Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hanes India

Y Taj Mahal, adeilad enwocaf Ymerodraeth y Mughal
Mae **hanes India** yn dechrau gyda dechreuad sefydliadau parhaol tua 9,000 o flynyddoedd yn ôl yn y diriogaeth a ddaeth yn India yn ddiweddarach. Yn yr ardal o amgylch Afon Indus, datblygodd rhain i greu Gwareiddiad Dyffryn Indus tua 3300 CC.; un o'r gwareiddiadau cynharaf yn hanes dynoliaeth. Dilynwyd y cyfnod yma gan y Cyfnod Fedig, pan osodwyd seiliau crefydd Hindwaeth. O tua 550 CC. sefydlwyd nifer o deyrnasoedd a elwid y Mahajanapadas ar draws y wlad.

Yn y 3 CC, roedd India a rhannau eraill o dde Asia yn rhan o Ymerodraeth Maurya dan Ashoka Fawr. O tua 180 CC bu nifer o ymosodiadau ac ymfudiadau o'r gogledd. O'r 3g OC sefydlwyd Ymerodraeth y Gupta.

O'r 12g ymlaen, daeth gogledd India gan ddylanwad rheolwyr Islamaidd, yn wreiddiol o Ganolbarth Asia; yn gyntaf Swltaniaeth Delhi, ac yn ddiweddarach Ymerodraeth y Mughal. Cyrhaeddodd Ymerodraeth y Mughal ei hanterth yn ystod teyrnasiad Akbar Mawr
o 1556 hyd 1605. Yn ne India, roedd nifer o deyrnasoedd brodorol, megis Ymerodraeth Vijayanagara. Ganychodd pwer y Mughal yn y 17ed a'r 18g, a daeth Ymerodraeth Maratha yn bwerus. Yn ystod y 18g, dechreuodd nifer o wledydd Ewropeaidd sefydlu tiriogaethau, ac erbyn 1856, roedd y rhan fwyaf o India yng ngafael y *British East India Company*.

Y flwyddyn wedyn bu gwrthryfel ar raddfa fawr, Gwrthryfel India 1857. Cafodd y gwrthryfelwyr gryn lwyddiant at y cychwyn, ond yn y diwedd gorchfygwyd hwy gan y fyddin Brydeinig. Daeth India'n rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig.

Mahatma Gandhi yn 1931
Dechreuodd mudiad cenedlaethol ym mlynyddoedd cynnar yr 20g, ac yn y 1920au a'r 1930au bu cyfres o brotestiadau di-drais dan arweniad Mahatma Gandhi. Ar 15 Awst 1947, daeth India yn wlad annibynnol, ond daeth rhan o'i thiriogaeth yn wlad Pacistan. Jawaharlal Nehru oedd y Prif Weinidog cyntaf. Dair blynedd yn ddiweddarach, ar 26 Ionawr 1950, daeth India yn weriniaeth.

Ers hynny, bu rhyfel a Gweriniaeth Pobl Tsieina yn 1962 ynghylch y ffin yn y gogledd-ddwyrain, a bu tri rhyfel yn erbyn Pacistan, yn 1947, 1965 a 1971. Yn 1974, arbrofodd India fom atomig, gydag arbrofion pellach yn 1998. Ar 31 Hydref 1984 llofruddiwyd y Prif Weinidog Indira Gandhi gan aelodau o'i gwarchodlu Sikh. Cymerodd ei mab hynaf Rajiv Gandhi yr awenau. Ers newidiadau economaidd yn 1991, mae economi India wedi tyfu'n gyflym, ac o ganlyniad mae dylanwad rhyngwladol y wlad wedi cynyddu.

Yn etholiad cyffredinol Mai 2004, enillodd cynghrair o bleidiau dan arweiniad Plaid y Gyngres fwyafrif, a daeth Manmohan Singh yn Brif Weinidog.
# Hanes Irac

Er bod Gweriniaeth Irac yn greadigaeth gymharol ddiweddar, ymestyn **hanes Irac** yn ôl i gyfnod gwawr gwareiddiad ac mae hi wedi bod yn gartref i sawl gwareiddiad dros y canrifoedd ac wedi chwarae rhan bwysig yn hanes y Dwyrain Canol ers cyfnod yr Henfyd.

## Hen hanes

Map braslun o Fesopotamia
Mae Gweriniaeth Irac wedi ei sefydlu ar dir a abnabyddir yn hanesyddol fel Mesopotamia, sy'n ffurfio'r rhan fwyaf o fraich ddwyreiniol y Cilgant Ffrwythlon. Dyma oedd cartref nifer o'r gwareiddiadau cynharaf. Gelwir yr ardal yn aml yn Grud Gwareiddiad o'r herwydd. Roedd yn gartref i ymerodraeth Akkad yn y gogledd a Swmeria ac yna Babilonia yn y de. Ymhlith ei dinasoedd enwog yn y cyfnod hwnnw gellid crybwyll Ur y Caldeiaid (dinas enedigol Abraham), Babilon (lle codwyd y Gerddi Crog enwog), Erek a Nimrwd.

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Y cyfnod Helenistaidd a chlasurol

Yn sgîl cwymp Babilonia bu Mesopotamia dan reolaeth ymerodron Persia. Am gyfnod Babilon oedd prifddinas ymerodraeth fyrhoedlog Alecsander Fawr.

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Yr Oesoedd Canol

Dan y califfiaid Abassid roedd Baghdad yn brifddinas y byd Mwslemaidd a blodeuai diwylliant unigryw a chyfoethog. Noddid llneorion, athronwyr ac athrawon. Newidiwyd hynny i gyda gyda chwymp Baghdad i luoedd y Mongoliaid yn y 13g a'r gyflafan a distryw a ddilynodd.

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Y cyfnod trefedigaethol

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Hanes diweddar

Pan enillodd Irac ei hannibyniaeth yn sgîl yr Ail Ryfel Byd daeth y Ba'athiaid i rym a chychwynwyd cyfnod o foderneiddio a seciwlareiddio. Daeth Saddam Hussein i rym yng Ngorffennaf 1979 a gwelwyd cyfnod o orthrwm i lawer, yn arbennig y Cyrdiaid yn y gogledd a'r Shiaid yn y de, a byd cymharol da i eraill. Bu mewn grym drwy gyfnod y rhyfel yn erbyn Iran pan ymosodwyd ar filwyr a phobl Iran âg arfau cemegol. Yn y cyfnod hwn roedd Saddam Hussein yn cael cefnogaeth Prydain ac U.D.A. Parhaodd Irac i fod yn wlad seciwlar a roddai addysg a statws cydraddoldeb a chyfle i ferched y wlad fwynhau rhyddid sy'n cymharu'n dda â'u sefyllfa yn y Gorllewin.

Yn dilyn ei threchu yn Rhyfel y Gwlff, bu rhaid i fyddin yr Arlywydd Saddam Hussein dynnu allan o Coweit. Ond er fod 14 o 18 y wlad yn gwrthrefyla yn ei erbyn, ni chafodd ei ddisodli.

### Achosion Rhyfel Irac

Pan ymosododd Iraq ar Coweit yn ystod rhyfel y Gwlff gwnaeth Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig fabwysiadu cynnig 678 dan bennod VII o Siarter y Cenhedloedd Unedig, gan roddi i'r gwledydd yr hawl i ddefnyddio "pob modd posibl" i "adfer heddwch rhyngwladol a diogelwch yr ardal" Ar ôl i Iraq gael ei bwrw allan o Coweit derbyniwyd cynnig o ymatal 687 gan y Cenedloedd Unedig. Roedd hyn yn cynnwys rheidrwydd ar Iraq i derfynnu ei rhaglen o arfau niwclear.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Irac**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hanes Oman

Bedd, Al Alyn, Oman
Mae **hanes Oman**, sydd heddiw yn wladwriaeth ar Orynys Arabia, yn hanes o wrthdaro rhwng llwythau, ymerodraethau, a grymoedd crefyddol a gwleidyddol.

Daeth Islam i'r ardal yn y 700au, ac yn y 800au esgynodd enwad yr Ibadi i rym. Ysbeiliodd y Portiwgaliaid Muscat ym 1507 a chipiwyd arfordir Oman ar gyfer Ymerodraeth Portiwgal. Trechwyd y Portiwgaliaid gan yr Otomaniaid yn y 1650au. Ym 1737 goresgynnwyd y wlad gan y Persiaid, a gafodd eu gyrru o'r wlad ym 1749.

Yn sgil trechiad y Persiaid, daeth brenhinllin Al Bu Said i rym. Yn y 19g roedd Ymerodraeth Oman yn cynnwys nifer o diriogaethau ar lannau Cefnfor India, gan gynnwys Sansibar a Mombasa a rhannau o India. Cafodd lywodraeth y wlad ei hollti ym 1913, ac ym 1920 cytunodd y swltan i gydnabod hunanlywodraeth yr imamiaid Ibadi yng nghanolbarth Oman. Ym 1954 cychwynnodd wrthdaro wrth i'r imamyddion geisio am wladwriaeth annibynnol. Ym 1959 ad-enillodd y Swltan Said bin Taimur reolaeth o ganolbarth y wlad, gan deyrnasu dros lywodraeth ffiwdal ac ynysyddol.

Darganfuwyd cronfeydd olew ym 1964, gan wneud Oman yn bwysig ar y lwyfan ryngwladol. O 1962 hyd 1976 bu lluoedd comiwnyddol yn brwydro'n erbyn y llywodraeth yng Ngwrthryfel Dhofar. Gorchfygwyd y gwrthryfel gyda chymorth lluoedd Gwlad Iorddonen ac Iran. Ers 1970, pan cafodd y Swltan Said bin Taimur ei ddymchwel gan ei fab Qaboos bin Said, mae'r Swltan Qaboos wedi ceisio moderneiddio a rhyddfrydoli'i wlad.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Oman**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hanes Laos

Tardda **hanes Laos** yn ôl i Deyrnas Lang Xang a fodolodd o'r 14g i'r 18g. Rhannodd Lang Xang yn deyrnasoedd Luang Phrabang a Vientiane ym 1707 a Theyrnas Champasak ym 1713, a gafodd eu rheoli a'u cyfeddiannu gan Fyrma a Siam yn y 18fed a 19goedd. Ym 1893 daeth Laos yn rhan o Indo-Tsieina Ffrengig, trefedigaeth Ffrainc yn Ne Ddwyrain Asia. Ym 1953 daeth Teyrnas Laos yn wladwriaeth annibynnol, a chychwynnodd rhyfel cartref rhwng comiwnyddion y Pathet Lao a Llywodraeth Frenhinol y Lao, oedd yn rhan o Ail Ryfel Indo-Tsieina. Enillodd y Pathet Lao, gyda chymorth Gogledd Fietnam, ym 1975 a chyhoeddwyd Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Lao. Ers 1975, ymladdwyd rhyfel mewnol rhwng Byddin Pobl Lao a'r Hmong, grŵp ethnig oedd yn gwrthwynebu'r comiwnyddion yn ystod y rhyfel cartref.

## Llyfryddiaeth

* Stuart-Fox, M. *A History of Laos* (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 1997).
# Hanes Sri Lanca

Mae **hanes Sri Lanca** yn mynd yn ôl i'r cyfnod cyn i'r Sinhaliaid gyrraedd yr ynys, yn y 6ed ganrif CC. Y trigolion gwreiddiol oedd y Wanniyala-Aetto, a adnabyddir hefyd fel y Veda. Cyhhaeddodd Bwdhaeth yr ynys yn y 3g CC, a datblygodd dinas-wladwriaethau megis Anuradhapura a Polonnaruwa.

Ynfudodd y Tamil yn raddodd o dde India i ogledd yr ynys, ac yn yr 11g, sefydlasant deyrnas o gwmpas Jaffna. Yn 1505 cyhaeddodd y Portiwgeaid, a bu'r ynys yn eu meddiant hyd 1658.Wedyn daeth yr ynys i deddiant yr Iseldiroedd, yna yn 1796 i feddiant Prydain.

Daeth yr ynys yn annibynnol dan yr enw "Ceylon" ar 4 Chwefror 1948. Newidiwyd yr enw i Sri Lanca yn 1972. Tyfodd anghydfod rhwng y Sinhaliaid a'r Tamil yn raddol. Ffurfiwyd Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam, neu'r Teigrod Tamil, ar 5 Mai 1976 gan Velupillai Prabhakaran, gyda'r bwriad o greu gwladwriaeth annibynnol yng ngogledd a dwyrain yr ynys, lle roedd y mwyafrif o'r boblogaeth yn perthyn i grŵp ethnig y Tamil. Sail eu hymdrech am annibyniaeth oedd fod y farn fod y lleiafrif Tamil yn Sri Lanca yn cael eu trin yn annheg gan y mwyafrif Sinhalaidd. Cawsant fesur o gymorth gan y boblogaeth Talil yn Tamil Nadu, India, a chan bobl o dras Tamil mewn rhannau eraill o'r byd.

Datblygodd ymosodiadau'r Teigrod i roi cychwyn i Ryfel Cartref Sri Lanca, a barhaodd hyd nes iddynt gael eu gorchfygu gan luoedd arfog Sri Lanca ym mis Mai 2009. Am gyfnod, roedd y Teigrod yn rheoli rhan helaeth o ogledd a dwyrain yr ynys. Dechreuwyd trafodaethau heddwch nifer o weithiau, y tro olaf yn 2002. Wedi i'r trafodaethau hyn fethu'n derfynol yn 2006, dechreuodd lluoedd arfog Sri Lanca ar ymgyrch fawr yn eu herbyn, ac yn raddol cipiwyd eu tiriogaethau oddi arnynt. Adroddwyd fod Velupillai Prabhakaran wedi ei ladd yn nyddiau olaf yr ymladd.
# Hanes Indonesia

Cafwyd hyd i weddillion *Homo erectus* yn dyddio i tua 600,000 o flynyddoedd yn ôl at ynys Jafa. Yn y cyfnod yma, roedd lefel y môr yn is nag yw yn awr, ac roedd rhai o'r ynysoedd wedi eu huno a'i gilydd ac a'r tir mawr.

Yn y cyfnod rhwng y 7g a'r 14g, sefydlwyd nifer o deyrnasoedd ac ymerodraethau ar ynysoedd Sumatra a Jafa, oedd yn y cyfnod yma dan ddylandwad Hindwaeth a Bwdhaeth. Y pwysicaf o'r rhain oedd Srivijaya, Majapahit a Mataram. Yn y cyfnod yma yr adeiladwyd remlau mawr Borobudur a Prambanan. Daethpwyd a chrefydd Islam i'r ynysoedd tua 1300 gan farsiandïwyr Arabaidd, a daeth yn brif grefydd y mwyafrif o'r ynysoedd.

Morwyr o Portiwgal oedd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd ynysoedd Indonesia yn 1512. Dilynwyd hwy gan fasnachwyr o'r Iseldiroedd a Phrydain. Yn 1602 sefydlwyd Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd (VOC), a'r cwmni yma oedd y pwer mawr yn yr ynysoedd hyd
1800, pan ddaethant yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd dan y llywodraeth.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd meddiannwyd yr ynysoedd gan Japan. Ar ddiwedd y rhyfel yn Awst 1945, cyhoeddodd y cenedlaetholwyr Indonesaidd, dan arweiniad Sukarno, wladwriaeth annibynnol. Ceisiodd yr Iseldiroedd ad-ennill grym, ond wedi cryn dipyn o ymladd gorfodwyd hwy i gydnabod annibyniaeth Indonesia yn Rhagfyr 1949.

Sukarno, Arlywydd cyntaf Indonesia
Bu Sukarno yn arlywydd hyd 1968. Gwanychwyd ei safle yn ddirfawr gan ddigwyddiadau 30 Medi 1965, pan laddwyd chwech cadfridog yn yr hyn a hawlid oedd yn ymgais gan Blaid Gomiwnyddol Indonesia (PKI) i gipio grym. Ymatebodd y fyddin, dan arweiniad y cadfridog Suharto, trwy ladd miloedd lawer o gomiwnyddion ac eraill y dywedid eu bod mewn cydymdeimlad â hwy. Credir i rhwng 500,000 a miliwn o bobl gael eu lladd. Daeth Suharto yn arlywydd yn ffurfiol ym mis Mawrth 1968.

Yn ystod cyfnod Suharto bu tŵf economaidd sylweddol, ond effeithiwyd ar yr economi yn ddifrifol gan broblemau economaidd Asia yn 1997 a 1998. Cynyddodd protestiadau yn erbyn Suharto, ac fe'i gorfodwyd i ymddiswyddo ar 21 Mai 1998. Yn 1999 pleidleisiodd Dwyrain Timor i adael Indonesia a dod yn wladwriaeth annibynnol.

Yn dilyn ymddiswyddiad Suharto, sefydlwyd trefn fwy democrataidd, a chynhaliwyd yr etholiad uniongyrchol cyntaf i ddewis Arlywydd yn 2004. Yr Arlwydd presennol yw Susilo Bambang Yudhoyono.
# Hanes Armenia

Mae **hanes Armenia**, gwlad fynyddig yn y Caucasus, yn cychwyn yn nyddiau cynhanes ac yn pontio hanes Ewrop a hanes Asia.

## Cyfnod cynnar

Yn y cyfnod clasurol roedd Armenia yn deyrnas annibynnol, a than ei brenin Tigranes Fawr (teyrnasodd 95 CC - 55 CC) meddiannodd diroedd helaeth, cyn belled a Syria. Sefydlodd Tigranes brifddinas newydd, Tigranocerta. Yn 66 CC gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid dan Gnaeus Pompeius Magnus, ac o hynny hyd ddiwedd ei oes roedd yn teyrnasu dan arolygaeth Rhufain. Rhennid tiriogaeth Armenia yn ddwy dalaith gan y Rhufeiniaid, sef Armenia Inferior (neu *Armenia Minor*) ar arfordir y Môr Du ac Armenia Superior (neu *Armenia Major*) yn y dwyrain. Bu ymgiprys sawl gwaith am reolaeth ar yr olaf rhwng Rhufain a phŵerau eraill yn y rhanbarth.

## Cyfnod modern

O'r 1550au ymlaen, roedd Armenia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid a Phersia. Cymerodd Rwsia reolaeth dros Ddwyrain Armenia yn 1813 a 1828. Fel cenhedloedd Cristonogol eraill Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd yr Armeniaid yn ddinesyddion eilradd, gan ddioddef gwahaniaethu hiliol. Arweiniai galwadau am hawliau cydraddol o'r 1880au ymlaen at ymateb llym gan yr ymerodraeth a bu mwy nag un cyflafan yn erbyn y boblogaeth Armenaidd yn yr 1890au ac eto yn 1915. Mae Armeniaid a'r rhan fwyaf o haneswyr y tu allan i Dwrci yn tueddu i weld digwyddiadau 1915, pryd bu farw rhwng 650,000 a 1.5 miliwn o bobl, fel ymgais fwriadiol at hil-laddiad. Dehongliad swyddogol y digwyddiadau yn Nhwrci yw bod miloedd o bobl ar y ddwy ochr wedi marw mewn rhyfel cartref, o glefyd ac o newyn.

Golygfa ar y brifddinas Yerevan gyda Mynydd Ararat yn y cefndir
Gyda Chwyldro Rwsia yn 1917, daeth Dwyrain Armenia yn annibynnol o Rwsia fel rhan o wladwriaeth ynghyd â Georgia ac Aserbaijan. Ni pharodd y ffederasiwn ond am hanner flwyddyn, a daeth Dwyrain Armenia yn wladwriaeth annibynnol ar 28 Mai 1918. Pan chwalwyd Ymerodraeth yr Otomaniaid ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymunodd y tiriogaethau Armenaidd o fewn yr ymerodraeth â Gweriniaeth Ddemocrataidd Armenia dan un o delerau Cytundeb Sèvres a lofnodwyd ar 10 Awst 1920. Serch hynny, roedd Armenia yn gorfod wynebu rhagor o ryfeloedd. Collodd ryfel â Thwrci yn 1920 (y Rhyfel Dwrco-Armenaidd) ac o dan telerau Cytundeb Alexandropol gorfu iddi ildio'r rhan fwyaf o'i harfau a'i thir i Dwrci. Ar yr un pryd, ymosodwyd arni gan y Fyddin Goch, a arweiniodd at reolaeth Sofietaidd yn rhelyw'r wlad o fis Rhagfyr 1920 ymlaen. Yn 1922, ymgorfforwyd Armenia yn yr Undeb Sofietaidd fel rhan o Weriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Transcausasia (SFSR Transcaucasia), gweriniaeth a barodd tan 1936, pryd daeth Armenia yn weriniaeth ar wahân o fewn yr Undeb Sofietaidd.

Ailenillodd Armenia ei hannibyniaeth gyda chwymp yr Undeb Sofietaidd yn 1991.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Armenia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hanes Rwsia

Hanes Rwsia (a'r Undeb Sofietaidd).

## Gweler hefyd

* Brut Cynradd Rwsieg
* Catrin Fawr
* Chwyldro Rwsia
* Olga o Kiev
* Plaid Bolsiefic
* Rhestr o Tsariaid Rwsia

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Rwsia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hanes Twrci

Hanes Twrci yw hanes Gweriniaeth Twrci a daeth yn wlad ar ôl Ryfel Annibyniaeth Twrci a gyflogwyd gan Mustafa Kemal Atatürk yn erbyn meddiant y Cynghreiriaid yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ar Yr Ymerodraeth Otomanaidd tan 1919. Mae'r erthygl hon yn delio â'r cyfnod hwnnw yn unig, nid â digwyddiadau'r gorffennol.

Yn dod o Ganol Asia, ymgartrefodd pobloedd Twrcaidd yn ystod yr Oesoedd Canol yn Anatolia a'r Balcanau lle buont yn Islamoli yr Armeniaid, Groegiaid, Laziaid, Aramaeaid a Slafiaid a doddodd, rhwng 1299 a dechrau'r 20fed ganrif, i mewn i bot doddi'r Ymerodraeth Otomanaidd - y wladwriaeth bwerus, aml-ethnig ac aml-ffydd. Ond cwympodd yr ymerodraeth helaeth hon ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf a daeth yn Dwrci, fel heddiw.

## Creu Twrci newydd (1918-1923)

Ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, datgymalir yr Ymerodraeth Otomanaidd, a oedd yn genedl yn y pwerau canol (yr Almaen, Awstria-Hwngari, Bwlgaria). Fel canlyniad rhannodd Ffrainc a'r Deyrnas Unedig taleithiau'r Dwyrain Canol (Syria, Irac, Libanus, Palestina, Gwlad yr Iorddonen, arfordiroedd Sawdi Arabia heddiw, Iemen). Mae Thrace hefyd yn cael ei feiddianu (yn eithrio Istanbwl) ac arfordiroedd yr ynysoedd Aegean i Wlad Groeg, yn y dwyrain, cyhoeddir wlad newydd - Y Wweriniaeth Armenia. Rhannwyd gweddill yr Ymerodraeth ei hun yn “barthau dylanwad” Eidalaidd, Ffrengig a Seisnig, ac roedd y Twrciaid yn ofni y byddent yn cael eu gostwng i statws trefedigaeth yn fuan.

Diffiniodd y mudiad cenedlaetholgar, dan arweiniad Mustafa Kemal Atatürk, mor gynnar â Mehefin 1919, yn natganiad Amasya y rhesymau pam y bu’n rhaid disodli llywodraeth imperialaidd yr Otomaniaid, a ystyriwyd yn anghyfreithlon, fel y gellid amddiffyn buddiannau cenedlaethol y Twrciaid. Cafodd gefnogaeth sylweddol gan y boblogaeth a'r fyddin. Yng nghyngres Sivas, etholwyd llywodraeth dros dro. Wedi'u diffinio gan Gytundeb Sèvres, a lofnodwyd ar 10 Awst 1920 gan y llywodraeth ymerodrol, cafodd ffiniau'r Ymerodraeth Otomanaidd eu gwadu gan lywodraeth dros dro newydd y mudiad cenedlaetholgar.

Ceisiodd y llywodraeth dros dro dan arweiniad Mustafa Kemal Atatürk adfer rhan o'r tiriogaethau a gollwyd yng Nghytundeb Sèvres.

## Gweler hefyd

* Asia Leiaf
* Yr Ymerodraeth Fysantaidd
* Ymerodraeth yr Otomaniaid
* Rhyfeloedd y Balcanau

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dwrci**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Socotra

Socotra|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Prifddinas | Hadibu  |
| Poblogaeth | 42,842  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Socotra Archipelago  |
| Gwlad | Iemen  |
| Arwynebedd | 3,796 km²  |
| Uwch y môr | 1,503 metr  |
| Gerllaw | Môr Arabia  |
| Cyfesurynnau | 12.51°N 53.92°E  |
| Hyd | 132 cilometr  |
|  |
| Statws treftadaeth | rhan o Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Delwedd lloeren o Socotra
Map o'r ynysoedd
Coeden y Ddraig, un o blanhigion unigryw Socotra
Ynys fach, a'i thair rhagynys, ym Môr Arabia (Cefnfor India) i'r dwyrain o Gwlff Aden oddi ar Gorn Affrica, yw **Socotra** (Arabeg سقطرى ; *Suqutra*). Mae'n perthyn i'r Iemen, yn Arabia, fel rhan o dalaith Aden, ac yn gorwedd oddi ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Somalia (Somaliland). Gydag arwynebedd o 3600 km², mae'n rhan o gyfandir Affrica yn ddaearegol fel ynys gyfandirol. Mae'n gartref i sawl rhywogaeth unigryw, yn enwedig pryfed cop a phlanhigion.

Mae tua 80,000 o bobl yn byw ar yr ynys gyda 43,000 yn y brifddinas, Hadiboh. Siaradant Socotreg, tafodiaith o'r Arabeg a siaredir yn Iemen.

Roedd Socotra yn rhan o uwchgyfandir Gondwana ond torrodd yn rhydd yn y Plïosen Canol (tua 6 miliwn o flynyddoedd yn ôl), fel rhan o'r un broses ymrwygo a greodd Gwlff Aden hefyd.

Yn ogystal a'r brif ynys Socotra, ceir tair ynys bychain a adnabyddir fel "Y Brodyr" — Abd al Kuri, Samhah, Darsa — ac ambell ynys fechan greigiog arall. Ar y brif ynys ceir ardal arfordirol, yna llwyfandir calchfaen, a mynyddoedd Haghier sy'n codi i 5,000 troedfedd (1,525 m). Hyd Socotra yw tua 80 milltir (130 km). Hinsawdd anaialdir trofannol sydd gan yr ynysoedd, gyda'r monsŵn yn dod â glaw a gwyntoedd mawr.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Veda

Veda|  |
| Enghraifft o: | ysgrythurau a thestunau Hindŵaidd, casgliad llenyddol, Śruti, diwylliant archeolegol  |
| Math | ysgrythur, gwaith llenyddol  |
| Awdur | Rishi  |
| Rhan o | llenyddiaeth Sansgrit, addoliad  |
| Iaith | Vedic Sanskrit  |
| Dechrau/Sefydlu | 15 g CC  |
| Genre | llenyddiaeth grefyddol  |
| Olynwyd gan | Brahmana, Aranyaka, Upanishadau  |
| Yn cynnwys | Rig Veda, Yajurveda, Samaveda, Atharvaveda  |
| Enw brodorol | वेद  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0584b5  |
| Quora | Vedas  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Corff mawr o destunau sanctaidd sy'n deillio o'r India Hynafol yw'r **Veda** (Sansgrit: वेद, *véda*, "gwybodaeth"). Maent yn cynrychioli haen hynaf llenyddiaeth Sansgrit a'r ysgrythurau cynharaf yn Hindŵaeth.

Yn ôl traddodiad Hindŵaidd, mae'r Veda yn *apauruṣeya* "heb fod o waith dyn", am iddynt gael ei ddatguddio yn uniongyrchol i'r ddynolryw gan y duwiau, ac felly fe'u gelwir yn *śruti* ("yr hyn a glywir"). Adroddir mantras Vedig fel rhan o weddïau Hindŵaidd, mewn seremonïau crefyddol ac ar achlysuron arbennig eraill.

Mae'r testunau Vedig fel dosbarth wedi eu canoli o gwmpas y pedwar (*turīya*) Sarihitās neu Veda cysefin, gyda thri ohonynt yn ymwneud â yajna (offrymu) yn y grefydd Vedig wreiddiol (o Oes yr Haearn efallai), sef:

* Y Rig Veda, sy'n cynnwys dros fil o emynau i'w hadrodd gan y prif offeiriad;
* Y Yajur Veda, sy'n cynnwys fformiwlâu arbennig i'w hadrodd gan yr *adhvaryu* neu offeiriad defodol;
* Y Sama Veda, sy'n cynnwys fformiwlâu i'w llafarganu gan offeiriad arbennig.

Y pedwerydd yw'r Atharva Veda, sy'n gasgliad o swynion ac emynau.

Dros y canrifoedd, ac yn arbennig wrth i Hindŵaeth esblygu, mae gwahanol athroniaethau ac enwadau ar isgyfandir India wedi mynegi barn amrywiol ar y Veda. Gelwir yr ysgolion athroniaeth sy'n arddel y Veda yn eu crynswth yn "uniongred" (*āstika*). Ond mae traddodiadau eraill, yn enwedig Bwdhaeth a Jainiaeth, yn gweld y Veda fel gwaith athronwyr dynol yn hytrach na datguddiadau dwyfol ac felly nid ydynt yn destunau cysegredig yn y traddodiadau hynny; gelwir yr ysgolion hyn yn "anuniongred" (*nāstika*). Nid yw Siciaeth yn derbyn awdurdod dwyfol y Veda chwaith.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Hindŵaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Rhesymeg

Rhesymeg|  |
| Enghraifft o: | class used in Universal Decimal Classification, gwyddoniaeth ffurfiol, un o ganghennau athroniaeth, core branches of philosophy  |
| Math | scientific study  |
| Rhan o | mathemateg, athroniaeth  |
| Yn cynnwys | classical logic, fuzzy logic, quantum logic, Rhesymeg osodiadol, predicate logic, modal logic, inductive reasoning, deductive reasoning, achosiaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09xq9d  |
| Thesawrws y BNCF | 7111  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Paentiad olew gan Ludwig Seitz (1844–1908) *Ffydd a rheswm yn un*. Sylwer ar Sant Thomas Aquinas yn addysgu yn y cefn a'r ysgrifen: "divinarum veritatum splendor, animo exceptus, ipsam juvat intelligentiam", gan Pab Leo XIII (Aeterni Patris). Galleria dei Candelabri, y Fatican.
Gallu dyn i feddwl mewn ffordd arbennig ydy **rhesymeg**; troi tybiaethau a damcaniaethau'n gasliad neu'n benderfyniad. Mewn geiriau eraill, dyma'r drefn mae pobl rhesymol yn cynnig rhesymau neu eglurhad dros "achos ac effaith".

Defnyddir y gair "rheswm" hefyd yn fwy llac, fel gair sy'n cyfiawnhau rhywbeth sydd wedi'i ddweud neu ei wneud, e.e. "Dyna'r rheswm pam nad af yno."

Mae rhesymu'n unigryw i'r natur ddynol ac yn un o ddiffiniadau'r bod dynol. Bellach, cysylltir y gair gyda'r arferiad o ddod i'r penderfyniad cywir gan gyrff sydd mewn awdurdod a sefydliadau addysg. Oherwydd hyn, mae llawer o gyrff eraill yn ceisio hawlio eu defnydd o reswm er mwyn gwella eu delwedd neu fod yn rhan dderbyniol o gymdeithas e.e. cyrff sy'n ymwneud g emosiwn, Yr Ocwlt a ffydd. Gellir edrych ar y tair disgyblaeth hyn fel gwrthwyneb i reswm.

Yr hyn sy'n gwneud rhesymeg yn wahanol i weddill ffurfiau o ymwybyddiaeth yw'r dull gwyddonol bron o fedru cyfiawnhau'r modd mae person wedi dod i gasgliad.

## Cyfeiriadau
# Theravada

Theravada|  |
| Enghraifft o: | enwad crefyddol  |
| Math | Bwdhaeth  |
| Rhan o | Bwdhaeth  |
| Gwladwriaeth | Cambodia  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07mfk  |
| Thesawrws y BNCF | 44071  |
| Quora | Theravada-buddhism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Theravada** yw'r ffurf hynaf sydd wedi goroesi o Fwdhaeth.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fwdhaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*