Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tewkesbury

Tewkesbury|  |
| Math | tref, plwyf sifil  |
|  |
| Ardal weinyddol | Bwrdeistref Tewkesbury |
| Poblogaeth | 10,663, 10,016, 10,704  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Swydd Gaerloyw (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Gerllaw | Afon Hafren  |
| Cyfesurynnau | 51.986°N 2.136°W  |
| Cod SYG | E04004426  |
| Cod OS | SO8932  |
| Cod post | GL20  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tref hanesyddol yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr ydy **Tewkesbury**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Tewkesbury.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,704.

Mae Caerdydd 90.4 km i ffwrdd o Tewkesbury ac mae Llundain yn 150.8 km. Y ddinas agosaf ydy Caerloyw sy'n 15.2 km i ffwrdd.

## Hanes

Mae'r dref yn cael ei enw o'r mynach "Theocalious", ei sylfaenydd.

Ymladdwyd Brwydr Tewkesbury ar 4 Mai 1471. Enillodd Edward IV, brenin Lloegr, a bu farw Edward o Westminster (Saesneg: Edward of Lancaster), Tywysog Seisnig Cymru, yn y frwydr hon.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Abaty Tewkesbury
* Amgueddfa Tewkesbury
* Capel Mythe
* Pont Mythe
* Tafarn Olde Black Bear
* Theatr Rhosod

## Enwogion

* Henry Disston (1819–1878), dyn busnes
* Henry Green (1905-1973]], nofelydd
* Anna Ford (ganwyd 1943), newyddiadures

## Cyfeiriadau

 **Dinasoedd a threfi Swydd GaerloywDinas**

Caerloyw

**Trefi**

Berkeley **·**
Bradley Stoke **·**
Cinderford **·**
Cirencester **·**
Coleford **·**
Cheltenham **·**
Chipping Campden **·**
Chipping Sodbury **·**
Dursley **·**
Fairford **·**
Filton **·**
Lechlade **·**
Lydney **·**
Minchinhampton **·**
Mitcheldean **·**
Moreton-in-Marsh **·**
Nailsworth **·**
Newent **·**
Northleach **·**
Painswick **·**
Patchway **·**
Quedgeley **·**
Stonehouse **·**
Stow-on-the-Wold **·**
Stroud **·**
Tetbury **·**
Tewkesbury **·**
Thornbury **·**
Winchcombe **·**
Wotton-under-Edge **·**
Yate

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Swydd Gaerloyw**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Iron Bridge

Iron Bridge|  |
| Math | pont bwa dec, pont ffordd  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 1 Ionawr 1781  |
| Sefydlwyd | * 1779
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Ironbridge  |
| Sir | The Gorge  |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 52.6273°N 2.48542°W  |
| Cod OS | SJ6723803396  |
| Cod post | TF8 7JP  |
| Hyd | 60 metr  |
| Rheolir gan | English Heritage  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Perchnogaeth | English Heritage  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig, Historic Civil Engineering Landmark  |
| Manylion |
| Deunydd | haearn bwrw, puddled iron  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pont sy'n croesi Afon Hafren yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw'r **Iron Bridge**. Agorwyd ym 1781, dyma'r bont fawr cyntaf (mwy na 100 troedfedd (30.5 medr) o hyd) i'w hadeiladu o haearn bwrw.

Y Bont Haern
Roedd y bont yn garreg filltir bwysig yn hanes peirianneg. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I ac mae'n sefyll yng Ngheunant Ironbridge, sydd ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1986.

## Hanes

Dechreuodd Abraham Darby I doddi mwyn haearn lleol gyda côc a wnaed o glo Coalbrookdale ym 1709, ac yn y degawdau nesaf daeth yr ardal yn ganolfan ddiwydiannol bwysig. Defnyddiwyd Afon Hafren ar gyfer cludo deunyddiau, ond roedd y Ceunant Afon Hafren yn rhwystr rhwng tref Broseley i'r de o'r afon a Madeley a Coalbrookdale i'r gogledd. Roedd angen pont uchel gyda dim ond un rhychwant oherwydd bod yn rhaid i longau uchel basio o dan.

Ym 1773 awgrymodd y pensaer Thomas Farnolls Pritchard adeiladu pont a wnaed o haearn. Yn y pen draw, cyflawnwyd ei gynllun, a chafodd y cydrannau eu gwneud yng ngwaith haearn Coalbrookdale ym 1777-79. Agorwyd y bont i draffig yn 1781.

## Gweler hefyd

* Din Gwrygon; bryngaer Geltaidd 8 hectar ychydig o filltiroedd i'r dwyrain
* Pont y Borth, gan Thomas Telford

## Cyfeiriadau
# Twnnel Hafren

Twnnel Hafren|  |
| Math | twnnel rheilffordd  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 9 Ionawr 1886  |
| Sefydlwyd | * 1886
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Prif Linell De Cymru  |
| Gwlad |  Cymru  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 51.575°N 2.6889°W  |
| Hyd | 7,668 ±1 llath  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Twnnel rheilffordd sy'n cysylltu de Swydd Gaerloyw yn Lloegr a Sir Fynwy yng Nghymru yw **Twnnel Hafren** (Saesneg *Severn Tunnel*). Mae'n rhedeg o dan aber Afon Hafren. Adeiladwyd y twnnel rhwng 1873 a 1886 gan gwmni'r Rheilffordd y Great Western. Yn 4.5 milltir (7 km) o hyd, hwn yw twnnel rheilffordd hwyaf yn rhwydwaith rheilffordd Prydain (sydd ddim yn cynnwys y Tiwb yn Llundain). Dim ond Twnnel y Sianel sy'n hwy. Mae gorsaf fach Cyffordd Twnnel Hafren tua thair milltir o ben Cymreig y twnnel.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth Lloegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 2il ganrif

2il ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 2 g  |
| Rhan o | mileniwm 1  |
| Dechreuwyd | 1 Ionawr 101  |
| Daeth i ben | 31 Rhagfyr 200  |
| Rhagflaenwyd gan | y ganrif 1af  |
| Olynwyd gan | 3edd ganrif  |
| Yn cynnwys | 100au, 110au, 120au, 130au, 140au, 150au, 160au, 170au, 180au, 190au  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 96-180: Pum Ymerawdwr Da yr Ymerodraeth Rufeinig - Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius a Marcus Aurelius
* 122-132: Adeiladu Mur Hadrian
* 184-205: Gwrthryfel y Twrbanau Melyn yn Tsieina

## Blynyddoedd a degawdau

100au *100* 101 102 103 104 105 106 107 108 109

110au 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119

120au 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129

130au 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139

140au 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149

150au 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159

160au 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169

170au 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179

180au 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189

190au 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199

200au 200
# Masc

Math o adloniant llysaidd yn cynnwys cerddoriaeth a dawns a berfformid mewn gwisgoedd arbennig gyda golygfeydd ysblennydd oedd y **masc** neu'r **masg** a fu'n boblogaidd ar sawl ffurf ar draws Ewrop trwy gydol yr Oesoedd Canol Diweddar, y Dadeni Dysg, a'r cyfnod modern cynnar. Byddai'r masc nodweddiadol yn galw ar westeion mewn cuddwisg, yn aml mygydau, i gynnig anrhegion i'r gwesteiwr cyn iddynt ddawnsio gyda'i gilydd. Weithiau byddai cwmni o actorion a chantorion yn cyflwyno drama neu sioe o ryw fath, yn portreadu cymeriadau chwedlonol er enghraifft, ac yna'n dawnsio ac yn sgwrsio gyda'r gwesteion. Gallai gynnwys elfennau'r gorymdaith, cludwyr ffaglau yn tywys y gwesteion, cyflwynydd yn cyhoeddi enwau'r gwesteion, neu themâu mytholegol ac alegorïaidd.

Mae'n debyg i'r masc darddu o ddefodau crefyddol a seremonïau gwerin cyntefig megis mudchwarae a'r pasiant yn ystod yr Oesoedd Canol. Datblygodd masciau yn sbectaclau i lysoedd y brenhinoedd a'r pendefigion ar draws Ewrop. Un ffurf goeth ar y masc oedd yr *intermedio* neu *intermezzo* Eidalaidd yn oes y Dadeni, a flodeuai yn enwedig dan nawdd Lorenzo de' Medici, Arglwydd Gweriniaeth Fflorens yn niwedd y 15g. Bu'r perfformiadau hyn yn llawn canu a dawnsio, golygfeydd ysblennydd, a pheirianwaith llwyfan, ac yn cynnwys dawns fasgiau i'r gwesteion gymysgu â'r actorion. Ffurf arall a ddatblygai o'r *intermedio*, heb yr elfen theatraidd draethiadol, oedd y *trionfo*, gŵyl yn yr awyr agored i ddynwared gorymdeithiau gorfoleddus y Rhufeiniaid hynafol. Byddai'r *trionfo* yn ei tro yn ysbrydoli'r *ballet de cour* a'r *masquerade* yn Ffrainc.

## Lloegr

Dygwyd y masc i Deyrnas Lloegr yn ystod cyfnod y Tuduriaid, ac yno fe'i datblygwyd yn sioe ysblennydd i'w pherfformio o flaen y Brenin Harri VIII, gan gynnwys gwisgoedd crand, set fawreddog gyda pheiriannau cymhleth i symud y gwahanol olygfeydd ar draws y llwyfan, ac ymsonau ac ymgomiau alegorïaidd ar gân. Yn oes Elisabeth, bu'r masc yn rhoi cyfle i bendefigion a boneddigion dalu teyrnged i'r Frenhines Elisabeth I, yn ei phalasau yn Llundain yn ogystal ag ar draws y deyrnas ar ei chylchdeithiau haf.

Darlun gan Inigo Jones ar gyfer marchog mewn masc.
Yn oesoedd Iago I a Siarl I, yn nechrau'r 17g, perfformiwyd masciau fel arfer yn y llys brenhinol. Bu'r masc ar ei anterth dan ddylanwad Ben Jonson, un o'r dramodwyr a beirdd gwychaf yn llên Lloegr, a gydweithiai â'r pensaer a dylunydd Inigo Jones i gynhyrchu sawl masc yn y cyfnod o 1605 i 1634. Dyfeisiodd Jonson y gwrthfasc, sioe grotésg a berfformiwyd cyn y prif fasc er mwyn cyferbynnu ag elfennau cain a llenyddol y traddodiad. Yn ddiweddarach, trodd y masc yn fath o opera, a'r gwrthfasc yn ffars neu bantomeim. Er i sawl llenor a chyfansoddwr Seisnig weithio ar fasciau yn ail hanner yr 17g, nid oeddynt cystal â chynhyrchiadau'r Stiwartiaid cynnar.

## Cyfeiriadau
# Aber Hafren

Aber Hafren|  |
| Math | aber, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Afon Hafren, Afon Avon, Afon Wysg, Afon Gwy  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 6,853.77 ha  |
| Cyfesurynnau | 51°N 3°W  |
| Llednentydd | Afon Gwy  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, safle Ramsar  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Aber Hafren**, lle llifa Afon Hafren i Fôr Hafren, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1976 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6853.77 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Math o safle

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

## Cyffredinol

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Gweler hefyd

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

## Cyfeiriadau
# Pont y Cymry

Pont y Cymry|  |
| Math | pont garreg fwaog, pont ffordd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Amwythig  |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 52.7102°N 2.75809°W  |
| Cod OS | SJ4888012771  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd II\*  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pont garreg fwaog sy'n croesi Afon Hafren yn nhref Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Pont y Cymry**. Mae'n cysylltu maestref Frankwell â chanol y dref. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II\*.

Cynlluniwyd ac adeiladwyd y bont o 1793 hyd 1795 gan John Tilley a John Carline (yr oedd ei dad o'r un enw yn saer maen ar Bont y Saeson). Nhw hefyd a adeiladodd pont Montford Bridge i Thomas Telford. Disodlodd Pont y Cymry bont ganoloesol o'r enw Pont Sant George.

Mae pedwar o'r bwâu yn rhychwantu 43 troedfedd 4 modfedd, ac mae'r pumed bwa a'r bwa canolog yn rhychwantu 46 troedfedd 2 fodfedd. Mae'r bont yn 30 troedfedd o led, ac wedi'i hadeiladu o dywodfaen Grinshill. Mae'n 266 troedfedd o hyd. Fe'i cwblhawyd yn 1795 ar gost o £8,000.

Ar ei phen deheuol, ar y gyffordd â Victoria Avenue, mae'r geiriau "Commit No Nuisance" wedi ei naddu i garreg un o'r parapetau. Mae hyn yn waharddiad hynafol rhag pasio dŵr yn gyhoeddus.

## Cyfeiriadau

## Llenyddiaeth

* Blackwall, Anthony, *Historic Bridges of Shropshire* (Shropshire Libraries, 1985)
* Cragg, R., *Civil Engineering Heritage: Wales & West Central England* (Thomas Telford Publishing, 2/1997)

## Oriel

* Pont y Cymry a'r afon ar orlifo.
* Golygfa arall, gyda phompren Frankwell yn y blaendir, ac uchder arferol i lif yr afon.
* Pont y Cymry o bompren Frankwell
* Ochr orllewinol y bont gyda Victoria Quay ar ochr draw'r afon
* Ochr ddwyreiniol
* Yr arwydd 'Commit No Nuisance'.
* Golwg o'r bont o'r de ger Mardol Quay ym Mehefin 2021. Noder yr arwyddion dros dro yn annog cerddwyr i gadw i'r chwith i sicrhau ymbellhau cymdeithasol yn ystod pandemig COVID-19.
# Rheilffordd ffwniciwlar

Rheilffordd ffwniciwlar|  |
| Math | steep grade railway, cable railway, adeiladwaith pensaernïol, cludiant cebl  |
| Yn cynnwys | funicular line, funicular station  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0dd4k  |
| Thesawrws y BNCF | 16945  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

System gludiant yw **rheilffordd ffwniciwlar**, sy'n defnyddio cerbydau sy'n cael eu gyrru ar gledrau gan gebl i gysylltu lleoliadau ar hyd llethr serth. Mae dau gerbyd gwrthbwys wedi'u cysylltu gan yr un cebl, sy'n pasio dros bwli ar ben uchaf trac. Mae'r ddau gerbyd yn symud ar y cyd: wrth i'r naill esgyn, mae'r llall yn disgyn. Y trefniant hwn o ddefnyddio pâr o gerbydau cysylltiedig sy'n nodweddu system ffwniciwlar.

Mae'r term "ffwniciwlar" yn deillio o'r gair Lladin *funiculus*, sef "rhaff fach".

Daeth y system hon i ddefnydd yng nghanol y 19g, a hyd heddiw mae wedi parhau i fod yn boblogaidd ledled y byd mewn trefi a dinasoedd lle mae llethr serth, yn ogystal â chyrchfannau i dwristiaid ar fynyddoedd.

Ym 1880 agorwyd rheilffordd ffwniciwlar a esgynnodd y llosgfynydd Mynydd Vesuvius ger Napoli, yr Eidal. Ysbrydolodd y digwyddiad hwn y gân Eidaleg boblogaidd *Funiculì, Funiculà* a ddaeth yn enwog drwy'r byd am gyfnod hir. (Dinistriwyd y rheilffordd hon gan ffrwydradau folcanig a'i gadael o'r diwedd ar ôl ffrwydrad 1944.)

Mae enghreifftiau rheilffyrdd ffwniciwlar yng Nghymru yn cynnwys Rheilffordd y Graig yn Aberystwyth, Tramffordd y Gogarth yn Llandudno, a Rheilffordd Canolfan y Dechnoleg Amgen ger Machynlleth.

* Cerbyd ar un o'r llinellau *Funiculaires de Lyon* yn croesi stryd yn Lyon, Ffrainc
* Gorsaf *Funicolar Centrale* yn Napoli, yr Eidal

* Cerbyd ar *Niesenbahn* yng nghanton Bern, y Swistir
* Cerbyd ar *Ascensor Artillería* yn Valparaíso, Tsile

* Cerbyd ar *Monongahela Incline* yn Pittsburgh, Pennsylvania, Unol Daleithiau America
# Rosetta (cerbyd gofod)

Rosetta|  |
| Enghraifft o: | comet probe  |
| Màs | 3,000 cilogram  |
| Rhan o | Horizon 2000  |
| Yn cynnwys | Philae  |
| Gweithredwr | Asiantaeth Ofod Ewropeaidd  |
| Gwneuthurwr | Astrium  |
| Hyd | 2.8 metr  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/018flx  |
| Quora | Rosetta-3  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Chwiliedydd gofod robotaidd yw Rosetta a adeiladwyd ac a lawnsiwyd gan yr Asiantaeth Ofod Ewropeaidd. Gyda'i fodiwl glanio Philae, mae'n cynnal nifer o ymchwiliadau gwyddonol o'r comed 67P/Churyumov–Gerasimenko (67P). Gwibiodd hefyd yn agos i'r blaned Mawrth a'r asteroidau 21 Lutetia a 2867 Šteins. Ar 12 Tachwedd 2014 llwyddwyd i lanio ar gomed - am y tro cyntaf yn hanes gwyddoniaeth y gofod. Yn Awst 2015 roedd data Philae yn parhau i gael ei ddanfon i'r fam gerbyd Rosetta, a'i drosglwyddo ymhellach i'r Ddaear.

Dyma un o gonglfeini holl waith ESA. Mae'r prosiect yn cynnwys yr orbitiwr Rosetta ei hun, gyda 12 o offerynnau arno a Philae - glaniwr gyda 9 offeryn. Cynlluniwyd y prosiect gyda'r gobaith y byddai Rosetta'n orbitio 67P am gyfnod o 17 mis, gan wneud yr ymchwiliadau mwyaf manwl yn hanes ymchilio'r gofod. Caiff i cerbyd ei rheoli gan Ganolfan Rheoli'r Gofod, Ewrop (*European Space Operations Centre*, neu ESOC) yn Darmstadt, yr Almaen. Cynlluniwyd ei phrif lwyth (neu'r *payload*) a'r trin data, yr archifo a dosbarthu gwybodaeth o Ganolfan Ewropeaidd Seryddiaeth y Gofod (*European Space Astronomy Centre* neu ESAC) yn Villanueva de la Cañada, ger Madrid, Sbaen. Yn y ddegawd cyn 2014 amcangyfrifir fod oddeutu 2,000 o bobl wedi cynorthwyo gyda'r gwaith a'r prosiect.

Daeth taith Rosetta i ben ar 30 Medi 2016, drwy ddilyn llwybr bwriadol i daro fewn i'r comed ger pydew o'r enw Deir el-Medina. Fe fydd buanedd y gwrthdrawiad yn weddol isel ond disgwylir i ddarnau o'r chwiliedydd gael ei ddinistrio. Fe fydd holl systemau ar y cerbyd yn cau lawr cyn hyn.

## Cyfeiriadau
# Dawnslunio

Celfyddyd creu a threfnu dawnsiau yw **dawnslunio**, **dawnsnodiant** neu **coreograffi**.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddawns**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 20 Gorffennaf

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Gorffennaf
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05
 |
| 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12
 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19
 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26
 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**20 Gorffennaf** yw'r dau gan ac unfed (201fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (202fed mewn blynyddoedd naid). Erys 164 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1810 - Datganiad annibyniaeth Colombia.
* 1871 - Columbia Brydeinig yn dod yn dalaith Canada.
* 1906 - Y Ffindir yn rhoi'r hawl i ferched bleidleisio.
* 1924 - FIDE, corff llywodraethol gwyddbwyll y byd, yn cael ei sefydlu.
* 1944 - Cynllwyn 20 Gorffennaf, ymgais gan rai o uwch-swyddogion byddin yr Almaen i ladd Adolf Hitler a chipio grym.
* 1969 - Neil Armstrong ac Edwin 'Buzz' Aldrin yn glanio ar y lleuad yn y llongofod Apollo 11.
* 2005 - Canada yn cyfreithloni priodas o'r un rhyw.

## Genedigaethau

Edmund Hillary
Diana Rigg
Carlos Santana
* 356 CC - Alecsander Fawr, brenin Macedon (m. 323 CC)
* 1304 - Francesco Petrarca, bardd (m. 1374)
* 1519 - Pab Innocentius IX (m. 1591)
* 1804 - Syr Richard Owen, anatomegwr (m. 1892)
* 1822 - Gregor Mendel (m. 1884)
* 1842 - Aline von Kapff, arlunydd (m. 1936)
* 1890
	+ Verna Felton, actores a digrifwraig (m. 1966)
	+ Julie Vinter Hansen, seryddwraig (m. 1960)
* 1897
	+ Hanna Hausmann-Kohlmann, arlunydd (m. 1984)
	+ Tadeusz Reichstein, meddyg, botanegydd, cemegydd a gwyddonydd (m. 1996)
* 1913 - Jadwiga Maziarska, arlunydd (m. 2003)
* 1914 - Magda Frank, arlunydd (m. 2010)
* 1919 - Syr Edmund Hillary, mynyddwr a fforiwr (m. 2008)
* 1921 - Mercedes Pardo, arlunydd (m. 2005)
* 1925
	+ Frantz Fanon, seiciatrydd, athronydd a llenor (m. 1961)
	+ Jacques Delors, gwleidydd (m. 2023)
* 1927 - Lyudmila Alexeyeva, hanesydd ac actifydd (m. 2018)
* 1933
	+ Cormac McCarthy, nofelydd (m. 2023)
	+ Rex Williams, chwaraewr snwcer
* 1938
	+ Natalie Wood, actores (m. 1981)
	+ Fonesig Diana Rigg, actores (m. 2020)
* 1939 - Judy Chicago, arlunydd
* 1943 - Wendy Richard, actores (m. 2009)
* 1947 - Carlos Santana, cerddor
* 1953 - Dave Evans, canwr
* 1955 - Egidio Miragoli, esgob
* 1962 - Carlos Alazraqui, actor a digrifwr
* 1977 - Alessandro Santos, pêl-droediwr
* 1987 - Nicola Benedetti, fiolinydd

## Marwolaethau

David Davies
* 985 - Pab Boniface VII
* 1031 - Robert II, brenin Ffrainc, 59
* 1890 - David Davies, diwydiannwr, 71
* 1903 - Pab Leo XIII, 93
* 1923 - Pancho Villa, chwyldroadwr a chadfridog, 45
* 1937 - Guglielmo Marconi, peiriannydd trydan, arloeswr radio, 63
* 1945 - Paul Valéry, bardd, 73
* 1973 - Bruce Lee, actor, 32
* 1993 - Jacqueline Lamba, arlunydd, 82
* 2000 - Virginia Admiral, arlunydd, 85
* 2005 - James Doohan, actor, 85
* 2010 - Iris Gower, nofelydd, 75
* 2011 - Lucian Freud, arlunydd, 88
* 2013 - Helen Thomas, newyddiadurwraig, 92
* 2016 - J. O. Roberts, actor, 84
* 2017 - Chester Bennington, canwr a cherddor, 41
* 2024 - Moacir Rodrigues Santos, pêl-droediwr, 54

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Annibyniaeth (Colombia)