# Te

| Te
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Ewdicotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Asteridau |
| Urdd:
 | Ericales |
| Teulu:
 | Theaceae |
| Genws:
 | *Camellia* |
| Rhywogaeth:
 | C. sinensis |
| Enw deuenwol
 |
| Camellia sinensis (L.) Kuntze |

Diod wedi ei wneud o ddail *Camellia sinensis* a dŵr poeth sydd yn cynnwys caffein yw **te**. Gall hefyd gynnwys llysiau, ffrwythau nei sbeisiau i roi blas iddo. Yng ngwledydd Prydain, caiff ei yfed gyda llefrith/llaeth fel arfer, ac weithiau gyda siwgr, ond mewn mannau eraill mae pobl yn ei yfed heb lefrith/laeth, ac efallai gyda lemwn. Mae'r gwledydd sydd yn cynhyrchu te yn cynnwys Tsieina, India, Pacistan, Sri Lanca (a elwir yn *Ceylon* ar becynnau te), Taiwan (*Formosa*), Rwsia, Siapan, Nepal, Awstralia, Yr Ariannin a Cenia.

Mae *Glengettie* yn de wedi ei wneud i'r farchnad Gymreig, gydag ysgrifen Cymraeg a Saesneg ar ei focsys.

Mae mathau o de hefyd yn bodoli nad ydynt yn cynnwys dail *Camellia siniensis*, megis te ffrwythau.

## Mathau o de

Cymraes ifanc yn yfed te tua 1885.
I wneud te mae'n rhaid sychu dail *Camellia sinensis* yn gyflym er mwyn eu rhwystro rhag ocsideiddio. Ffurf o eplesiad yw'r cam nesaf. Ar gyfer te, mae eplesiad yn golygu sychu'r dail ymhellach trwy eu cynhesu nhw. Mae pedwar math o de:

* **Te gwyn** sydd yn cael ei wneud o ddail ifanc iawn a heb ei ocsideiddio o gwbl. Does dim llawer o gloroffyl ynddynt.
* **Te gwyrdd** lle mae'r broses ocsideiddio wedi ei atal yn gyflym drwy cynhesu'r dail. Yn Japan, defnyddir stêm i wneud hynny, ac yn Tsieina, padell boeth.
* **Ŵlong** (Tsieineeg: 烏龍茶/乌龙茶 *wūlóngchá*) sydd rhwng te gwyrdd a the du.
* **Te du** lle mae'r broses ocsideiddio wedi parhau.

## Termau cyffredin

Termau cyffredin ar gyfer te sydd yn cael eu defnyddio ar becynnau yw:

* **BOP** - *Broken Orange Pekoe*. Mae'n dod o Sri Lanca (Ceylon), De India, Java a Tsieina.
* **BP** - *Broken Pekoe*. Te brown-ddu, yn bennaf o Indonesia, Sri Lanca a De India.
* **BPS** - *Broken Pekoe Souchong*. Assam a Darjeeling, dail crwm.
* **Broken** - Dail wedi eu torri, sef dail bychain.
* **Dust** - Llwch te, defnyddir mewn bagiau te.
* **Fannings** - Llwch te, defnyddir mewn bagiau te.
* **FBOP** - *Flowery Broken Orange Pekoe*. Te toredig gyda nifer o flaenau. Mae'n dod o Assam, Tsieina, Indonesia a Bangladesh.
* **FOP** - *Flowery Orange Pekoe*. Mae'n dod o India'n bennaf.
* **FTGFOP1** - *Finest Tippy Golden Flowery Orange Pekoe*. Darjeeling yn bennaf, ond gall gynnwys Assam. Yn flaeniog iawn.
* **GBOP** - *Golden Broken Orange Pekoe*. Dim mor flaeniog a FTGFOP1.
* **GFBOP** - *Golden Flowery Broken Orange Pekoe*. Mae'n dod o Assam yn bennaf.
* **GFOP** - *Golden Flowery Orange Pekoe*. Te gradd uwch sy'n dod o Cenia.
* **OP** - *Orange Pekoe*. Te sylfaenol sydd yn dod o Sri Lanca neu Java. Dail all fod yn hir a chaled.
* **OP Sup.** - *Orange Pekoe Superior*. Blaeniog, mae'n dod o Indonesia'n union.
* **Pekoe** - Dail ifanc, ond yn wahanol iawn i *Orange Pekoe*.
* **SFTGFOP** - *Special Finest Tippy Golden Flowery Orange Pekoe* Te gradd uwch.
* **TGBOP** - *Tippy Golden Broken Orange Pekoe*. Te toredig sy'n dod o Darjeeling neu Assam.
* **TGFOP** - *Tippy Golden Flowery Orange Pekoe*. Te sylfaenol sydd yn dod o Darjeeling neu Assam.
* **Tippy/Tip** - Blaenau'r dail sydd dim yn troi'n ddiod mor ddu.

## Gweler hefyd

* Coffi
* Mate
* Adroddiad ar Ddŵr i Wneud Te: monograff o Tsieina

Wiciadur
Chwiliwch am te
yn Wiciadur.