Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gwyddorau naturiol

Ystyr traddodiadol **gwyddorau naturiol** yw astudiaeth o agweddau di-ddynol y byd. Fel casgliad, gwahaniaethwyd y gwyddorau naturiol oddi wrth diwinyddiaeth a gwyddorau cymdeithas ar un llaw, a'r celfyddydau a dyniaethau ar y llaw arall. Nid yw mathemateg ar ben ei hun yn wyddor naturiol, ond mae yn darparu nifer o dullau craidd iddynt. Mae gwyddorau naturiol yn ymgeisio i esbonio gweithiant y byd ar sail prosesau naturiol yn hytrach na phrosesau dwyfol. Hefyd, defnyddir y term gwyddoniaeth neu wyddor naturiol ar gyfer nodi "gwyddoniaeth" fel disgyblaeth sy'n dilyn y dull gwyddonol.

### Is-ddosbarthiad y gwyddorau naturiol

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | **Bioleg**
Yr astudiaeth o fywyd yw beioleg (neu weithiau "bywydeg"). Mae'n delio â nodweddion, dosbarthiad, ac ymddygiad organebau, sut mae rhywogaethau'n dod i fodolaeth a'r berthynas sydd ganddynt efo'i gilydd ac efo'r amgylchedd.

 |  | **Cemeg**
Astudiaeth mater yw Cemeg (Groeg: χημεία), sy'n ymwneud â strwythur a nodweddion cemegau, ynghyd â thrawsnewidiadau ar lefel atomig.

 |
|  | **Ecoleg**
Astudiaeth o'r berthynas rhwng organebau a'u hamgylchedd yw Ecoleg (Groeg: oikos yw tŷ a logos ydy gwyddoniaeth). Mae esblygiad ac ecosystem yn dermau perthnasol.

 |  | **Ffiseg**
Mae ffiseg (o'r Groeg "φυσικός", naturiol, a "φύσις", natur) yn gainc o'r astudiaeth wyddonol o fyd natur. Amcan ffiseg yw canfod y deddfau sylfaenol sy'n llywodraethu mater, ynni, gofod ac amser.

 |
|  | **Gwyddorau Daear**
Mae Gwyddorau daear yn cynnwys pob math o astudiaeth o'r Ddaear gan gynnwys astudiaeth cerrig a chramen y Ddaear, sef Daeareg, astudiaeth dŵr, sef Hydroleg, yr hinsawdd a'r tywydd, sef Meteoroleg.

 |  | **Seryddiaeth**
Astudiaeth wyddonol o'r bydysawd yw Seryddiaeth, gan gynnwys y sêr, Cysawd yr Haul a'r planedau. Mae'n cynnwys arsylwi ac egluro digwyddiadau a tharddiad a datblygiad gwrthrychau ynghyd a'u priodoleddau ffisegol a chemegol.

 |

## Cyfeiriadau

 **Gwyddoniaeth naturiol**

Bywydeg **·**  Cemeg **·**  Ecoleg **·**  Ffiseg **·**  Gwyddorau daear **·**  Seryddiaeth
# Theocrataeth

**Theocrataeth** (neu 'duwlywodraeth') yw rheolaeth ar wlad neu deyrnas gan neu yn enw Duw. Yn ymarferol mae hynny'n golygu rheolaeth ar lywodraeth gwlad gan offeiriaid yn enw Duw.

Mae theocrataethau'r gorffennol yn cynnwys Tibet, a reolid gan y Dalai Lama fel math o frenin dwyfol (ond gan nad oes Duw fel y cyfryw mewn Bwdhaeth mae'r term yn cael ei gwrthod gan Fwdhyddion).

Mae Iran yn cael ei hystyried yn enghraifft fodern o theocrataeth am fod *ayatollah*, pennaeth ysbrydol y wlad, yn cael y gair olaf yn ei llywodraeth, ond serch hynny nid yw'n theocrataeth bur am fod ganddi senedd etholedig yn ogystal.

## Gweler hefyd

* Gweriniaeth Islamaidd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **grefydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Almería

Almería|  |
|  |
| Math | bwrdeistref Sbaen  |
|  |
| Prifddinas | Almería  |
| Poblogaeth | 205,468  |
| Pennaeth llywodraeth | María del Mar Vázquez Agüero  |
| Gefeilldref/i | El Aaiún, Melilla, Ovalle, Cochabamba, Tadjoura, Rastatt, Neuwied, Oran, Boulogne-Billancourt, Caspe, Jaca, Buenos Aires, San Juan del Sur  |
| Nawddsant | Indaletius, Virgin of the Sea  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Notarial District of Almería, Metropolitan Comarca of Almería  |
| Sir | Talaith Almería  |
| Gwlad |  Sbaen |
| Arwynebedd | 296,216,940 m²  |
| Uwch y môr | 20 ±1 metr  |
| Gerllaw | Y Môr Canoldir  |
| Yn ffinio gyda | Benahadux, Enix, Gádor, Huércal de Almería, Níjar, Pechina, Tabernas, Turrillas, Viator  |
| Cyfesurynnau | 36.8417°N 2.4639°W  |
| Cod post | 04001–04009  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | mayor of Almería  |
| Pennaeth y Llywodraeth | María del Mar Vázquez Agüero  |
|  |
| Sefydlwydwyd gan | Abd-ar-Rahman III  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas a bwrdeistref (*municipio*) yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, Sbaen, yw **Almería**. Mae'n borthladd ar y Môr Canoldir ac yn brifddinas talaith Almería.

Yn 2023 roedd poblogaeth y fwrdeistref yn 201,946.

Daw'r enw "Almería" o hen enw Arabeg ar y ddinas, *Madīnat al-Mariyya*, sy'n golygu "dinas y gwylfa".

## Cyfeiriadau
# Devanāgarī

Devanāgarī|  |
| Enghraifft o: | abugida, unicase alphabet, sgript naturiol  |
| Math | Brahmic scripts  |
| Gwlad | India  |
| Iaith | Hindi  |
| Dechrau/Sefydlu | 11 g  |
| Yn cynnwys | Devanagari letter  |
| Enw brodorol | देवनागरी  |
| Gwladwriaeth | India, Ffiji  |
| Rhanbarth | India, Nepal, Ffiji  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02gy6  |
| Thesawrws y BNCF | 41850  |
| Quora | Devanagari-1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Devanāgarī** (Sansgrit : देवनागरी) yw'r wyddor a ddefnyddir i ysgrifennu Sansgrit, Hindi, Nepaleg, Marathi a sawl iaith Indiaidd arall. Mae'n un o brif wyddorau India a Nepal.

Llawysgrif o'r Rig Veda mewn devanāgarī (dechrau'r 19g)

## Hanes

Fel yn achos y mwyafrif o'r ieithoedd Indiaidd, mae'r devanāgarī yn tarddu o'r wyddor Brahmi. Wrth gynrychioli devanagari mewn llythrennau Rhufeinig defnyddir trawslythreniad IAST (sef Gupta).

Gellir olrhain datblygiad y devanagari i o gwmpas y 12g, yn ôl pob tebyg fel addasiad o'r wyddor Siddham. Yn raddol, disodlodd devanagari yr wyddor Sharda mewn rhan helaeth o ogledd isgyfandir India.

Erbyn heddiw, y devanāgarī yw un o'r gwyddorau mwyaf cyffredin yn India, yn arbennig gan ei bod yn cael ei defnyddio i ysgrifennu Hindi, iaith fwyaf India o bell ffordd, prif iaith swyddogol India. Yn yr un modd ysgrifennir Nepaleg, iaith swyddogol Nepal, mewn devangari. Mae ieithoedd mawr eraill sy'n ei defnyddio yn cynnwys Marathi a Sindhi. Yn ogystal fe'i denfyddir yn draddodiadol i ysgrifennu Sansgrit.

Ymhlith yr ieithoedd llai sy'n denfyddio devanagari ceir : Bihari, Bhili, Konkani, Bhojpuri, a Nepalbhasa. Weithiau mae Cashmireg yn defnyddio'r wyddor hefyd, er mai amrywiad ar y wyddor Arabeg a ddefnyddir fel rheol.

## Geirdarddiad

Mae'r gair *devanāgarī*, sy'n tarddu o'r iaith Sansgrit, yn gyfansoddedig o :

* *deva* (देव) : dwyfol ;
* *nāgarī* (नागरी) : ffurf fenywaidd ar *nāgara* (नागर), 'dinas', hefyd 'rhywun sy'n byw mewn dinas'.

Ystyr y gair devanagari felly yw (ysgrifen) 'y ddinas dwyfol'; neu, yn llai llythrennol 'ysgrifen dinas y duwiau'. Weithiau talfyrrir yr enw yn *nāgarī*.

## Enghraifft

Testun devanāgarī (iaith Hindi)
सभी मनुष्यों को गौरव और अधिकारों के मामले में जन्मजात स्वतन्त्रता और समानता प्राप्त है। उन्हें बुद्धि और अन्तरात्मा की देन है और परस्पर उन्हें भाईचारे के भाव से बर्ताव करना चाहिये।
Trawslythreniad Lladin

*Sabhī manuṣyõ ko gaurav aur adhikārõ ke mamle mẽ janmajāt svatantrātā aur samāntā prāpt hai. Unhẽ buddhi aur antrātmā kī den hai aur parspar unhẽ bhaīcāre ke bhāv se bartāv karnā cāhiye.*
Cyfieithiad

Genir pob bod dynol yn rhydd a chyfartal mewn urddas a hawliau. Fe'u cynhysgir â synnwyr ac ymwybyddiaeth ac fe ddylent ymddwyn wrth ei gilydd mewn ysbryd brawdgarwch.
## Cyfeiriadau
# Pila telorus ystlyswinau

| Pila telorus ystlyswinau *Poospiza hypochondria*
 |
| --- |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Passeriformes |
| Teulu:
 | Emberizidae |
| Genws:
 | Poospizopsis[\*] |
| Rhywogaeth:
 | Poospizopsis hypocondria |
| Enw deuenwol
 |
| Poospizopsis hypocondria  |

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pila telorus ystlyswinau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pilaon telorus ystlyswinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Poospiza hypochondria; yr enw Saesneg arno yw *Rufous-sided warbling finch*. Mae'n perthyn i deulu'r Breision (Lladin: *Emberizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. hypochondria*, sef enw'r rhywogaeth.

## Teulu

Mae'r pila telorus ystlyswinau yn perthyn i deulu'r Breision (Lladin: *Emberizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| rhywogaeth
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Bras adeinwyn
 | Calamospiza melanocorys
 |  |
| Bras hwyrnos
 | Pooecetes gramineus
 |  |
| Bras rhesog
 | Oriturus superciliosus
 |  |
| Pila cribgoch y De
 | Coryphospingus cucullatus
 |  |
| Pila cribgoch y Gogledd
 | Coryphospingus pileatus
 |  |
| Pila troedfawr
 | Pezopetes capitalis
 |  |
| Pila Ynys Cocos
 | Pinaroloxias inornata
 |  |
| Twinc gwair plaen
 | Tiaris obscurus
 |  |
| Twinc gwair tywyll
 | Tiaris fuliginosus
 |  |
| Yellow-faced grassquit
 | Tiaris olivaceus
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau

 *Safonwyd yr enw* **Pila telorus ystlyswinaugan un o brosiectau . Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran* Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
# Hwyaden y cenllif

| Hwyaden y cenllif *Merganetta armata*
, ,  |
| --- |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Anseriformes |
| Teulu:
 | Anatidae |
| Genws:
 | Merganetta[\*] |
| Rhywogaeth:
 | Merganetta armata |
| Enw deuenwol
 |
| Merganetta armata  |
|  |
| Dosbarthiad y rhywogaeth
 |

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Hwyaden y cenllif** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: hwyaid y cenllif) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Merganetta armata; yr enw Saesneg arno yw *Torrent duck*. Mae'n perthyn i deulu'r Hwyaid (Lladin: *Anatidae*) sydd yn urdd y *Anseriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. armata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Caiff ei fagu er mwyn ei hela.

## Teulu

Mae'r hwyaden y cenllif yn perthyn i deulu'r Hwyaid (Lladin: *Anatidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| rhywogaeth
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Hwyaden Ddanheddog
 | Mergus merganser
 |  |
| Hwyaden Frongoch
 | Mergus serrator
 |  |
| Hwyaden gribog Brasil
 | Mergus octosetaceus
 |  |
| Hwyaden gribog Tsieina
 | Mergus squamatus
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau

 *Safonwyd yr enw* **Hwyaden y cenllifgan un o brosiectau . Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran* Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
# Hwyaden

| Hwyaden *Anatidae*
 |
| --- |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Anseriformes |
| Teulu:
 | Anatidae (rhan) |
| Is-deuluoedd
 |
|
Dendrocygninae
Thalassorninae
Stictonettinae
Tadorninae
Anatinae
Aythyinae
Merginae
Oxyurinae

 |

Aderyn dŵr cyfandroed yw **hwyaden**, **hwyad** neu yng ngogledd Cymru: **chwaden**. Mae dros 120 o rywogaethau ledled y byd. Dyma'r teulu Anatidae ynghyd ag elyrch a gwyddau. O ran maint mae'r hwyaden ychydig yn llai na'r alarch a'r ŵydd - ill dau hefyd yn aelodau o'r un teulu, Anatidae. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Anseriformes*.

Eu cynefin arferol yw dŵr a thir gwlyb. Maen nhw'n medru byw mewn dŵr hallt a dŵr croyw.

## Hen Benillion

Ceir nifer o hen benillion Cymraeg sy'n sôn am chwiaid:

Difyr yw hwyaid yn nofio ar y llyn,
Eu pigau sy'n gochion a'u plu sydd yn wyn.
Rhônt ddeudro neu drithro yn fywiog a chwim.
Beth bynnag a welant, ni ddwedant hwy ddim.
Gellir dweud, fodd bynnag, fod y pennill hwn yn sôn mwy am bobl nag am hwyaid!

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| teulu
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Hwyaden Ddanheddog
 | Mergus merganser
 |  |
| Hwyaden Frongoch
 | Mergus serrator
 |  |
| Hwyaden gribog Brasil
 | Mergus octosetaceus
 |  |
| Hwyaden gribog Tsieina
 | Mergus squamatus
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Anatidae

Wiciadur
Chwiliwch am hwyaden
yn Wiciadur.
# Iddew-Sbaeneg

Iaith Iddewig sydd yn tarddu o'r Hen Sbaeneg yw **Iddew-Sbaeneg** (Iddew-Sbaeneg: גֿודיאו-איספאנייול ; Sbaeneg: *judeoespañol*), a elwir hefyd yn **Ladino** neu **Judezmo**. Iaith Romáwns a ysgrifennir yn yr wyddor Hebraeg ydyw, gyda chryn dylanwad gan y Hebraeg a'r Aramaeg.

Datblygodd yr Iddew-Sbaeneg yn Sbaen yn y 14g a'r 15g, fel tafodiaith yr Iddewon Seffardig ar yr Hen Sbaeneg gyda nifer o eiriau Hebraeg. Yn sgil alltudiaeth yr Iddewon o Sbaen yn 1492, dylanwadwyd arni gan yr ieithoedd yn y gwledydd a ymsefydlasant yr Iddewon ynddynt, yn enwedig Arabeg, Tyrceg, Groeg, Ffrangeg, Portiwgaleg, ac Eidaleg. Mae'r enw Ladino yn cyfeirio at wreiddiau Lladin yr iaith. Cafodd y Beibl Hebraeg ei gyfieithu i'r Iddew-Sbaeneg yn y 1740au a'i gyhoeddi dan olygyddiaeth Abraham Assa yng Nghaergystennin.

Cafodd y mwyafrif o gymunedau Iddew-Sbaeneg y Balcanau eu difa gan y Natsïaid yn ystod yr Holocost. Amcangyfrifir bod 80,000–200,000 o Iddewon yn siarad yr iaith yn yr 21g, y mwyafrif ohonynt yn hen ac yn byw yn Israel. Gan nad ydynt yn magu eu plant yn yr iaith, mae'r Iddew-Sbaeneg, fel yr Iddew-Almaeneg, mewn perygl o farw.

## Gweler hefyd

* Iddew-Bortiwgaleg

## Cyfeiriadau
# Cludydd awyrennau

Cludydd awyrennau| Enghraifft o: | math o long  |
| Math | aviation vessel, llong ryfel, llong  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0xsc  |
| Quora | Aircraft-carriers  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llong ryfel a chanddi fwrdd llydan, agored i awyrennau esgyn a glanio yw **cludydd awyrennau**. Mae llong o'r fath yn galluogi i lynges gynnal a symud maes awyr ar y môr. Ceir mathau gwahanol o gludydd, gydag amryw nodweddion wedi eu haddasu at ddiben awyrennu milwrol. Fel rheol defnyddir catapwlt neu esgynfa ar y bwrdd i gynorthwyo wrth lansio'r awyren, a bachau ôl-dynadwy ar yr awyren i ddal yng ngwifrau ar y llong i arafu wrth lanio.

Y cludydd awyrennau priodol cyntaf, heb rwystrau ar ei fwrdd, oedd yr HMS *Argus*, a adeiladwyd gan y Llynges Frenhinol trwy addasu leinar. Lansiwyd y llong gyntaf a ddyluniwyd o'r cychwyn fel cludydd, yr *Hosyo*, gan lynges Japan yn Rhagfyr 1922. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cludyddion oedd y llongau rhyfel pwysicaf yn y brwydro rhwng Unol Daleithiau America a Japan yn y Cefnfor Tawel. Ym Medi 1960 lansiwyd y cludydd cyntaf i'w yrru gan ynni o adweithydd niwclear, yr USS *Enterprise*, gan Lynges yr Unol Daleithiau.

Gall cludydd modern, a yrrir gan ynni niwclear, feddu ar fwrdd hedfan rhyw 300 m o hyd, yn dadleoli 75,000 o dunnelli, criw o 4000, a chludo 90 o awyrennau o wahanol fathau. Byrddau mawr, onglog sydd gan rai cludyddion er mwyn galluogi i awyrennau esgyn a glanio ar yr un pryd.

## Hanes

Y dyn cyntaf i hedfan awyren oddi ar long oedd Eugene Ely, peilot sifil o Americanwr, wedi i blatfform arbrofol gael ei godi ar y criwser *Birmingham* yn Hampton Roads, Virginia, yn Nhachwedd 1910. Deufis yn ddiweddarach, glaniodd Ely ar strwythur debyg ar bedryfwrdd y llong frwydr *Pennsylvania*, gan ddefnyddio gwirfau a glymwyd i sachau tywod ar y platfform i arafu'r awyren. Yna, esgynnodd oddi ar yr un long.

Yr HMS *Argus* yn yr harbwr ym 1918, wedi ei phaentio mewn cuddliw "dallu".
Ym 1916, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, prynodd y Llynges Frenhinol long deithio wedi ei hanner-adeiladu o'r Eidal, er mwyn rhoi iddi fwrdd agored ac awyrendy ar sail dyluniad a gynigwyd i'r Morlys gan gwmni William Beardmore. Comisiynwyd yr HMS *Argus* ym Medi 1918, ond daeth y rhyfel i ben cyn iddi ymwneud ag unrhyw frwydro. Roedd ganddi fwrdd glanio rhyw 170 m o hyd, awyrendy â lle i 20 o awyrennau, a chwech o ynnau pedair-modfedd, a chyflymder uchaf o 20.2 not.

## Cyfeiriadau
# Palas Sant Iago

Palas Sant Iago|  |
| Math | palas  |
| Enwyd ar ôl | Iago fab Sebedeus  |
|  |
| Ardal weinyddol | Dinas Westminster |
| Agoriad swyddogol | 1536  |
| Sefydlwyd | * 1536
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Llundain  |
| Sir | Llundain Fwyaf (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 51.5047°N 0.1378°W  |
| Cod OS | TQ2934980046  |
|  |
| Arddull pensaernïol | Brick Gothic  |
| Perchnogaeth | Harri VIII  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleolir **Palas Sant Iago** yn Ninas Westminster, Llundain Fwyaf. Yn draddodiadol dyma gartref swyddogol brenin neu frenhines y Deyrnas Unedig, ond ers oes Victoria mae pob un ohonynt wedi byw ym Mhalas Buckingham. Saif ar safle hen ysbyty ar gyfer merched gwahanglwyfus, a sefydlwyd cyn 1100. Adeiladwyd y porthdy ar gyfer Harri VIII rhwng 1531 a thua 1540. Gwnaeth Inigo Jones nifer o newidiadau i'r palas, ond dim ond Capel y Frenhines sy'n dal i sefyll. Mae Clarence House, cartref swyddogol Tywysog presennol Cymru, yn rhan o gyfadeilad y palas.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Lundain**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Lliw primaidd

Lliwgylch gyda lliwiau cysefin yn y canol, celfyddydol
Y **lliwiau cynradd** a elwir hefyd yn **lliwiau cysefin** yw'r lliwiau na ellir eu cynhyrchu trwy gymysgu lliwiau eraill.
Y lliwiau cynradd mewn celf yw coch, melyn a glas. Gellir ffurfio pob lliw pur trwy gymysgu lliwiau cynradd mewn gwahanol gyfrannau. Penderfyniad dynol yw hyn.

O ran golau, ffiseg a ffisioleg a gwyddoniaeth cyfeirir at y lliwiau cynradd fel glas, gwyrdd a choch a ddewisir fel lliwiau cynradd wedi eu seilio ar symptomau yn retina'r llygad. Gall unrhyw liw arall, *lliwiau eilradd* neu *is-liwiau* gael eu creu wrth gymysgu'r lliwiau yma.

## Biolegol

Ymatebion conau dynol arferol wedi'u normaleiddio (mathau S, M ac L) i ysgogiadau unlliw sbectrol
Dydy lliwiau cynradd ddim yn cysyniad ffisegol wedi'i reoli gan olau ond yn hytrach yn gysyniad biolegol yn ddibynnol ar ymateb ffisiolegol y llygad dynol i olau. Yn fras, mae golau ar sbectrwm di-derfyn o donfeddi, sy'n golygu, mewn gwirionedd bod dewis di-bren-draw bron o liwiau. Ond mae'r llygad dynol dim ond yn cynnwys tri math o ffotodderbynyddion a elwir yn conau. Mae'r rhain yn ymateb i donfeddi sbesiffig o goch, gwyrdd a glas golau. Mae pobl a rhywogaethau eraill sy'n meddu ar y tri math o gonau yma yn cael eu galw *trilliw* neu *drigromatig*.

## Creu lliwiau mewn dylunio graffig

Cymysgu ychwanegol: mae cydgymysgu'r tri lliw ychwanegol yn rhoi gwyn
Cymysgu tynnol: mae cydgymysgu'r tri lliw tynnol yn rhoi du
Mae dwy ffordd wahanol i gymysgu lliwiau ym maes celf a dylunio graffig, sef yn ychwanegol *(additive)* neu yn tynnol *(subtractive)*. Mae'r ddau ddull yn defnyddio lliwiau cynradd.

* Ychwanegol - y lliwiau ychwanegol yw coch, gwyrdd a glas. Defnyddir yr ychwanegol, e.e. mewn sgriniau teledu a chyfrifiadur. Lliw allbynnol y cyfrwng (sgîn) mewn cymysgu ychwanegol yw du. Po fwyaf o liw a ychwanegir y mwyaf lliwgar bydd y lliw a arddangosir.
* Tynnol - y lliwiau tynnol yw majenta, melyn a cyan. Defnyddir ar gyfer argraffu lliw ar bapur a chyfryngau tebyg. Yn y system dynnol bydd y cyfrwng (e.e. papur) yn wyn. Po fwyaf o liw a ychwanegir, y tywyllaf fydd y canlyniad. Y system dynnol yw'r un sy'n sail i'r system CMYK a ddefnyddir yn y diwydiant dylunio graffig.

## Celf

Daw ymdriniaeth o liwiau a lliwiau cynradd o bwys mawr yn y byd celfyddydol. Creau'r mudiad avant-garde y grŵp De Stijl o'r Iseldiroedd mewn dim ond defnyddio lliwiau cynradd (a hefyd du, gwyn a llwyd) yn eu gwaith gan mai dyna oedd gwir liwiau handofol heb ymyrraeth ychwanegolion. Roeddynt am dadwneud unrhyw beth oedd yn lefethair ar symlrwydd a gwir natur goddrych.

## Oriel

* Defnyddio lliwiau cynradd
* Llyfryn lliwiau cynradd mewn argraffdy
* *Composition décentralisée* gan Theo van Doesburg, 1924, Solomon R. Amgueddfa Guggenheim, Efrog Newydd, cymynrodd Richard S. Zeisler, 2007
# 308 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC

350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC

313 CC 312 CC 311 CC 310 CC 309 CC - **308 CC** - 307 CC 306 CC 305 CC 304 CC 303 CC

---

## Digwyddiadau

* Ptolemi yn croesi o Asia Leiaf i Wlad Groeg, lle mae'n meddiannu Corinth, Sicyon a Megara.
* Yn yr Eidal, mae't Ail Ryfel Samnaidd yn parhau, gyda'r Umbriaid, y Picentini a'r Marsiaid yn ymuno a'r Samnitiaid yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
* Mae'r Etrwsciaid yn gofyn am heddwch a Rhufain.

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* Cleopatra o Facedon, chwaer Alecsander Fawr
# 11 Ebrill

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Ebrill
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05
 |
| 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12
 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19
 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26
 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**11 Ebrill** yw'r cant ac unfed (101fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (102fed mewn blynyddoedd naid). Mae 264 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1512 - Brwydr Ravenna.
* 1814 - Napoleon I yn ymadael ag Elba.
* 1909 - Sefydlu Tel Aviv.
* 1970 - Lansio Apollo 13.
* 2019
	+ Sylfaenydd WikiLeaks Julian Assange yn cael arestio yn llysgenhadaeth Ecwador yn Llundain.
	+ Lluoedd arfog Swdan yn dymchwel grym yr Arlywydd Omar al-Bashir wedi wythnosau o brotestiadau.

## Genedigaethau

George Canning
Syr Andrew Wiles
Cerys Matthews
* 146 - Septimius Severus, ymerawdwr Rhufain (m. 211)
* 1357 - Ioan I, brenin Bortwgal (m. 1433)
* 1373 - Roger Mortimer, 4ydd Iarll o March (m. 1398)
* 1492 - Y brenhines Marguerite de Navarre (m. 1549)
* 1770 - George Canning, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1827)
* 1819 - Charles Hallé, cerddor (m. 1895)
* 1862 - Charles Evans Hughes, gwladweinydd (m. 1948)
* 1893 - Dean Acheson, Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau (m. 1971)
* 1913 - Eleonore Lingnau-Kluge, arlunydd (m. 2003)
* 1918 - Elisabeth Thalmann, arlunydd (m. 2000)
* 1920 - Emilio Colombo, gwleidydd (m. 2013)
* 1949
	+ Dorothy Allison, awdures (m. 2024)
	+ Bernd Eichinger, cyfarwyddwr ffilm (m. 2011)
* 1950 - Bill Irwin, actor
* 1953
	+ Guy Verhofstadt, gwleidydd
	+ Syr Andrew Wiles, mathemategydd
* 1957 - Tessa Dahl, awdures
* 1958 - Luisa Diogo, gwleidydd
* 1960 - Jeremy Clarkson, newyddiadurwr a chyflwynydd teledu
* 1965 - Corri Wilson, gwleidydd
* 1969
	+ Cerys Matthews, cantores
	+ Oriol Junqueras, gwleidydd ac hanesydd
* 1980 - Keiji Tamada, pêl-droediwr
* 1986 - Dai Greene, athletwr
* 1987 - Joss Stone, cantores
* 1994 - Dakota Blue Richards, actores
* 1996 - Dele Alli, pêl-droediwr

## Marwolaethau

Llywelyn Fawr
* 1240 - Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd
* 1241 - Cadwgan o Landyfai, Esgob Bangor
* 1765 - Lewis Morris, bardd, llenor a hynafiaethydd
* 1908 - Mary Alment, arlunydd, 74
* 1985 - Enver Hoxha, gwleidydd, 76
* 2000 - Doris Marie Leeper, arlunydd, 71
* 2001 - Syr Harry Secombe, diddanwr, 79
* 2006 - Lisl Engels, arlunydd, 90
* 2007 - Kurt Vonnegut, sgriptiwr, 85
* 2011 - Brigitte Matschinsky-Denninghoff, arlunydd, 87
* 2012 - Ahmed Ben Bella, gwleidydd, 93
* 2013 - Jonathan Winters, actor a digrifwr, 87
* 2018
	+ Gillian Ayres, arlunydd, 88
	+ Timmy Matley, canwr, 36
* 2020 - John Conway, mathemategydd, 82
* 2023 - Maya Wildevuur, arlunydd, 78
* 2024 - Shigeharu Ueki, pêl-droediwr, 69

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Ymwybyyddiaeth Clefyd Parkinson
* Pasg (1909, 1971, 1982, 1993, 2004, 2066, 2077, 2088)