# Al-Andalus

Al-Andalus|  |
| Math | historiographical concept, enw lle, lle  |
| Enwyd ar ôl | Wilaya of al-Andalus  |
|  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Arabeg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Califfiaeth Umayyad, Emirate of Córdoba, Caliphate of Córdoba, Almohadiaid, Emirate of Granada, Almoravid dynasty, taifa (first period), taifa (second period), taifa (third period), Sbaen, Portiwgal  |
| Cyfesurynnau | 37°N 4°W  |
| Cyfnod daearegol | yr Oesoedd Canol  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Coran o Al-Ándalus, o’r 12fed ganrif
**Al-Ándalus** (Arabeg **الأندلس**) yw’r enw a ddefnyddir ar y rhannau hynny o Sbaen a Portiwgal oedd dan reolaeth y Mwslimiaid yn y cyfnod rhwng 711 a 1492).
Nid oes sicrwydd am darddiad yr enw, er y gall fod cysylltiad â’r Fandaliaid. O *al-Andalus* y daw enw y Gymuned Ymreolaethol fodern Andalucía, ond ar un adeg yr oedd al-Andalus yn llawer ehangach na hynny.

Ar 27 Ebrill yn y flwyddyn 711, glaniodd byddin Fwslimaidd o tua 9,000 o wyr yn Gibraltar (Yebel Tarik), dan arweiniad Tariq Ibn Ziyad, dirpwy i Raglaw Tangier, Musa ibn Nusair. Ar 19 Gorffennaf gorchfygasant fyddin y Fisigothiaid , a lladdwyd Roderic, brenin y Fisigothiaid. Y flwyddyn wedyn cyrhaeddodd Musa ibn Nusair ei hun gyda byddin arall. Yn y pum mlynedd nesaf, trwy gyfuniad o frwydro a gwneud cytundebau, daethant i reoli’r rhan fwyaf o Orynys Iberia ac eithrio yr ardaloedd mynyddig yn y gogledd.

Yn 756 daeth Abd al-Rahman I i Córdoba a sefydlodd linach a fu’n rheoli al-Andalus hyd 1031. Creodd Abd al-Rahman Emirat Cordoba yn 773. Yn 912, daeth Abd al-Rahman III i’r orsedd ac yn 929 cyhoeddodd ei hun fel Califf.

Yn 1031 ymrannodd Al-Andalus yn nifer o deyrnasoedd llai, y *Taifas*, o ganlyniad i ryfeloedd cartref ynglŷn â’r olyniaeth. Bu nifer o ymosodiadau llwyddiannus o Ogledd Affrica, megis yr Almorafidiaid a’r Almohadiaid.

Rhwng 718 a 1230, ffurfiwyd y prif deyrnasoedd Cristionogol yn y gogledd: Castilla, Portiwgal, Navarra ac Aragón. Yn raddol dechreuodd y Cristionogion ennill tiriogaethau oddi ar y Mwslimiaid, proses a elwir y Reconquista. Ystyrir i'r Reconquista ddechrau yn 722 pan enillodd Pelayo fuddugoliaeth dros y Mwslimiaid ym Mrwydr Covadonga, i sicrhau annibyniaeth Asturias. Dim ond yn araf yr oedd y Cristionogion yn adennill tir am gyfnod, ond cyflymodd y broses yn y 13g ar ôl uno teyrnasoedd Castilla a León dan y brenin Fernando III. Erbyn canol y 13g dim ond Teyrnas Granada oedd yn parhau yn eiddo'r Mwslimiaid. Diweddodd y Reconquista yn 1492 pan gipiodd y Cristionogion ddinas Granada a gorfodi ei brenin olaf, Boabdil (Abu 'Abd Allāh), i fynd i alltudiaeth.

### Celfyddyd a gwyddoniaeth yn al-Andalus

Mosg Córdoba
Roedd cyfraniad al-Andalus yn nodedig iawn, yn arbennig mewn pensaernïaeth, gydag adeiladau megis Mosg Cordoba a'r Alhambra ymysg y campweithiau. Mewn barddoniaeth roedd Ibn Sahl o Sevilla yn nodedig. Roedd Averroes (*Abū al-Walīd Muhammad Ibn Rušd*) (1126 – 1198) yn enwog fel athronydd, meddyg a seryddwr, a gwnaeth ef ac eraill lawer i gadw a lledaenu gweithiau awduron fel Aristoteles a Platon.

## Dolenni allanol

* Darío Fernández-Morera: "The Myth of the Andalusian Paradise", *The Intercollegiate Review*, 2006