# Ursa Major

Ursa Major|  |
| Enghraifft o: | cytser  |
| Rhan o | hemisffer wybrennol y gogledd  |
| Yn cynnwys | Yr Aradr, Right Wall of the Purple Forbidden Enclosure, Inner Steps, Administrative Center, Three Top Instructors, Royals, Celestial Prison, Guard of the Sun, Judge for Nobility, Assistant, Imperial Guards, Three Steps  |
| Enw brodorol | Great Bear  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07t7j  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |
| --- |
|  |

 Cytser Ursa Major mewn ffurf arth yn atlas sêr y seryddwr Hevelius o'r flwyddyn 1690. (Mae'r darlun yn dangos y wybren fel y mae hi'n dangos ar glôb wybrennol gyda chwith a'r dde wedi eu cyfnewid.)
Cytser mawr a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Ursa Major** neu'r **Arth Fawr**.
"Ursa Major" yw'r ymadrodd Lladin am "yr arth fwyaf"; mae hyn yn ei wahaniaethu oddi wrth Ursa Minor ("yr arth leiaf"), sy'n gytser llai amlwg. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. *UMa* ydy'r talfyriad swyddogol yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.

Map yn dangos maint y sêr yn Ursa Major
## Y cytser

Oherwydd ei leoliad eithaf agos i begwn wybrennol y gogledd, mae Ursa Major yn ambegynol o rhan eang o hemisffer gogleddol y byd. Mae hyn yn golygu bod y cytser yn wastad uwchben y gorwel yn Ewrop a Gogledd America, a byth yn machlud.

Lleolir nifer o alaethau eithaf disglair yn Ursa Major, yn cynnwys Messier 81, Messier 82 a Messier 101. Oherwydd bod y cytser yn eithaf pell o'r Llwybr Llaethog yn yr awyr, mae'r nifer o glysterau sêr a nifylau disglair yn isel. Mae'r nifwl planedol Nifwl y Tylluan, M97, i'w weld yn Ursa Major.

Fe ddewiswyd ardal bach yn Ursa Major am gyfres estynedig o arsylliadau yn 1995 gyda'r Telesgop Gofod Hubble. Adnabyddir y data hyn fel *Maes Dyfn Hubble*. Wnaeth yr arsylliadau argraff mawr ar ymchwil yn ymwneud â galaethau pell.

## Yr Aradr

Adnabyddir y saith seren disgleiriaf yn Ursa Major fel **Yr Aradr** oherwydd roedd pobl canrifoedd yn ôl yn gweld patrwm aradr amaethyddol. Mae'r enw *Saith Seren y Gogledd* hefyd yn cael ei defnyddio yn Gymraeg. Mae enwau eraill yn cynnwys *Y Llong Foel*, *Llun Y Llong*, *Yr Haeddel Fawr*, *Y Sospan*, *Jac a'i Wagen*, a *Men Carl*.

Saith seren *Yr Aradr* yng nghytser Ursa Major
Adnabyddir y saith seren heddiw fel *Dubhe*, *Merak*, *Phad* (neu *Phecda*), *Megrez*, *Alioth*, *Mizar* a *Alkaid* (neu *Benetnash*) mewn sawl iaith yn ôl eu hen enwau Arabaidd. Mae'r llythrennau Groeg α (Alffa), β (Beta), γ (Gamma), δ (Delta), ε (Epsilon), a η (Eta) yn cael eu defnyddio yn ôl cyfundrefn yr hen seryddwr Almaeneg Johann Bayer; felly mae Dubhe yn cael ei alw fel Alffa Ursae Majoris (neu α UMa), Merak fel Beta Ursae Majoris (neu β UMa), ag ati.

Mae'r ddwy seren ar y pwynt gorllewinol, Dubhe a Merak, yn cael eu galw'n *Pwyntwyr*, *Pwyntyddion* neu'r *Cyfeirwyr* oherwydd maen nhw'n pwyntio at Seren y Gogledd (Polaris).

Y saith seren yn yr Aradr yw:

| Enw Bayer | Enw traddodiadol | Mantioli ymddangosol (gweladwy) | Math sbectrol
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Alffa Ursae Majoris (α UMa) | Dubhe | 1.81 | K0 II
 |
| Beta Ursae Majoris (β UMa) | Merak | 2.37 | A1 V
 |
| Gamma Ursae Majoris (γ UMa) | Phad (Phecda) | 2.44 | A0 V
 |
| Delta Ursae Majoris (δ UMa) | Megrez | 3.30 | A3 V
 |
| Epsilon Ursae Majoris (ε UMa) | Alioth | 1.79 | A0
 |
| Zeta Ursae Majoris (ζ UMa) | Mizar | 2.40 | A2 V
 |
| Eta Ursae Majoris (η UMa) | Alkaid (Benetnash) | 1.87 | B3 V
 |

Seren lluosog ydy Mizar gyda dwy seren yn ymddangos trwy telesgop bach. Ond mae sbectrosgopau yn dangos bod y ddwy eu hunain yn sêr dwbl. Mae seren o'r enw Alcor hefyd i'w gweld yn agos i Mizar gyda llygaid noeth.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* "Ursa Major", Awyr Dywyll Cymru