# Garthewin

Garthewin|  |
| Math | plasty  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Llanfair Talhaearn  |
| Sir | Llanfair Talhaearn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 148.9 metr  |
| Cyfesurynnau | 53.2203°N 3.62631°W  |
|  |
| Perchnogaeth | Robert Wynne, Brownlow Wynne Cumming  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd II\*, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Plasdy ac ystad yng ngogledd Cymru yw **Garthewin**. Lleolir y plasdy ei hun ger Llanfair Talhaearn yn Sir Conwy. Roedd yn gartref i Wynniaid Melai a Garthewin. Mae ganddo le yn hanes y theatr yn Gymraeg oherwydd cysylltiad y theatr fach sydd yno â Saunders Lewis a'r ysgweier ar y pryd, Robert O. F. Wynne. Ymddangosodd erthygl am ysblander yr ystad mewn rhifyn o'r *Country Life* [13 Chwefror 1958].

## Hanes

Nodir bod y Wynniaid yn ddisgynyddion i Marchudd ap Cynan (ganed tua 880).

Tua 1700, ailadeiladodd Dr Robert Wynne, canghellor Llanelwy a ficer Gresffordd, Garthewin fel plasty gwledig cain, gan ymgorffori rhywfaint o'r adeilad cynharach o'r 17eg ganrif. Ei dŷ ef yw'r hyn sy'n goroesi heddiw, er bod ffasâd newydd ac amryw o newidiadau cosmetig wedi'u gwneud rhwng 1767 a 1772 ar gyfer Robert Wynne, ŵyr y canghellor ac Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1769. Gwnaed yr addasiadau yma gan y pensaer o Gaer, Joseph Turner.

Gwnaethpwyd addasiadau i'r adeilad gan Clough Williams Ellis ar gais Robert O. F. Wynne ym 1930.

Roedd dyddiau gogoneddus y 1930au yn atgof pell pan roddodd Menna MacBain y gorau i'r frwydr o geisio cynnal a chadw yr adeilad ym 1995. Prynwyd yr ystad â 230 acer o dir ym 1996 gan Michael Murray Grime am £1.25 miliwn. Treuliodd Grime lawer o weddill ei oes — hyd at ei farwolaeth ym mis Medi 2024 — yn adnewyddu ac adfer y Plas a'i hadeiladau allanol.

Yn 2025, am yr eildro yn unig yn ei hanes, roedd yr Ystad ar werth unwaith eto am £4.5 miliwn.

Oherwydd cefnogaeth brwd Robert O. F. Wynne dros Blaid Cymru, a'i gyfeillgarwch â Saunders Lewis, nodir mai yn ysgubor Garthewin y "storiwyd y petrol ar gyfer llosgi ysgol fomio Penyberth" ym 1936.

## Theatr

### 1937 - 1945

Drama gan Chwaraewyr Garthewin 1961
Cafodd y Chwaraedy (Saesneg: *The Playhouse*) ei greu trwy addasu hen ysgubor ger y plasdy (codwyd yn wreiddiol yn 1722). Syniad Robert O. F. Wynne oedd hynny. Comisiynodd Thomas Taig o Abertawe i gynllunio'r theatr ym 1937, a chafwyd y ddefod cyntaf ar ei llwyfan ar noswyl Nadolig 1937. Sylwer mai "defod" ac nid drama oedd yr offrwm gyntaf, gan mai defod grefyddol i groesawu’r Nadolig oedd y perfformiad hwn.

Llwyfan Theatr Garthewin
"Defnyddiodd Thomas Taig un or bwâu priddfaen fel agoriad prosenim", yn ôl Hazel Walford Davies yn ei chyfrol werthfawr, *Saunders Lewis a Theatr Garthewin* (Gomer 1995).

"O fewn y bwa adeiladwyd Ilwyfan isel a gosodwyd goleuadau ar hyd prif drawst y to uwchben blaen y Ilwyfan, ac adeiladwyd galeri fechan ar un ochr ar gyfer y trydanwr a'r offer goleuo. Yn y theatr hon yr oedd y Ilwyfan yn agos iawn at res flaen y gynulleidfa, a phwysleisiwyd yr agosrwydd rhwng yr actor a'r gwyliwr drwy osod grisiau isel i redeg ar hyd blaen y Ilwyfan," ychwanegodd Davies.

Nodai hefyd bod "cynlluniau eisteddleoedd" Taig yn caniatau i 160 o gynulleidfa. Honnai hefyd bod peth dryswch dros hyn, gydag eraill yn awgrymu "150 i 200".

Cwmni'r Chwaraedy Cenedlaethol a wahoddwyd yno gyntaf, a hynny yn Ionawr 1938. Ymgais yr Arglwydd Howard de Walden i sefydlu Theatr Genedlaethol i Gymru oedd y cwmni, a leolwyd yn Llangollen. Trosiad Cymraeg T. Gwynn Jones o *The Story of Bethlehem* oedd un ddrama [neu feim a cherddoriaeth] a'i ddrama *Y Gainc Olaf* oedd y llall. "Ni chlywyd lawer o Gymraeg ymhlith y gynulleidfa ar y noson agoriadol", noda Davies.

Ym 1939, bu Kate Roberts yn cyfarwyddo cynhyrchiad o *Tri Chryfion Byd* gan Twm o'r Nant yn Theatr Garthewin, ar wahoddiad Wynne i Gwmni Cyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 1939 ddod yno. Cynhaliwyd sawl Noson Lawen yno hefyd.

Wedi priodas Robert O. F. Wynne, a chyrhaeddiad yr Ail Ryfel Byd a welodd ddiwedd y Cwmni Cenedlaethol, fe drodd y Theatr yn ôl i fod yn ysgubor am rai blynyddoedd.

### 1946 - 1953

Penodwyd Morris Jones fel Rheolwr a Chyfarwyddwr y Theatr ym 1946, a chyn sefydlu Chwaraewyr Garethewin, gwahoddwyd cwmnïau drama lleol fel Aelwyd Betws-yn-Rhos i lwyfannu dramâu gyda'r adnoddau gorau oedd ar gael. Bu Kate Roberts a'i gŵr Morris T. Williams yn ymwneud â'r Theatr yn y cyfnod hwn.

Roedd lleoliad y Theatr yn peri problemau, yn enwedig o gofio pris tanwydd a theithio wedi'r Rhyfel, yn ogystal â'r cyflenwad trydan annigonol. Penderfynwyd cynnal Ysgolion Drama bob mis Medi er mwyn "lledaenu apêl y theatr". Yn yr Ysgol Ddrama gyntaf ym 1946, rhoddodd Robert O. F. Wynne anerchiad yn nodi "mai rhywbeth i lanw bwlch oedd y theatr, ac nid oedd un bwriad ganddo i'w gwneud yn theatr barhaol, gan mai ei ddymuniad oedd gweld cadwyn o theatrau bychain ar hyd a lled Cymru".

Llwyddodd Wynne i gael ei gyfieithiad ef o *Amlyn ac Amig* - *A Christmas Candle* wedi'i ddarlledu ar Radio Éireann ym mis Rhagfyr 1945, ac wedi hynny, roedd yn awyddus iawn i weld llwyfaniad ohoni yng Ngarthewin. Gwnaed hynny ym 1946. Dilynwyd hynny gan *Blodeuwedd* ym 1948.

Yn dilyn y cynhyrchiad o Blodeuwedd, daeth Saunders Lewis i ystyried Theatr Garthewin fel "cartref sefydlog iddo fel dramodydd". Ym 1952, nododd gohebydd y *Western Mail*: "What Malvern was to Shaw, Garthewin is now to Saunders Lewis". Cyflwynodd Kate Roberts "lenni hesian trymion" ar gyfer y llwyfan, yn rhodd i'r theatr, ar ddiwedd 1948.

Sefydlwyd Gŵyl Ddrama yn y Theatr ym 1950, gyda'r amcan o "gyflwyno wythnos o ddramâu a darlithoedd gan arbenigwyr ym Myd y Theatr".

Llwyfannwyd *Eisteddfod Bodran* (1950) a *Gan Bwyll* (1952) am y tro cyntaf yn Theatr Garthewin, ond wedi "methiant" yr ail-gynhyrchiad, dechreuodd Saunders Lewis "ymbellhau" oddi wrth y Theatr ym 1953. Er hynny, fe ganiataodd i Chwaraewyr Garthewin lwyfannu *Siwan* ar lwyfan am y tro cyntaf, wedi darllediad Radio'r BBC ohoni ym 1954. Aethpwyd ati ar ôl hynny i lwyfannu trosiadau J. T. Jones o ddramâu Shakespeare a dramâu newydd gan Gwynne D. Evans, Huw Lloyd Edwards ac Aeres Evans.

Ar ddiwedd 1953, dewisioedd Robert O. F. Wynne i "drosglwyddo gweinyddiaeth y theatr i ofal Cyngor Gwlad Sir Ddinbych", penderfyniad a fu'n "sioc fawr" i aelodau Chwaraewyr Garthewin. Trafferthion ariannol Wynne a chostau cynyddol y Theatr oedd tu cefn i'r penderfyniad. Ond daeth mwy o sioc i ran y Cwmni, gan na welai'r Cyngor unrhyw reswm paham y dylent barhau i gynnal y Cwmni yn ogystal â'r Theatr. Siomwyd Wynne hefyd, gan ei fod wedi erfyn ar y Cyngor i gefnogi'r Cwmni drama. Methiant fu'r trosglwyddo a phenderfynodd Wynne barhau fel ag yr oedd.

### 1960 - 1970

Roedd dyledion ariannol Robert O. F. Wynne yn prysur gynyddu, a gwelodd pa mor anodd oedd cynnal y Theatr fel rhan o'i Ystad. Wedi'r Ŵyl Ddrama ym 1966, collodd ddiddordeb yn y Theatr. Ond parhau i lwyfannu dramâu wnaeth Chwaraewyr Garthewin. Erbyn 1969, penderfynodd y cwmni drama nad oedd posib parhau i lwyfannu dramâu yn y Theatr yng Ngharthewin, ac felly bu'n rhaid i'r cwmni ganfod cartref newydd ym Mae Colwyn.

Rhai o'r gynulleidfa yn Theatr Garthewin
Chwaraewyr Garthewin yn cyflwyno *Marsiandwr Fenis*
Y porth a arweiniai at yr ysgubor, lleoliad Theatr GarthewinBu'n rhaid i Ystad Wynne werthu'r Plas ym 1995.

## Cynyrchiadau nodedig

(detholiad)

### Cynyrchiadau Cymraeg

**Cwmni'r Chwaraedy Cenedlaethol Stori Bethlehem (1938) trosiad Cymraeg T. Gwynn Jones o *The Story of Bethlehem*
* Y Gainc Olaf (1938) gan T. Gwynn Jones.

**Chwaryddion y Genhinen Golygfa o'r Ail-Act o Macbeth (1947) gan Shakespeare (cyf. T. Gwynn Jones) - cast: Jack James (Cwm Rhondda) a Rachel H. Thomas.
* Adar o'r Unlliw (1947) gan J. O. Francis (cyf. Magdalen Morgan) - cast: D. Moses Jones, Prysor Williams, Eic Davies ac Emrys Cleaver.
* Doctor ar ei Waethaf (1947) gan Molière (cyf. Saunders Lewis) - cast: Jack James, Dewi Prys Thomas a Raymond Edwards.
* Cybydd (1950) gan Molière (cyf. D. J. Thomas)

**Chwaraewyr Garthewin Amlyn ac Amig (1946) gan Saunders Lewis
* Blodeuwedd (1948) gan Saunders Lewis
* Tŷ Dol (1950) gan Ibsen (cyf. Ifor Williams)
* Eisteddfod Bodran (1950) gan Saunders Lewis [cyfarwyddwr Edwin Williams]
* Morwyn y Môr (1951) gan F. George Fisher
* Fy Ngwely yn Uffern (1951) gan E. Meurig Walter
* Cân Rhiannon (1951) gan David Monger (cyf. Trefin)
* Eisteddfod Bodran (1951) gan Saunders Lewis [cyfarwyddwr Edwin Williams] - cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
* Gan Bwyll (1952) gan Saunders Lewis
* Nos Ystwyll (1953/4) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
* Siwan (1954) gan Saunders Lewis
* Adar Brithion (1956)
* Corn Beca (1956) gan Gwynne D. Evans
* Twentieth Century Lullaby (1956) gan Cedric Mount
* Rhwd yn y Rhedyn (1957) gan J. Mansell Thomas (cyf. Emlyn Thomas)
* Cyfyng-Gyngor (1958) gan Huw Lloyd Edwards

* Ffrindiau a Pherthnasau (1960) gan St John Irvine (cyf. Trevor Williams)
* Gofid Cudd (1960) gan Alejandro Casona (cyfeiria. G. J. Evans)
* Taid (1961) gan S. Kaufman ac Edna Ferber (trosiad Dafydd Williams)
* Gwirionedd (1961)
* Y Gŵr o Wlad Us (1962) gan Huw Lloyd Edwards
* Hamlet (1964) gan William Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
* Llythyrau Malais (1964) gan Richard Llewelyn (cyf. Jeremiah Jones)
* Petalau yn y Gwynt (1965) gan Rhydderch Jones
* Teli'r Teulu (1966) gan Elaine Morgan (cyf. Lewis Williams)
* Amlyn ac Amig (1966) gan Saunders Lewis
* Golygfa o Gwaed yr Uchelwyr (1966) gan Saunders Lewis
* Y Cwch Heb Bysgotwr (1966) gan Alejandro Casona (cyf. G. J. Evans)
* Yr Offeryn (1968) gan R. Gwynedd Jones.
* Marsiandwr Fenis (1968) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)

**Cwmnïau eraill**

### 1939 - 1950

* Tri Chryfion Byd (1939) gan Twm o'r Nant - cyfarwyddwr Kate Roberts fel rhan o arlwy Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
* Canpunt (1946) gan Kate Roberts, Margaret Price a Betty Eynon Davies - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* Y Setl Dderw (1946) cyfieithiad G. Prys Jones o *The Oak Settle* (Harold Brighouse) - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* Dialedd (1946) cyfieithiad G. Prys Jones o *Shanghai* (W. Stuckes) - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* Pobl yr Ymylon (1946) gan Idwal Jones - Cwmni Penmaes.
* Clychau Buddugoliaeth (1946) gan Gwilym R. Jones - Cwmni Dinbych a'r Cylch [*Drama Fer* fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945]
* Dwywaith yn Blentyn (1946) gan R. G. Berry - Cwmni Dinbych a'r Cylch
* Ynys yr Hud (1946) addasiad dramatig o waith W. J. Gruffydd gan E. Bryan Jones a Nansi Evans - Cwmni Dinbych a'r Cylch.
* Maes y Meillion (1946) gan D. J. Davies - Cwmni Bethel a Mostyn.
* Tra Bo Dau (1946) gan Emrys R. Jones - Cwmni Bodfari
* Marchogion y Môr (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
* Michael (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
* Y Potsiar (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
* Awel Dro (1947) gan Ieuan Griffiths - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos
* Y Ffordd (1947) gan T. Rowland Hughes - Chwaraewyr Bae Colwyn
* Lle Mynno'r Gwynt (1948) gan John Gwilym Jones - Cwmni Drama Coleg y Gogledd
* Y Corn (1948) gan John Ellis Williams - Cwmni Joseph Pierce, Saron
* Swyno'r Merched gan Goronwy Prys Jones - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* Pedrito gan Bryn Williams - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* Plas Madog gan Edward Rees - Cwmni Llandudno [drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947]
* Gadael Tir (1950) cyfieithiad Janet Evans o ddrama Sutton Vale - Cymdeithas Ddrama Abergele.

### 1951 - 1970

* L'Impromptu de Versailles (1952) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Abertawe
* Y Rhagrithiwr** (Tartuffe)* (1952) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Abertawe
* Camddeall (1952) gan Albert Camus (cyf. Ifor Davies) o *La Malentendu* [cyfarwyddwyr John Gwilym Jones ac Elwyn Thomas]
* Yr Argae (1954) gan Gwilym R. Jones - Chwaraewyr y Nant, Dinbych
* Fel y Tybiwch, y Mae (1954) gan Luigi Pirandello (cyf. T Gwynfor Griffith a J. O. Davies) - cynhyrchiad John Gwilym Jones.
* Y Crwydryn (1954) gan J. R. Evans - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
* Ar Ddu a Gwyn (1954) gan Huw Lloyd Edwards - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
* Glo i'r Marwor (1958) gan Gwynne D. Evans - Cwmni Capel Falmouth Road, Llundain.
* Y Cwymp (1958) gan Meurig Walters - Cwmni Caersalem Llanddulas
* Munudau Olaf (1958) gan Aeres Evans - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
* Esther (1960) gan Saunders Lewis - Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
* Y Gŵr Drwg (1962) gan Huw Lloyd Edwards - Chwaraewyr Tawe
* Teithiwr Heb Bac (1962) gan Anouilh (cyf. J. Ifor Davies) - Cwmni Amatur Grove Park, Wrecsam
* Yfory - Rhy Hwyr (1964) gan Meirion Powell - Cwmni Drama Aelwyd Rhosllannerchrugog
* Y Rhagrithiwr** (Tartuffe)* (1964) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Drama Ceredigion
* Pwy Sy'n Iawn? (1966) gan Pinter (cyf. John Gwilym Jones) - Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
* Le Nouveau Locataire (Y Tenant Newydd) (1966) gan Ionesco (cyf. K. Lloyd-Jones)- Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
* Siwan (1966) gan Saunders Lewis - Cwmni Theatr Fach Llangefni
* Bore Fory Ddaw (1968) gan Brian Friel (cyf. Wil Sam Jones) - Cwmni'r Gegin, Cricieth

### Cynyrchiadau Saesneg

* Old Man of The Mountain (1947) gan Norman Nicholson - Cwmni Bwcle
* The Life of Insects (1951) gan Capek - Cynhyrchiad Cymdeithas Ddrama Sir Ddinbych.
* A Polish Village Wedding (1953) - Cwmni Pwyliaid Maelor

## Lleoliad ffilmiau

Defnyddiwyd yr ystad ar gyfer saethu ffilmiau yn ogystal

* *Within and Without* (1969)

## Llyfryddiaeth

* Hazel Walford Davies, *Saunders Lewis a Theatr Garthewin* (Gwasg Gomer, 1995)
* Saunders Lewis, *Blodeuwedd* (Gwasg Gomer, 1948)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Chwaraedy Garthewin, ar wefan y Theatre Trust.
* 'Papurau Garthewin' Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback Prifysgol Bangor, sef dogfennau stad Garthewin, ar wefan Archifau Cymru.