Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gweriniaeth

Gweriniaeth|  |
| Enghraifft o: | math o wladwriaeth, math o lywodraeth  |
| Math | regime  |
| Y gwrthwyneb | trefn freniniaethol  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwlad neu wladwriaeth sydd yn cael ei harwain gan bobl nad ydynt yn ddibynnol am ei grym gwleidyddol ar unrhyw egwyddor mwy na'i bod yn atebol i bobl y wlad yw **gweriniaeth**. Er enghraifft ni all unrhyw wlad sydd â brenhiniaeth fod yn weriniaeth, gan mai sail brenhiniaeth yw bod Duw yn trosglwyddo'r hawl i frenin neu frenhines lywodraethu.

Mae Unol Daleithiau America er enghraifft yn weriniaeth ac yn ethol Arlywydd bob pedair blynedd. Gweriniaeth hefyd yw Ffrainc a nifer o wledydd eraill yn y byd.

## Gweler hefyd

* Gweriniaetholdeb

Wiciadur
Chwiliwch am gweriniaeth
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Conffiwsiws

| Conffiwsiws |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 孔丘  c. 551 CC  Qufu  |
| Bu farw | Afon Si  |
| Dinasyddiaeth | Lu  |
| Galwedigaeth | athronydd, athro, ysgrifennwr  |
| Adnabyddus am | Analects  |
| Cartre'r teulu | Qufu County  |
| Mudiad | Conffiwsiaeth  |
| Tad | 孔紇  |
| Mam | Yan Zhengzai  |
| Priod | 亓官氏  |
| Plant | Kong Li, 孔姣  |

Athronydd o Tsieina a sylfaenydd Conffiwsiaeth oedd **Confucius** (孔夫子, Kǒng Fūzǐ, 551 CC - 479 CC). Cafodd ei ddysgeidiaeth ddylanwad mawr yn Tsieina, Corea, Japan a Fietnam.

Yn ôl traddodiad, ganed ef yn ninas Qufu, yn Nheyrnas Lu, yn awr yn rhan o Dalaith Shandong. Dywedir iddo ddod yn Weinidog dros Gyfiawnder yn nheyrnas Lu. Wedi iddo gael ei orfodi i ymddiswyddo, bu'n teithio o gwmpas teyrnasoedd bychain gogledd-ddwyrain a chanolbarth Tsieina, yn egluro ei syniadau ynghylch llywodraethu.

Pwysleisia ei athroniaeth foesoldeb, perthynas gymdeithasol gywir, cyfiawnder a gonestrwydd, mewn bywyd personol ac mewn llywodraeth. Yn ystod cyfnod Brenhinllin Han yn Tsieina, daeth ei ddysgeidiaeth yn athroniaeth swyddogol y wladwriaeth. Cyflwynwyd ei ddysgeidiaeth i Ewrop gan y Iesuwr Matteo Ricci, y cyntaf i Ladineiddio ei enw fel "Confucius."

Ceir ei ddysgeidiaeth yn yr Analectau (論語), casgliad o ddarnau byrion a cagglwyd at ei gilydd flynyddoedd ar ôl ei farwolaeth. Yn ôl traddodiad, ef oedd awdur y Pum Clasur, ond nid yw haneswyr modern yn credu fod unrhyw ddogfen a ysgrifennweyd ganddo ef ei hun wedi goroesi.

Enwir Sefydliad Confucius er hyrwyddo iaith, diwylliant a gwerthodd Tsieina wedi'r meddyliwr. Sefydlwyd yr institiwt yn 2004 ac mae ganddi ganolafannau ar draws y byd.

Bedd Conffiwsiws yn Qufu
# 479 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC

520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC

484 CC 483 CC 482 CC 481 CC 480 CC - **479 CC** - 478 CC 477 CC 476 CC 475 CC 474 CC

---

## Digwyddiadau

* Y cadfridog Persiaidd Mardonius yn cipio Athen am yr ail dro ac yn ei llosgi. Mae byddin Sparta yn symud tua'r gogledd i ymuno â byddin Athen.
* 27 Awst — Brwydr Plataea yn Boeotia. Gorchfygir y Persiaid dan Mardonius gan Sparta ac Athen dan Pausanias. LLeddir Mardonius yn y frwydr, a chipir Thebai gan y Groegiaid yn fuan wedyn.
* 27 Awst — Gorchfygir y Persiaid ym Mrwydr Mycale ger arforir Lydia gan lynges dan Leotychidas o Sparta a Xanthippus o Athen.

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* 27 Awst — Mardonius, cadfridog Persiaidd
* Conffiwsiws, athronydd o Tsieina
# Chwyldro Diwylliannol

Chwyldro Diwylliannol|  |
| Enghraifft o: | chwyldro, cultural revolution, culture change  |
| Crëwr | Mao Zedong, Jiang Qing  |
| Dechreuwyd | 16 Mai 1966  |
| Daeth i ben | 6 Hydref 1976  |
| Gwladwriaeth | Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0c9\_q  |
| Thesawrws y BNCF | 14228  |
| Quora | Cultural-revolution  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y **Chwyldro Diwylliannol**, neu yn llawn y **Chwyldro Diwylliannol Mawr Proletaraidd** (*Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng*) oedd yr enw a roddwyd i ymgiprys am rym o fewn Plaid Gomiwnyddol Tsieina a arweiniodd at newidiadau gwleidyddol, economaidd a diwylliannol enfawr.

Dechreuwyd yr ymgyrch gan Mao Zedong, Cadeirydd Plaid Gomiwnyddol Tsieina, ar 16 Mai, 1966, fel ymgyrch i gael gwared o elfennau bergeisiol rhyddfrydol o Tsieina ac i barhau'r chwyldro. Cred llawer o ysgolheigion ei fod yn ymateb i fethiant y Naid Fawr Ymlaen, oedd wedi cryfhau safle cystadleuwyr Mao yn y blaid, Liu Shaoqi a Deng Xiaoping, ar ei draul ef. Lledaenodd trwy'r wlad a datblygu'n ymgiprys am rym ar raddfa leol a chenedlaethol. Rhwng 1966 a 1968, defnyddiodd Mao a'i gefnogwyr y Gard Coch, milisia o bobl ieuanc, i gymeryd gafael ar holl beirianwaith y blaid a'r wladwriaeth. Cred rhai i hyd at hanner miliwn o bobl gael eu lladd.

Cyhoeddodd Mao fod y Chwyldro Diwylliannol drosodd yn 1969, ond defnyddir y term yn aml heddiw i gynnwys y cyfnod hyd 1976.

## Gweler hefyd

* Llyfr Coch Bach

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Tsieina**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Wuxi

Wuxi|  |
| Math | dinas lefel rhaglawiaeth, dinas fawr  |
|  |
| Poblogaeth | 7,462,135  |
| Cylchfa amser | UTC+08:00  |
| Gefeilldref/i | Tiberias, Leverkusen, San Antonio, Davis, Ratingen, Hamilton, Cascais, City of Frankston, Sagamihara, Patras, Zielona Góra, Sorocaba, Yurihonjo, Icheon, Scarborough, Maribor  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Jiangsu  |
| Gwlad |  Tsieina |
| Arwynebedd | 4,627.46 km²  |
| Yn ffinio gyda | Suzhou, Taizhou, Changzhou  |
| Cyfesurynnau | 31.56667°N 120.28333°E  |
| Cod post | 214000  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Q106713671  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Wuxi** (Tsieinëeg syml: 无锡; Tsieinëeg draddodiadol: 無錫; pinyin: *Wúxī*). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Prifysgol Jiangnan
* Sefydliad Thechnoleg Wuxi
* Stadiwm pêl-droed Wuxi

## Enwogion

* Gu Kaizhi (c.344–406), peintiwr
* Li Sheng (772-846), bardd
* Gu Xiancheng (1550-1612), ysgolhaig a gwleidydd

## Oriel

* Gardd Jichang
* Teml Nanchan
* Center66
* QINGMING

## Cyfeiriadau

 **Dinasoedd Jiangsu**

Changshu ·Huai'an ·Changzhou ·Jiangdu ·Jiangyan ·Jingjiang ·Jurong ·Lianyungang ·Liyang ·Nanjing ·Nantong ·Suqian ·Suzhou ·Taixing ·Qidong ·Rugao ·Suqian ·Taicang ·Taixing ·Taizhou ·Wuxi ·Xuzhou ·Yangzhou

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Tsieina**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Jiangsu

Jiangsu|  |
| Math | talaith Tsieina  |
|  |
| Prifddinas | Nanjing  |
| Poblogaeth | 84,748,016  |
| Pennaeth llywodraeth | Xu Kunlin  |
| Cylchfa amser | UTC+08:00  |
| Gefeilldref/i | Fukuoka, Aichi, Ontario, Dinas Melaka  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| Gwlad |  Tsieina |
| Arwynebedd | 98,285 km²  |
| Yn ffinio gyda | Shandong, Anhui, Zhejiang, Shanghai  |
| Cyfesurynnau | 33°N 120°E  |
| CN-JS  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | People's Government of Jiangsu Province  |
| Corff deddfwriaethol | Jiangsu Provincial People's Congress  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Xu Kunlin  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | 10,271,900 miliwn ¥  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Talaith yn nwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jiangsu** (Tsieinëeg syml: 江苏省; Tsieinëeg draddodiadol: 江蘇省; pinyin: *Jiāngsū Shěng*). Daw'r enw o dalfyriad o enwau dinasoedd Jiangning (Nanjing yn awr), a Suzhou.

Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 73,810,000. Y brifddinas yw Nanjing. Llifa afon Yangtze trwy ran ddeheuol y dalaith.

Lleoliad Jiangsu

|  | Israniadau gweinyddol Gweriniaeth Pobl Tsieina |
| --- | --- |
| Taleithiau
 | Anhui • Fujian • Gansu • Guangdong • Guizhou • Hainan • Hebei • Heilongjiang • Henan • Hubei • Hunan • Jiangsu • Jiangxi • Jilin • Liaoning • Qinghai • Shaanxi • Shandong • Shanxi • Sichuan • Yunnan • Zhejiang
 |
| Taleithiau dinesig
 | Beijing • Chongqing • Shanghai • Tianjin
 |
| Rhanbarthau ymreolaethol
 | Guangxi • Mongolia Fewnol • Ningxia • Tibet • Xinjiang
 |
| Rhanbarthau Gweinyddol Arbennig
 | Hong Cong • Macau
 |

 **Dinasoedd Jiangsu**

Changshu ·Huai'an ·Changzhou ·Jiangdu ·Jiangyan ·Jingjiang ·Jurong ·Lianyungang ·Liyang ·Nanjing ·Nantong ·Suqian ·Suzhou ·Taixing ·Qidong ·Rugao ·Suqian ·Taicang ·Taixing ·Taizhou ·Wuxi ·Xuzhou ·Yangzhou
# Taoaeth

| Taoaeth
 |
| --- |
| Enw Tsieinëeg
 |
| Tsieinëeg traddodiadol
 |  道教 neu 家  |
| Tsieinëeg syml
 |  道教 neu 家  |
|

| Trawsysgrifiad
 |
| --- |
| Mandarin Tsieineaidd
 |
| - Hanyu Pinyin
 | dào jiào neu jiā (dao4) (jiao4 neu jia1)
 |
| - Wade–Giles
 | tao4 chiao4 |
| Tsieinëeg Yue
 |
| - Yale wedi'i Ladineiddio
 | dou6 gaau3 |

 |
| Enw Fietnameg
 |
| Fietnameg
 |  đạo giáo  |
| Enw Corëeg
 |
| Hangul
 |  도교  |
|

| Trawsysgrifiad
 |
| --- |
| - Rhufeinio diwygiedig
 | do gyo
 |
| - McCune- Reischauer
 | to kyo
 |

 |
| Enw Japaneg
 |
| Kanji
 |  道 教  |
| Hiragana
 |  どう きょう  |
|

| Trawsysgrifiad
 |
| --- |
| - Hepburn diwygiedig
 | dō kyō
 |

 |

Traddodiad crefyddol ac athronyddol sy'n pwysleisio byw mewn cytgord â Thao (neu Dao) ydy **Taoaeth** (hefyd **Daoaeth**). Mae'r term *Tao* yn golygu "ffordd", "llwybr" neu "egwyddor", a gellir ei darganfod mewn athroniaethau a chrefyddau Tsieineaidd eraill ar wahân i Daoaeth. Yn Nhaoaeth, fodd bynnag, dynoda *Tao* y ffynhonnell a'r grym y tu ôl i bopeth. Yn y diwedd, anhraethadwy ydy hi: "The Tao that can be told is not the eternal Tao."

Prif destun llenyddol Taoaeth ydy'r *Tao Te Ching*. Dyma lyfr cryno ac amwys sy'n cynnwys dysgeidiaeth a briodolir i Laozi (Tsieineeg: 老子; pinyin: Lǎozi; Wade–Giles: Lao Tzu). Ynghyd ag ysgrifau Zhuangzi, mae'r testunau hyn yn adeiladu sylfaen athronyddol Taoaeth. Yr enw ar y math o Daoaeth hon ydy Taoaeth athronyddol, gan ei bod yn unigoliaethol o ran ei natur ac nid yw hi wedi'i sefydliadu. Datblygodd fathau sefydliadedig dros amser ar ffurf ysgol o feddyliau gwahanol, gan amlaf yn integreiddio credoau ac arferion sy'n ôl-ddyddio'r prif destunau – fel, er enghraifft, theorïau Ysgol y Naturiaethwyr, sy'n cyfosod y cydsyniad o in iang a'r Pum Elfen. Mae ysgol o feddyliau Taoaidd fel arfer yn parchu Laozi, yr anfarwolion neu'r hynafiaid, ynghyd ag amrywiaeth o ddarogan a defodau allfwrw, ac arferion er mwyn cyrraedd perlewyg, hirhoedledd neu anfarwoldeb.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Daoaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Dyneiddiaeth

Mae **Dyneiddiaeth** (hefyd **hiwmaniaeth**) yn ddull mewn astudiaeth, athroniaeth, neu ymarfer, sy'n canolbwyntio ar egwyddorion a phryderon dynol. Mewn athroniaeth a gwyddoniaeth gymdeithasol, dyneiddiaeth yw'r safbwynt sy'n cadarnhau bodolaeth rhywbeth a ellir ei alw yn natur ddynol, ac fe'i gyferbynnir â gwrth-ddyneiddiaeth. Mae dyneiddiaeth seciwlar yn ddyfaliad seciwlar sy'n hybu rhesymeg, moeseg, a chyfiawnder, ac yn gwrthod dogma a chredoau goruwchnaturiol a chrefyddol, fel sail moesoldeb a phenderfynu. Cyferbynnir dyneiddiaeth seciwlar â dyneiddiaeth grefyddol, sy'n integreiddio athroniaeth foesegol ddyneiddiol gyda defoddau a chredoau crefyddol sy'n canolbwyntio ar anghenion, diddordebau, a medrau dynion.

Roedd Dyneiddiaeth y dadeni yn fudiad diwylliannol Eidalaidd a oedd yn seiliedig ar astudiaeth o weithiau clasurol.

## Dyneiddiaeth yn y gorffennol

Cyfeiriodd dyneiddiaeth, yn y fan gyntaf, at system o addysg wedi ei sylfaeni ar ddiwylliant clasurol Groeg a Rhufain. Wrth i'r canol oesoedd ddod i ben, ac i syniadau'r Dadeni ledaenu trwy Ewrop, collodd awdurdod yr Eglwys ei afael yn raddol, ac fe ddatblygodd parch cynyddol tuag at fedr dynol, yn ogystal ag ymdeimlad o ryddhad deallusol.

## Dyneiddiaeth yn y presennol

Heddiw mae’r gair 'dyneiddiaeth' yn cyfeirio at y syniad bod dyn yn medru byw bywyd gonest ac ystyriol heb ddilyn unrhyw grefydd ffurfiol.

### Dyneiddiaeth grefyddol

Er i ddyneiddwyr honni y gall dyn fyw bywyd moesol heb fod yn grefyddol, ni olyga hyn fod dyneiddiwr heb grefydd o angenrheidrwydd. Serch hynny, mae dyneiddwyr crefyddol yn pwysleisio bod moesoldeb gwir yn tarddu o natur ddynol, yn hytrach nag ofn digofaint Duw, neu ffynonellau tebyg.

### Dyneiddiaeth seciwlar

Dydy dyneiddwyr anghrefyddol ddim yn credu mewn bodolaeth Duw na duwiau nag mewn unrhyw beth ysbrydol, goruwchnaturiol, neu ofergoelus. Mae'r rhan fwyaf o ddyneiddwyr anghrefyddol yn anffyddwyr ac mae cyfrannedd arwyddocaol yn agnostig. Er mwyn gwneud penderfyniadau moesol fe fydd dyneiddiwr yn defnyddio deall beirniadol yn hytrach na dilyn pendantrwydd awdurdodol crefyddol.

## Cyfeiriadau
# Cosmoleg

|  |
| --- |
| **Seryddiaeth** |
|  |
|
Lleuad
Planed
Seren
Galaeth
Bydysawd

---

Astroffiseg
Cosmoleg

---

Nifwl

 |

**Cosmoleg** ffisegol yw'r gangen o seryddiaeth sy'n astudio adeiledd a dynameg ein bydysawd ar raddfa uchel. Mae cosmolegwyr yn canolbwyntio ar fudiant cyrff wybrennol a hefyd ar gwestiynau sylfaenol am ffurfiant ac esblygiad y bydysawd megis, y Glec fawr, oedran y bydysawd a thynged y bydysawd.

## Gweler hefyd

* Seryddiaeth
* Astroffiseg
* Nifwl
# Qi

*Am y rhaglen deledu, gweler QI.*

| Qi (Ch'i)
 |
| --- |
|  |
| Enw Tsieinëeg
 |
| Tsieinëeg Traddodiadol
 |  氣  |
| Tsieinëeg Symledig
 |  气  |
|

| Trawslythreniadau
 |
| --- |
| Mandareg
 |
| - Hanyu Pinyin
 | qì
 |
| - Wade–Giles
 | ch'i4 |
| Min
 |
| - Hokkien POJ
 | khì
 |
| Contoneg
 |
| - Jyutping
 | hei3 |

 |
| Enw Japaneg
 |
| Hiragana
 |  き  |
| Kyūjitai
 |  氣  |
| Shinjitai
 |  気  |
|

| Trawslythreniadau
 |
| --- |
| - Hepburn diwygiedig
 | ki
 |

 |
| Enw Corëeg
 |
| Hangul
 |  기  |
| Hanja
 |  氣  |
|

| Trawslythreniadau
 |
| --- |
| - Rhufeinio diwygiedig
 | gi
 |
| - McCune- Reischauer
 | ki
 |

 |
| Enw Thai
 |
| Thai
 |  ชี่  |
| System Trawsgrifio Thai Brenhinol Cyffredinol
 |  Chi  |
| Enw Fietnameg
 |
| Quốc ngữ
 |  khí  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun Tsieinëeg.** Heb rendro cymorth priodol, efallai'r gwelwch farciau cwestiwn, blychau, neu symbolau eraill yn lle arwyddluniau Tsieinëeg.
 |

Yn niwylliant traddodiadol Tsieina, mae qi (Tsieineeg Symledig: 气; Tsieineeg Traddodiadol: 氣; Pinyin Mandarin: *qì*; Wade-Giles: *ch'i*; Jyutping: *hei*; ynganid /ˈtʃiː/ yn Saesneg; [tɕʰi˥˩] ym Mandarin safonol; Coreeg: *gi*; Japaneg: *ki*; Fietnameg: *khí*, ynganiad [xǐ]) yn egwyddor weithredol sy'n rhan hanfodol o bopeth byw.

Fe'i cyfieithir yn aml fel "llif egni," ac mae wedi cael ei gymharu â syniadau'r Gorllewin o *energeia* neu *élan vital* (bywydoliaeth) yn ogystal â'r syniad yogig o *brana*. "Aer," "anadl," neu "nwy" yw'r cyfieithiad llythrennol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Tsieina**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# In ac iang

Y "symbol taichi" (*taijitu*).
Mewn athroniaeth Tsieineaidd, mae **in ac iang** ( / j ɪ n / a / j ɑː ŋ, j æ ŋ / ; Tsieinëeg: 陰陽*,* yn llythrennol "tywyll-golau", "negatif-positif") yn gysyniad o ddeuoliaeth sy'n tarddu o athroniaeth Tsieineaidd hynafol, gan ddisgrifio sut y gall grymoedd sy'n ymddangos yn wahanol neu wrthgyferbyniol fod yn gyflenwol, rhyng-gysylltiedig, ac yn rhyngddibynnol yn y byd naturiol, a sut y gallent ysgogi ei gilydd wrth iddynt gydberthyn i'w gilydd. Mewn cosmoleg Tseiniaidd, mae'r bydysawd yn creu ei hun o anhrefn sylfaenol o egni materol, wedi'i drefnu i mewn i gylchoedd in ac iang a'i ffurfio yn wrthrychau a bywydau. In yw'r egwyddor dderbyngar ac iang yw'r egwyddor weithredol, ac, yn ôl yr athroniaeth hon, maent i'w gweld ym mhob math o newid a gwahaniaeth fel y cylch blynyddol (gaeaf a haf), tirwedd (cysgod sy'n wynebu'r gogledd a disgleirdeb sy'n wynebu'r de), cyplu rhywiol (benyw a gwryw), ffurfio dynion a merched fel cymeriadau, a hanes sociopolitical (anhrefn a threfn).

Mae yna ddeinameg amrywiol mewn cosmoleg Tsieineaidd. Yn y cosmoleg sy'n ymwneud ag in ac iang, qi yw'r egni materol y mae'r bydysawd hwn wedi'i greu ohono. Credir bod trefniant qi yn y gosmoleg hon o Yin a Yang wedi ffurfio llawer o bethau - bodau dynol yn eu plith. Mae llawer o ddeuoliaethau naturiol (fel golau a thywyllwch, tân a dŵr, ehangu a chontractio) yn cael eu hystyried fel arwyddion ffisegol o'r ddeuoliaeth a symbolir gan in ac iang. Mae'r ddeuoliaeth sydd wrth wraidd llawer o ganghennau o clasurol gwyddoniaeth Tseiniaidd ac athroniaeth, yn ogystal â bod yn ganllaw sylfaenol o feddyginiaeth draddodiadol Tseiniaidd, ac yn egwyddor ganolog o wahanol fathau o grefft ymladd ac ymarfer corff Tsieineaidd, fel baguazhang, taijiquan (t'ai chi), a qigong (Chi Kung), yn ogystal ag ymddangos ar dudalennau'r *I Ching*.

## Cyfeiriadau
# Draco (cytser)

Draco|  |
| Enghraifft o: | cytser  |
| Rhan o | hemisffer wybrennol y gogledd  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01pwb\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Draco**. "Draco" yw'r gair Lladin am "ddraig". Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

Lleolir ymhell i'r gogledd yn yr awyr yng nghymdogaeth Seren y Gogledd ac Ursa Minor. Ei gymdogion eraill yw Ursa Major, Boötes, y Corona Borealis, Hercules a Lyra.

Un o'r gwrthrychau mwyaf trawiadol yn Draco yw'r Nifwl Llygad y Gath.

Map yn dangos maint y sêr yn Draco
## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* "Draco", Awyr Dywyll Cymru
# Rhesymu

Defnyddio gallu rheswm i ddod i gasgliadau rhesymegol yw **rhesymu**.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **athroniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gwrthryfel

Ystyr **gwrthryfel** yw pan mae grŵp o bobl yn taro allan yn erbyn trefn eu cymdeithas drwy ddefnyddio trais, fandaleiddio neu fathau eraill o droseddion. Mae gwrthryfeloedd yn aml yn digwydd fel ymateb i ryw broblem yn y gymdeithas. Yn hanesyddol, mae gwrthryfeloedd yn digwydd oherwydd safon byw isel, cyfleusterau gwaith isel, trais gan y llywodraeth, trethi uchel neu brwydrau rhwng gwahanol hilion neu grefyddau.

Mae gwrthryfeloedd yn aml yn cynnwys ymosodion ar adeiladau cyhoeddus neu preifat. Mae delio gyda gwrthryfel yn waith anodd i'r awdurdodau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Aberth

Aberth|  |
| Math | defod, aberth  |
| Yn cynnwys | qurban  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ksxc  |
| Thesawrws y BNCF | 1276  |
| Quora | Sacrifice  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Aberth
Arfer neu ddefod grefyddol yw **aberth** sydd yn cynnig bywyd anifail neu fod dynol i dduw neu fod goruwchnaturiol arall er sefydlu, cynnal, neu adfer perthynas rhwng yr addolwr a'r drefn sanctaidd. Prif ddiben aberth yw gwneud iawn ac heddychu'r bod goruwchnaturiol. Defnyddir ebyrth i ddibenion eraill, sef i gadarnhau cyfamod, i ddatgan diolchgarwch, ac fel erfyniad am drugaredd.

Ymarferai ebyrth gan grefyddau ar draws y byd ac ers cyfnod boreuaf y ddynolryw. Yn gyffredin caiff aberth anifail ei wneud trwy dywallt ei waed, a'i losgi ar allor.

Gelwir defod debyg sydd yn cynnig gwrthrychau megis bwyd neu wneuthurbethau, fel rheol heb eu dinistrio, yn **offrwm**.

## Crefydd Groeg yr henfyd

Golygfa o losgaberth ar lestr gwin Groegaidd, tua 430–425 CC.
Mae hanesion boreuaf Groeg yn llawn o enghreifftiau o ebyrth gwaedlyd, ac ymhellach hefyd, o aberthau dynol. Mae'r chwedl am Iphigenia yn cael ei haberthu gan ei thad, i ddyhuddo digofiant Artemis, yn ddangosiad amlwg fod pwrcasu bywyd ag aberth yn unol â syniadau'r Groegiaid. Nid yw eu hanes yn amddifad o esiamplau credadwy o ebyrth dynol. Aberthodd Themistocles, o flaen Brwydr Salamis, rai o'r Persiaid, i Dionysos.

Aberthau o anifeiliaid oedd y rhai lluosocaf yn oes y Groegiaid. Yr arferiad cyffredin yn yr oesoedd cynnar oedd llosgi'r holl anifail, ac oddi wrth y gair hwn y cymerir y gair *holocost* (llosgaberth), am aberthau a lwyr losgid ar yr allor. Ond yr arferiad mewn oesoedd diweddarach, fel y gwelir yn arwrgerddi Homeros, oedd llosgi'r coesau mewn braster a rhyw rannau o'r perfeddion, a gwledda ar y gweddill. Tybient fod y duwiau yn ymhyfrydu yn y mwg a esynai oddi ar yr allor, a bod effeithiolrwydd yr aberth yn ymddibynnu ar nifer yr anifeiliaid a offrymid. Felly, arferiad cyffredin oedd aberthu cant o ychain ar unwaith, a gelwid aberth felly yn *hecatomb*. Ni chyfyngwyd yr enw at y nifer, ond rhoddwyd ef ar bob aberth o bwysigrwydd mwy na chyffredin.

Ym mytholeg Roeg, darlunir Iau fel wedi ei ddigio am fod Promethëws wedi cadw'r gorau o'r anifail yn ymborth, yn lle llosgi'r cyfan ar yr allor.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
# Ymerodres Shōken

| Ymerodres Shōken |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 9 Mai 1849  Heian-kyō  |
| Bu farw | 9 Ebrill 1914  Fila Ymerodrol Numazu  |
| Dinasyddiaeth | Japan  |
| Galwedigaeth | ymerodres Gydweddog  |
| Swydd | Empress of Japan  |
| Tad | Ichijō Tadaka  |
| Mam | Niihata Tamiko  |
| Priod | Ymerawdwr Meiji  |
| Llinach | Llys Ymerodrol Japan  |
| Gwobr/au | Urdd Brenhingyff Chakri, Urdd y Frenhines Maria Luisa, Urdd y Goron Werthfawr, Dosbarth 1af  |

Yr **Ymerodres Shōken** (hefyd **Masako Ichijō**; 9 Mai 1849 – 9 Ebrill 1914) oedd gwraig yr Ymerawdwr Meiji o Japan a'r cymar imperialaidd cyntaf i dderbyn y teitl *nyōgō a kōgō* (yn llythrennol, gwraig yr ymerawdwr, wedi'i chyfieithu fel "consort yr ymerodres"). Roedd hi'n adnabyddus am ei chefnogaeth i waith elusennol ac addysg merched yn ystod y rhyfel cyntaf rhwng Tsieina a Japan.

Ganwyd hi yn Heian-kyō yn 1849 a bu farw yn Fila Ymerodrol Numazu yn 1914. Roedd hi'n blentyn i Ichijō Tadaka a Niihata Tamiko.

## Gwobrau

Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i'r Ymerodres Shōken yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

- Urdd Brenhingyff Chakri
 - Urdd y Frenhines Maria Luisa
 - Urdd y Goron Werthfawr, Dosbarth 1af

## Cyfeiriadau
# Dilema

Problem neu gyfyng-gyngor sy'n cynnig dau ddewis ac nid yr un ohonynt yn ddymunol yw **dilema**. Yn rhesymeg, ffurf ar y casgliad yw'r dilema sy'n cynnwys dau brif ragosodiad tybiedig ac un is-ragosodiad digysylltiol. Yn ôl iaith symbolaidd rhesymeg, ffurf dadl y dilema yw: A ⊃ C, B ⊃ C, A ∨ B, felly C.

Defnyddir y term yn rhethregol i ddisgrifio sefyllfa nad yw'n caniatáu dewis ond rhwng dau ddrwg, ac ymddangosir yr ystyr hon mewn amryw o feysydd yn enwedig yng nghyd-destun damcaniaeth gemau a moeseg. Fel techneg lenyddol, gosodir dilema i nodi brwydr foesol y cymeriad: mae'n rhaid iddo ddewis rhwng y da a'r drwg, ond gall ganlyniadau'r dewis drwg fod yn ddymunol neu ganlyniadau'r dewis da fod yn annymunol. Ymresymiad gwallus yw'r ffug-ddilema, sy'n awgrymu deuoliaeth lle nad oes un yn bod ac yn anwybyddu posibiliadau eraill.

## Cyfeiriadau
# Ysgol y wladwriaeth

Ysgol y wladwriaeth| Enghraifft o: | math o sefydliad addysgol  |
| Math | sefydliad addysgiadol cyhoeddus, ysgol, sefydliad addysgol  |
| Y gwrthwyneb | ysgol breifat  |
| Rhan o | public education  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02dk5q  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Defnyddir y term **ysgol y wladwraeth** neu **ysgol wladol** yn Awstralia, Seland Newydd, a'r Deyrnas Unedig i wahaniaethu rhwng ysgolion sy'n cael eu cyllido gan y llywodraeth ac ysgolion fonedd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*