Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# System fetrig

Gwledydd sydd wedi mabwysiadu'n swyddogol y system fetrig     Gwledydd sydd heb fabwysiadu'n swyddogol y system fetrig (Unol Daleithiau America, Myanmar, a Liberia)
Defnyddir y **system fetrig** gan lawer o wledydd drwy'r byd. Fe'i sylfaenwyd yn wreiddiol ar y *mètre des Archives* a'r *kilogramme des Archives* a darddodd yng Ngweriniaeth Ffrainc yn 1799. Dros y blynyddoedd newidiwyd y diffiniad o'r fetr a'r cilogram ac ychwanegwyd at y system yn helaeth. Yn niwedd y 19g a chychwyn yr 20g gwelwyd nifer o systemau eraill yn cael eu creu ond dyma'r system a ddefnyddir bellach, bron drwy'r byd. Defnyddir y term 'System fetrig' fel cyfystyr i "SI" (System Ryngwladol o Unedau) ac am yr Unedau ychwanegol at yr Unedau SI. Daw'r talfyriadau canlynol, a dderbynir drwy'r byd, o'r Ffrangeg:

* SI: System Ryngwladol o Unedau (*Le Système international d'unités*)
* CGPM: Y Gynhadledd Gyffredinol ar Bwysau a Mesurau (*Conférence générale des poids et mesures*)
* CIPM: Pwyllgor Rhyngwladol Pwysau a Mesurau (*Comité international des poids et mesures*)
* BIPM: Biwro Rhyngwladol Pwysau a Mesurau (*Bureau international des poids et mesures*)
* CIE: Comisiwn Rhyngwladol Golau (*Commission Internationale de l'Eclairage* )

Mae'r system fetrig wedi'i chadarnhau'n swyddogol yn Unol Daleithiau America ers 1866 ond nid yw wedi mabwysiadu'r system yn swyddogol. Yn 1988, fodd bynnag, cadarnhaodd y Gyngres (drwy Ddeddf *Omnibus Trade and Competitiveness Act*) mai'r system fetrig oedd y dewis gorau. Liberia a Myanmar yw'r unig ddwy wlad arall sydd heb dderbyn y sytem fetrig yn swyddogol nag yn weithredol. Cedwir at rai agweddau o'r hen system yng ngwledydd Prydain hefyd e.e. pellter ar arwyddion ffyrdd.

* Llun o 1800 yn dangos yr unedau degol a ddaeth yn gyfreithiol yn Ffrainc yn Nhachwedd 1800
* Pedair dyfáis fetrig a ddefnyddir yn aml: tâp mesur (centimetrau); thermomedr (graddau Celsius); pwys cilogram; mesurydd trydanol (foltau, amperau ac ohmau)

## Cyfeiriadau
# Diwydiant

Yn gyffredinol, mae **diwydiant** yn grŵp o fusnesau sydd yn rhannu dull tebyg o gynhyrchu elwau.

Caiff diwydiant ei rannu gan economegwyr yn bedwar sector:

* Diwydiant cynradd — cael deunyddiau crai o'r ddaear, e.e. mwyngloddio, ffermio,
* Diwydiant eilaidd — gweithgynhyrchu, e.e. ffatri ceir,
* Diwydiant trydyddol — gwasanaethau, e.e. addysg, meddygaeth,
* Diwydiant cwaternaidd — gwaith ymchwil a gwyddonol.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Addysg

Addysg|  |
| Enghraifft o: | cangen o wyddoniaeth, topic, service type  |
| Math | gwasanaeth, knowledge sharing, social process  |
| Yn cynnwys | educational activity, learning, addysgu, self-education  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02jfc  |
| Thesawrws y BNCF | 2345  |
| Quora | Education  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Addysg** yw'r wyddor cymdeithas sy'n ymdrin â dysgu gwybodaeth, cred a sgiliau.

## Gweler hefyd

* Addysg Gymraeg
* Ysgol
	+ Ysgol gynradd
* Prifysgol

## Dolenni allanol

BBC Cymru Dysgu

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*

Wiciadur
Chwiliwch am addysg
yn Wiciadur.
# Cyflymder golau

Cyflymder golau| Enghraifft o: | cysonyn ffisegol, unit of speed, fundamental limit, measured quantity value, Cysonyn, cysonyn UCUM, meintiau sgalar  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/073n8  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **cyflymder golau'** mewn gofod neu wactod wedi'i fesur ac mae'n union 299,792,458 metr yr eiliad. Mae pob ymbelydredd electromagnetig hefyd yn teithio ar yr un cyflymder. Caiff y cyflymder hwn ei dalfyrru i 300,000 cilomedr yr eiliad neu 186,000 milltir yr eiliad.

Mae golau'r haul yn cymryd tuag 8 munud 19 eiliad i gyrraedd y Ddaear.
Cysylltodd Einstein lle ac amser gydag *c* a'i alw'n "ofod-amser", a dyma'n union mae'r hafaliad enwog yma'n ei olygu:

E* = *mc*2**
Mae cyflymder golau drwy unrhyw ddefnydd, fodd bynnag, yn llai na hyn h.y. mae golau sy'n teithio drwy aer neu wydr yn arafach na golau'n teithio drwy wactod.
# Amper

Amper|  |
| Enghraifft o: | uned sylfaenol SI, uned ddeilliadol UCUM, uned gerrynt trydanol  |
| Rhan o | system o unedau MKSA  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0jn\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Defnyddir "galfanomedr" i fesur cerrynt trydanol, gyda nodwydd magnetig yn cael ei symud gan y cerrynt, ac felly'n rhoi darlleniad o'r ampers.
Un o'r unedau sylfaenol SI y System Ryngwladol o Unedau yw'r **amper** (symbol: **A**), a ddefnyddir i fesur cryfder cerrynt trydanol. Yn ymarferol, caiff yr enw'i dalfyru'n **amp** (lluosog Cymraeg: **amps**).

## Diffiniad

Yn ymarferol, gellir diffinio amper fel mesur o hyn-a-hyn o wefr trydanol yn pasio heibio i ryw bwynt neu'i gilydd am rhyw gyfnod (neu uned) o amser h.y. mae tua 6.241 × 1018 o electronau'n pasio heibio rhyw bwynt penodol yn gyfystyr ag amp.

Mae Deddf grym Ampere (Saesneg: *Ampère's force law*) yn hawlio fod grym atynol yn bodoli rhwng dwy weiren cyfochrog sy'n dargludo cerrynt trydanol. Cynhwysir y grym atynol hwn yn y diffiniad swyddogol o'r amper; sef "cerrynt cyson sy'n cynhyrchu grym atynol o 2 × 10–7 newton (uned) y fetr, o ran hyd, a hynny rhwng dau dargludydd syth, cyfochrog... wedi'u gosod un fetr oddi wrth ei gilydd mewn faciwm.

Yn nhermau mathemateg, gellir diffinio Deddf Grymiant Ampere fel:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
felly:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Diffinnir uned SI gwefr (sef y coulomb) fel, "hyn-a-hyn o drydan sy'n llifo mewn un eiliad gan gerrynt o un ampere." Ar y llaw arall, mae cerrynt o un ampere yn wefr o un coloumb sy'n pasio rhyw bwynt neu'i gilydd am gyfnod o un eiliad:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
I gyffredinoli, mae gwefr *Q* wedi ei ddiffinio gan gerrynt cyson *I* sy'n llifo dros gyfnod o amser *t* fel *Q* = *It*.

## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y mathemategydd a ffisegydd o Ffrainc André-Marie Ampère (1775–1836) aa wnaeth gwaith arloesol ym maes electromagneteg.

## Cyfeiriadau
# Cerrynt trydanol

Cerrynt trydanol|  |
| Math | current, trydan  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01vfy  |
| Thesawrws y BNCF | 13309  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwifren copor nodweddiadol o ddyfais trydanol
**Cerrynt trydanol** yw llif o wefr drydanol. Mewn cylchedau trydanol gall y wefr drydanol yma gael ei gario drwy naill ai symud electronau ar weiren, neu drwy gario ïonau ar electrolyt. Gall y ddau yma ddigwydd gyda'i gilydd, yr electronau a'r ïonau, fel a wneir mewn plasma.

Mesurir cerrynt trydanol mewn amperau gan ddefnyddio amedr.

Mae llif cerrynt yn achosi cynhesu Joule, sydd yn ei dro'n creu golau mewn bylbiau; mae hefyd yn creu maes magnetig, a ddefnyddir mewn modur, anwythydd a generadur.

Mae cerrynt yn llifo'n hawdd trwy rai deunyddiau ond mae'n anodd iddo lifo drwy ddefnyddiau eraill. Dargludyddion yw'r enw ar ddeunyddiau y mae cerrynt yn llifo'n hawdd drwyddynt; y metalau arian, copr ac alwminiwm er enghraifft. Yr enw ar y deunyddiau sydd yn ei gwneud hi'n anodd i gerrynt lifo yw ynysyddion. Mae plastigion fel PVC, polythen a persbecs, a gwydr a rwber yn ynysyddion da.

Mae cerrynt yn llifo drwy wifren neu ddeunydd oherwydd yr electronau rhydd, mewnol; os oes llawer ohonynt (e.e. copr) bydd y dargludydd yn un da. Os na fydd llawer ohonynt (e.e. PVC) bydd yn ynysydd da. Mae yna lawer o ddeunyddiau sy'n ddargludyddion trydanol da sydd hefyd yn ddargludyddion gwres da. Gall trydan lifo drwy nwyon a hefyd hylifau anfetalaidd, mae hyn oherwydd yr ïonau positif a negatif sydd ganddynt.

Hafaliad cerrynt yw:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

lle:

*I* yw'r cerrynt a lifith

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 yw'r newid mewn cerrynt trydanol

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 yw'r newid mewn amser

## Cerrynt union a cherrynt eiledol

Defnyddir y byrfoddau DC ac AC am gerrynt union a cherrynt eiledol yn rhyngwladol.

### Cerrynt union

Mae prosesau cemegol y tu mewn i gell drydanol neu fatri yn creu grym electromotif ac felly fe wnëir gwahaniaeth potensial rhwng y terfynellau. Pan gysylltir y terfynellau gan ddolen ddargludo (cylched) mae'r wefr yn symud ac fe wnëir gwaith arni. Ffynhonnell y wefr symudol (yr electronnau) yw terfynell negatif y batri a fydd yn derbyn cyflenwad o electronau o ganlyniad i brosesau cemegol, a bydd yn ei gwrthyrru i mewn i'r gylched. 'Sinc' electronau yw terfynell positif y batri: mae electronau yn llifo i mewn iddo ac yn cyfuno â'r ïonau positif y tu mewn i'r batri. Nid yw gwahaniaeth potensial y terfynellau'n newid ac mae cyfeiriad y llif o amgylch y gylched yn gyson. Dyma *gerrynt union* syml.

### Cerrynt eiledol

Mewn generadur syml mae coil yn cylchdroi mewn maes magnetig. Mae un ochr y coil yn cylchdroi yn mynd trwy'r maes magnetig i un cyfeiriad a'r ochr arall i'r llall. Mae'r llif gwefrau a anwythir yn newid cyfeiriad hefyd. Dyma *gerrynt eiledol*.

## Cyfeiriadau
# Tymheredd

Mae dŵr yn rhewi pan fo'r tymheredd yn 0 °C. Mae'r thermomedr hwn yn dangos fod tymheredd y rhew y tu allan i'r ffenestr yn -17 °C.
**Tymheredd** ydy'r dull o fesur pa mor oer neu ba mor boeth ydy'r aer neu unrhyw ddeunydd arall. Mae hyn yn dibynnu ar egni cinetig y gronynnau sydd oddi fewn i'r deunydd. Gallem deimlo - a mesur - y poethder hwn gyda'n llaw drwy'r nerfau oddi tan y croen; y poetha rydym yn ei deimlo, yr uchaf ydy ei dymheredd.

Mae dwy ffordd o ddiffinio tymheredd yng ngeiriadur y gwyddonydd:

* y disgrifiad thermodeinamig - a sefydlwyd yn gyntaf gan Kelvin
* yr eglurhad wedi'i sylfaenu ar ffiseg ystadegol.

Wiciadur
Chwiliwch am tymheredd
yn Wiciadur.
# Candela

Candela| Enghraifft o: | uned sylfaenol SI, uned sylfaen UCUM, uned arddwysedd golau  |
| Rhagflaenydd | canhwyllnerth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01n0v  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cannwyll yn llosgi
Un o'r unedau sylfaenol SI y System Ryngwladol o Unedau yw'r **candela** (symbol: **cd**), a ddefnyddir i fesur arddwysedd golau mewn gwyddoniaeth. Ystyrir fod cannwyll gyffredin yn rhoi cryfder o tuag 1 candela.

Daw'r gair o'r Lladin am "gannwyll".
# Môl (uned)

Môl| Enghraifft o: | uned sylfaenol SI, uned swm y sylwedd, uned ddeilliadol UCUM, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09b4v  |
| Thesawrws y BNCF | 21890  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o'r unedau sylfaenol SI y System Ryngwladol o Unedau yw'r **môl** (symbol: **mol**), a ddefnyddir i fesur swm y sylwedd (swmp y deunydd a ddefnyddir mewn arbrawf, er enghraifft).

Mae un mol yn swmp o union 6.02214076×1023 endid elfennol (tua 602 secstiliwn neu 602 biliwn gwaith triliwn), a all fod yn atomau, moleciwlau, ïonau, parau ïon, neu ronynnau eraill. Nifer y gronynnau mewn mol yw'r rhif Avogadro felly mae'r môl yn uned ddefnyddiol wrth wneud mesuriadau cemegol cymhleth.

Mae un môl yn pwyso'r un faint (mewn gramau) â'r cyfanswm o'r rhifau más o bob atom sydd yn y rhywogaeth. Er enghraifft, mae un môl o sodiwm (Na) yn pwyso 23 gram ac un môl o ddŵr (H2O) yn pwyso 18 gram (2 x 1 am yr atomau hydrogen ac 16 am yr atom ocsigen).

## Yr enw

Mae'r enw yn deillio o'r gair Almaeneg *Molekulärgewicht* ("pwysau moleciwlaidd"). Y cemegydd Wilhelm Ostwald (1853–1932) a fathodd y term, ond roedd y syniad o uned safonol i fesur hyn-a-hyn o ddeunydd wedi cael ei ddefnyddio am o leiaf canrif cyn hynny.

## Cyfeiriadau
# Foltedd

Foltedd| Math | meintiau sgalar, gwahaniaeth posibl  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07\_27  |
| Thesawrws y BNCF | 17230  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y symbol diogelwch rhyngwladol "Gwyliwch: sioc drydan!" (ISO 3864), a adnabyddir ar lafar fel "Foltedd Uchel!"
**Foltedd**, neu **gwahaniaeth potensial**, yw'r gwthiad y tu ôl i gerrynt. Dyma faint o waith sydd tu ôl i bob gwefriad trydanol. Yr uned SI a ddefnyddir wrth gofnodi foltedd ydy **folt** a'r symbol ydy (V). Mae gan un joule o waith ar 1 coulomb un folt o drydan potensial.

Gellir cyfrifo foltedd drwy ddefnyddio Deddf Ohm:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
lle:

* *V* yw'r foltedd ar draws y gydran,
* *I* yw'r cerrynt trwyddi,
* *R* yw ei gwrthiant.

Mesurir foltedd gan ddefnyddio foltmedr.

## Gweler hefyd

* Y Grid Trydan Cenedlaethol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Folt

Folt| Enghraifft o: | System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, uned ddeilliadol UCUM, uned botensial trydanol, uned wahaniaeth potensial trydanol, uned foltedd  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07\_7\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o unedau deilliadol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **folt** (symbol: **V**), a ddefnyddir i fesur gwahaniaeth potensial a grym electromotif.

## Diffiniad

Diffinnir y folt (V) fel y gwahaniaeth potensial rhwng dau bwynt ar wifren ddargludol sy'n cynnal cerrynt cyson o 1 amper (A), pan fo'r pŵer sy'n cael ei wasgaru rhwng y pwyntiau hyn yn hafal i 1 wat (W).

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Yn y pen draw, gellir mynegi hyn yn ei dro yn nhermau unedau sylfaenol SI, sef metr (m), cilogram (kg), eiliad (s), ac amper (A):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Yn yr un modd, gellir cynrychioli'r folt fel y gwahaniaeth potensial rhwng dau bwynt a fydd yn rhoi 1 joule (J) o egni fesul coulomb (C) o wefr drydanol sy'n mynd drwyddo.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
Gellir mynegi hyn hefyd yn nhermau unedau sylfaenol:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
Gellir ei gynrychioli hefyd yn nhermau amperau (A) ac ohmau (Ω) (cerrynt wedi'i luosi â gwrthiant, gweler Deddf Ohm):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
neu weberau (Wb) yr eiliad (s) (fflwcs magnetig dros amser), neu watiau (W) yr amper (A) (pŵer dros gerrynt), neu joules (J) y coulomb (C) (ynni dros gwefr)l:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y cymegydd a ffisegydd o'r Eidal Alessandro Volta (1745–1827) a wnaeth ymchwil gynnar ym maes trydan.

## Cyfeiriadau
# Gwrthiant trydanol

Gwrthiant trydanol|  |
| Math | maint corfforol, meintiau sgalar  |
| Y gwrthwyneb | dargludiad trydan  |
| Rhan o | rhwystriant  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gp12  |
| Thesawrws y BNCF | 20471  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwrthyddion sy'n arafu llif y cerrynt
**Gwrthiant** yw'r gallu i wrthrych gwrthod cerrynt trydanol. Mae gan gopr sydd â thymheredd isel wrthiant isel ac mae gan blastig wrthiant uchel.

Gellir defnyddio Deddf Ohm i wneud cyfrifiadau gwrthiant:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
lle;

*R* yw'r gwrthiant

*V* yw'r foltedd

*I* yw'r cerrynt

## Gweler hefyd

* Gwrthydd
* Gwahaniaeth potensial
* Grym electromotif
* Batri
* Gwrthiant mewnol batri
* Foltmedr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Anwythiant electromagnetig

Anwythiant electromagnetig| Delwedd:Experiencia de Faraday.gif, Catalonia Terrassa mNATEC Dinamo.JPG |
| Enghraifft o: | ffenomen ffisegol, electromagnetic phenomenon  |
| Dyddiad darganfod | 1831  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hg7v  |
| Quora | Induction-electromagnetism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Anwythiant electromagnetig

|  |  |
| --- | --- |
| Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**  Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |

Priodwedd ffisegol dargludydd yw **anwythiant**. Trwy yr hon mae newid ym maint o gerrynt yn achosi gwahaniaeth potensial mewn y dargludydd a'r dargludyddion eraill gerllaw.
# Ohm

Ohm|  |
| Enghraifft o: | System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, uned ddeilliadol UCUM, uned ddeilliadol SI, uned wrthiant trydanol, uned rwystriant, unit of reactance, unit of modulus of impedance  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0c3sjp  |
| Quora | Omas  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Defnyddir multimeter i fesur gwrthiant trydanol a hynny mewn ohms.
Uned safonol (SI) i fesur gwrthiant trydanol ydy'r **Ohm** (symbol: Ω).

Caiff ei ddiffinio fel y gwrthiant rhwng dwy ran o ddargludydd pan fo gwahaniaeth potensial sefydlog o 1 folt, sy'n cael ei roi i'r ddau le, yn cynhyrchu yn y dargludydd cerrynt o 1 amp.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y ffisegydd o'r Almaen Georg Simon Ohm (1789–1854) a wnaeth ymchwil a ddatgelodd briodweddau sylfaenol trydan.

## Cyfeiriadau
# Cynhwysiant trydanol

Cynhwysiant trydanol| Delwedd:Capacitance Meter 09 (17640441390).jpg, Capacitors electrolytic.jpg, Capacitor principle sketch.jpg |
| Math | meintiau sgalar, maint corfforol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/011ks6  |
| Thesawrws y BNCF | 31555  |
| Quora | Capacitance-1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Cynhwysedd** yw gallu gwrthrych i storio gwefr drydanol. Fe'i mesurir gan y newid mewn gwefr mewn ymateb i wahaniaeth mewn potensial trydanol, a fynegir fel cymhareb y meintiau hynny. Uned y System Ryngwladol o Unedau (SI) cynhwysedd yw'r ffarad (symbol: F). Pan gaiff ei wefru ag 1 coulomb o wefr drydanol, mae gan gynhwysydd 1 farad wahaniaeth potensial o 1 folt rhwng ei blatiau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Henry (uned)

Henry| Enghraifft o: | uned ddeilliadol SI, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, uned ddeilliadol UCUM, unit of inductance  |
| Y gwrthwyneb | henry dwyochrog  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0l4kj  |

Un o unedau deilliadol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **henry** (symbol: **H**), sy'n fesur anwythiant trydanol.

Pan fydd cerrynt trydan yn newid ar 1 amper yr eiliad yn achosi grym electromotif o 1 folt ar draws coil mewn cylched drydan, yna mae'r anwythiant yn y coil yn hafal i 1 henry.

Mae'r henry yn uned ddeilliedol sy'n seiliedig ar bedair o saith uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau: cilogram (kg), metr (m), eiliad (s), ac amper (A). Wedi'i ddangos mewn cyfuniadau o unedau SI, yr henry yw:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
lle mae'r unedau deilliedig ychwanegol canlynol yn digwydd: coulomb (C), ffarad (F), joule (J), weber (Wb), tesla (T), folt (V), hertz (Hz), ac ohm (Ω).

## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y ffisegydd o'r Unol Daleithiau Joseph Henry (1797–1878) a ddarganfu anwythiant trydanol ar yr un pryd â Michael Faraday (1791–1867) yn Lloegr ac yn annibynnol arno.
# Gwefr

Gwefr| Math | nodwedd ffisegol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0d8h14  |

Mewn ffiseg mae'r hen air Cymraeg **gwefr** yn cyfeirio at wefr drydanol. Fe'i disgrifir gan wyddonwyr fel "yr hyn sy'n llifo oddi fewn i'r cerrynt" a chaiff ei alw weithiau yn "wefr Noether".

"Cerrig" ambr ('gwefr'): un o'u priodweddau ydyw eu bont yn cario trydan statig ac achosi math o wreichionen. O'r hynodwedd hwn y daeth yr enw.
Un o hen ystyron y gair Cymraeg *gwefr* yw 'ambr' (Saesneg: *amber*), y grisial oren hwnnw a ffurfir allan o resin coeden. Drwy rwbio lwmp ohono sylweddolwyd y gall wreichioni (trydan statig) ac felly daeth y term i olygu'r wefr trydan yn ogystal â'r "garreg". Diddorol yw canfod ymhellach i'r gair drosglwyddo o'r fflachiadau hyn o olau i'r sioc y caiff person o'i weld e.e. "Cafodd Huw wefr o wylio'r ffilm." Yr enw Groegaidd ar y garreg ydy "electrwm" oherwydd ei briodweddau trydanol.
# Ffarad

Ffarad|  |
| Enghraifft o: | System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, uned ddeilliadol UCUM, uned gynhwysiant  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0l4l0  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o unedau deilliadol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **ffarad** (symbol: **F**), a ddefnyddir i fesur cynhwysiant, sef gallu corff i ddal gwefr drydanol.

Mae gan gynhwysydd werth o 1 ffarad os yw'n gallu dal 1 coulomb (C) o wefr ar gyfer pob folt (V) o wahaniaeth potensial.

Yr hafaliad yw:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
(*Q*= gwefr, *C*= cynhwysiant, *V*= gwahaniaeth potensial)

## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y cemegydd a ffisegydd o Loegr Michael Faraday (1791–1867) a wnaeth gyfraniadau pwysig ym meysydd electrocemeg ac electromagneteg.

## Cyfeiriadau
# Dadfeilio ymbelydrol

Arwydd sy'n rhybuddio'r darllenydd o beryglon ymbelydredd a graddfa'r perygl hwnnw.
Proses mewn ffiseg ydy **dadfeiliad ymbelydrol** pan fo niwclews atomig ansefydlog yr elfen gemegol yn colli neu'n rhyddhau egni drwy ïoneiddio gronynnau, hynny yw drwy daro atomau a bwrw electronau i ffwrdd ohonyn nhw. Nid yw'r niwclews (wrth ddadfeilio) yn bwrw yn erbyn gronynnau eraill. Canlyniad y dadfeilio yw bod y fam atom cychwynnol yn trawsffurfio i fod yn atom o fath gwahanol (y "ferch"). Er enghraifft: mae'r fam-atom Carbon-14 yn taflu ymbelydredd ac yn trawsffurfio yn nitrogen-14, sef y ferch-atom. Yn ôl rheolau mecaneg cwantwm, ni allwn gyfrifo a rhagweld faint o amser y cymer i'r atom hwn - a phob atom arall - ddadfeilio. Ond gan fod cymaint o atomau yn dadfeilio ar yr un pryd, gallem fod yn eithaf hyderus fod y cyfrifiad yn eithaf agos i'w le.

Caiff ymbelydredd ei fesur mewn becquerelau, Bq. Diffiniad o un Bq ydy un dadfeiliad pob eiliad. Gan fod llawer o atomau mewn sampl labordy, mae'r Bq yn fesur pitw bach iawn a gall fesur cyn lleied â GBq (gigabecquerel, 1 x 109 dadfeiliad yr eiliad) neu TBq (terabecquerel, 1 x 1012 dadfeiliad yr eiliad). Dull arall o fesur ymbelydredd ydy'r curie, Ci.

Mae cyfradd dadfeilio sampl ymbelydrol mewn cyfrannedd union â'r nifer o atomau ansefydlog sydd yn y sampl. Gellir darganfod y gyfradd drwy luosi'r nifer o atomau gyda'r cysonyn dadfeilio, λ. Mae gan y cysonyn hwn berthynas â hanner oes y sampl a ddiffinnir gan λ = ln2 / T½, lle mae ln2 yn logarithm naturiol dau (oddeutu 0.693), a T½ yw hanner oes y sampl.

## Cyfeiriadau
# Coulomb

Coulomb| Enghraifft o: | uned wefr, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, uned sylfaen UCUM  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ctyj  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o unedau deilliadol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **coulomb** (symbol: **C**), a ddefnyddir i fesur gwefr drydanol.

## Diffiniad

Cyn 2019 fe'i diffinnwyd 1 coulomb (C) i fod yn hafal i'r gwefr drydanol a ddanfonir gan gerrynt cyson 1 amper (A) mewn 1 eiliad (s):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Ond bellach mae'r System Ryngwladol o Unedau yn diffinio'r coulomb fel y swm o drydan sy'n cael ei gario mewn 1 eiliad gan gerrynt o 1 amper trwy bennu gwerth y gwefr elfennol, *e* = 1.602176634×10−19 C".

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y ffisegydd Charles-Augustin de Coulomb (1736–1806) a wnaeth gwaith arloesol ym maes a wnaeth waith arloesol ym maes grym electrostatig.

## Cyfeiriadau
# Pŵer

Wiciadur
Chwiliwch am power
yn Wiciadur.

Gall **pŵer** gyfeirio at:

|  |
| --- |
|  |

## Ffiseg

* Pŵer (ffiseg), cyfradd gwaith a berfformir neu'r egni a drawsnewidir
* Pŵer trydan, cyfradd egni trydanol a drosglwyddir gan gylched
* Pŵer dynol, cyfradd gwaith a berfformir gan berson
* Pŵer symudol, asiant a ddefnyddir i greu mudiant
* Pŵer EC, pŵer mewn cylched drydanol cerrynt eiledol

## Mathemateg

* Pŵer (mathemateg), rhif esbonyddol, megis *x**n*

Wiciadur
Chwiliwch am pŵer
yn Wiciadur.
# Becquerel

Becquerel| Enghraifft o: | System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, uned ddeilliadol UCUM, unit of activity referred to a radionuclide  |
| Dechrau/Sefydlu | 1975  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/014fcr  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o unedau deilliadol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **becquerel** (symbol: **Bq**), a ddefnyddir i fesur ymbelydredd ïoneiddio. Mae un bequerel yn gyfystyr ag un niwclews yn dadfeilio pob eiliad.

## Diffiniad

1 Bq = 1 s−1
## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y ffisegydd Henri Becquerel (1852–1908) a dderbyniodd Wobr Ffiseg Nobel ar y cyd â Pierre a Marie Curie am eu gwaith arloesol gydag ymbelydredd.

## Cyfeiriadau