# Gramadeg y Llydaweg

Iaith Geltaidd yn nheulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r **Llydaweg**. Mae'n tarddu o'r Frythoneg fel ei chwaer-ieithoedd, Cernyweg a'r Gymraeg, ac mae ei gramadeg yn debyg i ramadeg yr ieithoedd hyn. Fel y rhan fwyaf o ieithoedd Indo-Ewropeaidd, mae ganddi genedl enw, rhif gramadegol, banodau a ffurfdroadau. Yn debyg i'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae ganddi enwau gwrywaidd a benywiadd, ffurfiau amhersonol y ferf, treigladau, system o rifau ugeiniol ac arddodiaid sydd yn cael eu rhedeg; ac fel yr ieithoedd Brythonaidd, mae ganddi rif torfol–unigolynnol. Yn wahanol i'r ieithoedd Celtaidd eraill, defnyddia'r Llydaweg fanodau amhenodol ac mae'r Ffrangeg wedi dyladwadu ar yr iaith.

## Enwau

### Cenedl

Fel yn y Gymraeg a llawer o ieithoedd Ewropeaidd eraill, mae gan Lydaweg genedl enw: gwrywaidd (*gourel*) a benywaidd (*gwregel*). Mae'r genedl ddi-ryw (*nepreizh*), a oedd yn bodoli yn y Frythoneg, yn goroesi mewn ychydig o eiriau, megis *tra* "peth", sydd yn cael ei dreiglo ac yn sbarduno treiglo yn union fel enw benywaidd ond ym mhob ffordd arall yn ymddwyn fel enw gwrywaidd.

Nid oes modd darogan cenedl enw yn Llydaweg a gall y genedl newid fesul tafodiaith. Serch hynny, mae grwpiau semantig o eiriau yn tueddu i berthyn i genedl benodol. Er enghraifft, benywaidd yw enwau gwledydd a dinasoedd, fel yn y Gymraeg, tra bo rhaniadau amser yn wrywaidd. Mae rhai ôl-ddodiad yn perthyn i genedl benodol hefyd:

* Ôl-ddodiaid gwrywaidd: *-ach* , *-adur* , *-aj* , *-er* , *-lec'h* , *-our* , *-ti* , *-va*
* Ôl-ddodiaid benywaidd: *-eg* , *-ell* , *-enn* (gweler "unigolynnol" isod), *-enti* , *-er* , *-ez* , *-ezh* , *-ezon* , *-i* .

### Rhif

Gall enwau fodoli mewn hyd at bedwar rif: torfol / unigolynnol (gweler isod) neu unigol / lluosog. Llunnir y rhan fwyaf o luosogion drwy ôl-ddodi *-ed* ar enwau byw ac *-(i)où* ar enwau anfyw, er enghraifft, *Breton* ‘Llydäwr’ i *Bretoned* ‘Llydaw-wyr’, *levr* ‘llyfr’ i *levroù* ‘llyfrau’, ond mae rhai enwau sy'n cyfeirio at bobl yn cymryd *-où*, megis *test* ‘tyst’ i *testoù* ‘tystion’. Ceir ôl-ddodiaid lluosog eraill, e.e. *Saoz* ‘Sais’ i *Saozaon* ‘Saeson’, *ti* ‘tŷ’ i *tiez* ‘tai’. Mae ychydig o luosogion wedi eu creu drwy affeithiad fel yn y Gymraeg, fel *kastell* ‘castell’ i *kestell* ‘cestyll’, *maen* ‘carreg’ i *mein* ‘cerrig’, drwy affeithio ac ôl-ddodi'r llafariaid, fel *bran* ‘brân’ i *brini* ‘brain’, *gad* ‘ysgyfarnog’ i *gedon* ‘ysgyfarnogod’ a cheir ffurfiau afreolaidd hefyd, fel *den* ‘dyn’ i *tud* ‘pobl’, *ki* ‘ci’ i naill ai *kon* neu *chas* ‘cŵn’.

Yn ogystal â'r lluosogion arferol, dengys rhai rhannau'r corff olion y rhif deuol sy'n rhagddodi *daou-* ‘deu-’ neu *di(v)-* ‘dwy-’ i enw. Er enghraifft, ceir *lagad* ‘llygad’ sydd â ffurf luosog, sef *lagadoù* ‘llygaid’ ond hefyd ffurf ddeuol, sef *daoulagad* ‘y ddau lygad, pâr o lygaid’. Gall fod ffurf luosog ychwanegol ar ffurf ddeuol wedyn, e.e. *daoulagadoù* ‘parau o lygaid’.

### Unigolyn

Nodwedd unigryw ac anghyffredin yn yr ieithoedd Brythonig yw'r ffurf unigolynnol a ffurfir yn Llydaweg gan yr ôl-ddodiad *-enn* ‘-yn, -en’. Fel yn y Gymraeg, tra bo'r enw torfol *gwez* ‘coed, prennau, gwŷdd’, h.y. yn dynodi grŵp neu gasgliad, mae'r ffurf unigolynnol *gwezenn* yn golygu ‘coeden, pren, gwydden’. Yn wahanol i'r Gymraeg, gellir hyd yn oed creu lluosog rhifadwy o'r unigolyn (*gwezenn*), sef *gwezennoù*, i olygu ‘nifer o goed, prennau’.

### Bachigyn

Mae'r Llydaweg yn ffurfio bachigion drwy gymorth yr ôl-ddodiad *-ig* ac ffurfir eu lluosogion drwy ddyddyblu'r ôl-ddodiad *-où*, e.e. *prad* ‘dôl’ > *pradig* ‘dôl fach’ > *prad**ou**ig**où ‘dolydd bach’ (gwrthgyferbynier y lluosog anfachigol *pradoù* ‘dolydd’).

## Banodau

Yn Llydaweg, ceir banodau pendodol ac amhenodol. Mae hyn yn wahanol i'r ieithoedd Celtaidd eraill sydd heb fanodau amhenodol. *An* yw ffurf y fannod benodol o flaen cytseiniaid deintiol, llafariaid ac h dawel, er enghraifft *an tan* "y tân", *al* yw hi o flaen l, er enghraifft al logodenn "y llygoden" ac ar yw hi ym mhob achos arall, er enghraifft *ar gador* "y gadair". Mae'r fannod amhenodol, sydd yn deillio o'r rhifolyn un "un", yn dilyn yr un patrwm a'r fannod benodol o ran cytseiniaid olaf, er enghraifft, *un tan* "tân", *ul logodenn* "llygoden", *ur gador* "cadair".

Gellir cywasgu'r fannod benodol ar ôl rhai arddodiaid, er enghraifft, *e* "yn" + *an* i *en* "yn y".

## Ansoddeiriau

Gellir cymharu ansoddeiriau yn y radd gymharol ag *-oc'h* ‘-ach’ a'r radd eithaf ag *-añ* ‘-af’. Fel yn y Gymraeg, mae'r ôl-ddodiaid hyn yn peri treiglad caled i gytsain flaenorol ansoddair. Enghreifftiau o ansoddeiriau afreolaidd yw *mat* ‘da’ a *drouk* ‘drwg’ yn y tabl isod.

| cysefin
 | cymharol
 | eithaf
 |
| --- | --- | --- |
| *bras* ‘mawr’
 | *brasoc'h* ‘mwy’
 | *brasañ* ‘mwyaf’
 |
| *gleb* ‘gwlyb’
 | *glepoc'h* ‘gwlypach’
 | *glepañ* ‘gwlypaf’
 |
| *ruz* ‘coch’
 | *rusoc'h* ‘cochach’
 | *rusañ* ‘cochaf’
 |
| *mat* ‘da’
 | *gwell(oc'h)* ‘gwell’
 | *gwellañ* ‘gorau’
 |
| *drouk* ‘drwg’
 | *droukoc'h*, *gwashoc'h* ‘gwaeth’
 | *droukañ*, *gwashañ* ‘gwaethaf’
 |

Yn ogystal â'r ffurfiau uchod, mae gan rai ansoddeiriau ffurfiau yn y radd gyfartal, er enghraifft, *kement* ‘cymaint’, *koulz* ‘cystal’, *ken gwazh* ‘cynddrwg’. Crëir ffurfiau cyfartal mwy rheolaidd â *ken* ‘cyn … -ed, mor … â’, e.e. *ken gleb* ‘cyn wlyped’, *ken drouk* ‘cynddrwg’. Mae gan y Llydaweg radd ebychiadol ag *-at* hefyd, e.e., *brasat* ‘dyna fawr!’, *glepat* ‘mor gwlyb!’, *gwellat* ‘dyna dda!’, ond mae hon yn anarferedig ac eithrio mewn rhai ymadroddion er hynny.

Mae gan ansoddeiriau ffurfiau bachigol ag *-ik* ‘-ig’ hefyd, e.e., *bihanik* ‘bychan bach’ o *bihan* ‘bach’ a *brazik* o *bras* ‘mawr’.

## Adferfau

Nid yw adferfau yn ffurfdroi yn Llydaweg. Gellir llunio adferfau o ansoddeiriau drwy ddefnyddio *ez'* , er enghraifft, *ez' leal* "yn deyrngar" o *leal* "teryngar".

## Arddodiaid

Yn union fel mewn ieithoedd Celtaidd eraill, arddodiaid syml a chyfansawdd sydd gan y Llydaweg, a gall eu ffurfdroadau ddangos y person, y rhif a'r genedl. Yn hanesyddol, mae arddodiaid rhediadol sy'n deillio o gywasgiad o arddodiad a rhagenw personol.

Yn gyffredinol, gellir rhannu ffurfdroadau arddodiaid syml yn ddau grŵp yn ôl eu hôl-ddodiaid. Gall bôn y trydydd person fod ychydig yn wahanol i fôn y personau eraill megis yn Gymraeg. Dengys yr arddodiaid hyn genedl yn y trydydd person unigol. Yn wahanol i arddodiaid tebyg yn Gymraeg, nid yw'r ffurfdroadau hyn yn cael eu defnyddio â rhagenw dilynol ac mae gan arddodiaid Llydaweg ffurfiau amhersonol hefyd.

|  | ag *i* | ag *o* |
| --- | --- | --- |
| **cysefin** | gant ‘gyda, efo’
 | war ‘ar’
 |
| **1 un.** | *ganin* ‘gyda fi’
 | *warnon* ‘arnaf’
 |
| **2 un.** | *ganit* ‘gyda ti’
 | *warnout* ‘arnat’
 |
| **3 un. gwryaidd** | *gantañ* ‘gydag ef’
 | *warnañ* ‘arno’
 |
| **3 un. benywaidd** | *ganti* ‘gyda hi’
 | *warni* ‘arni’
 |
| **1 ll.** | ganimp ‘gyda ni’
 | *warnomp* ‘arnom’
 |
| **2 ll.** | *ganeoc'h* ‘gyda chi’
 | *warnoc'h* ‘arnoch’
 |
| **3 ll.** | *ganto*, *gante* ‘gyda nhw’
 | *warno* ‘arnynt’
 |
| **amhersonol** | *ganeor* ‘gydag un/rhywun’
 | *warnor* ‘am un/rywun’
 |

Nid yw rhai arddodiaid syml yn rhedeg, megis *eus* a *deus* ‘o’, *kent* ‘cyn’ a *goude* ‘ar ôl / wedi’.

Mae arddodiaid cyfansawdd yn rhedeg drwy ryngosod rhagenwau meddiannol rhwng yr elfen arddodiadol a'r elfen enwol. Mae hyn yn union fel arddodiaid cyfansawdd Cymraeg ac fel yn y Gymraeg, gall rhagenw meddiannol sbarduno treiglad.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **cysefin** | diwar-benn ‘ynghylch, ynglŷn â’
 | e-kichen ‘yn yml’
 |
| **1 un.** | *diwar ma fenn* ‘yn fy nghylch’
 | *em c'hichen* ‘yn fy ymyl’
 |
| **2 un.** | *diwar da benn* ‘yn dy gylch’
 | *ez kichen* ‘yn dy ymyl’
 |
| **3 un. gwryaidd** | *diwar e benn* ‘yn ei gylch’
 | *en e gichen* ‘yn ei ymyl’
 |
| **3 un. benywaidd** | *diwar he fenn* ‘yn ei chylch’
 | *en he c'hichen* ‘yn ei hymyl’
 |
| **1 ll.** | *diwar hor penn* ‘yn ein cylch’
 | *en hor c'hichen* ‘yn ein hymyl’
 |
| **2 ll.** | *diwar ho penn* ‘yn eich cylch’
 | *evidoc'h* ‘yn eich ymyl’
 |
| **3 ll.** | *diwar o fenn* ‘yn eu cylch’
 | *en o c'hichen* ‘yn eu hymyl’
 |
| **amhersonol** | *diwar ar penn* ‘ynghylch un/rhywun’
 | *er c'hichen* ‘yn ymyl un/rhywun’
 |

## Cysyllteiriau

Fel yn Gymraeg, mae gan rai cysyllteiriau ffurfiau gwahanol a ddefnyddir o flaen cytsain a llafariaid, megis *ha* "a" a *hag* "ac" a *na* "na" a *nag* "nag". Fel rheol, dilynir cysylltiad gan y geiryn *e* o flaen berf, er enghraifft, *hag e kouezhas* "ac fe syrthiodd", *peogwir e varvas* "oherwydd iddo syrthio", er nad yw hyn yn wir am *ma* "y, os", *mar* "os", *pa* "os, pan, oherwydd".

## Rhagenwau

### Personol

Gall rhagenwau personol fod yn annibynnol neu'n ddibynnol (naill ai blaen neu ôl). Mae gan ragenwau annibynnol yr un dosbarthiad ag ymadrodd enw llawn a gallant fod yn oddrychau, yn wrthrychau neu'n wrthrychau arddodiadol. Mae rhagenwau ôl yn tueddu i ddilyn berfau terfynol, enwau neu arddodiaid rhediadol. Mae rhagenwau blaen yn gweithredu fel rhagenwau gwrthrychol o flaen ymadroddion berfol ac fel banodolion meddiannol o flaen ymadroddion enwol.

|  | annibynnol
 | dibynnol ôl
 | dibynnol blaen
 | periffrastig
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Person cyntaf unigol** | *me* | *me* | *ma, am (’m)* | ac'hanon |
| **2 un.** | *te* | *te* | *az’ (’z’), da* | ac'hanout |
| **3 un. gwryaidd** | *eñ* | *eñ* | *e* | anezhañ |
| **3 un. benywaidd** | *hi* | *hi* | *he* | anezhi |
| **Person cyntaf lluosog** | *ni* | *ni* | *hon, hol, hor* | ac'hanomp |
| **2 ll.** | *c'hwi* | *hu, c'hwi* | *ho, hoc'h* | ac'hanoc'h |
| **3 ll.** | *int* | *i, int* | *o* | anezho |

Fel *chi* yn y Gymraeg a *vous* yn y Ffrangeg, defnyddir rhagenw lluosog yr ail berson i'r unigol i ddangos parch. Er hynny, mae rhan fawr o ganolbarth Llydaw wedi colli *c'hwi* ‘chi’ yn gyfan gwbl ac yn defnyddio *te* ‘ti’ yn y lluosog hefyd, felly dim ond un gair sydd ganddynt yn debyg i *you* yn Saesneg. Mae'r defnydd o'r aralleiriad arddodiadol yn fwy cyfyngedig. Maent yn tarddu o ffurfdroi'r arddodiad cyfrannol *a* ‘o’ a gallant weithredu fel rhagenw gwrthrychol, er enghraifft, *E kêr e welas Yannig **anezho ‘Yn y dref gwelodd Yannig **nhw**’, yn fwy llythrennol ‘Yn y dref gwelodd Yannig **ohonyn nhw**’, ac weithiau maent yn gweithredu fel goddrychau (gyda berfau cyflawn, negyddol fel arfer).

### Dangosol

Mae gan y rhagenwau dangosol dair gradd o bellter (neu agosrwydd) yn ogystal â chenedl a rhif.

|  | unigol gwrywaidd
 | unigol benywaidd
 | lluosog cyffredin
 |
| --- | --- | --- | --- |
| agosaf: agos at y siaradwr
 | *hemañ* ‘hwn’
 | *houmañ* ‘hon’
 | *ar re-mañ* ‘y rhain’
 |
| canol: agos y gwrandäwr
 | *hennezh* ‘hwnna’
 | *hounnezh* ‘honna’
 | *ar re-se* ‘y rheina’
 |
| pellaf: pell o'r siaradwr a gwrandäwr
 | *henhont* ‘hwnnw’
 | *hounhont* ‘honno’
 | *ar re-hont* ‘y rheini’
 |

Gogwyddeiriau sy'n dilyn y pen yw'r banodolion dangosol ac fe'u defnyddir â'r fannod benodol.

|  | gogwyddair
 | enghraifft
 |
| --- | --- | --- |
| agosaf: agos at y siaradwr
 | *-mañ* ‘yma’
 | *ar stêr-mañ* ‘yr afon yma’
 |
| canol: agos y gwrandäwr
 | *-se* ‘yna’
 | *an ti bihan-se* ‘y tŷ bach yna’
 |
| pellaf: pell o'r siaradwr a gwrandäwr
 | *-hont* ‘acw’
 | *al lent-hont* ‘y llyn acw’
 |

### Amhendant

Gall rhagenwau amhendant fod yn gadarnhaol, fel *re* ‘rhai’ a *holl* ‘holl’ a negyddol, fel *netra* ‘dim byd’ a *neblec'h* ‘unman, unlle’, a gellir ei ragflaenu gan fanodolyn, e.e. *an re* ‘y rhai’ a *da re* ‘dy rai’.

## Berfau

### Rhediadau rheolaidd

Gellir rhedeg berfau Llydaweg i ddangos modd, agwedd, amser, person a rhif drwy ychwanegu ôl-ddodiaid at fôn y ferf, fel y gwelir yn y tabl hwn.

|  | Mynegol
 | Amodol
 | Gorchmynnol
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Presennol
 | Amherffaith
 | Gorffennol
 | Dyfodol
 | Presennol
 | Amherffaith
 |
| **Person cyntaf unigol** | *-an* | *-en* | *-is* | *-in* | *-fen* | *-jen* | dim ffurf
 |
| **Ail berson unigol** | *-ez* | *-es* | *-jout* | *-i* | *-fes* | *-jes* | dim terfyniad
 |
| **Trydydd person unigol** | dim terfyniad
 | *-e* | *-as* | *-o* | *-fe* | *-je* | *-et* |
| **Person cyntaf lluosog** | *-omp* | *-emp* | *-jomp* | *-imp* | *-femp* | *-jemp* | *-omp* |
| **Ail berson lluosog** | *-it* | *-ec'h* | *-joc'h* | *-ot* | *-fec'h* | *-jec'h* | *-it* |
| **Trydydd person lluosog** | *-ont* | *-ent* | *-jont* | *-int* | *-fent* | *-jent* | *-ent* |
| **Amhersonol** | *-er* | *-ed* | *-jod* | *-or* | *-fed* | *-jed* | dim ffurf
 |

Ffurfir y berfenw ag ôl-ddodiaid eraill. Ymhlith y rhai mwyaf cyffredin, mae:

* *-out* mewn *lavarout* ‘dweud’, *gallout* ‘gallu’, *klevout* ‘clywed, teimlo’
* *-añ* mewn *evañ* ‘yfed’, *gwiskañ* ‘gwisgo’, *skrivañ* ‘ysgrifennu’
* *-iñ* mewn *debriñ* ‘bwyta’, *deskiñ* ‘dysgu’, *reiñ* ‘rhoi’

Defnyddia rhai berfau eraill y bôn heb derfyniad fel y berfenw, er enghraifft, *gortoz* "aros", *lenn* "darllen", *kompren* "deall".

Mae gan ferfau hefyd rangymeriad gorffennol a ffurfir ag ôl-ddodiad a rhangymeriad presennol sef y geiryn *o* o flaen y berfenw, sydd yn sbarduno treiglad cymysg.

Mae'r rhan fwyaf o ferfau yn rhai rheolaidd ac nid ydynt yn amrywio ryw lawer yn eu patrymau. Dengys y tabl hwn enghraifft o'r ferf reolaidd *debriñ* "bwyta" (bôn *debr-* ).

|  | Mynegol
 | Amodol
 | Gorchmynnol
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Presennol
 | Amherffaith
 | Gorffennol
 | Dyfodol
 | Presennol
 | Amherffaith
 |
| 1u
 | *debran* | *debren* | *debris* | *debrin* | *debrfen* | *debrjen* | Dim ffurf
 |
| 2u
 | *debrez* | *debres* | *debrjout* | *debri* | *debrfes* | *debrjes* | *debr* |
| 3u
 | *debr* | *debre* | *debras* | *debro* | *debrfe* | *debrje* | *debret* |
| 1ll
 | *debromp* | *debremp* | *debrjomp* | *debrimp* | *debrfemp* | *debrjemp* | *debromp* |
| 2ll
 | *debrit* | *debrec'h* | *debrjoc'h* | *debrot* | *debrfec'h* | *debrjec'h* | *debrit* |
| 3ll
 | *debront* | *debrent* | *debrjont* | *debrint* | *debrfent* | *debrjent* | *debrent* |
| amhers.
 | *debrer* | *debred* | *debrjod* | *debror* | *debrfed* | *debrjed* | Dim ffurf
 |

| Berfenw
 | **Rhangymeriad presennol** | **Rhangymeriad gorffennol** |
| --- | --- | --- |
| *debriñ* | *o tebriñ* | *debret* |

### Ffurfdroi afreolaidd

Mae ambell ferf gyffredin yn afreolaidd, gan gynnwys *ober* "gwneud".

|  | Mynegol
 | Amodol
 | Gorchmynnol
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Presennol
 | Amherffaith
 | Gorffennol
 | Dyfodol
 | Presennol
 | Amherffaith
 |
| 1u
 | *gran* | *graen* | *gris* | *grin* | *grafen* | *grajen* | Dim ffurf
 |
| 2u
 | *grez* | *graes* | *grejout* | *gri* | *grafes* | *grajes* | *gra* |
| 3u
 | *gra* | *grae* | *greas* | *gray, graio* | *grafe* | *graje* | *graet* |
| 1ll
 | *greomp* | *graemp* | *grejomp* | *graimp* | *grafemp* | *grajemp* | *greomp* |
| 2ll
 | *grit* | *graec'h* | *grejoc'h* | *greot* | *grafec'h* | *grajec'h* | *grit* |
| 3ll
 | *greont* | *graent* | *grejont* | *graint* | *grafent* | *grajent* | *graent* |
| amhers.
 | *greer* | *graed* | *grejod* | *greor* | *grafed* | *grajed* | Dim ffurf
 |

| Berfenw
 | **Rhangymeriad presennol** | **Rhangymeriadgorffennol** |
| --- | --- | --- |
| *ober, gober* | *oc'h ober* | *graet* |

Mae *mond* "mynd" yn afreolaidd.

|  | Mynegol
 | Amodol
 | Gorchmynnol
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Presennol
 | Amherffaith
 | Gorffennol
 | Dyfodol
 | Presennol
 | Amherffaith
 |
| 1u
 | *an* | *aen* | *is* | *in* | *afen* | *ajen* | Dim ffurf
 |
| 2u
 | *ez* | *aes* | *ejout* | *i* | *afes* | *ajes* | *a, kae* |
| 3u
 | *a, ya* | *ae, yae* | *eas, yeas* | *ay, aio, yelo* | *afe, yafe* | *aje, yaje* | *aet* |
| 1ll
 | *eomp* | *aemp* | *ejomp* | *aimp* | *afemp* | *ajemp* | *eomp, demp* |
| 2ll
 | *it* | *aec'h* | *ejoc'h* | *eot* | *afec'h* | *ajec'h* | *it, kit* |
| 3ll
 | *eont* | *aent* | *ejont* | *aint* | *afent* | *ajent* | *aent* |
| amhers.
 | *eer* | *aed* | *ejod* | *eor* | *afed* | *ajed* | Dim ffurf
 |

| Berfenw
 | **Rhangymeriad presennol** | **Rhangymeriadgorffennol** |
| --- | --- | --- |
| *mont* | *o vont* | *aet* |

Mae *gouzout* "gwybod" hefyd yn afreolaidd. Yn ogystal â'r ffurfiau isod, mae ganddo nifer o fonau amrywiol posibl eraill.

|  | Mynegol
 | Amodol
 | Gorchmynnol
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Presennol
 | Amherffaith
 | Gorffennol
 | Dyfodol
 | Presennol
 | Amherffaith
 |
| 1u
 | *gouzon* | *gouien* | *gouezis* | *gouezin* | *goufen* | *gouijen* | Dim ffurf
 |
| 2u
 | *gouzout* | *gouies* | *gouejout* | *gouezi* | *goufes* | *gouijes* | *gouez* |
| 3u
 | *gour* | *gouie* | *gouezas* | *gouezo* | *goufe* | *gouije* | *gouezet* |
| 1ll
 | *gouzomp* | *gouiemp* | *gouejomp* | *gouezimp* | *goufemp* | *gouijemp* | *gouezomp* |
| 2ll
 | *gouzont* | *gouiec'h* | *gouejoc'h* | *gouezot* | *goufec'h* | *gouijec'h* | *gouezit* |
| 3ll
 | *gouzont* | *gouient* | *gouejont* | *gouezint* | *goufent* | *gouijent* | *gouezent* |
| amhers.
 | *gouzer* | *gouied* | *gouejod* | *gouezor* | *goufed* | *gouijed* | Dim ffurf
 |

| Berfenw
 | **Rhangymeriad presennol** | **Rhangymeriadgorffennol** |
| --- | --- | --- |
| *gouzout* | *o c'houzout* | *gouezet* |

|  | Mynegol
 | Amodol
 | Gorfodol
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Presennol
 | Presennol (lleoliadol)
 | Presennol (arferiadol)
 | Dyfodol
 | Amherffaith
 | Amherffaith (lleoliadol)
 | Amherffaith (arferiadol)
 | Gorffennol
 | Presennol
 | Amherffaith
 |
| 1u
 | *on* | *emaon* | *bezan* | *bin, bezin* | *oan* | *edon* | *bezen* | *boen* | *befen, ben* | *bijen* | Dim ffurf
 |
| 2u
 | *out* | *emaout* | *bezez* | *bi, bezi* | *oas* | *edos* | *bezes* | *boes* | *befes, bes* | *bijes* | *bez* |
| 3u
 |  | *emañ* | *bez* | *bo, bezo* | *oa* | *edo* | *beze* | *boe* | *befe, be* | *bije* | *bezet* |
| 1ll
 | *omp* | *emaomp* | *bezomp* | *bimp, bezimp* | *oamp* | *edomp* | *bezemp* | *boemp* | *befemp, bemp* | *bijemp* | *bezomp* |
| 2ll
 | *oc'h* | *emaoc'h* | *bezit* | *biot, bioc'h* | *oac'h* | *edoc'h* | *bezec'h* | *boec'h* | *befec'h, bec'h* | *bijec'h* | *bezit* |
| 3ll
 | *int* | *emaint* | *bezont* | *bent, bezint* | *oant* | *edont* | *bezent* | *boent* | *befent, bent* | *bijent* | *bezent* |
| amhers.
 | *oar, eur* | *emeur* | *bezer* | *bior* | *oad* | *edod* | *bezed* | *boed* | *befed* | *bijed* | Dim ffurf
 |

| Berfenw
 | **Rhangymeriad presennol** | **Rhangymeriadgorffennol** |
| --- | --- | --- |
| *bezañ,* hŷn: *bout, bezout* | *o vezañ* | *bet* |

Berf afreolaidd gyffredin arall yw *eus* "bod â", sy'n cyfuno nodwr person a ffurf amser. Yn hanesyddol, mae *eus* yn deillio o *bezañ* ac er nad oedd datblygiad tebyg yn y Gymraeg, gwelir yr un peth yng Nghernyweg.

|  | Mynegol
 | Amodol
 |
| --- | --- | --- |
| Presennol
 | Presennol (arferiadol)
 | Dyfodol
 | Amherffaith
 | Amherffaith (arferiadol)
 | Gorffennol
 | Presennol
 | Amherffaith
 |
| 1u
 | *am eus, meus* | *am bez, mez* | *am bo, mo, am vezo* | *am boa, moa* | *am boa, moa* | *am boe, moe* | *am bije, mije* | *am befe, mefe* |
| 2u
 | *az peus, ac'h eus, teus* | *az pez, pez* | *az po, to, az pezo* | *az poa, toa* | *az poa, toa* | *az poe, toe* | *az pije, tije* | *az pefe, tefe* |
| 3u
 | *en deus, neus* | *en devez, nez* | *en devo, no, en devezo* | *en doa, noa* | *en devoa, noa* | *en devoe, noe* | *en devije, nije* | *en devefe, nefe* |
| 1ll
 | *he deus, neus* | *he devez, dez* | *he devo, do, he devezo* | *he doa, doa* | *he devoa, doa* | *he devoe, doe* | *he devije, dije* | *he devefe, defe* |
| 2ll
 | *hon neus, oneus* | *hor bez, obez* | *hor bo, obo, hor bezo* | *hor boa, oboa* | *hor boa, oboa* | *hor boe, boe* | *hor bije, obije* | *hor befe, obefe* |
| 3ll
 | *hoc'h eus, peus* | *ho pez, pez* | *ho po, po, ho pezo* | *ho poa, poa* | *ho poa, poa* | *ho poe, poe* | *ho pije, pije* | *ho pefe, pefe* |
| amhers.
 | *o deus, deus* | *o devez, dez* | *o devo, do, o devezo* | *o doa, doa* | *o devoa, doa* | *o devoe, doe* | *o devije, dije* | *o devefe, defe* |

| Berfenw
 | **Rhangymeriad presennol** |
| --- | --- |
| *endevout* neu *kaout* | *o kaout* |

### Ffurfiau cwmpasog

Gellir defnyddio *ober*, *bezañ* ac *eus* fel berfau cynorthwyol.

Yn y presennol, mae Llydaweg (fel Cernyweg a Gwyddeleg ond yn wahanol i'r ieithoedd Geltaidd eraill) yn gwahaniaethu rhwng y presennol syml a'r presennol cyfredol. Ffurfir y presennol syml drwy naill ai rhedeg y ferf (ffurf gryno) neu ddefnyddio'r berfenw â phresennol *ober* ‘gwneud’ (ffurf gwmpasog), e.e. *Dour a **evan** bemdez* neu Evañ** a **ran** dour bemdez* ‘Dw i'n yfed dŵr bob dydd’. Mae'r presennol cyfredol, ar y llaw arall, yn cael ei ffurfio â phresennol lleoliadol *bezañ* gyda rhangymeriad presennol (*o(c'h)* + tr. cymysg + berfenw). Yn ogystal â'r ddau wahaniaeth agweddol hyn, mae gan Lydaweg bresennol arferiadol sy'n defnyddio presennol arferiadol *bezañ* (*emañ*, *edo*, ayb.) a'r rhangymeriad presennol; e.e. *Edo o vervel* ‘Roedd e'n marw’.

Y perffaith, sy'n cyfuno'r rhangymeriad gorffennol â naill ai *endevout* neu *bezañ*, yw'r ffurf arferol i fynegi'r amser gorffennol, a'r gorffennol cryno wedi'u cyfyngu i'r iaith lenyddol. Mae'r dewis rhwng *eus* a *bezañ* yn dibynnu ar a yw'r rhangymeriad gorffennol yn deillio o ferf gyflawn (*eus*) neu anghyflawn (*bezañ*), sydd yn debyg i *passé composé* y Ffrangeg. Er enghraifft, mae *kavout* "darganfod" yn cymryd *endevout* i roi *kavet en deus* "mae wedi darganfod" tra bo *kouezhañ* "cwympo" yn cymryd *bezañ* i roi *kouezhet eo* "mae wedi cwympo".

### Negyddu

Mae berfau cyfyngedig yn cael eu negyddu drwy osod y ddau eiryn negyddol *ne ... ket* y naill ochr i'r brif ferf, e.e. ne** skrivan **ket ‘dydw i ddim yn ysgrifennu’ (yn fwy llythrennol ‘nid ysgrifennaf ddim’) neu i'r ferf gynorthwyol, e.e. ne** voe **ket** lazhet* ‘ni laddwyd ef’ (yn llythr. ‘nid oedd ddim lladdedig’). Mae *na* yn disodli *ne* mewn ffurfiau gorchmynnol, cymalau perthynol, ar ôl *ken* ‘cyn’ ac *evit* ‘achos; fel (bod)’ ac wrth fynegi ofn, e.e. *na ganit ket* ‘peidiwch â chanu’ (yn llythr. ‘na chenwch ddim’), *un dra na c'houalennen ket* ‘peth na ofynnais’ (sef ‘un peth na ofynnais ddim’), *evit na welo ket ac'hanoc'h* ‘fel nad yw'n eich gweld chi’ (yn llythr. ‘fel na wêl ddim ohonoch’).

Fel yn Gymraeg, nid oes modd negyddu berfenwau gan ddefnyddio'r geirynnau negyddol a enwyd uchod, felly rhaid defnyddio ymadrodd cyfansawdd yn eu lle. Defnyddia'r Gymraeg *peidio* i wneud hyn ond mae gan Lydaweg ystod ehangach o strwythurau posibl, e.e. gall *redek* ‘rhedeg’ ddod yn *mirout a redek* ‘peidio â rhedeg’ a *debriñ* ‘bwyta’ yn *tremen hep debriñ* ‘peidio â bwyta’ (yn llythr. ‘pasio heb fwyta’). Er hynny, defnyddir *na ... (ket)* ambell waith, i negyddu berfenwau.

## Rhifau

### Rhifolion

Yn debyg i'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae gan Lydaweg system rifo ugeiniol yn ei hanfod. *Un*, *ul* neu *ur* yw "un" o flaen enw (yr un gair â'r fanod amhenodol). Fel yn y Gymraeg, mae gan "dau/dwy", "tri/tair" a "pedwar/pedair" a rhifau sy'n eu cynnwys ffurfiau gwrywaidd a benywaidd ar wahân a cheir rhai ffurfiau afreolaidd diddorol megis *hanter kant* "hanner cant". *Triwec'h* yw'r gair am "deunaw", sef "trichwech" yn llythrennol.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0
 | *zero, mann, netra* |  |  |  |  |
| 1
 | *unan* | 11
 | *unnek* | 21
 | *unan warn-ugent* |
| 2
 | *daou (g.), div (b.)* | 12
 | *daouzek* | 22
 | *daou warn-ungent* |
| 3
 | *tri (g.), teir (b.)* | 13
 | *trizek* | 30
 | *tregont* |
| 4
 | *pevar (g.), peder (b.)* | 14
 | *pevarzek* | 40
 | *daou-ugent* |
| 5
 | *pemp* | 15
 | *pempzek* | 50
 | *hanter kant* |
| 6
 | *c'hwec'h* | 16
 | *c'hwezek* | 60
 | *tri-ugent* |
| 7
 | *seizh* | 17
 | *seitek* | 70
 | *dek ha tri-ugent* |
| 8
 | *eizh* | 18
 | *triwec'h* | 80
 | *pevar-ugent* |
| 9
 | *nav* | 19
 | *naontek* | 90
 | *dek ha pevar-ugent* |
| 10
 | *dek* | 20
 | *ugent* | 100
 | *kant* |

### Trefnolion

Unwaith eto, gall rhai trefnolion wahaniaethu cenedl enwau.

|  |  |
| --- | --- |
| 1af
 | *kentañ* |
| 2il (gwr.)
 | *eil, daouvet* |
| 2il (ben.)
 | *eil, divvet* |
| 3ydd
 | *trede, trivet* |
| 3edd
 | *trede teirvet* |
| 4ydd
 | *pevare, pevarvet* |
| 4edd
 | *pevare, pedervet* |
| 5ed
 | *pempvet* |
| 6ed
 | *c'hwec'hvet* |
| 7fed
 | *seizhvet* |
| 8fed
 | *eizhvet* |
| 9fed
 | *navvet* |
| 10fed
 | *dekvet* |

## Treigladau

Nid oes treiglad trwynol yn Llydaweg ond fe geir treigladau caled a chymysg yn wahanol i'r Gymraeg.

| Cysefin
 | Meddal
 | Llaes
 | Caled
 | Cymysg
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| p | b | f | – | –
 |
| t | d | z | – | –
 |
| k | g | c'h | – | –
 |
| b | v | –
 | p | v |
| d | z | –
 | t | t |
| g | c'h | –
 | k | c'h |
| gw | w | –
 | kw | w |
| m | v | – | –
 | v |

## Cyfeiriadau

* Jouitteau, M. (2009-nawr) *ARBRES, gramadeg wiki Llydaweg ar-lein*, IKER, CNRS.
* Press, I. (1986) *A Grammar of Modern Breton* (Mouton De Gruyter)
* Pêr Denez
	+ *Kentelioù brezhoneg: eil derez*, Al Liamm (1971)
	+ *Étude structurale d'un parler breton: Douarnenez, thèse (3 cyf.)*, Université de Rennes (1977)
	+ *Geriadur brezhoneg Douarnenez*, 4 cyf., Mouladurioù Hor Yezh (1985)
	+ *Mont war-raok gant ar brezhoneg*, MHY (1987)