Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Daearyddiaeth wleidyddol

Y gangen neu is-ddisgyblaeth o ddaearyddiaeth sy'n ymwneud ag astudio'r Ddaear yn ôl ei rhaniadau gwleidyddol yw **daearyddiaeth wleidyddol**. Mae daearyddwyr gwleidyddol yn tueddu i rannu eu maes yn dri dosbarth neu radd, gydag astudiaeth o'r wladwriaeth yn ganolbwynt. Uwchben rôl y wladwriaeth ceir yr astudiaeth o'r gydberthynas rhwng gwledydd a gwladwriaethau neu ddaearwleidyddiaeth, ac islaw iddo ceir yr astudiaeth o leoedd (e.e. rhanbarthau, taleithiau). Gellid diffinio prif faes astudiaeth yr is-ddisgyblaeth hon fel y gydberthynas rhwng pobl, gwladwriaeth(au) a thiriogaeth(au).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gwyddor gwleidyddiaeth

Yr astudiaeth o wleidyddiaeth yw **gwyddor gwleidyddiaeth**. Mae'n cynnwys ystrwythur llywodraeth, ynghyd â'r dull o lywodraethu, neu rhyw ddull arall sy'n ceisio sicrhau diogelwch a thegwch. Gall gwyddonwyr gwleidyddiaeth felly astudio yn ogystal sefydliadau cymdeithasol, megis corfforaethau, undebau, eglwysi. Astudir trosglwyddiad grym er mwyn gallu gwneud penderfyniadau.

Mesurir llwyddiant llywodraeth a pholisiau mewn termau o sefydlogrwydd, heddwch, cyfiawnder, a chyfoeth materol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Brenhiniaeth

Brenhiniaeth|  |
| Enghraifft o: | math o lywodraeth  |
| Math | trefn freniniaethol  |
| Yn cynnwys | teyrn  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04szc  |
| Thesawrws y BNCF | 4615  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ffurf ar lywodraeth gwladwriaeth yw **brenhiniaeth** sy'n ymgorffori sofraniaeth ym mherson brenin neu frenhines. Mae gwerin bobl brenhiniaeth yn ddeiliaid i'r goron yn hytrach na dinasyddion fel mewn gweriniaeth.

Breniniaethau y byd
Mae'r Deyrnas Unedig yn frenhiniaeth gyfansoddiadol a hefyd gwledydd megis Gwlad Belg, Denmarc, Sweden, Yr Iseldiroedd, a Norwy yn Ewrop. Ystyr brenhiniaeth gyfansoddiadol yw fod y brenin neu'r frenhines wedi rhoi cyfran o'i sofraniaeth i senedd y wladwriaeth. Mae yna wledydd yn y byd sydd â brenhiniaeth unbeniaethol megis Sawdi Arabia, Brwnei, Nepal, Eswatini, neu sydd â brenhiniaeth sydd bron yn unbeniaethol megis Gwlad Iorddonen, Coweit, Catar a Liechtenstein.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Dinas-wladwriaeth

Dinas sy'n wladwriaeth annibynnol yw **dinas-wladwriaeth**. Gall fod yn wladwriaeth ddemocrataidd neu'n frenhiniaeth. Roedd dinas-wladwriaethau yn nodweddiadol o fywyd gwleidyddol Groeg yr Henfyd, yng Ngwlad Groeg ei hun (na fu'n wladwriaeth gyfunol tan iddi ennill annibyniaeth) ac yn ei threfedigaethau allanol yn Asia Leiaf, Sisili, de'r Eidal a mannau eraill ar arfordir y Môr Canoldir a'r Môr Du. Ceir enghreifftiau eraill o ddinas-wladwriaethau yn yr Henfyd yn ogystal, er enghraifft yn India. Gellid cyfrif sawl gwlad fechan yn y byd heddiw yn ddinas-wladwriaeth o ryw fath, er enghraifft Singapôr, San Marino a Dinas Fatican.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cenedl-wladwriaeth

Cenedl-wladwriaeth|  |
| Enghraifft o: | state model  |
| Math | gwladwriaeth sofran  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05f97  |
| Thesawrws y BNCF | 36785  |

Math o wladwriaeth sy'n bodoli i ddarparu tiriogaeth sofranaidd ar gyfer cenedl yw **cenedl-wladwriaeth**. Mae'r wladwriaeth yn fro wleidyddol a daearwleidyddol, a'r genedl yn fro ddiwylliannol ac/neu ethnig; awgrymir y cysyniad o'r genedl-wladwriaeth eu bod yn cyd-ddigwydd yn ddaearyddol, yn wahanol i fathau eraill o'r wladwriaeth a fodolont ers talwm.

Yn ymarferol, mae dinasyddion cenedl-wladwriaeth yn rhannu iaith, diwylliant, a dull o fyw tebyg. Byddai byd o genedl-wladwriaethau yn gweithredu'r hawl i annibyniaeth ac ymreolaeth ar gyfer pob genedl, cysyniad craidd yn ideoleg cenedlaetholdeb.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ffederaliaeth

**Ffederaliaeth** (o'r Lladin *foedus*, "cyd-glymedig"), yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio system o lywodraeth lle mae sofraniaeth yn cael ei rhannu yn gyfansoddiadol rhwng y llywodraeth ganolog a'r unedau llai, a allai gael ei galw'n daleithiau neu ranbarthau. Mae'n wahanol i ddatganoli, lle nad oes sail gyfansoddiadol i'r rhannu grym, a'r sofraniaeth yn llwyr yn nwylo'r llywodraeth ganolog.

Gwladwriaethau ffederal (mewn gwyrdd)
Ymhlith gwledydd ffederal Ewrop, mae yr Almaen, y Swistir ac Awstria. Tua allan i Ewrop, ceir y system yn yr Unol Daleithiau, Canada, Brasil, Ariannin, India ac Awstralia, ymhlith eraill.
# Lluosogaeth wleidyddol

*Erthygl am y term gwleidyddol yw hon. Gweler hefyd lluosogaeth.*
Syniadaeth sy'n cydnabod bodolaeth amrywiaeth barn mewn gwleidyddiaeth a'r hawl i fynegi hynny ar sawl lefel yw **lluosogaeth wleidyddol**. Defnyddir y term lluosogaeth i fynegi'r un syniad gwaelodol mewn meysydd eraill hefyd weithiau, e.e. crefydd. Mewn gwleidyddiaeth, mae lluosogaeth yn cael ei hyrwyddo gan gefnogwyr democratiaeth fodern am ei bod yn cynrychioli buddiannau gorau dinesyddion yn gyffredinol ac felly yn un o gonglfeini democratiaeth.

Mewn gwleidyddiaeth ddemocrataidd, mae lluosogaeth yn egwyddor sylfaenol sy'n caniatau fod gwahanol fuddiannau, credoau a ffyrdd o fyw yn medru bodoli yn gytun a heddychlon. Mewn cyferbyniaeth ag ideoleg totalitariaeth, mae lluosogedd yn cydnabod amrywiaeth o bob math mewn cymdeithas a'r angen i gydweithredu er mwyn datrys anghydfod yn hytrach na chael un blaid neu ideoleg yn tra-arglwyddiaethu ar y lleill.
# Biwrocratiaeth

Biwrocratiaeth| "Y Baich Gweinyddol": mae gwaith papur gormodol (neu dâp coch) yn un o ystrydebau biwrocratiaeth. |
| Enghraifft o: | system wleidyddol  |
| Math | tripartite classification of authority, gweinyddiaeth gyhoeddus  |
| Y gwrthwyneb | adhocracy  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01g\_y  |
| Thesawrws y BNCF | 33611  |
| Quora | Bureaucracy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

System lywodraethol, yn enwedig un lle gwneir penderfyniadau gan swyddogion y wladwriaeth yn hytrach na chynrychiolwyr etholedig, yw **biwrocratiaeth**. Y gwasanaeth sifil yw'r fiwrocratiaeth mewn llywodraeth genedlaethol. Mae diffiniad ehangach o'r gair yn crybwyll y strwythur sy'n gweithredu mewn unrhyw sefydliad, gan gynnwys sefydliadau preifat megis corfforaethau, gyda phwyslais ar reolau a rheoliadau, rhaniad llafur, parhauster, rheolaeth broffesiynol, hierarchaeth a chadwyn awdurdod, ac awdurdod cyfreithiol. Defnyddir y gair hefyd yn ddilornus i ddisgrifio trefn weinyddol eithafol o gymhleth.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gwasanaeth sifil

Gwasanaeth sifil|  |
| Enghraifft o: | service type  |
| Math | sefydliad, gweithgaredd  |
| Yn cynnwys | swydd gyhoeddus  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0158jv  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae'r term **gwasanaeth sifil** yn gyffredinol yn cyfeirio at wasanaethu anfilwrol cyflogedig mewn swydd an-etholedig o fewn adran weithredol llywodraeth. Nid yw'r term yn cymhwyso gwasanaethu yn adrannau deddfwriaethol a chyfreithiol llywodraeth. Diffinnir **gwas sifil** fel un sydd yn gweithio i adran neu asiantaeth lywodraethol yn y sector cyhoeddus. Mae'r term wastad yn cynnwys gweithwyr cyflogedig y wladwriaeth sofranaidd; p'un a gynhwysir gweithwyr rhanbarthol, is-wladwriaethol neu fwrdeistrefol yn amrywio o wlad i wlad. Er enghraifft, yn y Deyrnas Unedig gweithwyr y Goron yn unig sydd yn weision sifil, ac nid gweithwyr sirol neu ddinasol. Ystyrir astudiaeth y wasanaeth sifil yn aml i fod yn rhan o faes gweinyddiaeth gyhoeddus.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Polisi

Egwyddor sy'n llywio penderfyniadau fel eu bont yn dod i ganlyniadau rhesymol yw **polisi**. Mae polisi yn wahanol i'r gyfraith, sydd yn gorfodi neu'n gwahardd ymddygiad yn hytrach na'i arwain. Mae llywodraethau, corfforaethau, a sefydliadau eraill yn llunio cynlluniau a rhaglenni i'w polisïau er mwyn eu gweithredu.

## Gweler hefyd

* Gwasanaethau cyhoeddus
* Gweinyddiaeth gyhoeddus
* Llywodraethiant
* Mandad (gwleidyddiaeth)
* Polisi cyhoeddus
* Polisi tramor
* Polisi iaith

Wiciadur
Chwiliwch am polisi
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Polisi cyhoeddus

Gweithgarwch llywodraethol gan adrannau gweinyddol a gweithredol y wladwriaeth i arwain polisi mewn maes penodol yw **polisi cyhoeddus**, a weithredir mewn modd sy'n gyson â'r gyfraith ac arferion sefydliadol. Mae'n cymryd ffurf cynlluniau, rhaglenni, mesurau rheoliadol, deddfau, a blaenoriaethau cyllido. Mae llywodraethau yn llunio polisïau mewn nifer o feysydd, gan gynnwys addysg, arian, cyllid, gwyddoniaeth, yr amgylchedd, iaith, mewnfudo, a materion tramor.

Caiff polisi cyhoeddus hefyd ei astudio fel disgyblaeth academaidd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Polisi ariannol

Polisi cyhoeddus gan awdurdod ariannol cenedlaethol yw **polisi ariannol** i reoli'r cyflenwad arian, gan amlaf trwy osod cyfradd llog er mwyn hybu twf a sefydlogrwydd economaidd. Mae nodau polisi ariannol gan amlaf yn cynnwys prisiau sefydlog a diweithdra isel.

## Gweler hefyd

* Arian
* Economeg arian
* Polisi cyllidol
* Polisi economaidd

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Polisi economaidd

Polisi cyhoeddus gan lywodraethau yn y maes economaidd yw **polisi economaidd**. Mae'n cynnwys y cyllid llywodraethol, cyfraddau llog, y farchnad lafur, gwladoli, a meysydd eraill o ymyrraeth lywodraethol yn yr economi. Mae mathau o bolisi economaidd yn cynnwys polisi cyllidol, polisi ariannol, polisi masnach, a pholisi diwydiannol, ac yn rheoli gwariant llywodraethol, cyfraith fasnachol, rheoliad, trethiant, ailddosbarthu cyfoeth, a'r cyflenwad arian.

Dylanwadir polisïau economaidd gan ideoleg wleidyddol y blaid neu bleidiau llywodraethol, amodau mewnwladol a materion cyfoes, a strwythurau megis y drefn fasnach fyd-eang a sefydliadau rhyngwladol megis y Gronfa Ariannol Ryngwladol a Banc y Byd.

## Gweler hefyd

* Economi gymysg
* Economi gynlluniedig
* Polisi economaidd Cymru

## Cyfeiriadau
# Polisi iaith

Polisi cyhoeddus sy'n ceisio dylanwadu ar ddefnydd iaith yw **polisi iaith**. Gall amrywio o hybu amlieithrwydd, a geir yn aml mewn democratiaethau amlddiwylliannol, i orfodi unieithrwydd, a geir yn aml mewn gwledydd awdurdodaidd. Gall polisi iaith gynnwys dynodi ieithoedd swyddogol, rhanbarthol, a lleiafrifol, sefydlu corff rheoli iaith, neu lethu rhai ieithoedd a thafodieithoedd trwy wrthdwyieithrwydd. Gall hefyd ymgorffori agweddau ar strategaeth normaleiddio iaith, lle ceisir adfer (neu creu am y tro cyntaf) pau ieithyddol i iaith leiafrifiedig.

## Gweler hefyd

* Adfywio iaith
* Arwyddion dwyieithog
* Diwygio iaith
* Hawliau iaith
* Mudiad iaith

Yn ôl gwlad
* Polisi iaith Canada
* Polisi iaith Cymru
* Polisi iaith Ffrainc
* Polisi iaith Gweriniaeth Iwerddon
* Polisi iaith India
* Polisi iaith Sbaen
* Polisi iaith yr Undeb Sofietaidd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Polisi cyllidol

Polisi cyhoeddus sy'n defnyddio gwariant llywodraethol a threthiant i ddylanwadu'r economi yw **polisi cyllidol**.

## Gweler hefyd

* Polisi ariannol
* Polisi economaidd

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Polisi tramor

Polisi cyhoeddus cenedlaethol yw **polisi tramor** sydd yn cynnwys strategaethau a lunir gan wladwriaeth sofran i ddiogelu a sicrháu buddiannau'r wlad ac i ennill ei hamcanion yng nghysylltiadau rhyngwladol. Mae'n ymwneud â sut mae gwladwriaethau yn gweithredu, adweithio, a rhyngweithio fel gweithredyddion ar y lwyfan ryngwladol. Mae polisi tramor yn stradlu dau amgylchedd: un mewnol, neu fewnwladol; ac un allanol, neu fyd-eang.

Gan amlaf swydd pennaeth y llywodraeth a'r gweinidog neu ysgrifennydd tramor yw llunio polisi tramor. Mewn rhai gwledydd mae'r ddeddfwrfa genedlaethol yn cyfrannu'n sylweddol hefyd.

## Gweler hefyd

* Athrawiaeth polisi tramor
* Dadansoddiad polisi tramor
* Daearwleidyddiaeth
* Diplomyddiaeth
* *Foreign Policy*
* Gweinidog tramor
* Llysgennad
* Penderfyniadau yng nghysylltiadau rhyngwladol

## Cyfeiriadau

## Ffynhonnell

Evans, Graham a Newnham, Jeffrey (1998). *The Penguin Dictionary of International Relations*. Penguin
# Deiseb

Deiseb *Hui Hawaii Aloha Aina* (Cynghrair Gwladgarol Hawaii) a arwyddwyd gan y mwyafrif o frodorion Hawaii i wrthwynebu cyfeddiannu'r ynysoedd yn rhan o'r Unol Daleithiau.
Cais ffurfiol a arwyddwyd gan nifer o bobl i'w gyflwyno i unigolyn neu gorff awdurdodol yw **deiseb**. Mynegiant o farn neu ewyllys y bobl yw'r ddeiseb a'i nod yw pwyso ar y derbynnydd i ateb cwyn neu wneud iawn am gam, i bleidleisio neu weithredu mewn ffordd arbennig, neu fel arall i dynnu ei sylw at fater arbennig. Mae'r hawl i ddeisyfu ar y llywodraeth yn iawnder dinesig ac yn agwedd sefydledig o'r drefn ddemocrataidd mewn nifer o wledydd.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Etholiad

*Erthygl am y weithred wleidyddol yw hon; am y cysyniad diwinyddol gweler etholedigaeth.*
Mewn gwleidyddiaeth, y weithred o ethol neu ddewis i swydd, yn enwedig aelodau o gorff cynrychioladol fel senedd neu gyngor sir, drwy bleidlais, a'r holl weithrediadau sy'n gysylltiedig â'r cyfryw broses, yw **etholiad** (neu **lecsiwn**).

## Gweler hefyd

* Etholaeth
* Etholiad cyffredinol
* Etholiadau yng Nghymru
* Is-etholiad

Wiciadur
Chwiliwch am etholiad
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Lobïo

Ceisio dylanwadu ar benderfyniadau a wneir gan wleidyddion a swyddogion llywodraethol ydy **lobïo**. Gwneir y lobïo gan unigolion, gwleidyddion eraill, etholwyr neu fudiadau. Gelwir person sy'n ceisio dylanwadu ar ddeddfwriaeth gwlad yn **lobïwr**.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Protest

Protest hawliau tir ffermwyr yn Jakarta, Indonesia
 Protest o flaen pencadlys Heddlu Cenedlaethol Sbaen yn Barcelona yn ystod streic gyffredinol Catalwnia, 2017 yn erbyn polisïau creulon yn ystod y refferendwm
Mae **protest** yn fynegiant cyhoeddus o wrthwynebiad, anghymeradwyaeth neu anghytuno efo syniad neu gweithrediad, fel arfer un wleidyddol. Gall protestiadau fod ar sawl ffurf wahanol, o ddatganiadau unigol i brotest torfol. Gall protestwyr drefnu protest fel ffordd o leisio eu barn yn gyhoeddus mewn ymgais i ddylanwadu ar farn y cyhoedd neu bolisi'r llywodraeth, neu gallant gymryd camau uniongyrchol mewn ymgais i ddeddfu newidiadau dymunol Lle mae protestiadau yn rhan o ymgyrch systematig, ddi-drais a heddychlon i gyflawni amcan penodol, ac yn cynnwys defnyddio pwysau yn ogystal â pherswâd, maent yn mynd y tu hwnt i ddim ond protestio ac efallai y cânt eu disgrifio'n well fel achosion o wrthwynebiad sifil neu wrthwynebiad di-drais .

## Enghreifftiau o brotestiadau

* Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful
* Terfysg Tonypandy
* Protest Comin Greenham
* Protestiadau Sgwâr Tiananmen, 1989
* Protestiadau hawliau mewnfudwyr yr Unol Daleithiau, 2006
* Protestiadau argyfwng ariannol Gwlad yr Iâ (2008–2011)
* Protestiadau myfyrwyr Québec 2012
* Protestiadau George Floyd

## Cyfeiriadau
# Ymdrefnu cymunedol

Y broses o unigolion yn dod at ei gilydd i geisio datrys problemau yn eu cymuned yw **ymdrefnu cymdeithasol**. Mae'n ymwneud â gwaith lleol i roi grym i unigolion, i greu perthnasau rhwng aelodau'r gymuned, ac i sbarduno newid cymdeithasol.

## Gweler hefyd

* Saul Alinsky
* Democratiaeth uniongyrchol
* Llywodraeth leol
* Mudiad cymdeithasol
* Barack Obama
* Y broses wleidyddol
* Undeb llafur

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gymdeithaseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Sbectrwm gwleidyddol

Dull o ddosbarthu syniadau gwleidyddol yn ôl cynllun gofodol yw **sbectrwm gwleidyddol**. Defnyddir i ddisgrifio a chymharu ideolegau a safbwyntiau gwleidyddion, pleidiau, a mudiadau. Y sbectrwm traddodiadol ydy'r llinell a rennir yn ochrau'r chwith a'r dde, gyda gwleidyddiaeth eithafol ar naill pen y llinell. Seilir y mwyafrif o sbectrymau gwleidyddol eraill ar y dosbarthiad deuol hwn.

Daw'r termau adain chwith ac adain dde o'r Chwyldro Ffrengig, pryd eisteddai'r radicalwyr ac ochr chwith yr ystafell yng nghynulliadau'r Ystadau Cyffredinol, a'r pendefigion ar yr ochr dde. Datblygodd y patrwm o wrthwynebiad rhwng y chwyldroadwyr a'r adweithwyr i ddiffinio gwleidyddiaeth Ewrop yn y 19g, a defnyddiwyd y sbectrwm i grybwyll nifer o gredoau a pholisïau eraill, wedi eu dosbarthu'n fras rhwng y chwith a'r dde. Fel rheol, gwahenir y sbectrwm yn nhermau syniadaeth wleidyddol o ran y berthynas rhwng y wladwriaeth a'r economi: disgrifir safbwyntiau o blaid ymyrraeth economaidd a chyfunoliaeth yn adain chwith, ac agweddau *laissez-faire* tuag at y farchnad ac unigolyddiaeth yn adain dde. Y tu hwnt i bynciau economaidd, mae diffinio'r gwahaniaethau rhwng y chwith a'r dde yn ddadleuol. Yn gyffredinol, dywed bod yr adain chwith yn gwleidydda ar sail cymunedoliaeth a blaengaredd megis rhyddid, cydraddoldeb, brawdoliaeth, hawliau, diwygio, a rhyngwladoldeb. Ar yr adain arall, mae bydolwg y dde yn adlewyrchu gwerthoedd traddodiadol megis awdurdod, hierarchaeth, trefn, rheol y gyfraith, dyletswydd, a chenedlaetholdeb. Mae llawer o gafeatau i ddosraniad o'r fath, er enghraifft, byddai nifer o geidwadwyr yn coleddu rhyddid yr unigolyn, y teulu a'r genedl, tra byddai nifer o sosialwyr yn parchu rheol y gyfraith a'r drefn wleidyddol wrth ymgyrchu dros eu hamcanion.

Yn yr 20g, datblygwyd y sbectrwm gwleidyddol i grybwyll mudiadau ac ideolegau newydd. Ar ei ffurf symlaf, mae'r sbectrwm unllin yn cynnwys comiwnyddiaeth a ffasgaeth ar bennau eithaf y chwith a'r dde, a rhyddfrydiaeth yn mynychu tir y canol. Yn sgil twf gwladwriaethau totalitaraidd ar sail llywodraethau comiwnyddol a ffasgaidd, datblygwyd y sbectrwm pedol, a'i bennau'n troi'n ôl tuag at ei gilydd, i ddarlunio tebygrwydd yr adain chwith eithafol a'r adain dde eithafol o ran eu tueddiadau awdurdodaidd.

Datblygwyd hefyd sbectrymau dau-ddimensiwn, sy'n cyfuno'r dosraniad traddodiadol ar sail polisi economaidd â rhaniadau gwleidyddol eraill, fel arfer rhwng rhyddid ac awdurdod neu rwng democratiaeth ac awtocratiaeth. Mae sbectrymau o'r fath yn galluogi disgrifio ideolegau anarchaidd, a ellir bod yn adain-chwith neu'n adain-dde.

Defnyddir y dosraniad chwith-dde i ddisgrifio gwleidyddiaeth ar draws y byd hyd yr 21g, ac yn fynych iawn mae unigolion a grwpiau yn uniaethu â mudiadau cyffredinol "y Chwith" a'r "Dde". Er hynny, mae rhai'n dadlau na ellir pennu safle ar y sbectrwm i fudiadau ac ideolegau newydd megis ffeministiaeth ac ecolegaeth, a bod gwleidyddiaeth syncretaidd a'r Drydedd Ffordd yn trosgynnu – neu'n tanseilio – y sbectrwm ac wedi gwneud hen ddeuoliaeth y chwith a'r dde yn ddiangen.

## Cyfeiriadau
# Geirfa wleidyddol

## A

* adain chwith
* adain dde
* arolwg barn
* atebolrwydd

## C

* carfan bwyso
* clymblaid
* cyd-fyw
* cyd-gyfrifoldeb
* cyfansoddiad
* cymdeithas sifil
* cynrychiolaeth gyfrannol
* cynulliad

## D

* datganoli
* deddf
* deddfwrfa
* deddfwriaeth
* deiseb
* democratiaeth
* diwylliant gwleidyddol

## E

* etholaeth
* etholfraint
* etholiad

## Ff

* ffederaliaeth
* ffrynt
	+ ffrynt cenedlaethol
	+ ffrynt cyffredin
	+ ffrynt poblogaidd
	+ ffrynt unedig

## G

* gwasanaeth sifil
* gweinyddiaeth
* gwleidydd

## I

* is-etholiad

## Ll

* lluosogaeth
* llywodraeth
	+ llywodraeth gabinet
	+ llywodraeth glymbleidiol
	+ llywodraeth leol

## M

* mandad etholiadol
* maniffesto

## P

* plaid wleidyddol
* pleidlais
* polisi, polisi cyhoeddus
	+ polisi amddiffyn
	+ polisi ariannol
	+ polisi cyllidol
	+ polisi economaidd
	+ polisi iaith
	+ polisi iechyd
	+ polisi masnach
	+ polisi tramor
* pwyllgor

## R

* refferendwm

## S

* senedd
	+ senedd grog
* sofraniaeth
* system etholiadol

## Y

* ymlyniad dosbarth
# Deddfwriaeth

Cyfraith a ddeddfir gan ddeddfwrfa neu gorff llywodraethol arall yw **deddfwriaeth**.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y gyfraith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Llywodraeth yr Alban

Llywodraeth yr Alban|  |
|  |
| Enghraifft o: | llywodraeth, gweithrediaeth, asiantaeth lywodraethol  |
| Rhan o | system ystadegol y DU  |
| Dechrau/Sefydlu | 1999  |
| Lleoliad | Caeredin  |
| Yn cynnwys | Amgueddfeydd Cenedlaethol yr Alban  |
| Rhagflaenydd | Scottish Office  |
| Aelod o'r  canlynol | Consortiwm y We Fyd Eang, C40 Cities  |
| Gweithwyr | 17,000  |
| Isgwmni/au | Transport Scotland, Education Scotland, Health and Social Care Directorates  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Rhanbarth | Dinas Caeredin  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01nq43  |
| Quora | Scottish-government  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cangen reolaethol y llywodraeth ddatganoledig yn yr Alban ydy **Llywodraeth yr Alban**. Mae'n atebol i Senedd yr Alban.

Sefydlwyd y llywodraeth yn 1999 fel rhan o'r **Adran Weithredol Albanaidd** o dan adran 44(1) o Ddeddf yr Alban 1998. Yn Medi 2007, cafodd ei ail-frandio fel Llywodraeth yr Alban gan y Llywodraeth SNP lleiafrifol, ond cadwyd ei deitl cyfreithiol sef yr Adran Weithredol Albanaidd. Newidiwyd ei enw'n gyfreithiol ar ddechrau Gorffennaf 2012, pan ddaeth adran 12(1) o Ddeddf yr Alban i rym.

Arweinir Llywodraeth yr Alban gan Brif Weinidog, sy'n dewis yr holl Gweinidogion y Cabinet a'r Is-weinidogion. Y Prif Weinidog ac Ysgrifenyddion y Cabinet yw'r Cabinet.

## Gweler hefyd

* Senedd yr Alban

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol
* Cyfeirlyfr o wefannau Llywodraeth yr Alban Archifwyd 2007-03-11 yn y Peiriant Wayback, Llyfrgell Prifysgol Glasgow
# Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon

Yr Arlywydd Barack Obama yn cyfarfod â'r Prif Weinidog Gogledd Iwerddon, Peter Robinson, ac â'r Dirprwy Brif Weinidog, Martin McGuinness
Cangen weinyddol Cynulliad Gogledd Iwerddon, senedd datganoledig Gogledd Iwerddon, ydy **Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon**. Mae'n atebol i'r Cynulliad a chafodd ei sefydlu yn unol â thelerau Deddf Gogledd Iwerddon 1998, a ddaeth yn sgîl Cytundeb Belffast (neu Gytundeb Dydd Gwener y Groglith).

Mae Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon yn cynnwys y Prif Weinidog a'r Dirprwy Brif Weinidog a nifer o weinidogion gyda phortffolios a dyletswyddau amrywiol. Mae prif blaid y cynulliad yn apwyntio'r nifer fwyaf o weinidogion i'r Gweithrediaeth, ac eithrio'r Gweinidog Cyfiawnder a gaiff ei ethol gan bleidlais draws-gymunedol. Mae hon yn un o dair llywodraeth ddatganoledig yn y Deyrnas Unedig, gyda'r lleill yn yr Alban ac yng Nghymru.

Wedi cyfnod o anghydfod a diffyg cydweithio ar ddechrau'r 2000 cynhaliwyd Cytundeb St Andrews yn 2006. Gydag hyn cafwyd addewid a amserlen i gynyddu canran o'r gymuned cenedlaetholaidd a Chatholig yng ngweithlu Gwasanaeth Heddlu Gogledd Iwerddon. Cafwyd addewid o hawliau iaith Gwyddeleg ond ni wireddwyd hyn gan arwain at sefydlu mudiad iaith An Dream Dearg yn 2016.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon
* Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon: Gweinidogion ac eu hadrannau Archifwyd 2011-10-16 yn y Peiriant Wayback