# Zen

Zen|  |
| Enghraifft o: | ysgol Bwdhaeth  |
| Math | Mahayana  |
| Yn cynnwys | Bwdhaeth Chan, Japanese Zen, Seon Corea, 台灣禪宗  |
| Enw brodorol | 禪  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0899b  |
| Thesawrws y BNCF | 17129  |
| Quora | Zen-buddhism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae'r *Ensō* (円相, japaneg "cylch") yn aml yn cael ei ddefnyddio fel symbol o Zen.
Ysgol Bwdhaeth Mahayana a darddodd yn Tsieina yn ystod llinach Tang yw **Zen** (Tsieineeg: 禪; Pinyin: Chan; Japaneg: 禅|禅; Coreeg: 선 (Seon); Fiatnameg: Thiền). Gelwir yr ysgol yma'n Ysgol Chan (*Chánzong*禪宗), ac fe ddatblygodd yn ddiweddarach yn nifer o is-ysgolion a changhennau. O Tsieina, ymledodd Chán i'r de i Fietnam a daeth yn Thiền Fietnam , i'r gogledd-ddwyrain i Corea i ddod yn Fwdhaeth Seon, ac i'r dwyrain i Japan, lle'i galwyd yn Zen Japaneaidd. Mae'r gair *Chán* yn tarddu o'r gair Sanscrit *dhyāna*, sy'n golygu "myfyrdod".

Mae Zen yn pwysleisio profiad prajñā er mwyn cyrraedd bodhi ("goleuedigaeth"). O'i gymharu a mathau eraill o Fwdhaeth Mahayana, mae'n rhoi llai o bwyslais ar wybodaeth o theori, ac yn pwysleisio myfyrdod (yn enwedig trwy ymarfer Zazen) a dharma. Mae ffynonellau Zen yn cynnwys llenyddiaeth y Prajñāpāramitā a dysgeidiaeth ysgolion Yogācāra a Tathāgatagarbha.

Datblygodd Zen fel ysgol ar wahân yn Tsieina yn y 7g. Oddi yno, ymledaenodd i Fietnam, Corea a Japan. Yn draddodiadol, dywedir mai'r tywysog Bodhidharma o dde India, a droes yn fynach ac a deithiodd i Tsieina i genhadu, a'i sefydlodd.

Ceir nifer o ysgolion gwahanol o fewn Zen:

* Dogen
* Eisai
* Igyo
* Obaku
* Rinzai-zen
* Soto-zen
* Ummon

Mae'r term *Zen* yn deillio o ynganiad Japaneaidd o'r gair Tsieineaidd Canol 禪 (*chán*), talfyriad o 禪 那 (*chánnà*), sy'n drawslythreniad Tsieineaidd o'r gair Sansgrit *dhyāna* ("myfyrdod"). Mae Zen yn pwysleisio hunan-ataliaeth drwyadl, ymarfer myfyrdod, mewnwelediad i natur y meddwl (見 性, Ch. *jiànxìng,* Jp. *kensho ,* "canfod gwir natur") a natur pethau (heb haerllugrwydd nac egotistiaeth), a mynegiant personol y mewnwelediad hwn ym mywyd beunyddiol, yn enwedig pan fo er budd eraill. Yn hynny o beth, mae'n dad-bwysleisio gwybodaeth yn unig am sutras ac athrawiaeth, ac yn ffafrio dealltwriaeth uniongyrchol trwy ymarfer ysbrydol a rhyngweithio ag athro neu feistr medrus.

Mae dysgeidiaeth Zen yn tynnu o nifer o ffynonellau o feddwl Mahāyāna, yn enwedig Yogachara, y Tathāgatagarbha sūtras, y Laṅkāvatāra Sūtra, ac ysgol Huayan, gyda'u pwyslais ar natur-Bwdha, cyfanrwydd, a'r Bodhisattva-delfrydol. Credir bod llenyddiaeth Prajñāpāramitā yn ogystal â Madhyamaka wedi bod yn ddylanwadol iawn wrth lunio rhannau o Zen.

Ymhellach, dylanwadwyd ar Ysgol Chan gan athroniaeth Taoist, yn enwedig y meddwl Neo-Daoist.

## Geirdarddiad

Daw'r gair *Zen* o'r ynganiad Japaneaidd (kana: ぜん) a ddaw o'r gair Tsieineaidd Canol 禪 ([dʑian]; pinyin: *Chán*), sydd yn ei dro'n deillio o'r gair Sansgrit *dhyāna* (ध्यान), y gellir ei gyfieithu i raddau helaeth fel "amsugno" neu "gflwr myfyriol".

Y term Tsieineaidd go iawn ar gyfer yr "ysgol Zen" yw 禪宗 (pinyin: *Chánzōng*), tra bod "Chan" yn cyfeirio at yr arfer o fyfyrio ei hun (Tsieinëeg: 習禪; pinyin: *xíchán*) neu astudio myfyrdod (Tsieineeg: 禪學; pinyn chánxué) er ei fod yn aml yn cael ei ddefnyddio fel ffurf gryno o *Chánzong*.

Yn draddodiadol, mae "Zen" yn enw priod gan ei fod fel arfer yn disgrifio sect Fwdhaidd benodol. Yn fwy diweddar, defnyddir y llythrennau bach "zen" wrth drafod yr athroniaeth ac fe'i ychwanegwyd yn swyddogol at eiriadur Merriam-Webster yn 2018.

## Ymarfer

### Dhyāna

Ystyrir fod ymarfer *dhyana* neu fyfyrdod, yn enwedig myfyrdod eistedd (坐禪, Tsieineeg: *zuòchán*, Japaneg: *zazen* / ざ ぜ ん) yn rhan ganolog o Fwdhaeth Zen.

#### Bwdhaeth Tsieineaidd

Cyrhaeddodd myfyrio Bwdhaidd Tsieina gyntaf trwy gyfieithiadau An Shigao (fl. C. 148–180 OC), a Kumārajīva (334–413 CE), a gyfieithodd y ddau *sutras Dhyāna*, a oedd yn destunau myfyrdod cynnar, dylanwadol yn seiliedig yn bennaf ar *Ddysgeidiaeth Yogacara* (ymarfer ioga) o'r Kashmiri Sarvāstivāda c. 1af - 4g OC.

Ymhlith y testunau myfyrdod Tsieineaidd cynnar mwyaf dylanwadol mae *Anban Shouyi Jing* (安 般 守 意 經, Sutra ar *ānāpānasmṛti*), y *Zuochan Sanmei Jing* (坐禪 三昧經，Sutra eistedd dhyāna samādhi) a'r *Damoduoluo Chan Jing* (達摩多羅 禪經, Dharmatrata dhyāna sutra)*.* Parhaodd y gweithiau myfyrdod Tsieineaidd cynnar hyn i gael dylanwad ar ymarfer Zen ymhell i'r presennol. Er enghraifft, yn y 18g ysgrifennodd Rinzai Zen meistr Tōrei Enji sylwebaeth ar y *Damoduoluo Chan Jing* a defnyddiodd y *Zuochan Sanmei Jing* fel ffynonellau i'r sylwebaeth. Credai Tōrei fod y *Damoduoluo Chan Jing* wedi cael ei ysgrifennu gan Bodhidharma.

Tra bod *dhyāna* mewn ystyr lem o'r gair yn cyfeirio at y pedwar *dhyānas*, ym Mwdhaeth Tsieineaidd, gall *dhyāna* gyfeirio at wahanol fathau o dechnegau myfyrio a'u harferion paratoi, sy'n angenrheidiol i ymarfer *dhyāna*. Y pum prif fath o fyfyrdod yn *sutras Dhyāna* yw:

* *ānāpānasmṛti* (ymwybyddiaeth ofalgar o anadlu);
* *myfyrdod paṭikūlamanasikāra* (ymwybyddiaeth ofalgar o amhureddau'r corff);
* *myfyrdod maitrī* (cariad-caredigrwydd);
* y myfyrdod ar ddeuddeg dolen *pratītyasamutpāda*;
* myfyrio ar y Bwdha.

Yn ôl y meistr Chan modern, Sheng Yen, gelwir yr arferion hyn yn "bum dull ar gyfer llonyddu neu dawelu'r meddwl" ac maent yn canolbwyntio a phuro'r meddwl, a chefnogi datblygiad camau *dhyana*. Mae Chan hefyd yn rhannu arfer pedair sylfaen ymwybyddiaeth ofalgar a 'Tair Clwyd Rhyddhad' gyda Bwdhaeth gynnar a Mahayana clasurol.

### Ffurfiau myfyrdod cyfoes cyffredin

#### Ymwybyddiaeth Ofalgar o anadlu

 Hsuan Hua Hybarch yn myfyrio yn safle'r lotws, Hong Kong, 1953
Yn ystod myfyrdod eistedd (坐禅, Ch. *Zuòchán,* Jp. *Zazen*, Ko. *Jwaseon*), mae ymarferwyr fel arfer yn cymryd safle'r lotws (sef y Padmasana), hanner-lotws, Byrmaneg, neu <a href=" rel="mw:ExtLink" title="Seiza" class="cx-link" data-linkid="1307">seiza</a>, gan ddefnyddio'r dyāna mudrā yn aml. Yn aml, defnyddir clustog sgwâr neu grwn a roddir ar fat go dew i eistedd arno; mewn rhai achosion eraill, gellir defnyddio cadair.

Er mwyn rheoli'r meddwl, mae myfyrwyr Zen yn aml yn cyfri'r anadliadau. Naill ai mae all-anadliadau a mewn-anadliadau'n cael eu cyfrif, neu un ohonynt yn unig. Gall y cyfrif fod hyd at ddeg, ac yna caiff y broses hon ei hailadrodd nes bod y meddwl wedi'i dawelu. Mae athrawon Zen fel Omori Sogen yn dysgu cyfres o all-anadliadau a mewn-anadliadau hir a dwfn fel ffordd i baratoi ar gyfer myfyrdod anadl rheolaidd. Rhoddir sylw fel arfer ar ganolbwynt yr ynni (*dantian*) o dan y bogail. Mae athrawon Zen yn aml yn hyrwyddo anadlu diaffragmatig, gan nodi bod yn rhaid i'r anadl ddod o'r abdomen isaf (a elwir yn hara neu tanden mewn Japaneg), ac y dylai'r rhan hon o'r corff ehangu ymlaen ychydig wrth i un anadlu. Dros amser dylai'r anadlu fynd yn llyfnach, yn ddyfnach ac yn arafach. Pan ddaw'r cyfrif yn llyffethair, argymhellir yr arfer o ddilyn rhythm naturiol anadlu gyda sylw dwys.

#### *Goleuo Tawel* a shikantaza

Gelwir ffurf gyffredin o fyfyrdod eistedd yn " *Oleuad tawel* " (Tsieineeg: Mampzhào, Jp. *Mokushō*). Yn draddodiadol, hyrwyddwyd yr arfer hwn gan ysgol Caodong o Chan Tsienieaidd ac mae'n gysylltiedig â Hongzhi Zhengjue (1091—1157) a ysgrifennodd amryw o weithiau ar yr ymarfer hwn. Mae'r dull hwn yn deillio o ymarfer Bwdhaidd o India, o gymhathu dwy asana: *śamatha* a *vipaśyanā.*

O fewn ymarfer Hongzhi o "fyfyrdod di-wrthrych, diddeuol" mae'r cyfryngwr yn ymdrechu i fod yn ymwybodol o gyfanrwydd popeth, yn lle canolbwyntio ar un gwrthrych, heb unrhyw ymyrraeth, cysyniadu, gafael, ceisio nodau, na deuoliaeth gwrthrych-gwrthrych (Śūnyatā).

Mae'r arferiad hwn hefyd yn boblogaidd ym mhrif ysgolion Zen Japan, ond yn enwedig Sōtō, lle mae'n cael ei adnabod yn ehangach fel *Shikantaza (Tsi. Zhǐguǎn dǎzuò, "Dim ond eistedd").* Gellir gweld cryn gyfiawnhad testunol, athronyddol a ffenomenolegol o'r arfer trwy holl waith y meddyliwr Japaneaidd Sōtō Zen Dōgen, yn enwedig yn ei *Shōbōgenzō*, er enghraifft yn "Egwyddorion Zazen" a'r "Cyfarwyddiadau a Argymhellir yn Gyffredinol ar gyfer Zazen ". Er bod y ffurfiau Japaneaidd a Tsieineaidd yn debyg, maent yn ddulliau gwahanol.

#### Myfyrdod Hua Tou a Kōan

 Caligraffeg "Mu" (Hanyu Pinyin: wú) gan Torei Enji. Mae i'w gael yn y Koan enwog C*i* *Zhaozhou*
Yn ystod Brenhinllyn Tang, daeth llenyddiaeth *gōng'àn (*Jp. *Kōan)* yn boblogaidd. Yn llythrennol, mae'n golygu "enghreifftiau cyhoeddus", straeon neu ddeialogau byr, yn disgrifio rhyw ddysgeidiaeth o ryngweithio rhwng meistri Zen a'u myfyrwyr. Mae'r hanesion (neu chwedlau) hyn yn cyflwyno enghreifftiau o fewnwelediad y meistr. Mae Kōan i fod i ddangos y mewnwelediad *anghysyniadol* (prajña) y mae'r ddysgeidiaeth Fwdhaidd yn ei danlinellu. Yn ystod Brenhinllyn Sòng, poblogeiddiwyd dull myfyrdod newydd gan bobl fel Dahui, a elwid yn *kanhua chan* ("arsylwi ar yr ymadrodd", myfyrdod), a gyfeiriodd at fyfyrio ar un gair neu ymadrodd (a elwir yr *huatou*, "ymadrodd beirniadol" ) o *gōng'àn*.

Mewn Chan Tsieineaidd a Seon Coreaidd, mae'r arfer hwn o "arsylwi'r *huatou* (*hwadu* mewn Coreeg) yn ddull sy'n cael ei ymarfer yn eang. Fe’i dysgwyd gan y meistr Seon dylanwadol Chinul (1158–1210), a meistri Tsieineaidd modern fel Sheng Yen a Xuyun. Ac eto, er bod Dahui yn enwog am ei feirniadaeth o'r "Goleuo tawel" "ni gondemniodd eistedd yn dawel; yn wir, ymddengys iddo'i argymell, o leiaf i'w ddisgyblion mynachaidd."

#### Chan Nianfo

Cyfeiria *Nianfo* (Jp. *Nembutsu,* o Sgrt. *Buddhānusmṛti* "atgof y Bwdha") at adrodd enw'r Bwdha, y Bwdha Amitabha yn y rhan fwyaf o achosion. Mewn Chan Tsieineaidd, mae arfer 'Y Tir Pur' *nianfo* yn seiliedig ar yr ymadrodd *Nāmó Āmítuófó* (Gwrogaeth i Amitabha) yn fath o fyfyrdod Zen sy'n cael ei ymarfer yn helaeth. Mabwysiadwyd yr arfer hwn o Fwdhaeth tir Pur a'i gysoni â myfyrdod Chan gan ffigurau Tsieineaidd fel Yongming Yanshou, Zhongfen Mingben, a Tianru Weize. Yn ystod y Ming hwyr, parhawyd i gysoni arferion tir Pur â myfyrdod Chan gan ffigurau fel Yunqi Zhuhong a Hanshan Deqing.

Defnyddiwyd yr arferiad hwn, ynghyd â'i addasiad i'r "*nembutsu kōan*" hefyd gan ysgol Zen Ōbaku Japan.

### Rhinweddau ac addunedau Bodhisattva

 Seremoni Jukai Canolfan Victoria Zen, Ionawr 2009
Gan fod Zen yn fath o Fwdhaeth Mahayana, mae'n seiliedig ar sgema'r llwybr bodhisattva, sy'n seiliedig ar ymarfer y "rhinweddau trosgynnol" neu'r "perffeithiadau" (Sgrt . *Pāramitā*, Tsi. *Bōluómì*, Jp. *Baramitsu*) yn ogystal â chymryd yr addunedau bodhisattva. Y rhestr o chwe rhinwedd, a ddefnyddir fwyaf, yw: haelioni, hyfforddiant moesol (gan gynnwys y pum praesept ), dygnwch cleifion, egni neu ymdrech, myfyrdod (*dhyana*), a doethineb. Ffynhonnell bwysig ar gyfer y dysgeidiaethau hyn yw'r *Avatamsaka sutra*, sydd hefyd yn amlinellu tiroedd (*bhumis*) neu lefelau llwybr bodhisattva. Sonnir am y pāramitās mewn gweithiau Chan cynnar fel Dau fynedfa *a phedwar ymarfer* gan Bodhidharma ac fe'u gwelir fel rhan bwysig o drin y tir yn raddol (*jianxiu*) gan ffigurau Chan diweddarach fel Zongmi.

Elfen bwysig o'r arferiad hwn yw cymryd lloches yn ffurfiol ac yn seremonïol yn y tair gem, addunedau bodhisattva a phraeseptau. Cymerir setiau amrywiol o braeseptau yn Zen gan gynnwys y pum praesept, "deg praesept hanfodol", a'r un ar bymtheg o braeseptau bodhisattva. Gwneir hyn yn gyffredin mewn defod agoriadol (Tsi. *Shòu jiè*, Jp. *Jukai*, Cor. *Sugye,* "derbyn y praeseptau"*)*, ac a wneir hefyd gan ddilynwyr lleyg.

### Tyfu corfforol

 Dau uwchfeistr yn Nheml Shaolin Chan Tsieineaidd, Shi DeRu a Shi DeYang
Ystyrir crefft ymladd (*martial arts*) traddodiadol, fel saethyddiaeth Japaneaidd, mathau eraill o *budō* Siapaneaidd a chrefftau ymladd Tsieineaidd (*gōngfu*) hefyd yn ffurfiau ar ymarfer zen. Mae'r traddodiad hwn yn mynd yn ôl i Fynachlog dylanwadol Shaolin yn Henan, a ddatblygodd y ffurf sefydliadol gyntaf o *gōngfu.* Erbyn y Ming hwyr, roedd Shaolin *gōngfu* yn boblogaidd iawn ac yn eang iawn, fel y gwelwyd mewn cyfeiriadau mewn gwahanol ffurfiau ar lenyddiaeth Ming (yn cynnwys polion yn chwifio, mynachod yn ymladd fel Sun Wukong) a ffynonellau hanesyddol, sydd hefyd yn siarad am fyddin fynachaidd drawiadol Shaolin a roddodd wasanaeth milwrol i'r wladwriaeth yn gyfnewid am nawdd. Yn draddodiadol, roedd yr arferion Shaolin hyn, a ddechreuodd ddatblygu o gwmpas y 12g, hefyd yn cael eu hystyried yn fath o dyfu mewnol yn y Chan Bwdhaidd (a elwir heddiw yn *wuchan*, chan milwrol neu "*martial chan*"). Gwnaeth y celfyddydau Shaolin hefyd ddefnydd o ymarferion corfforol Taoist (*taoyin*) anadlu ac arferion tyfu ynni *(qìgōng*). Roeddent yn cael eu hystyried yn arferion therapiwtig, a oedd yn gwella'r "cryfder mewnol" (*neili*), iechyd a hirhoedledd (goleuo "bywyd maethlon" *yangsheng*), yn ogystal â modd i ryddid yr ysbryd.

Gellir gweld dylanwad yr arferion Taoist hyn yng ngwaith Wang Zuyuan (ca. 1820 - ar ôl 1882), ysgolhaig a mân fiwrocrat a astudiodd yn Shaolin. Mae *Arddangosiad Darluniadol Wang o Dechnegau Mewnol* (*Neigong tushuo*) yn dangos sut y lluniwyd ymarferion Shaolin o ddulliau Taoist fel rhai'r *Yi jin jing* ac Wyth darn o frocâd, a ddylanwadwyd o bosibl gan Ysbryd llinach syncretiaeth grefyddol Ming. Yn ôl y meistr Chan modern Sheng Yen, mae Bwdhaeth Tsieineaidd wedi mabwysiadu'r ymarfer dyfu mewnol o draddodiad Shaolin fel ffordd i "gysoni'r corff a datblygu canolbwyntio yng nghanol gweithgaredd." Mae hyn oherwydd fod "technegau ar gyfer cysoni'r egni hanfodol (Qi) yn gynorthwywyr pwerus i dyfu *samadhi* a mewnwelediad ysbrydol." Mae Seon Coreaidd hefyd wedi datblygu math tebyg o hyfforddiant corfforol gweithredol, a elwir yn *Sunmudo.*

Yn Japan, mae celf ymladd clasurol (*budō*) ac ymarfer zen wedi priodi ei gilydd ers y cofleidiwyd Rinzai Zen gan y clan Hōjō yn y 13g, a gymhwysodd ddisgyblaeth zen i'w hymarfer ymladd. Un ffigur dylanwadol yn y berthynas hon oedd yr offeiriad Rinzai Takuan Sōhō a oedd yn adnabyddus am ei ysgrifau ar zen a *budō a* gyfeiriwyd at y dosbarth Samurai (yn enwedig ei *Y Meddwl Rhydd*). Mabwysiadodd ysgol Rinzai hefyd rai o arferion ynni Taoist. Fe'u cyflwynwyd gan Hakuin (1686–1769) a ddysgodd dechnegau amrywiol gan meudwy o'r enw Hakuyu a helpodd Hakuin i wella ei "salwch Zen" (cyflwr blinder corfforol a meddyliol). Mae'r arferion egnïol hyn, a elwir yn *Naikan*, yn seiliedig ar ganolbwyntio'r meddwl ac egni hanfodol (*ki) rhywun* ar y tanden (man sydd ychydig yn is na'r bogail).

### Y celfyddydau

 Hakuin Ekaku, *Hotei mewn Cwch*, Oriel Gelf Prifysgol Iâl
 Gardd zen *Kare-sansui* (tirwedd sych) yn Ryōan-ji
Mae rhai celfyddydau fel paentio, caligraffeg, barddoniaeth, garddio, trefniant blodau, seremoni de ac eraill hefyd wedi cael eu defnyddio fel rhan o hyfforddiant ac ymarfer zen. Defnyddiwyd celfyddydau Tsieineaidd clasurol fel paentio brwsh a chaligraffeg gan fynachod Chan fel Guanxiu a Muqi Fachang i gyfleu eu dealltwriaeth ysbrydol mewn ffyrdd unigryw i'w myfyrwyr. Weithiau gelwir paentiadau Zen yn *zenga* yn Japaneg. Mae Hakuin yn un meistr Zen o Japan y gwyddys ei fod yn creu corpws mawr o *sumi-e* unigryw (paentiadau dyfrlliw inc) a chaligraffeg Japaneaidd i gyfathrebu zen mewn ffordd weledol. Roedd ei waith ef a'i ddisgyblion yn ddylanwadol iawn ar Zen Japan. Gellir gweld enghraifft arall o gelf Zen yn sect Fuke byrhoedlog Zen Japaneaidd, a oedd yn ymarfer ffurf unigryw o "chwythu zen" (*suizen*) trwy chwarae'r ffliwt bambŵ *shakuhachi*.

### Ymarfer grŵp dwys

Gall ymarferwyr Zen sydd o ddifrif ymarfer myfyrdod grŵp dwys. Yn yr iaith Japaneaidd, gelwir yr arfer hwn yn *sesshin*. Er y gall y drefn feunyddiol ofyn i fynachod fyfyrio am sawl awr bob dydd, yn ystod y cyfnod dwys maent yn ymroi eu hunain bron yn gyfan gwbl i ymarfer zen. Ceir cyfnodau myfyrdod eistedd *(zazen*) niferus o 30-50 munud o hyd wedi'u plethu ag egwyliau gorffwys, prydau ffurfiol wedi'u *defodi* (Jp. Oryoki), a chyfnodau byr o waith (Jp. Samu) sydd i'w perfformio gyda'r un cyflwr o *ymwybyddiaeth ofalgar.* Mewn ymarfer Bwdhaidd modern yn Japan, Taiwan, a'r Gorllewin, mae myfyrwyr lleyg yn aml yn mynychu'r sesiynau ymarfer dwys hyn neu'n encilio. Mae'r rhain yn cael eu cynnal mewn llawer o ganolfannau neu demlau Zen.

### Llafarganu a defodau

 Llafarganu (neu tsiantio) yr *Ysgrythurau Bwdhaidd*, gan yr arlunydd o Taiwan, Li Mei-shu
Mae'r rhan fwyaf o fynachlogydd, temlau a chanolfannau Zen yn perfformio defodau, gwasanaethau a seremonïau amrywiol (megis seremonïau derbyn ac angladdau), sydd bob amser yn cynnwys llafarganu penillion, cerddi neu swtras. Mae yna hefyd seremonïau sydd yn benodol at ddiben llefaru sutra (Tsi. Niansong, Jp. *Nenju*) ei hun.

Efallai bod gan ysgolion Zen lyfr swtra swyddogol sy'n casglu'r ysgrifau hyn (yn Japaneg, gelwir y rhain yn *kyohon*). Gall ymarferwyr lafarganu swtras mawr Mahayana fel *Swtra'r Galon* a phennod 25 o'r *Swtra'r Lotws* (a elwir yn aml yn " Swtra Avalokiteśvara"). Gall cerddi Dhāraṇīs a Zen hefyd fod yn rhan o litwrgi teml Zen, gan gynnwys testunau fel *Cân y Drych Gwerthfawr Samadhi*, y *Sandokai*, y *Nīlakaṇṭha Dhāraṇī*, a'r *Uṣṇīṣa Vijaya Dhāraṇī Sūtra .*

Yr *butsudan* yw'r allor mewn mynachlog, teml neu gartref person lleyg, lle mae offrymau'n cael eu cyflwyno i ddelweddau o'r Bwdha, bodhisattvas ac aelodau teulu a hynafiaid marw. Mae defodau fel arfer yn canolbwyntio ar Fwdhas neu bodhisattvas mawr fel Avalokiteśvara (gweler Guanyin), Kṣitigarbha a Manjushri.

Elfen bwysig yn ymarfer defodol Zen yw ymarfer ymostyngiadau defodol (Jp. *Raihai* ) gyda bwâu.

Un math poblogaidd o ddefod yn Zen Japan yw *seremonïau Mizuko kuyō* (Plentyn dŵr), a berfformir ar gyfer y rhai sydd wedi cael camesgoriad, genedigaeth farw, neu erthyliad. Perfformir y seremonïau hyn hefyd ym Mwdhaeth Zen America.

Gelwir defod sy'n cael ei hymarfer yn helaeth yn Chan Tsieneaidd yn "Ddefod ar gyfer rhyddhau'r ysbrydion llwglyd" neu'r "Rhyddhau ceg fflamlyd". Efallai fod y ddefod yn dyddio'n ôl i linach Tang (618 – 907), ac roedd yn boblogaidd iawn yn ystod llinach Ming a Qing. Weithiau bydd gwyliau Tsieineaidd Gŵyl yr Ysbrydion hefyd yn cael ei dathlu gyda defodau tebyg i'r meirw. Mae'r defodau ysbrydion hyn yn destun cynnen yn Chan Tsieineaidd modern, ac mae meistri fel Sheng Yen yn beirniadu'r arfer gan fynnu nad oes ganddynt "unrhyw sail mewn dysgeidiaeth Bwdhaidd".

### Arferion esoterig

Yn dibynnu ar y traddodiad, mae dulliau esoterig fel mantra a dhāraṇī hefyd yn cael eu defnyddio at wahanol ddibenion gan gynnwys ymarfer myfyrdod, amddiffyn rhag drygioni, galw tosturi mawr, galw pŵer bodhisattvas penodol, a chant eu llafarganu yn ystod seremonïau a defodau. Yn ysgol Zen Kwan Um, er enghraifft, defnyddir mantra o Guanyin ("*Kwanseum Bosal*") yn ystod myfyrdod eistedd. Mae'r Swtra'r Galon hefyd yn fantra arall a ddefnyddir o fewn Zen yn ystod defodau amrywiol. Enghraifft arall yw'r Mantra Goleuni (*kōmyō shingon*), sy'n gyffredin yn Zen Soto Japan ac a ddeilliodd o sect Shingon.

## Llyfryddiaeth

* Abe, Masao (1989), *Zen and Western Thought*, University of Hawaii Press
* Abe, Masao; Heine, Seteven (1996), *Zen and Comparative Studies*, University of Hawaii Press
* Aitken, Robert (1994), *Foreword to "A Buddhist Bible"*, Boston, Massachusetts: Beacon Press
* Anderson, Reb (2000), *Being Upright: Zen Meditation and the Bodhisattva Precepts*, Rodmell Press
* Arokiasamy, Arul M. (2005), *Zen: Awakening to Your Original Face*, Chennai, India: Thiruvanmiyur
* Batchelor, Martine (2004), *The Path Of Compassion: The Bodhisattva Precepts*, Rowman Altamira
* Bell, Sandra (2002), "Scandals in emerging Western Buddhism", *Westward Dharma: Buddhism beyond Asia*, Berkeley, CA: University of California Press, pp. 230–242,
* Benesch, Oleg (2016), *Reconsidering Zen, Samurai, and the Martial Arts*, The Asia Pacific Journal: Japan Focus,
* Bodiford, William M. (1992), "Zen in the Art of Funerals: Ritual Salvation in Japanese Buddhism", *History of Religions* **32** (2): 150, doi:10.1086/463322
* Bodiford, William M. (1993), *Sōtō Zen in Medieval Japan*, University of Hawaii Press, ISBN 0-8248-1482-7,
* Borup, Jørn (2008), *Japanese Rinzai Zen Buddhism: Myōshinji, a Living Religion*, Brill Publishers
* Braak, Andre van der. *Reimagining Zen in a Secular age: Charles Taylor and Zen Buddhism in the West* (Brill Rodopi, 2020) online review
* Broughton, Jeffrey L. (1999), *The Bodhidharma Anthology: The Earliest Records of Zen*, Berkeley: University of California Press, ISBN 0-520-21972-4
* Brown Holt, Linda (1995), "From India to China: Transformations in Buddhist Philosophy", *Qi: The Journal of Traditional Eastern Health & Fitness*,
* Buswell, Robert E. (1991), *"The "Short-cut" Approach of K'an-hua Meditation: The Evolution of a Practical Subitism in Chinese Ch'an Buddhism". In: Peter N. Gregory (editor) (1991),* Sudden and Gradual. Approaches to Enlightenment in Chinese Thought, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited
* Buswell, Robert E (1993), *Ch'an Hermeneutics: A Korean View. In: Donald S. Lopez, Jr. (ed.)(1993),* Buddhist Hermeneutics, Delhi: Motilal Banarsidass
* Blyth, R. H. (1966), *Zen and Zen Classics, Volume 4*, Tokyo: Hokuseido Press
* Chappell, David W. (1993), "Hermeneutical Phases in Chinese Buddhism.", in Donald S. Lopez, Jr., *Buddhist Hermeneutics*, Delhi: Motilal Banarsidass
* Cheng, Hsueh-Li (1981), "The Roots of zen Buddhism", *Journal of Chinese Philosophy* **8** (4): 451–478, doi:10.1111/j.1540-6253.1981.tb00267.x,
* Cheng Chien Bhikshu (1992), "Introduction", *Sun-Face Buddha. The Teachings of Ma-tsu and the Hung-chou School of Ch'an*, Asian Humanities Press
* Cleary, Thomas (2010), *Translator's introduction. The Undying Lamp of Zen. The Testament of Zen Master Torei*, Boston & London: Shambhala Publications
* Collins, Randall (2000), *The Sociology of Philosophies: A Global Theory of Intellectual Change*, Harvard University Press
* Dumoulin, Heinrich (2000), *A History of Zen Buddhism*, New Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd.
* Dumoulin, Heinrich (2005a), *Zen Buddhism: A History. Volume 1: India and China*, World Wisdom Books, ISBN 978-0-941532-89-1
* Dumoulin, Heinrich (2005b), *Zen Buddhism: A History. Volume 2: Japan*, World Wisdom Books, ISBN 978-0-941532-90-7
* Faure, Bernard (2000), *Visions of Power. Imaging Medieval Japanese Buddhism*, Princeton, New Jersey: Princeton University Press
* Ferguson, Andy (2000), *Zen's Chinese Heritage*, Boston, MA: Wisdom Publications, ISBN 0-86171-163-7
* Fischer-Schreiber, Ingrid; Ehrhard, Franz-Karl; Diener, Michael S. (2008), *Lexicon Boeddhisme. Wijsbegeerte, religie, psychologie, mystiek, cultuur en literatuur*, Asoka
* Ford, James Myoun, *A Note On Dharma Transmission And The Institutions Of Zen*,
* Foulk, T. Griffith (n.d.), *History of the Soto Zen School*,
* Fowler, Merv (2005), *Zen Buddhism: Beliefs and Practices*, Sussex Academic Press, ISBN 9781902210421,
* Gimello, Robert M. (1994), *Marga and Culture: Learning, Letters, and Liberation in Northern Sung Ch'an. In: Buswell & Gimello (editors)(1994), Paths to Liberation. Pages 475–505*, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers
* Goddard, Dwight (2007), "History of Ch'an Buddhism previous to the times of Hui-neng (Wie-lang)", *A Buddhist Bible*, Forgotten Books, ISBN 9781605061047,
* Gregory, Peter N. (1991), *Sudden Enlightenment Followed by Gradual Cultivation: Tsung-mi's Analysis of mind. In: Peter N. Gregory (editor)(1991),* Sudden and Gradual. Approaches to Enlightenment in Chinese Thought, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited
* Gregory, Peter N. (1993), *What Happened to the "Perfect Teaching"? Another lOok at Hua-yen Buddhist hermeneutics. In: Donald S. Lopez, Jr. (ed.)(1993),* Buddhist Hermeneutics, Delhi: Motilal Banarsidass
* Grigg, Ray (1994), *The Tao Of Zen*, Charles E. Tuttle Company
* Harvey, Peter (1995), *An introduction to Buddhism. Teachings, history and practices*, Cambridge University Press
* Haskel, Peter (1984), *Bankei Zen. Translations from The Record of Bankei*, New York: Grove Weidenfeld
* Heine, Steven; Wright, Dale S. (2000). *The Koan: Texts and Contexts in Zen Buddhism*. Oxford University Press. ISBN 0-19-511748-4.
* Heine, Steven (2007), "A Critical Survey of Works on Zen since Yampolsky.", *Philosophy East & West* **57** (4): 577–592, doi:10.1353/pew.2007.0047
* Heine, Steven (2008), *Zen Skin, Zen Marrow*
* Hisamatsu, Shin'ichi; Gishin Tokiwa; Christopher Ives (2002), *Critical Sermons of the Zen Tradition: Hisamatsu's Talks on Linji*, University of Hawaii Press
* Hori, Victor Sogen (1994), "Teaching and Learning in the Zen Rinzai Monastery", *Journal of Japanese Studies* **20** (1): 5–35, doi:10.2307/132782, JSTOR 132782,  adalwyd 2012-07-16
* Hori, Victor Sogen (2000), "Koan and Kensho in the Rinzai Zen Curriculum", in Steven Heine; Dale S. Wright, *The Koan. Texts and Contexts in Zen Buddhism*, Oxford: Oxford University Press
* Dumoulin, Heinrich (2005), "Introduction", *Zen Buddhism: A History*, **Volume 2: Japan**, World Wisdom Books, p. xiii–xxi, ISBN 978-0-941532-90-7,
* Hu Shih (1953), "Ch'an (Zen) Buddhism in China. Its History and Method", *Philosophy East & West* **3** (1): 3–24, doi:10.2307/1397361, JSTOR 1397361,
* Huaijin, Nan (1997), *Basic Buddhism: Exploring Buddhism and Zen*, York Beach: Samuel Weiser
* Isshū, Miura; Sasaki, Ruth F. (1993), *The Zen Koan*, New York: Harcourt Brace & Company, ISBN 0-15-699981-1
* Jaksch, Mary (2007), *The Road to Nowhere. Koans and the Deconstruction of the Zen Saga*,
* Jorgensen, John (1991), "Heinrich Dumoulin's Zen Buddhism: A History", *Japanese Journal of Religious Studies* **18** (4), doi:10.18874/jjrs.18.4.1991.377-400
* Kalupahana, David J. (1992), *The Principles of Buddhist Psychology*, Delhi: ri Satguru Publications
* Kalupahana, David J. (1994), *A history of Buddhist philosophy*, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited
* Kapleau, Philip (1989), *The three pillars of Zen*
* Kasulis, Thomas P. (2003), *Ch'an Spirituality. In: Buddhist Spirituality. Later China, Korea, Japan and the Modern World; edited by Takeuchi Yoshinori*, Delhi: Motilal Banarsidass
* Katz, Jerry (2007), *One: Essential Writings on Nonduality*, Sentient Publications
* Koné, Alioune (2000), *Zen In Europe: A Survey of the Territory*,  adalwyd 2012-07-16
* Lachs, Stuart (2002), *Richard Baker and the Myth of the Zen Roshi*,
* Lachs, Stuart (2006), *The Zen Master in America: Dressing the Donkey with Bells and Scarves*,
* Lachs, Stuart (2011), *When the Saints Go Marching In: Modern Day Zen Hagiography*,
* Lachs, Stuart (2012), *Hua-t'ou : A Method of Zen Meditation*,
* Lai, Whalen (1985), "Ma-Tsu Tao-I And The Unfolding Of Southern Zen", *Japanese Journal of Religious Studies* **12** (2/3): 173–192, doi:10.18874/jjrs.12.2-3.1985.173-192,
* Lai, Whalen (2003), *Buddhism in China: A Historical Survey. In Antonio S. Cua (ed.): Encyclopedia of Chinese Philosophy*, New York: Routledge,
* Lathouwers, Ton (2000), *Meer dan een mens kan doen. Zentoespraken*, Rotterdam: Asoka
* Liang-Chieh (1986), *The Record of Tung-shan*, Kuroda Institute (translator: William F. Powell)
* Lievens, Bavo (1981), *Ma-tsu. De gesprekken*, Bussum: Het Wereldvenster
* Loori, John Daido (2006), *Sitting with Koans: Essential Writings on Zen Koan Introspection*, Wisdom Publications, ISBN 0-86171-369-9
* Low, Albert (2000), *Zen and the Sutras*, Boston: Turtle Publishing
* Low, Albert (2006), *Hakuin on Kensho. The Four Ways of Knowing*, Boston & London: Shambhala
* Luk, Charles (translator) (n.d.), *The Surangama Sutra*, Buddha Dharma Education Association Inc.,
* Maezumi, Taizan; Glassman, Bernie (2007), *The Hazy Moon of Enlightenment*, Wisdom Publications
* Matthiessen, Peter (1987), *Nine-headed dragon river: Zen journals, 1969–1985*, Shambhala
* McCauley, Charles (2005), *Zen and the Art of Wholeness*, iUniverse
* McMahan, David L. (2008), *The Making of Buddhist Modernism*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-518327-6
* McRae, John (1986), *The Northern School and the Formation of Early Chʻan Buddhism*, University of Hawaii Press
* McRae, John (1991), *Shen-hui and the Teaching of Sudden Enlightenment in Early Ch'an Buddhism. In: Peter N. Gregory (editor)(1991),* Sudden and Gradual. Approaches to Enlightenment in Chinese Thought, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited
* McRae, John (2002) Nodyn:Fcn
* McRae, John (2003), *Seeing Through Zen*, The University Press Group Ltd, ISBN 978-0-520-23798-8,
* McRae, John (2004), *Seeing through Zen. Encounter, Transformation, and Genealogy in Chinese Chan Buddhism*, University of California Press, ISBN 978-0-520-23798-8
* McRae, John (2005), *Critical introduction by John McRae to the reprint of Dumoulin's* A history of Zen,
* McRae, John (2008), *The Platform Sutra of the Sixth Patriarch, translated from the Chinese of Zongbao (Taishō Volume 48, Number 2008)*,
* Meinert, Carman, ed. (2015), *Transfer of Buddhism Across Central Asian Networks (7th to 13th Centuries)*, BRILL
* Meng-Tat Chia, Jack (2011), "A Review of Enlightenment in Dispute: The Reinvention of Chan Buddhism in Seventeenth-Century China", *Journal of Buddhist Ethics* **18**,
* Mumon, Yamada (2004), *The Ten Oxherding Pictures*, University of Hawai'i press (translator: Victor Sōgen Hori)
* Nadeau, Randall L. (2012), *The Wiley-Blackwell Companion to Chinese Religions*, John Wiley & Sons
* Newland, Guy (2001), *Schijn en werkelijkheid. De twee waarheden in de vier boeddhistische leerstelsels*, KunchabPublicaties
* Oh, Kang-nam (2000), "The Taoist Influence on Hua-yen Buddhism: A Case of the Scinicization of Buddhism in China", *Chung-Hwa Buddhist Journal* (13),
* Orzech; Sørensen; Payne (2011). *Esoteric Buddhism and the Tantras in East Asia*. BRILL.
* Pajin, Dusan (1988), "On Faith in Mind – Translation and Analysis of the Hsin Hsin Ming", *Journal of Oriental Studies* **26** (2): 270–288
* Poceski, Mario (n.d.), *Attitudes Towards Canonicity and Religious Authority in Tang Chan*,
* Sato, Kemmyō Taira, *D.T. Suzuki and the Question of War*,
* Sasaki, Ruth Fuller (2009), *The Record of Linji. Translation and commentary by Ruth Fuller Sasaki. Edited by Thomas Yūhō Kirchner*, Honolulu: University of Hawai'i Press,  adalwyd 2021-12-29
* Schlütter, Morten (2008), *How Zen became Zen. The Dispute over Enlightenment and the Formation of Chan Buddhism in Song-Dynasty China*, Honolulu: University of Hawai'i Press, ISBN 978-0-8248-3508-8
* Sekida, Katsuki (1989), *Zen Training: Methods and Philosophy*, Shambhala
* Sekida, Katuski (1996), *Two Zen Classics. Mumonkan, the gateless gate. Hekiganroku, the blue cliff record*, New York & Tokyo: Weatherhill
* Sharf, Robert H. (1993), "The Zen of Japanese Nationalism", *History of Religions* **33** (1): 1–43, doi:10.1086/463354,
* Sharf, Robert H. (1995a), *Whose Zen? Zen Nationalism Revisited*,
* Sharf, Robert H. (1995b), "Buddhist Modernism and the Rhetoric of Meditative Experience", *NUMEN* **42** (3): 228–283, doi:10.1163/1568527952598549,  adalwyd 2021-12-29
* Sharf, Robert H. (1995c), "Sanbokyodan. Zen and the Way of the New Religions", *Japanese Journal of Religious Studies* **22** (3–4), doi:10.18874/jjrs.22.3-4.1995.417-458,
* Sharf, Robert (2002) Nodyn:Fcn
* Sharf, Robert (2014), "Mindfullness and Mindlessness in Early Chan", *Philosophy East & West* **64** (4): 933–964, doi:10.1353/pew.2014.0074,
* Shimano, Eido T. (1991), *Points of Departure: Zen Buddhism With a Rinzai View*, Livingston Manor, NY: The Zen Studies Society Press, ISBN 0-9629246-0-1
* Snelling, John (1987), *The Buddhist handbook. A Complete Guide to Buddhist Teaching and Practice*, London: Century Paperbacks
* Stein, R.A. (1991), "Sudden Illumination or Simultaneous Comprehension: Remarks on Chinese and Tibetan Terminology", in Gregory, Peter N., *Sudden and Gradual. Approaches to Enlightenment in Chinese Thought*, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited
* Suzuki, Shunryu (1997), *Branching streams flow in the darkness: Zen talks on the Sandokai*, University of California Press, ISBN 9780520222267,
* Swanson, Paul L. (1993), "The Spirituality of Emptiness in Early chinese Buddhism", in Takeuchi Yoshinori, *Buddhist Spirituality. Indian, Southeast Asian, Tibetan, Early Chinese*, New York: Crossroad
* Tetsuo, Otani (2003), *To Transmit Dogen Zenji's Dharma*,
* Tomoaki, Tsuchida (2003), "The Monastic spirituality of Zen Master Dogen", in Takeuchi Yoshinori, *Buddhist Spirituality. Indian, Southeast Asian, Tibetan, Early Chinese*, Delhi: Motilal Banarsidass
* Torei (2010), *The Undying Lamp of Zen. The Testament of Zen Master Torei*, Boston & London: Shambhala (translator: Thomas Cleary)
* Tweed, Thomas A. (2005), "American Occultism and Japanese Buddhism. Albert J. Edmunds, D. T. Suzuki, and Translocative History", *Japanese Journal of Religious Studies* **32** (2): 249–281,
* Verstappen, Stefan H. (2004), *Blind Zen*, ISBN 9781891688034,
* Victoria, Brian Daizen (2006), *Zen at war* (2nd ed.), Lanham e.a.: Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
* Victoria, Brian Daizen (2010), "The "Negative Side" of D. T. Suzuki's Relationship to War", *The Eastern Buddhist* **41** (2): 97–138,
* Waddell, Norman (2010), *Foreword to "Wild Ivy: The Spiritual Autobiography of Zen Master Hakuin"*, Shambhala Publications
* Wai-tao (translator) (1994), "The Diamond Sutra", *A Buddhist Bible*, Boston, Massachusetts: Beacon Press
* Wang, Youru (2017). *Historical Dictionary of Chan Buddhism*. Rowman & Littlefield. ISBN 9781538105528.
* Wayman, Alex and Hideko (1990), *The Lion's roar of Queen Srimala*, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers
* Welter, Albert (2002), *The Textual History of the Linji lu (Record of Linji): The Earliest Recorded Fragments*,
* Welter, Albert (2006), *The Formation of the Linji lu: An Examination of the Guangdeng lu/Sijia yulu and Linji Huizhao Chanshi yulu. Versions of the Linji lu in Historical Context*,
* Welter, Albert (2000), *Mahakasyapa's smile. Silent Transmission and the Kung-an (Koan) Tradition. In: Steven Heine and Dale S. Wright (eds)(2000): "The Koan. Texts and Contexts in Zen Buddhism*, Oxford: Oxford University Press
* Wolfe, Robert (2009), *Living Nonduality: Enlightenment Teachings of Self-Realization*, Karina Library
* Wright, Dale S. (2010), "Humanizing the Image of a Zen master: Taizan Maezumi Roshi", in Steven Heine and Dale S. Wright, *Zen Masters*, Oxford: Oxford University Press
* Yampolski, Philip (1967), *The Platform Sutra of the Sixth Patriarch. Translated with notes by Philip B. Yampolsky*, Columbia University Press, ISBN 0-231-08361-0
* Yampolski, Philip (2003a), "Chan. A Historical Sketch.", in Takeuchi Yoshinori, *Buddhist Spirituality. Indian, Southeast Asian, Tibetan, Early Chinese*, Delhi: Motilal Banarsidass
* Yampolski, Philip (2003b), "Zen. A Historical Sketch", in Takeuchi Yoshinori, *Buddhist Spirituality. Indian, Southeast Asian, Tibetan, Early Chinese*, Delhi: Motilal Banarsidass
* Yanagida, Seizan (2009), *Historical Introduction to The Record of Linji. In: The record of Linji, translated by Ruth Fuller Sasakia e.a. Pages 59–115*, University of Hawaii Press,  adalwyd 2021-12-29
* Yen, Chan Master Sheng (1996), *Dharma Drum: The Life and Heart of Ch'an Practice*, Boston & London: Shambhala
* Yoshizawa, Katsuhiro (2009), *The Religious Art of Zen Master Hakuin*, Counterpoint Press
* Young, Stuart (2009), *Linji Lu and Chinese Orthodoxy. Review of "Albert Welter. The Linji lu and the Creation of Chan Orthodoxy: The Development of Chan's Records of Sayings Literature.*,

## Darllen pellach

Gweithiau cyfoes
* D.T. Suzuki, *Essays in Zen Buddhism*, First Series (1927), Second Series (1933), Third Series (1934)
* R. H. Blyth, *Zen and Zen Classics,* 5 volumes (1960–1970; reprints of works from 1942 into the 1960s)
* Alan Watts, *The Way of Zen* (1957)
* Lu K'uan Yu (Charles Luk), *Ch'an and Zen Teachings,* 3 vols (1960, 1971, 1974), *The Transmission of the Mind: Outside the Teaching* (1974)
* Paul Reps & Nyogen Senzaki, *Zen Flesh, Zen Bones* (1957)
* Philip Kapleau, *The Three Pillars of Zen* (1966)
* Shunryu Suzuki, *Zen Mind, Beginner's Mind* (1970)
* Katsuki Sekida, *Zen Training: Methods & Philosophy* (1975)

Y Clasuron
* Dumoulin, Heinrich (2005), *Zen Buddhism: A History. Volume 1: India and China*. World Wisdom Books.ISBN 978-0-941532-89-1
* Dumoulin, Heinrich (2005), *Zen Buddhism: A History. Volume 2: Japan*. World Wisdom Books.ISBN 978-0-941532-90-7

Beirniadaeth
*Overview*

* Heine, Steven (2007), "A Critical Survey of Works on Zen since Yampolsky", *Philosophy East & West* **57** (4): 577–592, doi:10.1353/pew.2007.0047,  adalwyd 2021-12-29

*Formation of Chán in Tang & Song China*

* McRae, John (2004), *The Sutra of Queen Śrīmālā of the Lion's Roar and the Vimalakīrti Sutra*, Berkeley, CA: Numata Center for Buddhist Translation and Research, ISBN 1886439311,
* Welter, Albert (2000), *Mahakasyapa's smile. Silent Transmission and the Kung-an (Koan) Tradition. In: Steven Heine and Dale S. Wright (eds)(2000): "The Koan. Texts and Contexts in Zen Buddhism*, Oxford: Oxford University Press
* Schlütter, Morten (2008), *How Zen became Zen. The Dispute over Enlightenment and the Formation of Chan Buddhism in Song-Dynasty China*, Honolulu: University of Hawai'i Press, ISBN 978-0-8248-3508-8

*Japan*

* Bodiford, William M. (1993), *Sōtō Zen in Medieval Japan*, University of Hawaii Press, ISBN 0-8248-1482-7,
* Victoria, Brian Daizen (2006), *Zen at war* (Second ed.), Lanham e.a.: Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
* Borup, Jorn (n.d.), *Zen and the Art of inverting Orientalism: religious studies and genealogical networks*,
* King, Richard (2002), *Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and "The Mystic East"*, Routledge
* McMahan, David L. (2008), *The Making of Buddhist Modernism*. Oxford University Press.ISBN 978-0-19-518327-6

Ymarfer heddiw
* Borup, Jørn (2008), *Japanese Rinzai Zen Buddhism: Myōshinji, a Living Religion*, Brill
* Hori, Victor Sogen (1994), "Teaching and Learning in the Zen Rinzai Monastery", *Journal of Japanese Studies* **Vol** (1): 5–35, doi:10.2307/132782, JSTOR 132782,  adalwyd 2021-12-29
* Buswell, Robert E. (1993a), *The Zen Monastic Experience: Buddhist Practice in Contemporary Korea*, Princeton University Press

## Cyfeiriadau