# Shanghai

Shanghai|  |
| Math | bwrdeistref a reolir yn uniongyrchol, dinas ganolog genedlaethol, dinas fawr, dinas â phorthladd, dinas global, mega-ddinas, metropolis, y ddinas fwyaf, Economic and Technological Development Zone  |
|  |
| Prifddinas | Ardal Huangpu  |
| Poblogaeth | 24,870,895  |
| Sefydlwyd | * 1292 (Shanghai County)
 |
| Pennaeth llywodraeth | Gong Zheng  |
| Cylchfa amser | UTC+08:00  |
| Gefeilldref/i | Espoo  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Dwyrain Tsieina, bwrdeistref a reolir yn uniongyrchol  |
| Sir | Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| Gwlad |  Tsieina |
| Arwynebedd | 6,341 ±1 km²  |
| Uwch y môr | 4 ±1 metr  |
| Gerllaw | Cilfach Suzhou, Afon Yangtze, Afon Huangpu, Môr Dwyrain Tsieina, Dianshan Lake  |
| Yn ffinio gyda | Jiangsu, Zhejiang, Suzhou, Jiaxing  |
| Cyfesurynnau | 31.2325°N 121.4692°E  |
| Cod post | 200000  |
| CN-SH  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Shanghai Municipal People's Government  |
| Corff deddfwriaethol | Shanghai People's Congress  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | maer Shanghai  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Gong Zheng  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | 3,870,060 miliwn ¥  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas fwyaf Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Shanghai** neu weithiau yn Gymraeg **Sianghai** (Tsieineeg: 上海  Shànghǎi ). Saif ar lan deheuol Afon Yangtze yn nwyrain Tsieina, a llifa Afon Huangpu drwy'r ddinas. Gyda phoblogaeth o 24,870,895 (2020) yn yr ardal ddinesig, saif yn 3edd o ran dinasoedd y byd yn ôl poblogaeth a'r fwyaf yn Tsieina. Yn ogystal, mae Shanghai yn ddinas hunanlywodraethol gyda statws tebyg i dalaith.

Mae Shanghai yn ganolfan byd-eang ym maes cyllid, ymchwil, technoleg, gweithgynhyrchu, a chludiant, a phorthladd Shanghai yw'r porthladd prysura'r byd; bu'n ganolbwynt i gynnydd economaidd Tsieina yn y blynyddoedd diwethaf. Roedd Shanghai yn wreiddiol yn bentref pysgota ac yna'r dref marchnad digon di-nod, ond tyfodd o ran pwysigrwydd yn y 19g oherwydd masnach a'i leoliad fel porthladd. Mae'r ddinas yn un o bum borthladdoedd a agorwyd er mwyn hwyluso masnach tramor, ar ôl y Rhyfel Opiwm Cyntaf. Yna ffynnodd y ddinas, gan ddod yn brif ganolbwynt masnachol ac ariannol rhanbarth Asia-Môr Tawel yn y 1930au. Yn ystod yr Ail Ryfel Sino-Japaneaidd, y ddinas oedd safle Brwydr Fawr Shanghai. Ar ôl y rhyfel, gyda Plaid Gomiwnyddol Tsieina yn meddiannu tir mawr Tsieina ym 1949, roedd masnach yn gyfyngedig i wledydd sosialaidd eraill, a dirywiodd dylanwad byd-eang y ddinas.

Ers 2020, cofrestrwyd Shanghai fel dinas Alpha + (haen gyntaf fyd-eang) gan y*Globalization and World Cities Research Network* a'i graddio fel y 3edd ganolfan ariannol fwyaf cystadleuol a mwyaf yn y byd y tu ôl i Ddinas Efrog Newydd a Llundain. Mae ganddo'r nifer ail-uchaf o biliwnyddion o unrhyw ddinas yn y byd, y pumed allbwn ymchwil wyddonol mwyaf o unrhyw ddinas yn y byd, a sefydliadau addysgol uchel eu statws gan gynnwys pedair prifysgol Prosiect 985: Prifysgol Fudan, Prifysgol Shanghai Jiao Tong, Tongji Prifysgol, a Phrifysgol Normal Dwyrain Tsieina.

Cofnodir tŵf Shanghai o'r 10g ymlaen. Adeiladwyd muriau'r ddinas yn 1553, ond dim ond yn y 19g y daeth yn ddinas bwysig.

## Geirdarddiad

Y ddau Arwyddlun Tsieineaidd yn enw'r ddinas yw Tsieinëeg: 上 (shàng/*zan*, "upon") a Tsieinëeg: 海 (hǎi/*hae*, "sea"), sydd, gyda'i gilydd yn golygu "Wrth y môr". Mae'r dystiolaeth cynharaf o'r enw hwn yn dyddio o linach Cân yr 11g, pan oedd eisioes cymer afon a thref gyda'r enw hwn yn yr ardal.

Roedd **Shēn** neu 申城 (Shēnchéng, "Dinas Shen") yn enw cynnar a fathwyd gan Arglwydd Chunshen, uchelwr o'r 3g CC a phrif weinidog talaith Chu, a'r ardal lle safai'r Shanghai modern. Mae timau chwaraeon a phapurau newydd yn Shanghai yn aml yn defnyddio 'Shen' yn eu henwau, fel Shanghai Shenhua a Shen Bao.

Roedd 华亭 [c] (**Huátíng**) hefyd yn enw cynnar arall ar Shanghai. Yn 751 OC, yn ystod llinach canol Tang, sefydlwyd sir Huating gan Zhao Juzhen, llywodraethwr Wu Commandery, yn Songjiang heddiw, y weinyddiaeth gyntaf ar lefel sirol yn Shanghai heddiw. Enwyd y gwesty pum seren cyntaf yn y ddinas ar ôl Huating.

## Hanes

### Goresgyniad Japan

Ar 28 Ionawr 1932, goresgynnodd lluoedd Japan Shanghai wrth i'r Tsieineaid geisio gwrthsefyll ac amddiffyn. Dinistriwyd mwy na 10,000 o siopau a channoedd o ffatrïoedd ac adeiladau cyhoeddus, gan adael ardal Zhabei yn adfail. Cafodd tua 18,000 o sifiliaid naill ai eu lladd, eu hanafu, neu ar goll. Cafwyd cadoediad ei drefnu ar 5 Mai 1932. Ym 1937, arweiniodd Brwydr Shanghai at feddiannu'r rhannau o Shanghai a weinyddir gan Tsieineaidd y tu allan i'r Wladfa Ryngwladol a Chonsesiwn Ffrainc. Roedd pobl a arhosai yn y ddinas dan feddiant yn dioddef o ddydd i ddydd, gan newyn, gormes neu farwolaeth. Yn y pen draw, meddiannwyd y consesiynau tramor gan y Japaneaid ar 8 Rhagfyr 1941 ac fe wnaethant aros nes i Japan ildio ym 1945 yn yr Ail Ryfel Byd; cyflawnwyd llawer o droseddau rhyfel yn ystod yr amser hwnnw.

### Hanes fodern

Ar ôl y rhyfel, adferwyd economi Shanghai; rhwng 1949 a 1952 cynyddodd allbwn amaethyddol a diwydiannol y ddinas 51.5% a 94.2%, yn y drefn honno. Roedd 20 ardal drefol a 10 maestref ar y pryd. Ar 17 Ionawr 1958, daeth Jiading, Baoshan, a Sir Shanghai yn Jiangsu yn rhan o Shanghai Ddinesig, ac ehangodd i arwynebedd o 863 km2 (333.2 metr sgwâr). Y mis Rhagfyr canlynol, ehangwyd yr arwynebedd ymhellach i 5,910 km2 (2,281.9 metr sgwâr) ar ôl ychwanegu mwy o ardaloedd maestrefol cyfagos yn Jiangsu: Chongming, Jinshan, Qingpu, Fengxian, Chuansha, a Nanhui. Ym 1964, aildrefnwyd adrannau gweinyddol y ddinas i 10 rhanbarth trefol a 10 sir.

Fel canolfan ddiwydiannol Tsieina ac ynddi'r gweithwyr diwydiannol mwyaf medrus, daeth Shanghai yn ganolfan ar gyfer yr asgell chwith, radical yn ystod y 1950au a'r 1960au. Roedd y chwith radical Jiang Qing a'i thri chynghreiriad, (a elwid "y Gang o Bedwar"), wedi'u lleoli yn y ddinas. Yn ystod y Chwyldro Diwylliannol (1966–1976), cafodd cymdeithas Shanghai ei difrodi’n ddifrifol, gyda 310,000 dedfryd anghywir yn cynnwys mwy nag 1 filiwn o bobl. Cafodd tua 11,500 o bobl eu herlid yn anghyfiawn a'u lladd. Ac eto, hyd yn oed yn ystod amseroedd mwyaf cythryblus y chwyldro, llwyddodd Shanghai i gynnal cynhyrchiad economaidd gyda chyfradd twf blynyddol da.

Er 1949, mae Shanghai wedi cyfrannu at refeniw treth i'r llywodraeth ganolog; ym 1983, roedd cyfraniad y ddinas mewn refeniw treth yn fwy na'r buddsoddiad a gafwyd yn y 33 mlynedd diwethaf gyda'i gilydd. Roedd ei bwysigrwydd i les cyllidol y llywodraeth ganolog hefyd yn ei atal rhag troi at economaidd rhydd. Yn 1990, caniataodd Deng Xiaoping i Shanghai gychwyn diwygiadau economaidd, a ailgyflwynodd gyfalaf tramor i'r ddinas a datblygu ardal Pudong, gan arwain at greu Lujiazui (ardal ariannol Shanghai). Yn 2020, mae Shanghai wedi'i gofrestru fel dinas Alpha + gan Rwydwaith Ymchwil Globaleiddio a Dinasoedd y Byd (*Globalization and World Cities Research Network*), sy'n golygu ei bod yn un o 10 dinas fwya'r byd.

## Gweler hefyd

* John Robert Jones (Llanuwchllyn)

## Oriel

* Y Bund ym 1928
* Ffordd Nanking yn y 1930au
* Adeilad cyntaf Plaid Gomiwnyddol Tsieina
* Adeilad HSBC yn Y Bund
* Teml Donglin
* Teml Jing'an
* Ardal prifysgol yn Songjiang
* Trên maglev yn adael Maes awyr rhyngwladol Pudong Shanghai
* Canolfan Arddangos Shanghai

## Cyfeiriadau

|  | Israniadau gweinyddol Gweriniaeth Pobl Tsieina |
| --- | --- |
| Taleithiau
 | Anhui • Fujian • Gansu • Guangdong • Guizhou • Hainan • Hebei • Heilongjiang • Henan • Hubei • Hunan • Jiangsu • Jiangxi • Jilin • Liaoning • Qinghai • Shaanxi • Shandong • Shanxi • Sichuan • Yunnan • Zhejiang
 |
| Taleithiau dinesig
 | Beijing • Chongqing • Shanghai • Tianjin
 |
| Rhanbarthau ymreolaethol
 | Guangxi • Mongolia Fewnol • Ningxia • Tibet • Xinjiang
 |
| Rhanbarthau Gweinyddol Arbennig
 | Hong Cong • Macau
 |