Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Elfen Grŵp 13

| Grŵp → | 13
 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod
 |
| 2
 | 5 B
 |
| 3
 | 13 Al
 |
| 4
 | 31 Ga
 |
| 5
 | 49 In
 |
| 6
 | 81 Tl
 |

Enw arall y teulu hwn o elfennau ydy'r Grŵp Boron. Grŵp o un-deg-tri o elfennau (metalau tlawd) a nodir yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 13**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 13 yn cynnwys: boron (B), alwminiwm (Al), galiwm (Ga), indiwm (In), thaliwm (Tl) ac ununtriwm (Uut).

Mae patrwm yr electronnau rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad yn debyg hefyd:

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau
 |
| --- | --- | --- |
| 5 | boron | 2, 3
 |
| 13 | alwminiwm | 2, 8, 3
 |
| 31 | galiwm | 2, 8, 18, 3
 |
| 49 | indiwm | 2, 8, 18, 18, 3
 |
| 81 | thaliwm | 2, 8, 18, 32, 18, 3
 |

Ymhlith yr enwau eraill a gafwyd dros y blynyddoedd ar Grŵp 13 y mae: "metalau'r ddaear" a'r "trielau" a ddaw o'r Lladin 'tri' gan mai hen enw'r grŵp oedd IIIB. Priodwedd, neu nodwedd pennaf y grŵp yw fod gan bob elfen dri electron ar y tu allan - yn yr haen 'valence'.

Meteloid ydy boron, ac mae gweddill aelodau'r teulu yn fetalau. Mae boron yn elfen brin iawn, yn wahanol felly i alwminiwm - sef y trydydd elfen mwyaf cyffredin ar blaned Daear (4.7%).

**Allwedd y tabl, uchod:**
| Metaloidau
 | Metalau tlawd
 | mae'r rhif atomig du yn solid
 | mae'r ffiniau solid yn cynnwys elfennau primordaidd sy'n hŷn na'r Ddaear)
 | mae'r ffiniau toredig yn cynnwys dadfeiliad ymbelydrol, Elfennau synthetig
 |
# Elfen cyfnod 2

Elfen gemegol yn yr ail res o'r tabl cyfnodol ydy **elfen cyfnod 2**. Mae'r tabl cyfnodol wedi'i osod mewn rhesi taclus er mwyn dangos patrymau yn ymddygiad y gwahanol elfennau, wrth i'w rhifau atomig gynyddu. Pan fo'r ymddygiad yn cael ei ailadrodd, dechreuir rhes newydd. Mae'r elfennau sydd ag ymddygiad tebyg, felly, o dan ei gilydd, mewn colofnau.

Dyma'r elfennau hynny sy'n perthyn i gyfnod 2:

**Elfennau cemegol yn yr ail gyfnod:**
| Grŵp | 1
 | 2
 | 3
 | 4
 | 5
 | 6
 | 7
 | 8
 | 9
 | 10
 | 11
 | 12
 | 13
 | 14
 | 15
 | 16
 | 17
 | 18
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| # Enw
 | 3 Li
 | 4 Be
 |  | 5 B
 | 6 C
 | 7 N
 | 8 O
 | 9 F
 | 10 Ne
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Categorïau o elfennau yn y Tabl Cyfnodol**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Metelau
 | Meteloidau
 | Anfetelau
 | Cymeriad cemegol anhysbys  |
| Metelau alcalïaidd
 | Metelau mwynol alcalïaidd
 | Elfennau trosiannol mewnol
 | Elfennau trosiannol
 | Metelau eraill
 | Anfetelau eraill
 | Halogenau
 | Nwyon nobl
 |
| Lanthanidau
 | Actinidau
 |

 |
|

**Mae** lliw **y rhif atomig yn dangos beth ydy stâd yr elfen o dan pwysedd a thymheredd safonol (0 °C ac 1 atm)**
| Solidau (lliw du)
 | Hylifau (gwyrdd)
 | Nwyon (lliw coch)
 | Anhysbys (llwyd)
 |
| --- | --- | --- | --- |

 |

**Mae** ymylon **y blychau yn dangos a ydynt yn digwydd yn naturiol**
| Primordaidd
 | Ers dadfeiliad
 | Synthetig
 | (Elfen heb ei darganfod)
 |

 |
# Rhif atomig

Rhif atomig|  |
| Math | nifer endidau, maint corfforol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hwy  |

Mewn Cemeg a Ffiseg, y **rhif atomig** (Z) yw nifer y protonau a ddarganfyddir yng nghnewyllyn yr atom. Mewn atom sydd â gwefr niwtral, mae nifer yr electronau o amglych y niwclews yn hafal i'r rhif atomig.

Yn wreiddiol, roedd y rhif yn dangos safle'r elfen yn y tabl cyfnodol yn unig. Pan drefnodd Dmitri Mendeleev yr elfennau cemegol hysbys yn grwpiau yn ôl eu tebygrwydd cemegol, gwelodd bod trefnu'r elfennau yn ôl eu màs atomig yn gadael rhai yn anghymharus. Wrth roi'r elfennau mewn trefn a oedd yn ffitio'u priodweddau cemegol agosaf, eu rhifau yn y tabl oedd eu rhifau atomig. Roedd y rhif yma bron ar gyfartaledd gyda màs yr atom ond hefyd yn adlewyrchu rhyw briodwedd arall.

Esboniwyd yr anomaliau yn y gyfres hon yn 1913 gan Henry Gwyn Jeffreys Moseley. Darganfu Moseley berthynas pendant rhwng spectra diffreithiant pelydrau X yr elfennau, a'u lleoliad cywir yn y tabl cyfnodol. Dangoswyd yn hwyrach fod y rhif atomig yn cyfateb i wefr drydanol y niwclews - hynny yw, nifer y protonau. Y wefr sy'n rhoi i elfennau eu priodweddau cemegol, yn hytrach na'r mas atomig.

Mae gan rhif atomig elfen, berthynas agos i'w rhif màs (er na ddylid eu cymysgu) sef y nifer o brotonnau a niwtronnau mewn niwclews atom. Daw'r rhif màs yn aml ar ôl enw'r elfen e.e. Carbon-14 (a ddefnyddir mewn dyddio Carbon).

Wiciadur
Chwiliwch am rhif atomig
yn Wiciadur.
# The Do-Over

The Do-Over| Enghraifft o: | ffilm  |
| Lliw/iau | lliw  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America  |
| Dyddiad cyhoeddi | 27 Mai 2016  |
| Genre | ffilm gomedi, ffilm llawn cyffro  |
| Hyd | 108 munud  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Steven Brill  |
| Cynhyrchydd/wyr | Adam Sandler, Steven Brill, Allen Covert, Ted Sarandos  |
| Cwmni cynhyrchu | Happy Madison Productions  |
| Cyfansoddwr | Rupert Gregson-Williams  |
| Dosbarthydd | Netflix  |
| Iaith wreiddiol | Saesneg  |
| Sinematograffydd | Dean Semler  |
| Dynodwyr |

Ffilm gomedi llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Steven Brill yw The Do-Over a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd gan Adam Sandler, Steven Brill, Allen Covert a Ted Sarandos yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn Georgia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Rupert Gregson-Williams. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Adam Sandler, Sean Astin, Catherine Bell, Paula Patton, Renée Taylor, Kathryn Hahn, David Spade, Michael Chiklis, Luis Guzmán, Jackie Sandler, Nick Swardson a Torsten Voges. Mae'r ffilm *The Do-Over* yn 108 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Dean Semler oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

## Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Steven Brill ar 27 Mai 1962 yn Utica, Efrog Newydd. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1989 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol y Celfyddydau Cain Boston.

## Derbyniad

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 3.2/10
* 9%
* 22/100

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd Steven Brill nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm
 | Delwedd
 | Gwlad
 | dyddiad
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Drillbit Taylor
 |  | Unol Daleithiau America
 | 2008-01-01
 |
| *Heavyweights* |  | Unol Daleithiau America
 | 1995-02-17
 |
| Late Last Night
 |  | Unol Daleithiau America
 | 1999-01-01
 |
| Little Nicky
 |  | Unol Daleithiau America
 | 2000-11-10
 |
| *Movie 43* |  | Unol Daleithiau America
 | 2013-01-01
 |
| Mr. Deeds
 |  | Unol Daleithiau America
 | 2002-06-28
 |
| Sandy Wexler
 |  | Unol Daleithiau America
 | 2017-04-07
 |
| The Do-Over
 |  | Unol Daleithiau America
 | 2016-05-27
 |
| Walk of Shame
 |  | Unol Daleithiau America
 | 2014-05-01
 |
| Without a Paddle
 |  | Unol Daleithiau America
 | 2004-01-01
 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Spider-Man (ffilm 2002)

Spider-Man|  |
| Enghraifft o: | ffilm  |
| Lliw/iau | lliw  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America  |
| Dyddiad cyhoeddi | 3 Mai 2002, 5 Mai 2002, 17 Mai 2002, 16 Mai 2002, 10 Mai 2002, 23 Mehefin 2002, 6 Mehefin 2002, 12 Mehefin 2002  |
| Genre | ffilm wyddonias, ffilm ddrama, ffilm dod-i-oed, ffilm gorarwr, ffilm llawn cyffro  |
| Cyfres | Spider-Man trilogy, Spider-Man  |
| Olynwyd gan | Spider-Man 2  |
| Cymeriadau | Spider-Man, Mary Jane Watson, Green Goblin, Norman Osborn, Harry Osborn, Uncle Ben, May Parker, Bonesaw McGraw  |
| Statws hawlfraint | dan hawlfraint  |
| Lleoliad y gwaith | Dinas Efrog Newydd  |
| Hyd | 121 munud  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Sam Raimi  |
| Cynhyrchydd/wyr | Laura Ziskin, Ian Bryce  |
| Cwmni cynhyrchu | Columbia Pictures, Marvel Entertainment  |
| Cyfansoddwr | Danny Elfman  |
| Dosbarthydd | InterCom, Columbia Pictures, Netflix, Sony Pictures Releasing, Disney+, Sony Pictures Motion Picture Group  |
| Iaith wreiddiol | Saesneg  |
| Sinematograffydd | Don Burgess  |
| Gwefan |   |
| Sgriptiwr | David Koepp, Scott Rosenberg, Alvin Sargent  |
| cost | 825,025,036 $ (UDA), 407,022,860 $ (UDA)  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/012s1d  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ffilm sy'n serennu Tobey Maguire a Kirsten Dunst yw Spider-Man (2002).

## Gweler hefyd

* Spider-Man (cyfres ffilm)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffilm archarwr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Pont Brooklyn

Pont Brooklyn|  |
| Math | pont grog, pont gablau, pont aml-lefel, pont ddur, pont ffordd, pont reilffordd, atyniad twristaidd  |
| Enwyd ar ôl | Brooklyn  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 24 Mai 1883  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Dinas Efrog Newydd, Manhattan, Brooklyn  |
| Sir | Manhattan, Brooklyn  |
| Gwlad |  UDA |
| Cyfesurynnau | 40.70567°N 73.99633°W  |
| Hyd | 5,989 troedfedd  |
|  |
| Arddull pensaernïol | yr Adfywiad Gothig  |
| Statws treftadaeth | Tirnod yn Ninas Efrog Newydd, National Historic Landmark, lleoliad ar Gofrestr Llefydd Hanesyddol Cenedlaethol UDA, Tentative World Heritage Site, New York State Register of Historic Places listed place, Historic Civil Engineering Landmark  |
| Manylion |
| Deunydd | dur, carreg  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Pont Brooklyn** yn croesi Afon Dwyrain, yn cysylltu Manhattan a Brooklyn yn Ninas Efrog Newydd. Mae gan y bont 6 lôn ar gyfer cerbydau, a llwybr gerdded uwchben y ffordd.

Agorwyd y bont ar 24 Mai 1883, yn cymryd 14 mlynedd i'w hadeiladu ac yn costio $15 miliwn. Cynlluniwyd y bont gan John Augustus Roebling. Cyn iddo cynllunio Pont Brooklyn, roedd o wedi cynllunio pontydd dros Ceunant Niagara ac Afon Ohio yn Cincinnati. Cafodd o ei anafu ar ddechrau y prosiect, a bu farw 3 wythnos yn ddiweddar. Cymerodd ei fab, Washington Roebling drosodd.

Adeiladwyd ceson, blychau pren, i greu tyllau ar waelod yr afon, ac i'w llenwi efo llithfaen i roi sail i'r bont. Anadlodd y gweithwyr awyr gywasgedig yn y cesonau, a chawsont llawer ohonynt parlys môr fel canlyniad, gan gynnwys Washington Roebling; Cymerodd ei wraig Emily Roebling drosodd i orffen y prosiect.

Y bont gyda'r nos
## Cyfeiriadau
# Cerflun Rhyddid

Cerflun Rhyddid|  |
| Math | rhan o Safle Treftadaeth y Byd, atyniad twristaidd, tŵr gwylio, cerfddelw, colossal statue  |
| Enwyd ar ôl | rhyddid  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1886
 |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Heneb Cerflun Rhyddid, Ynys Liberty  |
| Lleoliad | Ynys Liberty  |
| Sir | Dinas Efrog Newydd  |
| Gwlad |  UDA |
| Cyfesurynnau | 40.689209°N 74.044425°W  |
|  |
| Arddull pensaernïol | pensaernïaeth neoglasurol  |
| Perchnogaeth | National Park Service  |
| Statws treftadaeth | Tirnod yn Ninas Efrog Newydd, lleoliad ar Gofrestr Llefydd Hanesyddol Cenedlaethol UDA, Historic Civil Engineering Landmark, National Register of Historic Places contributing property, New York State Register of Historic Places listed place, Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
| Deunydd | copr, dur, concrit, gwenithfaen, eurddalen  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cerflun yn ninas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau yw Rhyddid yn Goleuo'r Byd (Saesneg: *Liberty Enlightening the World*, Ffrangeg: *La liberté éclairant le monde*), a adnabyddir fel rheol fel Cerflun Rhyddid (*Statue of Liberty*, *Statue de la Liberté*). Cyflwynwyd y cerflun i'r Unol Daleithiau gan bobl Ffrainc yn 1886. Saif ar Liberty Island ger harbwr Efrog Newydd. Cynllunwyd y cerflun gan Frédéric Auguste Bartholdi, tra cynllunwyd y tu mewn iddo gan Alexandre Gustave Eiffel (cynllunydd Tŵr Eiffel).

Adeiladwyd y cerfun o gopr. Mae'n dangos merch yn dal fflam rhyddid. Cyhoeddwyd y cerflun yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1984.

Ar bedestal y cerflun mae'r gerdd *The New Colossus* gan Emma Lazarus wedi ei hysgrifennu ar dabled efydd. Mae'r llinellau olaf yn enwog:

*Give me your tired, your poor,*
*Your huddled masses yearning to breathe free,*
*The wretched refuse of your teeming shore;*
*Send these, the homeless, tempest-tost to me,*
*I lift my lamp beside the golden door!*
# Chrysler

Chrysler|  |
| Math | busnes |
| Math o fusnes | cwmni preifat |
| Diwydiant | diwydiant ceir |
| Sefydlwyd | 6 Mehefin 1925 |
| Pencadlys |  |
| Pobl allweddol | (Prif Weithredwr) |
| Cynnyrch | car |
| Lle ffurfio | Auburn Hills |
| Gwefan |         |

Gwneuthurwr ceir Americanaidd yw **FCA US LLC** sydd â'i bencadlys yn Auburn Hills, Michigan, ac a berchenogir yn bennaf gan gwmni Fiat. Mae Chrysler yn un o'r "Tri Mawr" o wneuthurwyr ceir Americanaidd. Mae'n gwerthu cerbydau o gwmpas y byd dan ei brif frand Chrysler, yn ogystal â'r brandiau Dodge, Jeep, a Ram Trucks; mae hefyd yn cynhyrchu cerbydau a werthir dan frand Fiat yng Ngogledd America. Mae prif adrannau eraill Chrysler yn cynnwys Mopar, sef ei adran sy'n cynhyrchu rhannau ac ategolion ceir, a SRT, ei adran ceir perfformiad. Yn 2011, roedd Chrysler Group (heb gynnwys Fiat) yn y gwneuthurwr ceir deuddegfed fwyaf yn y byd yn nhermau cynhyrchu.

Sefydlwyd The Chrysler Corporation gan Walter Chrysler ym 1925, o olion y Maxwell Motor Company. Ehangodd Chrysler ym 1928 gan brynu'r cwmni tryciau Fargo a Dodge Brothers Company a dechreuodd gwerthu cerbydau dan y brandiau hynny; yn yr un flwyddyn sefydlodd y brandiau Plymouth a DeSoto. Gostyngodd gwerthiannau Chrysler yn y 1970au o ganlyniad i nifer o ffactorau gan gynnwys argyfwng olew 1973, ac erbyn diwedd y ddegawd honno roedd Chrysler bron â methdalu. Dan y Prif Weithredwr Lee Iacocca dychwelodd y cwmni at wneud elw digonol yn y 1980au. Prynodd Chrysler yr American Motors Corporation ym 1987, a gynhyrchodd y brand llwyddiannus Jeep.

Cyfunodd Chrysler â'r gwneuthurwr ceir Almaenig Daimler-Benz AG ym 1998 gan ffurfio DaimlerChrysler; yr oedd nifer o fuddsoddwyr yn erbyn y cyfuno a gwerthwyd Chrysler i Cerberus Capital Management a chafodd ei ail-enwi'n Chrysler LLC yn 2007. Cafodd Chrysler a chwmnïu eraill y Tri Mawr eu taro'n drawm gan argyfwng y diwydiant ceir yn 2008–10 a derbynnodd Chrysler a General Motors biliynau o ddoleri mewn benthyciadau gan lywodraeth yr Unol Daleithiau yn 2008–9 i'w hatal rhag cau i lawr. Wynebodd Chrysler fethdaliad ar 30 Ebrill 2009 ond ar 10 Mehefin 2009 cytunwyd i'r cwmni gael ei berchen gan Fiat, cronfa pensiwn yr United Auto Workers, a llywodraethau'r Unol Daleithiau a Chanada. Ers hynny mae Fiat wedi prynu cyfranddaliadau'r perchenogion eraill yn raddol a bellach Fiat sydd gan berchenogaeth fwyafrifol y cwmni.

## Gweler hefyd

* Adeilad Chrysler

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Chrysler (Saesneg) Gwefan swyddogol
# Manhattan

Manhattan|  |
|  |
| Math | bwrdeistref Dinas Efrog Newydd, consolidated city-county  |
| Enwyd ar ôl | Ynys Manhattan  |
|  |
| Poblogaeth | 1,694,251  |
| Sefydlwyd | * 1624
 |
| Pennaeth llywodraeth | Gale Brewer  |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser y Dwyrain, UTC−05:00, UTC−04:00  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Dinas Efrog Newydd  |
| Gwlad |  Unol Daleithiau |
| Arwynebedd | 87 km²  |
| Uwch y môr | 85 metr  |
| Gerllaw | Afon y Dwyrain, Afon Hudson, Bae Efrog Newydd Uchaf, Afon Harlem, Spuyten Duyvil Creek  |
| Yn ffinio gyda | Y Bronx, Queens, Brooklyn, Weehawken, Ynys Staten, Hoboken, Jersey City, Guttenberg, Edgewater, Fort Lee, North Bergen, West New York  |
| Cyfesurynnau | 40.7283°N 73.9942°W  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Gale Brewer  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o bum bwrdeistref Dinas Efrog Newydd yw **Manhattan**. Gyda phoblogaeth o fwy na 1.6 miliwn yn byw mewn ardal o 59 cilometr sgwâr, dyma'r ardal mwyaf poblog yn yr Unol Daleithiau gyda mwy na 27,000 o drigolion i bob cilometr sgwâr. Manhattan yw'r sir fwyaf cyfoethog yn yr Unol Daleithiau, gyda incwm personol o dros $100,000 y pen yn 2005. Mae'r fwrdeistref yn cynnwys Ynys Manhattan, Ynys Roosevelt, Ynys Randalls, bron i un rhan o ddeg o Ynys Ellis, y rhan uwch y dwr i Ynys Liberty, sawl ynys llai a rhan fechan o'r prif dir Talaith Efrog Newydd gyferbyn a'r Bronx.

Lleoliad Manhattan o fewn Dinas Efrog Newydd
I bob pwrpas ymarferol mae'r un endid ag Efrog Newydd County sy'n un o'r siroedd yn nhalaith Efrog Newydd.

Mae Manhattan yn ganolfan fasnachol, ariannol a diwylliannol yr Unol Daleithiau a'r byd. Lleolir y rhan fwyaf o gwmnïau radio, teledu a chyfathrebu technolegol yr Unol Daleithiau yma, ynghyd â nifer o gyhoeddwyr llyfrau a chylchgronau. Mae gan Manhattan nifer o leoliadau byd enwog, atyniadau twristaidd, amgueddfeydd a phrifysgolion. Yma hefyd mae pencadlys y Cenhedloedd Unedig. Ym Manhattan mae ardal fusnes fwyaf yr Unol Daleithiau, ac yma mae Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd a NASDAQ. Yn ddi-os, dyma canol Dinas Efrog Newydd ac ardal metropolitaidd Efrog Newydd, a lleolir cynulliad y ddinas a'r canran fwyaf o waith, busnes a gweithgareddau hamdden.

Tarddia'r enw "Manhattan" o'r gair "Manna-hata", fel y cyfeirir ato yn llyfr log Robert Juet, swyddog ar long Henry Hudson, y *Halve Maen* (Hanner Lleuad) ym 1609. Dengys fap yn darlunio'r enw "Manahata" ddwywaith, ar ochr ddwyreiniol a gorllewinol "Afon Mauritius" (a enwyd yn ddiweddarach yn Afon Hudson). Mae'r gair "Manhattan" wedi cael ei gyfieithu fel "ynys o sawl mynydd" o'r iaith Lepane.

*
*
*
*
*
*
*

Llun lloeren o Manhattan
# Bricsen

Bricsen|  |
| Math | defnydd adeiladu, brick  |
| Deunydd | clay, loam, clinker brick  |
| Gwneuthurwr | gwneuthurwr brics  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01g0g  |
| Thesawrws y BNCF | 27325  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Bricsen unigol
Wal gyfan o frics (*Flemish bond*) o faint a lliw amrywiol.
Hen wal fric ar batrwm *English bond*.
Deunydd adeiladu yw'r **fricsen** (ll. 'brics' neu 'briciau') a ddefnyddir i wneud waliau, palmentydd ac elfennau eraill mewn gwaith adeiladu carreg. Yn draddodiadol, cyfeiria'r term "bricsen" at uned sy'n cynnwys clai, ond fe'i defnyddir bellach i ddynodi unrhyw unedau petryal wedi'u gosod mewn morter. Gall brics gynnwys pridd, tywod a chalch, neu ddeunyddiau concrit. Gellir grwpio briciau i nifer o ddosbarthiadau gan gynnwys: mathau, deunyddiau a meintiau sy'n amrywio yn ôl ardaloedd a chyfnod, ac fe'u cynhyrchir mewn symiau mawr. Mae dau gategori sylfaenol o friciau: rhai wedi'u tanio (neu grasu) a brics sydd heb eu tanio.

Ceir deunydd o siâp tebyg (petryal) a elwir yn 'floc' (ll. 'blociau') hefyd, ac mae'r rhain, fel arfer, wedi'u gwneud o goncrid, ond sydd o faint ychydig mwy na'r fricsen. Ceir hefyd frics a blocs ysgafn a wneir o glai a cherrig mân.

Mae brics wedi'u tanio yn un o'r deunyddiau adeiladu sy'n para hiraf heb weld llawer o ddirywiad ynddynt. Cyfeirir atynt weithiau fel "cerrig artiffisial", ac fe'u defnyddiwyd ers oddeutu 4000 CC. Crewyd brics wedi'u sychu yn yr awyr agored, a elwir hefyd yn "friciau mwd", sawl canrif cyn y brics wedi'u tanio. Yn aml, ychwanegwyd gwellt yn y clai er mwyn ei gryfhau.

Gosodir briciau mewn "cyrsiau" a cheir nifer o batrymau a elwir yn "fondiau", a elwir ar lafar gwlad yn "waith brics". Gall y morter sy'n eu cadw at ei gilydd amrywio'n fawr.

## Hanes

#### Y Dwyrain Canol a De Asia

Yn yr awyr agored y sychwyd y brics cynharaf a cheir enghreifftiau ohonynt sy'n dyddio i 7500 CC, yn Tell Aswad, yn rhanbarth uchaf y Tigris ac yn ne-ddwyrain Anatolia yn agos at Diyarbakir. Mwd neu glai oedd y deunydd crai. Ceir canfyddiadau mwy diweddar, dyddiedig rhwng 7,000 a 6,395 CC, o Jericho, Catal Hüyük, caer hynafol Buhen, yn yr Aifft, a dinasoedd hynafol Mohenjo-daro, Harappa, a Mehrgarh. Defnyddiwyd brics cerameg mor gynnar â 3000 CC yn ninasoedd Cymoedd yr Indus e.e. Kalibangan.

#### Cymru

Un o'r adeiladau hynaf i'w godi o frics oedd Bachegraig, rhwng Dinbych a Threfnant yn Nyffryn Clwyd, sef plasty a godwyd gan Rhisiart Clwch yn [1567].

* Bricsen Rufeinig a ganfuwyd yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru
* Fferm y Castell, Rhaglan; tua 1630
* Gwaith brics Cemaes

## Gweler hefyd

* Gwaith Brics Tal-y-bont

## Cyfeiriadau
# Gwydr

Gwydr|  |
| Enghraifft o: | non-classical state of matter, deunydd, categori o gynhyrchion  |
| Math | amorphous solid, solid, deunydd, defnydd adeiladu  |
| Yn cynnwys | silicon dioxide  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/039jq  |
| Thesawrws y BNCF | 599  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Sffêr gwydr o Verrerie de Bréhat, Llydaw
Solid di-ffurf anghrisialog yw **gwydr** sydd yn aml yn dryloyw a chanddo ddefnyddiau ymarferol, technolegol ac addurnol, er enghraifft cwareli ffenestri, llestri bwrdd ac opto-electroneg.

Y mathau hynaf a mwyaf gyffredin o wydr yw gwydrau silicad sydd ar sail silica (silicon deuocsid neu gwarts), sef prif gynhwysyn tywod. Dyma'r gwydr a ddefnyddir i gynhyrchu ffenestri a photeli, gan amlaf o'r math arbennig a elwir yn wydr soda-calch, sydd yn cynnwys rhyw 75% silicon deuocsid. sodiwm ocsid o sodiwm carbonad, calsiwm ocsid (calch), ac ychwanegion eraill.

## Priodweddau

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Mathau o wydr

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Defnyddiau diwydiannol

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Hanes

*Prif: Hanes gwydr*
Câi gwydr ei wneud o waith llaw ers dyddiau'r henfyd, at ddibenion ymarferol ac addurnol. Awgryma'r archeoleg i hyn ddigwydd am y tro cyntaf ar arfordir gogledd Syria, Mesopotamia a'r hen Aifft

## Gweler hefyd

* Diferion gwydr

## Cyfeiriadau
# Gwenithfaen

Gwenithfaen|  |
| Math | granitoid, plutonic rock  |
| Deunydd | cwarts, plagioclase, moonstone, mica, wraniwm, thoriwm  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03fcm  |
| Thesawrws y BNCF | 11904  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwenithfaen o Barc Cenedlaethol Yosemite, Unol Daleithiau America
Carreg igneaidd galed asidig yw **gwenithfaen** (neu **ithfaen**). Ceir sawl math o wenithfaen yn y byd. Mae'n un o'r creigiau pwysicaf ar gyfer adeiladwaith. Yng ngogledd-orllewin Cymru roedd chwareli gwenithfaen Yr Eifl yn Llŷn a'r Penmaen-mawr (rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan) yn cyflogi cannoedd o weithwyr yn y 19g a'r 20g.

## Gweler hefyd

* Chwarel
* Chwareli gwenithfaen Gogledd Cymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaeareg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Calchfaen

Calchfaen|  |
| Enghraifft o: | deunydd  |
| Math | craig carbonad  |
| Deunydd | Calsit, aragonite  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04hgv  |
| Thesawrws y BNCF | 21046  |
| CAS | 1317-65-3  |
| Rhif EC | 215-279-6  |
| ECHA | 100.013.891  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Craig waddod sydd yn cynnwys calsit yn bennaf a wedi ffurfio o organebau marw ar waelod y môr yw **calchfaen** neu **carreg galch**. Trwy glaw sy'n toddi'r calchfaen ar wyneb y ddaear mae stalagmitau a stalactitau ffurfio mewn ogofâu, er enghraifft mewn Ogof Ffynnon Ddu yn ne Cymru.

Gellir weld calchfaen mewn llawer o lefydd ar y ddaear, er enghraifft ym Mae tri Clogwyn ar Penrhyn Gŵyr neu ym Malham Cove yn Sir Efrog, Lloegr.

Mae carst fel arfer yn ffurfio ar galchfaen.

Defnyddir calchfaen i adeiladu ffyrdd a thai. Mae llawer o adeiladau enwog iawn wedi eu hadeiladu o galchfaen neu gan fasâd galchfaen, yn bennaf yn Ewrop a Gogledd America.

## Oriel

* Palmant calchfaen Bryn Alun: yr ail fwyaf yng Nghymru
* Palmant calchfaen Bryn Alun
* Geifr ger calchfaen Pen y Gogarth, Llandudno
* Ogof ger gwaith calch Loggerheads, Rhuthun
* Creigiau Eglwyseg, ger Llangollen

## Gweler hefyd

* Carst
* Dolomit
* Marmor
* Sialc
# Dur

Dur
Pont ddur
Aloi caled, cryf a hydrin wedi'i greu o haearn a charbon yw **dur**. Yng nghanol y 18g dechreuwyd creu dur yn helaeth yn Ne Cymru. Cafwyd yr haearn i greu'r dur o weithfeydd haearn byd enwog Merthyr Tudful: Penydarren, Dowlais, Cyfarthfa a llawer mwy yn ne Cymru.

## Geirdarddiad

Gair benthyg o'r Lladin yw "*dur*", a dardda o'r gair "*dūrus*" , ansoddair yn golygu 'caled'.

## Ffynonellau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am Dur
yn Wiciadur.