Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Harford County, Maryland

Harford County|  |
|  |
| Math | sir  |
| Enwyd ar ôl | Henry Harford  |
|  |
| Prifddinas | Bel Air  |
| Poblogaeth | 260,924  |
| Sefydlwyd | * 1773
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Baltimore metropolitan area  |
| Gwlad |  Unol Daleithiau |
| Arwynebedd | 1,364 km²  |
| Talaith | Maryland |
| Yn ffinio gyda | York County, Lancaster County, Cecil County, Kent County, Baltimore County  |
| Cyfesurynnau | 39.54°N 76.3°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Sir yn nhalaith Maryland, Unol Daleithiau America yw **Harford County**. Cafodd ei henwi ar ôl Henry Harford. Sefydlwyd Harford County, Maryland ym 1773 a sedd weinyddol y sir (a elwir weithiau'n 'dref sirol' neu'n 'brifddinas y sir') yw Bel Air.

Mae ganddi arwynebedd o 1,364 cilometr sgwâr. Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw 17% . Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw: 260,924 (1 Ebrill 2020). Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.

Mae'n ffinio gyda York County, Lancaster County, Cecil County, Kent County, Baltimore County. Cedwir rhestr swyddogol o henebion ac adeiladau cofrestredig y sir yn:  *National Register of Historic Places listings in Harford County, Maryland*.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Map o leoliad y sir o fewn Maryland | Lleoliad Maryland o fewn UDA
 |

## Trefi mwyaf

Mae gan y sir yma boblogaeth o tua 260,924 (1 Ebrill 2020). Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Tref neu gymuned
 | Poblogaeth
 | Arwynebedd
 |
| --- | --- | --- |
| *Bel Air South* | 57648
 | 40.763706 cilometr sgwâr
 |
| *Bel Air North* | 31841
 | 41.788561 cilometr sgwâr
 |
| *Edgewood* | 25713
 | 46.410987 cilometr sgwâr 46.416197 cilometr sgwâr
 |
| Aberdeen
 | 16254
 | 16.816824 cilometr sgwâr 17.618553 cilometr sgwâr
 |
| Havre de Grace
 | 14807
 | 15.20272 cilometr sgwâr 17.836182 cilometr sgwâr
 |
| *Joppatowne* | 13425
 | 19.131869 cilometr sgwâr 19.132863 cilometr sgwâr
 |
| Bel Air
 | 10661
 | 7.621223 cilometr sgwâr
 |
| *Fallston* | 9306
 | 36.28595 cilometr sgwâr 36.283117 cilometr sgwâr
 |
| *Riverside* | 7021
 | 6.061223 cilometr sgwâr 6.070879 cilometr sgwâr
 |
| *Abingdon* | 4826
 |  |
| *Pleasant Hills* | 3998
 | 11.31667 cilometr sgwâr 11.315855 cilometr sgwâr
 |
| *Jarrettsville* | 2888
 | 22.430938 cilometr sgwâr 22.434765 cilometr sgwâr
 |
| *Perryman* | 2496
 | 14.355113 cilometr sgwâr 14.468514 cilometr sgwâr
 |
| *Aberdeen Proving Ground* | 1668
 | 11.1 square mile 113 square mile
 |
| *Pylesville* | 711
 | 12.3 cilometr sgwâr
 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Somerset County, Maryland

Somerset County|  |
|  |
| Math | sir  |
| Enwyd ar ôl | Mary, Lady Somerset  |
|  |
| Prifddinas | Princess Anne  |
| Poblogaeth | 24,620  |
| Sefydlwyd | * 1666
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Unol Daleithiau |
| Arwynebedd | 1,582 km²  |
| Talaith | Maryland |
| Yn ffinio gyda | Accomack County, Wicomico County, Worcester County, Dorchester County, St. Mary's County  |
| Cyfesurynnau | 38.08°N 75.86°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Sir yn nhalaith Maryland, Unol Daleithiau America yw **Somerset County**. Cafodd ei henwi ar ôl Mary, Lady Somerset. Sefydlwyd Somerset County, Maryland ym 1666 a sedd weinyddol y sir (a elwir weithiau'n 'dref sirol' neu'n 'brifddinas y sir') yw Princess Anne.

Mae ganddi arwynebedd o 1,582 cilometr sgwâr. Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw 48% . Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw: 24,620 (1 Ebrill 2020). Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.

Mae'n ffinio gyda Accomack County, Wicomico County, Worcester County, Dorchester County, St. Mary's County.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Map o leoliad y sir o fewn Maryland | Lleoliad Maryland o fewn UDA
 |

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:

* Somerset County, Maine
* Somerset County, Maryland
* Somerset County, New Jersey
* Somerset County, Pennsylvania

## Trefi mwyaf

Mae gan y sir yma boblogaeth o tua 24,620 (1 Ebrill 2020). Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Tref neu gymuned
 | Poblogaeth
 | Arwynebedd
 |
| --- | --- | --- |
| Princess Anne
 | 3446
 | 4.37351 cilometr sgwâr 4.361938 cilometr sgwâr
 |
| Crisfield
 | 2475
 | 8.218718 cilometr sgwâr 7.920629 cilometr sgwâr
 |
| *Eden* | 803
 | 14.563502 cilometr sgwâr 14.563546 cilometr sgwâr
 |
| *Mount Vernon* | 761 779
 | 40.531428 cilometr sgwâr 40.531431 cilometr sgwâr
 |
| *West Pocomoke* | 481
 | 24.910982 cilometr sgwâr 24.910976 cilometr sgwâr
 |
| *Fairmount* | 408
 | 44.32668 cilometr sgwâr 44.326681 cilometr sgwâr
 |
| *Deal Island* | 375
 | 13.905227 cilometr sgwâr 13.905231 cilometr sgwâr
 |
| *Chance* | 330
 | 6.689808 cilometr sgwâr 6.689809 cilometr sgwâr
 |
| *Smith Island* | 202
 | 23.768287 cilometr sgwâr 23.768293 cilometr sgwâr
 |
| *Dames Quarter* | 142
 | 47.236232 cilometr sgwâr 47.236229 cilometr sgwâr
 |
| *Frenchtown-Rumbly* | 86
 | 21.73851 cilometr sgwâr
 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Y Pentagon

Y Pentagon|  |
| Math | headquarters, adeilad llywodraeth, adeilad swyddfa, atyniad twristaidd, groundscraper  |
| Enwyd ar ôl | pentagon  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 15 Ionawr 1943  |
| Sefydlwyd | * 11 Medi 1941
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Arlington County  |
| Sir | Arlington County  |
| Gwlad |  UDA |
| Gerllaw | Afon Potomac  |
| Cyfesurynnau | 38.8708°N 77.055°W  |
| Cod post | 20301  |
|  |
| Arddull pensaernïol | Stripped Classicism  |
| Perchnogaeth | Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau  |
| Statws treftadaeth | National Historic Landmark, lleoliad ar Gofrestr Llefydd Hanesyddol Cenedlaethol UDA, Virginia Historic Landmark  |
| Cost | 83,000,000 $ (UDA)  |
| Manylion |
| Deunydd | concrit, Indiana limestone  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y Pentagon â Washington, D.C. yn y cenfdir
Pencadlys Gweinyddiaeth Amddiffyn yr Unol Daleithiau (Saesneg: *United States Department of Defense*) yw'r **Pentagon**. Fe'i lleolir yn Arlington County, Virginia, ar gyrion Washington, D.C. Mae ganddo 600,000 m2 o arwynebedd llawr. Cychwynnwyd adeiladu'r Pentagon ar 11 Medi 1941 ac fe'i gorffennwyd ym 1943; yr Americanwr George Bergstrom (1876–1955) oedd y pensaer. 60 mlynedd yn union wedi i'r adeiladu gychwyn, drylliwyd yr awyren *American Airlines Flight 77* ar ochr orllewinol yr adeilad mewn un o ymosodiadau 11 Medi 2001.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **Unol Daleithiau**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ideoleg

| **Ideolegau Gwleidyddol** |
| --- |
| Anarchiaeth
 |
| Ceidwadaeth
 |
| Cenedlaetholdeb
 |
| Comiwnyddiaeth
 |
| Cymunedoliaeth
 |
| Democratiaeth Gristnogol
 |
| Democratiaeth gymdeithasol
 |
| Ffasgiaeth
 |
| Ffeministiaeth
 |
| Gwleidyddiaeth werdd
 |
| Islamiaeth
 |
| Natsïaeth
 |
| Rhyddewyllysiaeth
 |
| Rhyddfrydiaeth
 |
| Sosialaeth
 |

Casgliad neu system o gysyniadau, syniadau a chredoau yw **ideoleg** neu **ddelfrydeg**. Bathwyd y term *idéologie* gan yr athronydd o Ffrancwr Antoine Destutt de Tracy ym 1796 i ddiffinio "gwyddor syniadau". Maent yn gysyniad unigryw i wleidyddiaeth; sonir am ideolegau economaidd, ond mae'r rhain ynghlwm wrth farnau a chredoau gwleidyddol a chymdeithasol, ac nid o reidrwydd damcaniaeth economaidd.

Cyfuniad o syniadaeth ddisgrifiadol a normadol, neu wleidyddeg a gwleidydda, yw ideoleg. Tair nodwedd sylfaenol sydd i'r ideoleg benodol: beirniadaeth ar y drefn sy'n bod, gweledigaeth o gymdeithas y dyfodol, a damcaniaeth o newid gwleidyddol. Amlinellir casgliad o farnau a syniadau, yn aml yn seiliedig ar egwyddorion a gwerthoedd personol a chymdeithasol, gan ysbrydoli gweithredu gwleidyddol er mwyn ennill amcanion i roi'r agenda ddelfrydol ar waith.

Nid yw pawb yn gytûn ar ddiffiniad y gair ideoleg a pha syniadau ac agweddau gwleidyddol sy'n dod o dan y label hon. Er enghraifft, dadleua nifer o geidwadwyr pragmataidd taw tuedd neu agwedd meddwl yw ceidwadaeth, ac nid ideoleg.

## Hanes y cysyniad

Daw'r cysyniad modern o ideoleg o waith Karl Marx, Yn ôl Marx, cyfundrefnau ffug o gysyniadau gwleidyddol, cymdeithasol a moesol a ddyfeisir a chynhalir gan y dosbarthau llywodraethol am hunan-les yw ideolegau, e.e. bydd hierarchaethau crefyddol yn cefnogi cyfundrefnau bydd yn cadw'r arweinwyr yn gyfoethog.

Yn yr ugeinfed ganrif datblygodd nodwedd eithafol mewn ideolegau. Mae eu hymlynwyr yn credu bod eu system o theorïau gwleidyddol yn gwbwl anghytûn ag ideolegau eraill – y brif enghraifft o hyn yw comiwnyddiaeth a ffasgiaeth. Tuedda cysyniadau gwleidyddol eraill, megis sosialaeth, democratiaeth, a cheidwadaeth, i fod yn llai gyfyngedig; mae eu dilynwyr yn anghytuno ar rai faterion ond yn cytuno ar eraill.

Datblygodd ideolegau neilltuol yn sgil gwrthdaro penben yr Ail Ryfel Byd a'r Rhyfel Oer. Mudiadau megis ffeministiaeth, amgylcheddaeth, ffwndamentaliaeth grefyddol ac amlddiwylliannaeth sy'n diffinio'r byd ôl-ddiwydiannol, ôl-gomiwnyddol yn oes globaleiddio.

## Cyfeiriadau
# Gwleidyddiaeth

Gwleidyddiaeth|  |
| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd  |
| Math | group behaviour, adversarial process, gweithgaredd  |
| Y gwrthwyneb | non-politics  |
| Yn cynnwys | polisi cyhoeddus  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05qt0  |
| Thesawrws y BNCF | 4934  |
| Quora | Politics  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Trwy **wleidyddiaeth** mae grwpiau o bobl yn gwneud penderfyniadau sy'n effeithio ar cymunedau o bobl neu wlad gyfan. Defnyddir y term fel arfer i ddisgrifio ymddygiad o fewn llywodraethau gwladol, cynghorau a chyrff yn cynnwys sefydliadau: corfforedig, academaidd, a chrefyddol.

Mae gwleidyddiaeth yn cynnwys cysylltiadau cymdeithasol sy'n ymwneud ag awdurdod neu bŵer ac yn cyfeirio at reoliad uned wleidyddol, ac i'r dulliau a thactegau a ddefnyddir i ffurfio a chymhwyso polisi.

Astudiaeth ymddygiad gwleidyddol yw gwyddor gwleidyddiaeth, ac mae'n archwilio caffaeliad a chymhwysiad pŵer. Mae meysydd cysylltiedig yn cynnwys athroniaeth wleidyddol, sy'n ymchwilio i sail resymegol am wleidyddiaeth ac egwyddor am ymddygiad cyhoeddus, a gweinyddiaeth gyhoeddus, sy'n archwilio ymarferion y dren lywodraethol.

## Gweler hefyd

* Gwyddor gwleidyddiaeth

Wiciadur
Chwiliwch am gwleidyddiaeth
yn Wiciadur.
# Terfysgaeth wladwriaethol

*Efallai eich bod yn chwilio am terfysgaeth a noddir gan wladwriaethau.*
Terfysgaeth gan lywodraethau yw **terfysgaeth wladwriaethol**. Mae'n cymryd ffurf cefnogaeth lywodraethol swyddogol dros drais, gormes, a brawychiad yn erbyn bygythiadau canfyddedig i ddiddordebau a diogelwch y wladwriaeth.

Mae diffiniadau terfysgaeth bron wastad yn canolbwyntio ar y weithred yn hytrach na natur y gweithredydd, ond er hyn dadleuol yw'r syniad y gall gwladwriaethau bod yn euog o derfysgaeth. Yn gyffredinol mae gwladwriaethau yn gwrthod bod terfysgaeth wladwriaethol yn bodoli, gan fod diffiniadau lywodraethol o derfysgaeth yn seiliedig ar y syniad Weberaidd o fonopoli'r wladwriaeth ar ddefnydd cyfreithlon grym. O ganlyniad maent yn ystyried unrhyw drais gan y wladwriaeth yn gyfreithlon, ac unrhyw drais gan weithredydd anwladwriaethol yn *de facto* yn ymddwyn y tu allan i ffiniau derbyniol gweithgarwch gwleidyddol ac felly'n derfysgaeth. Ni sonir am "derfysgaeth wladwriaethol" o gwbl yng nghyfraith ryngwladol, ond mae diffiniadau academaidd ohoni yn aml yn gorgyffwrdd â'r syniad o droseddau rhyfel, sydd â diffiniad cyfreithiol.

Mae nifer o unigolion, sefydliadau, a mudiadau yn dadlau bod fath beth â therfysgaeth wladwriaethol, a bod ei helfennau yr un ag elfennau terfysgaeth anwladwriaethol. Yn ôl yr academydd Ruth Blakeley, mae terfysgaeth wladwriaethol yn cymryd y ffurfiau canlynol:

1. trais bwriadol gan lywodraeth yn erbyn unigolion y mae gan y wladwriaeth ddyletswydd i'w hamddiffyn;
2. mae gweithredyddion y trais yn gweithredu ar ran neu ynghŷd â'r wladwriaeth (e.e. grwpiau parafilwrol, asiantau diogelwch preifat);
3. brawychu'r rhai sy'n uniaethu â tharged y trais; a
4. gorfodi'r targed i newid eu hymddygiad.

Mae dulliau terfysgaeth wladwriaethol yn cynnwys diflaniad gorfodol, carchariad anghyfreithlon, artaith, bradlofruddiaeth, herwgipio, torri cyfraith ryngwladol (yn enwedig Cytundebau Genefa), a thargedu sifiliaid yn ystod gwrthdaro arfog. Mae Ymgyrch Condor, ymgyrch aml-lywodraethol a welodd cydweithio rhwng unbenaethau milwrol Côn Deheuol De America, yn enghraifft nodweddiadol o ddefnydd y tactegau yma.

## Cyfeiriadau

## Ffynonellau

* Blakeley, R. (2010) 'State terrorism in the social sciences: Theories, methods and concepts'. Yn *Contemporary State Terrorism: Theory and Practice*, golygwyd gan Richard Jackson, Eamon Murphy, a Scott Poynting. London: Routledge.
* Martin, G. (2006) *Understanding Terrorism: Challenges, Perspectives, and Issues*. Thousand Oaks, CA: SAGE.
* Townshend, C. (2002) *Terrorism: A Very Short Introduction*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.
# Plaid wleidyddol

## Rhestr pleidiau gwleidyddol Canada

* Plaid Geidwadol Canada
* Plaid Ddemocrataidd Newydd
* Plaid Ryddfrydol Canada
* Bloc Québécois
* Plaid Werdd Canada

## Rhestr pleidiau gwleidyddol y Deyrnas Unedig

* Plaid Geidwadol
* Democratiaid Rhyddfrydol ("DemRhydd")
* Plaid Lafur
* UKIP (Plaid Annibyniaeth DU)
* Plaid Werdd Cymru a Lloegr

### Yr Alban

* SNP
* Plaid Lafur yr Alban

### Cymru

*Prif: Rhestr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru*
## Rhestr pleidiau gwleidyddol yr Eidal

### Clymbleidiau

* Yr Undeb
* Tŷ Rhyddfreiniau

## Rhestr pleidiau gwleidyddol Iwerddon

* Fianna Fáil
* Fine Gael
* Plaid Gomiwnyddol
* Plaid Lafur
* Sinn Féin

## Rhestr pleidiau gwleidyddol Unol Daleithiau America

* Plaid Ddemocrataidd
* Plaid Weriniaethol
* Y Blaid Seneddol Wyddelig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gwleidyddiaeth yr adain dde

Term cyffredinol sy'n cwmpasu pawb sydd â daliadau gwleidyddol ceidwadol yn hytrach na rhai rhyddfrydol yw **adain dde**.

Mae'n gysylltiedig â'r syniad o gyfrifoldeb yr unigolyn tuag at y gymdeithas; mae'n ffafrio buddion pobl gefnog ac yn derbyn trefn gymdeithasol elitaidd.

5 Mai 1789: Agoriad yr *États généraux* yn Versailles; eisteddai'r ceidwadwyr ar y dde.
Bathwyd y term yn y 1790au, pan eisteddai cynrychiolwyr ceidwadol yn senedd chwyldroadol Ffrainc ar ochr dde'r llywydd. Ffurfiwyd adain Dde Ffrainc fel ymateb i'r adain Chwith, ac roedd yn cynnwys y gwleidyddion hynny a oedd yn cefnogi hierarchaeth, traddodiad a chlerigiaeth. Daeth yr amadrodd *la droite* ('y dde') yn gyffredin yn Ffrainc wedi adfer y frenhiniaeth yn 1815 i gyfeirio at y Brenhinwyr. Ni ddaeth y term i'r Saesneg na'r Gymraeg tan yr 20g.

## Cyfeiriadau
# Chwyldro

Chwyldro| Paentiad gan Delecroix yn coffáu chwyldro 1830 Ffrainc |
| Enghraifft o: | math o broses  |
| Math | newid cymdeithasol, newid cyfundrefn, gwrthdaro  |
| Y gwrthwyneb | gwrth-chwyldro  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06grw  |
| Thesawrws y BNCF | 4272  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Newid elfennol a sydyn i drefn gymdeithas yw **chwyldro**. Defnyddir gan amlaf i ddisgrifio newid gwleidyddol, er enghraifft y Chwyldro Ffrengig, ond hefyd newid ym meysydd eraill cymdeithas, megis y Chwyldro Diwydiannol neu Chwyldro Diwylliannol Tsieina.

## Anogwyr

Mae nifer o athrawiaethau a grwpiau gwleidyddol yn cefnogi'r syniad o chwyldro gwleidyddol er mwyn cyrraedd eu hamcanion. Yr adain chwith eithafol; sosialwyr, Marcswyr ac Anarchwyr a adnabyddir am ei dueddiadau chwyldroadol. Gwreiddiau'r termau "adain chwith" ac "adain dde" oedd mannau eistedd y Cynulliad Cenedlaethol yn y Chwyldro Ffrengig, lle eisteddodd cefnogwyr y chwyldro ar ochr chwith yr Arlywydd a chefnogwyr y Brenin i'w dde. Ond mae rhannau o'r adain dde, er enghraifft Mudiad Chwyldroadol Ceidwadol yr Almaen yn y '20au, a mudiadau crefyddol (er enghraifft Chwyldro Iran) hefyd yn gallu cefnogi chwyldro fel dull o newid cymdeithas. Mae chwyldroadwyr o'r fath yn cymharu â diwygwyr, sydd yn cefnogi newid cymdeithas yn raddol ac o du fewn systemau presennol, a cheidwadwyr sydd yn gwrthwynebu newid. Elwir rhywun sydd yn ceisio atal chwyldro yn adweithiwr a gweithred a ganfyddir felly yn "wrth-chwyldroadol".

## Diffiniadau

Oherwydd natur wleidyddol y term anodd yw ei ddiffinio yn union a gwahaniaethu rhwng newidiadau sydd yn "chwyldroadol" ai beidio. Er enghraifft, weithiau disgrifiwyd *coup d'état* (cipiad o afwynau llywodraeth gan grŵp penodol) fel chwyldro yn ogystal, megis yn Ciwba yn 1959, ond nid ym mhob achos (er enghraifft coup d'état Chile yn 1973). Gan amlaf, gwelir chwyldro fel gwrthryfel sydd yn llwyddiannus. Eto, weithiau defnyddiwyd y term i ddisgrifio gwrthryfeloedd aflwyddiannus, megis Chwyldro Hwngari.

I Farcswyr, chwyldro yw esgyniad dosbarth economaidd (er enghraifft, y bourgeoisie neu'r proletariat) i bŵer gan arwain at foddau cynhyrchu newydd, nid newid mewn arweinydd yn unig.

## Cyferiadau