim asiantaeth swyddogol* |
| Codau iaith
 |
| ISO 639-1 | az
 |
| ISO 639-2 | aze
 |
| ISO 639-3 | aze
 |
| Gweler hefyd: Iaith – Rhestr ieithoedd
 |

Iaith Dyrcig a siaredir yn bennaf yn Aserbaijan a gogledd-orllewin Iran yw **Aserbaijaneg**. Mae perthynas agos rhyngddi a'r Dyrceg.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Aserbaijan**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Trosedd rhyfel

Gweithred sy'n mynd yn erbyn cytundebau ar yr hyn a ganiateir mewn rhyfel neu sy'n groes i arferion rhyfel yw **trosedd rhyfel**. Gall troseddau rhyfel gynnwyd lladd neu arteithio carcharorion rhyfel, targedu y boblogaeth sifil neu ddinistrio eiddo'r boblogaeth sifil yn ddiangen.

Gosodwyd seiliau cyfraith rhyfel fodern gan Gytundebau Den Haag 1899 a 1907. Diffiniwyd troseddau rhyfel yn fanylach ar gyfer Treialon Nuremberg ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

Ar 1 Gorffennaf, 2002, ffurfiwyd Llys Rhyngwladol yn Den Haag yn yr Iseldiroedd gyda'r hawl i ddwyn achos yn erbyn unrhyw un am droseddau rhyfel. Fodd bynnag, gwrthododd rhai gwledydd gymeryd rhan, yn cynnwys yr Unol Daleithiau, Tsieina ac Israel.

## Cyfeiriadau
# Cyfeddiannaeth

Lluoedd Rwsiaidd â mygydau ("dynion gwyrddion bychain") yng nghanolfan milwrol Perevalne, adeg argyfwng y Crimea ym Mawrth 2014. Wedi chwyldro'r Euromaidan yn yr Wcráin, cafodd y Crimea ei goresgyn gan Rwsia gyda chefnogaeth ymwahanwyr lleol. Yn sgil refferendwm, cafodd Gweriniaeth Crimea ei chyfeddiannu gan Ffederasiwn Rwsia.
Gweithred ffurfiol unochrog yw **cyfeddiannaeth** a wneir gan wladwriaeth sydd yn datgan sofraniaeth dros diriogaeth a oedd cyn hynny y tu allan i'w hawdurdodaeth. Fel arfer byddai gwladwriaeth yn cyfeddiannu tiriogaeth sydd yn gartref i wladychwyr neu gydwladwyr, yn brotectoriaeth iddi neu y tu mewn i'w chylch dylanwad, neu wedi ei choncro'n filwrol.

Nid oes rhaid i'r awdurdod sydd yn meddu'r diriogaeth ynghynt i gytuno i gael ei gyfeddianu, ond disgwylir i'r gyfeddiannaeth gael ei gydnabod yn gyffredinol gan wledydd eraill, boed yn swyddogol neu'n ymarferol. Os yw gwladwriaeth yn cytuno i ildio'i thiriogaeth i wladwriaeth arall trwy gytundeb neu werthiant, gelwir hynny yn ddadafeiliad ac nid cyfeddiannaeth. Yn ôl Siarter y Cenhedloedd Unedig, dylai hunanbenderfyniad y boblogaeth fod yn sail i drawsnewid tiriogaeth o un wladwriaeth i wladwriaeth arall. Nid oes cydnabyddiaeth ffurfiol o gyfeddiannaeth yn y gyfraith ryngwladol. Mae'r arferion a'r broses yn amrywio'n ôl cyfraith gyfansoddiadol y wladwriaeth sydd yn cyfeddiannu'r tir. Er enghraifft, cafodd cyfeddiannaethau Texas ac Hawaii gan Unol Daleithiau America eu cadarnhau trwy benderfyniadau gan y Gyngres.

## Rhestr cyfeddiannau hanesyddol

* Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542: cyfeddiannaeth Cymru gan Deyrnas Lloegr
* 1845: cyfeddiannaeth Texas gan Unol Daleithiau America
* 1898: cyfeddiannaeth Hawaii gan Unol Daleithiau America
* 12 Mawrth 1938: *Anschluss*, cyfeddiannaeth Awstria gan yr Almaen Natsiaidd
* 1951: cyfeddiannaeth Tibet gan Weriniaeth Pobl Tsieina
* 18–19 Rhagfyr 1961: cyfeddiannaeth Goa, Daman a Diu gan India oddi ar Bortiwgal
* 28 Awst 1990: cyfeddiannaeth Coweit gan Irac, a arweiniodd at Ryfel y Gwlff
* Chwefror–Mawrth 2014: cyfeddiannaeth y Crimea gan Ffederasiwn Rwsia oddi ar Wcráin
# Sancsiynau economaidd

Cosbau masnachol ac ariannol a orfodir gan un wladwriaeth yn erbyn wladwriaeth arall, neu yn erbyn unigolyn, grŵp, neu weithredydd arall, yw **sancsiynau economaidd**. Hwn yw un o'r dulliau llymaf o wladweinyddiaeth economaidd, a ffordd bwysig o weithredu amcanion polisi tramor drwy amlygu ac arfer dylanwad a grym mewn cysylltiadau rhyngwladol. Maent yn cynnwys cyfyngiadau ar fasnach ryngwladol, gohirio cymorth tramor, embargo ar arfau, a rhewi asedau ariannol. Gallai'r fath fesurau gael eu cyflwyno gan un wladwriaeth ar ben ei hun, yn ddwyochrog, neu'n amlochrog.

Awdurdodir sancsiynau economaidd amlochrog gan Siarter y Cenhedloedd Unedig mewn achos o ymosodiad milwrol neu fygythiad i heddwch a diogelwch rhyngwladol. Gorfodwyd sancsiynau gan y Cenhedloedd Unedig ar lywodraeth De Affrica yn ystod cyfnod apartheid, ac yn erbyn Saddam Hussein, Arlywydd Irac, yn sgil goresgyniad Coweit. Mae sancsiynau yn agwedd ddadleuol iawn o bolisi tramor. Mae nifer o bobl yn haeru eu bod yn aneffeithlon, ac yn anfoesol. Yn achos sancsiynau'r Cenhedloedd Unedig yn erbyn Irac yn y 1990au, cawsant effaith ddifethol ar boblogaeth y wlad.

## Cyfeiriadau
# Joseph Goebbels

| Joseph Goebbels |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Paul Joseph Goebbels  29 Hydref 1897  Rheydt  |
| Bu farw | 1 Mai 1945  o anaf balistig  Berlin, Führerbunker  |
| Man preswyl | Rheydt, Rheydt  |
| Dinasyddiaeth | yr Almaen Natsïaidd, Yr Almaen  |
| Addysg | doethuriaeth  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Bonn
* Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg
* Prifysgol Albert Ludwig Freiburg
* Prifysgol Würzburg
 |
| Galwedigaeth | gwleidydd, dyddiadurwr, hunangofiannydd, newyddiadurwr, nofelydd, propagandydd, sgriptiwr, Demagog, ysgrifennwr, Holocaust perpetrator  |
| Swydd | aelod o Reichstag Gweriniaeth Weimar, member of the Reichstag of Nazi Germany, Reich Chancellor, Gauleiter, Reich Minister for Public Enlightenment and Propaganda  |
| Adnabyddus am | Goebbels Diaries  |
| Taldra | 1.65 metr  |
| Pwysau | 63 cilogram  |
| Plaid Wleidyddol | Plaid y Gweithwyr Sosialaidd Cenedlaethol  |
| Priod | Magda Goebbels  |
| Partner | Lída Baarová  |
| Plant | Helga Susanne Goebbels, Hildegard Traudel Goebbels, Helmut Christian Goebbels, Holdine Kathrin Goebbels, Heidrun Elisabeth Goebbels, Hedwig Johanna Goebbels  |
| llofnod |
|  |

Un o brif arweinwyr y Blaid Natsïaidd yn yr Almaen oedd **Paul Joseph Goebbels** (29 Hydref 1897 – 1 Mai 1945).

Ganed Goebbels yn Rheydt, i'r de o ddinas Mönchengladbach. Enillodd ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Heidelberg yn 1921, am draethawd ar ddrama ramantus y 16g. Bu'n gweithio fel newyddiadurwr, fel clerc banc ac yn y gyfnewidfa stoc. Daeth i gysylltiad â'r Blaid Natsïaidd yn 1923, pan feddiannwyd Ardal y Ruhr gan Ffrainc, a daeth yn aelod y flwyddyn wedyn. Erbyn 1928, roedd yn un o aelodau amlycaf y blaid ac yn edmygydd mawr o Adolf Hitler.

Wedi i'r Natsïaid ennill grym yn 1933, daeth yn Weinidog dros Bropaganda. Ystyrir fod ganddo ran allweddol yn nigwyddiadau Kristallnacht yn 1938, yr ymosodiadau cyntaf ar yr Iddewon. Parhaodd yn y swydd yma yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac ar ddiwedd y rhyfel, lladdodd ef a'i wraig Magda eu hunain, wedi gwenwyno eu chwe plentyn yn gyntaf.
# Yr Holocost

Yr Holocost|  |
| Enghraifft o: | hil-laddiad, trais ethnig, trosedd yn erbyn dynoliaeth, trosedd casineb, trosedd gwladol, digwyddiad allweddol, hiliaeth  |
| Math | hil-laddiad, erledigaeth Iddewon  |
| Lladdwyd | 6,000,000  |
| Rhan o | erledigaeth Iddewon, gwrth-Semitiaeth, Holocost  |
| Dechreuwyd | 1933  |
| Daeth i ben | 1945  |
| Lleoliad | Ewrop dan oresgyniad yr Almaen, yr Almaen Natsïaidd, Libia Eidalaidd, Italian Ethiopia, Protectoriaeth Ffrengig ym Moroco, Brenhiniaeth Rwmania, Magyar Királyság, Teyrnas yr Eidal, Algeria Ffrengig, Shanghai  |
| Yn cynnwys | yr Holocost yn yr Iseldiroedd, yr Holocost yn Ffrainc, yr Holocost yng Ngwlad Pwyl, yr Holocost yn Lithwania, yr Holocost yn Latfia, yr Holocost yn yr Almaen, yr Holocost yng Ngwlad Belg, yr Holocost yn Rwsia, yr Holocost yn Lwcsembwrg, yr Holocost yn Hwngari, yr Holocost yn Albania, yr Holocost ym Melarws, yr Holocost ym Mwlgaria, yr Holocost ym Mhohemia a Morafia, yr Holocost yn Tsiecoslofacia, yr Holocost yn Estonia, yr Holocost yn Nwyrain Silesia Uchaf, yr Holocost yng Ngwlad Groeg, yr Holocost yn yr Eidal, yr Holocost yn Norwy, yr Holocost yn Serbia, yr Holocost yn Slofacia, The Holocaust in the Independent State of Croatia, The Holocaust in the Sudetenland, The Holocaust in the Lublin District, yr Holocost yn Wcráin, yr Holocost yn Awstria, yr Holocost yn Iwgoslafia, Jews outside Europe under Axis occupation  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03hzt  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y fynedfa i Auschwitz-Birkenau yn 1945
**Yr Holocost** (o'r Groeg *holókauston*, o *holon* "yn llwyr" a *kauston* "llosg"), hefyd Ha-Shoah (Hebraeg: **השואה**), yw'r term a ddefnyddir am ladd tua chwe miliwn o Iddewon Ewropeaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fel rhan o raglen fwriadol o hil-laddiad gan y Natsïaid.

Lladdwyd nifer fawr o bobloedd a grwpiau eraill gan y Natsiaid hefyd, yn cynnwys y Roma, carcharorion rhyfel o'r Undeb Sofietaidd, pobl hoyw, pobl anabl, Tystion Jehovah ac eraill. Mae rhywfaint o anghytundeb ymysg ysgolheigion a ddylid cynnwys y rhain yn y term "Holocost", neu a ddylid ei ddefnyddio am yr Iddewon yn unig.

Dechreuodd yr erlid ar yr Iddewon yn raddol wedi i'r Natsiaid ddod i rym. Ar y dechrau, cyfyngwyd ar hawliau Iddewon gan ddeddfau megis Deddfau Nuremberg, yna gorfodwyd Iddewon i symud i getoau ac yn ddiweddarach i wersylloedd. Erbyn y 1940au roedd gwersylloedd difa megis Auschwitz a Treblinka wedi eu sefydlu, lle lladdwyd miliynau trwy ddefnyddio nwy a dulliau eraill. Credir i 1.4 miliwn o bobl gael eu lladd yn Auschwitz yn unig, a thuag 800,000 yn Treblinka. Cysylltir y rhaglen yma yn arbennig â Heinrich Himmler a'r SS.

Er bod y nifer o 6 miliwn o Iddewon a laddwyd yn yr Holocost yn cael ei dderbyn gan bron bob ysgolhaig, ceir dadlau chwyrn ar adegau pan fo rhywrai un ai'n gwadu fod yr Holocost wedi digwydd neu'n hawlio fod y nifer a laddwyd yn llawer llai na'r ffigwr yma. Enghreifftiau adnabyddus o hyn yn y blynyddoedd diwethaf yw'r awdur o Sais, David Irving a Mahmoud Ahmadinejad, arlywydd Iran.

## Gweler hefyd

* Hanes hoywon yn yr Almaen Natsïaidd a'r Holocost
# Prydain Newydd

Prydain Newydd|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Prifddinas | Kokopo  |
| Poblogaeth | 513,926  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ynysoedd Bismarck  |
| Sir | Islands Region, West New Britain Province, East New Britain Province  |
| Gwlad |  Papwa Gini Newydd |
| Arwynebedd | 36,520 km²  |
| Uwch y môr | 2,334 metr  |
| Gerllaw | Môr Bismarck, Môr Solomon  |
| Cyfesurynnau | 5.75°S 150.6°E  |
| Hyd | 520 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys yn perthyn yn wleidyddol i Papwa Gini Newydd yw **Prydain Newydd** (Saesneg *New Britain*). Saif i'r dwyrain o ynys Gini Newydd, a hi yw'r fwyaf o Ynysoedd Bismarck. Mae gan yr ynys arwynebedd o 36,320 km², a phoblogaeth o tua 395,000.

Ers 1966, mae'r ynys wedi ei rhannu yn ddwy dalaith, Gorllewin Prydain Newydd gyda Kimbe fel prifddinas, a Dwyrain Prydain Newydd. Hyd at ffrwydrad llosgfynydd yn 1994, Rabaul oedd prifddinas Dwyrain Prydain Newydd, ond wedi i'r rhan fwyaf o drigolion y ddinas ffoi'r ffwydrad, symudwyd y brifddinas i Kokopo.

Prydain Newydd
# Teiffoid

Teiffoid|  |
| Enghraifft o: | clefyd heintus, dosbarth o glefyd  |
| Math | clefyd heintus bacterol cychwynnol, anthroponotic disease, clefyd, pandemic and epidemic-prone diseases  |
| Lladdwyd | 161,000  |
| Arbenigedd meddygol | Afiechydon heintiol  |
| Symptomau | Splenomegaly, llethdod, dolur rhydd, leukopenia  |
| Achos | Salmonella enterica  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws NCI | C35089  |
| Freebase | /M/07s4l  |
| Thesawrws y BNCF | 24545  |
| MeSH | D014435  |
| UMLS CUI | C0041466  |
| Quora | Typhoid-fever  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Clefyd heintus a achosir gan facteria *Salmonella enterica typhi* yw **teiffoid**. Gall y symptomau amrywio o ran difrifoldeb, ac yn debygol o gychwyn ryw chwech i 30 diwrnod wedi cysylltiad â'r bacteria. Yn aml mae twymyn sy'n cynyddu'n raddol dros sawl diwrnod. Caiff hyn ei ddilyn yn aml gan wendid, poen yn yr abdomen, rhwymedd, cur pen, a chwydu ysgafn. Bydd rhai pobl yn datblygu brech ar y croen gyda smotio lliw coch. Mewn achosion difrifol, gall bobl profi dryswch. Heb driniaeth, gall symptomau barhau hyd wythnosau neu fisoedd. Gall rhai pobl gario'r bacteriwm heb gael eu heffeithio, ond maen nhw'n dal i allu lledaenu'r afiechyd i eraill. Mae teiffoid yn fath o dwymyn enterig. Hyd yn hyn, dim ond mewn bodau dynol y gwyddys bod *Salmonella enterica typhi* yn heintio ac yn dyblygu.
# Trais rhywiol

Golygfa o dreisio gan Utagawa Kuniyoshi
Mae **trais rhywiol** (hefyd **treisio**) yn golygu cael cyfathrach rywiol gyda rhywun heb eu cydsyniad. Cydsyniad yn y cyd-destun hwn yw bod rhywun yn cytuno i gael rhyw o'u hewyllys rydd eu hunain, heb ddim gorfodaeth. Mae treisio yn fath o gam-drin rhywiol, ac yn y rhan fwyaf o wledydd mae'n un o'r troseddau mwyaf difrifol.

## Syniadau hanesyddol am dreisio

Syniad cyffredin o dreisio yw pan fydd dieithryn yn ymosod yn gorfforol ar ferch ac yn ei threisio. Er bod hynny'n digwydd, mewn llawer o achosion o dreisio mae'r treisiwr yn adnabod y dioddefwr. Yn y gorffennol, tybiwyd nad oedd modd i ŵr dreisio'i wraig; roedd tybiaeth bod cydysyniad awtomatig rhwng gŵr a gwraig, ac yn wir, yn hanesyddol, bu tueddiad i weld gwraig fel rhan o eiddo'i gŵr. Nid yw hyn yn wir bellach: mae treisio priodasol yn drosedd yng Nghymru a Lloegr ac mewn nifer gynyddol o wledydd ledled y byd.

Mae treisio yn digwydd yn erbyn merched a dynion.

## Diffyg cydsyniad

Gall treisiwr ddefnyddio trais corfforol, cyffuriau neu fygythiadau er mwyn cael ei ffordd. Fodd bynnag, gall cyfathrach rywiol fod yn drais rhywiol heb fod ffrwgwd neu wrthwynebiad amlwg i'r gyfathrach, os nad oes cydsyniad. Nid yw peidio datgan cydsyniad ynddo'i hunan yn golygu diffyg cydsyniad os yw'r cyd-destun yn awgrymu'n eglur bod cydsyniad, ond mewn rhai achosion, nid yw dioddefwr mewn sefyllfa i gydsynio.

* Ni all plentyn o dan 13 oed gydsynio i gael rhyw.
* Ni all rhywun sy'n cysgu neu sy'n anymwybodol gydsynio i gael rhyw.
* Os yw rhywun yn drwm o dan ddylanwad rhai cyffuriau (gan gynnwys diod gadarn) mae'n bosibl na allant gydsynio i gael rhyw.
* Os yw rhywun yn dioddef o rai anableddau neu salwch sy'n effeithio ar eu meddwl, mae'n bosibl na allant gydsynio i gael rhyw.

Treisio yw cael rhyw â rhywun nad yw'n gallu cydsynio.

## Mathau eraill o dreisio

* Mewn rhai achosion, bydd sawl treisiwr yn ymosod ar un dioddefwr.
* Mae trais yn y carchar — lle caiff carcharor ei dreisio gan gyd-garcharor, fel arfer — yn gyffredin.
* Caiff treisio ei ddefnyddio fel arf rhyfel. Ers 1949, mae hyn yn drosedd rhyfel.

## Effeithiau treisio

Heblaw am effeithau corfforol uniongyrchol trais rhywiol, gan gynnwys ymosodiad corfforol o bosibl, a risg o ddal heintiau a drosglwyddir yn rhywiol, gall effeithiau seicolegol trais rhywiol fod yn anferth.

## Gweler hefyd

* Rhyw
* Categori:Ffilmiau am drais rhywiol
# Rheolaeth awyrennol

*Efallai eich bod yn chwilio am rheolaeth traffig yr awyr.*
F-22 Raptor o Awyrlu yr Unol Daleithiau, awyren frwydro *stealth* a ddyluniwyd i geisio ennill goruchafiaeth awyrennol.
Yn rhyfela awyrennol ceir tair lefel o fesur **rheolaeth awyrennol** neu **uchafiaeth awyrennol** gan ochrau'r brwydro.

| Lluoedd cyfeillgar
 | Lluoedd y gelyn
 |
| --- | --- |
| Goruchafiaeth awyrennol
 | Analluedd awyrennol
 |
| Rhagoriaeth awyrennol
 | Gwrthodiad neu rwystrad awyrennol
 |
| Cydraddoldeb awyrennol
 | Cydraddoldeb awyrennol
 |

Ystyr goruchafiaeth awyrennol yw rheolaeth lwyr o'r awyr. Sefyllfa ffafriol o ran rheolaeth yw rhagoriaeth awyrennol, er nad yw'r gelyn yn y sefyllfa hon yn hollol analluog. Mewn sefyllfa o gydraddoldeb awyr, mae gan y ddwy ochr reolaeth o'r awyr uwchben lluoedd eu hunain.

## Gweler hefyd

* Cyrch awyr
* Gwaharddiad hedfan
* Ysgarmesu awyrennau
# Rhyfel Irac ac Iran

Rhyfel Irac ac Iran- September 22, 1980- Tehran
Rhyfel rhwng Irac ac Iran yn y 1980au oedd **Rhyfel Irac ac Iran**, a elwir yn جنگ تحمیلی, *Jang-e-tahmīlī* neu دفاع مقدس, *Defā'-e-moqqaddas* yn Iran, a *Qādisiyyat Ṣaddām* ("Brwydr Saddam") yn Irac.

Parhaodd y rhyfel o fis Medi 1980 i fis Awst 1988.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ryfel** neu **wrthdaro milwrol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Unben

Person sy'n cymryd awennau'r llywodraeth yn gyfangwbl i'w ddwylo ei hun, yn enwedig trwy ddulliau anghyfansoddiadol megis *coup d'état*, ac sy'n rheoli gwlad gyda grym absoliwt yw **unben**. Gelwir ei lywodraeth yn unbennaeth.

## Geirddarddiad

Daw'r gair Cymraeg *unben* o'r elfennau 'un' + 'pen' (pennaeth, rheolwr). Sylwer, fodd bynnag, fod *unben* (benywaidd: *unbennes*) yn air Cymraeg Canol digon parchus, sy'n golygu "teyrn" neu "uchelwr"; ceir sawl enghraifft ohono fel cyfarchiad yn y Pedair Cainc. Y gair cyfatebol yn Saesneg a rhai ieithoedd eraill yw *dictator* (neu ffurf debyg), o'r gair Lladin *dictatus*. Tardda o gyfnod y Rhufain Hynafol pan roddwyd grym absoliwt i reolwr, dros dro yn unig, mewn argyfwng gwladol.

## Rhai unbeniaid enwog

* Nicolae Ceauşescu (Rwmania)
* Adolf Hitler (Yr Almaen)
* Y Cadfridog Francisco Franco (Sbaen)
* Kim Jong-il (Gogledd Corea)
* Benito Mussolini (Yr Eidal)
* Y Cadfridog Augusto Pinochet (Tsile)
* Pol Pot (Cambodia)
* Joseff Stalin (Undeb Sofietaidd)
* Mao Zedong (Gweriniaeth Pobl Tsieina)

## Gweler hefyd

* *The Great Dictator*, ffilm gomedi fwrlesg gan Charlie Chaplin sy'n dychanu'r unben 'Adenoid Hynkel' (Adolf Hitler).

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am unben
yn Wiciadur.