# Gwaed yr Uchelwyr

Gwaed yr Uchelwyr|  |
| Enghraifft o: | drama lwyfan 3 Act Gymraeg |
| Dyddiad cynharaf | 1922 |
| Awdur | Saunders Lewis |
| Cyhoeddwr | Welsh Drama Series |
| Gwlad | Cymru |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1922  |
| Dynodwyr |

Drama lwyfan 3 Act Gymraeg gan Saunders Lewis yw Gwaed yr Uchelwyr. Cyhoeddwyd y ddrama gyntaf ym 1922 fel rhan o'r gyfres *Welsh Drama Series* [52], ac hon oedd yr ail-ddrama i Saunders gyhoeddi, a'r gyntaf yn y Gymraeg. Mae'r ddrama wedi'i gosod yn "ffermdy Isallt" ym 1827, ac yn ôl y *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* "defnyddir ynddi elfennau'r ddrama gegin draddodiadol, megis y sgweiar trahaus, y tenant di-gefn ond uchel ei dras, y stiward cynllwyngar, mab y sgweiar yn ymserchu ym merch y tenant, a hyn oll yng ngwasanaeth trasiedi yn null [Pierre] Corneille". Cafodd y ddrama ei beirniadu am ei hiaith "hynafol a chlogyrnaidd" er i eraill ei chanmol am "ei cheinder a'i chryfder".

## Cymeriadau

* Rolant Gruffydd - Isallt
* Lowri - ei wraig
* Luned - ei ferch
* Arthur Gwynn - mab yr Yswain
* Gwilym Rhys - Cipar
* Robert Puw - Ystiward
* Sion Edward - Ffarmwr
* Robin Llwyd - Ffarmwr
* Huw Ifan - Ffarmwr
* Dafydd Tomos - Ffarmwr
* Marged - Tafarn-wraig
* Gito - Gwas yn Isallt
* Twm - Gwas bach
* Mari - Morwyn

## Disgrifiad

Mae'r ddrama'n cychwyn yn ffermdy "Isallt", gyda'r tenantiaid "Rolant a Lowri Gruffydd" sy'n hanu o "hen uchelwyr Cymru", yn trafod gwaith Twm o'r Nant gan gymharu'r "stiwardiaid [...] stwrdi" yn ei gyfnod ef, gyda'r Stiwardiaid presennol [1827]. "Er eu dryced, Cymry oedd y stiwardiaid y pryd hwnnw", gan wneud y pwynt mai "ein stiward ni [Mr Gwynn] yw'r unig Gymro yn y fro" ac yr "unig feistr tir yn y wlad i gyd a fedr Gymraeg". Mae nhw'n aros i'w merch "Lowri" ddychwelyd adref, gan awgrymu ei bod hi wedi mynd i gyfarfod "mab y 'swain", "Arthur Gwynn" y bu iddi gwrdd tra yn Llundain "am ddwy flynedd". Ond pan ddychwela Lowri gyda'r ci "Gelert" cawn wybod fod y ci wedi dal a lladd ysgyfarnog ar ystad y Plas, a dyna'r digwyddiad tyngedfenol, sy'n gyrru trasiedi'r ddrama: "Fy merch fach i, fe gollodd aml un ei ffarm am lai na lladd ysgyfarnog".

Er i'w thad, a'i darpar-gariad/priod geisio darbwyllo "Robert Puw", ystiward yr ystad, mai damweiniol oedd y lladd, mae ef yn mynnu bod y ci yn cael ei ddifa. Os na wneir hyn, bydd y teulu yn colli eu ffarm, sydd ar rent gan yr ystad. Y rheswm dros gynddaredd Puw yw "[p]e rhon fod gwaed tywysogion yng ngwythiennau tenant, 'dyw hynny fawr ymgeledd rhag sarhad ystiward".

Bu teulu Rolant Gruffydd yn ffermio'r Isallt ers "tua chanol y ganrif ddiwethaf" [1750au]. Cyn hynny, "yn y Plas" oedd y teulu, ond nid ym Mhlas presennol Mr Gwynn, ond "yr hen blas a losgwyd yn y rhyfeloedd cartrefol". Sonir am "Gruffydd ap Rolant a'i feibion a fu'n dal y fro hon dros y brenin yn erbyn Crwmwel", a bod y meibion wedi dianc i Ffrainc, cyn i fab un ohonynt ddychwelyd "gyda'r cyffro yn [18]'45".

Er gwaethaf pob ymdrech i achub y fferm, a chadw urddas y teulu, mae gwrhydri a chydwybod Lowri yn gwrthod gadael iddi fod yn wraig i Arthur Wynn, ac ar ddiwedd y ddrama, mae'r teulu'n penderfynu ymfudo i Wisconsin. "Yr wyf fi yn perthyn i bobl hen iawn; mae fy ngwreiddiau i yn ôl yn y gorffennol [...] Mi fyddaf yn grwydryn fel meibion Gruffydd ap Rolant. Mi wnaf fy mywyd yn allor i atgofion fy nghenedl. Mi fyddaf yn lleian i'm gwlad. Ac fe fydd fy nheulu farw gyda mi, ond yn marw heb fradychu eu delfrydau na'u traddodiad".

## Cefndir

Bu peth beirniadu ar safon yr iaith yn y ddrama pan gyhoeddwyd hi gyntaf. O dan y teitl, "Y Ddrama Genedlaethol" yn *Yr Herald Cymraeg* [23 Mai 1922] noda "[g]ohebydd arbennig" bod yr "iaith yn hynafol a chlogyrnaidd, a theimlem ein clustiau yn merwino wrth wrando ar y talpiau ia a ddisgynnai dros wefusau'r chwarewyr. Nid oes fywyd nac ysbryd yn y ddrama o gwbl".

> "Pe dibynnai'r mudiad dramayddol yn ein gwlad ar "Waed yr Uchelwyr", a'i bath, yn sicr cnul y ddrama yw, ac ar ôl nos Sadwrn, gwell fyddai i'w charedigion wisgo "mourning" ar unwaith".
>
>

Mewn erthygl byr, blaenorol o'r enw "*Y Cawell Saethau*" yn *Yr Herald Cymraeg* [16 Mai 1922], cyfeiriwyd at ganmoliaeth am iaith y ddrama yn *"Y Darian",* am ei "cheinder a'i chryfder". "Nid yr un syniad a fedd pawb am yr ansoddau hyn", ychwanega, "ond credwn ni na all dim anghywir ac annaturiol fod yn gain nac yn gryf".

Mewn erthygl arall ar y 6 Mehefin 1922, nodir bod "ei ddarlun o'r ocsiwn ar y fferm i'w gael mewn dyfyniad yn araith Tom Ellis ar "Welsh Land Laws" a scrifennwyd hwnnw yn 1885".

## Cynyrchiadau nodedig

Cafwyd llwyfanniad o'r ddrama yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd ar 13 Mai 1922 gan y "Cwmni Drama Cenedlaethol" gyda Saunders ei hun yn cyfarwyddo.

Llwyfannwyd y ddrama gan "Gwmni Dramayddol Rheilffordd y L. a N. W" yng nghystadleuaeth actio drama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Yr Wyddgrug 1923.

Llwyfannwyd golygfa o'r ddrama ym 1966 gan Chwarewyr Garthewin yn Mhlasdy Garthewin.

## Addasiadau

Darlledwyd y ddrama ar Radio'r BBC [Home Service] ym 1957 dan gyfarwyddyd Emyr Humphreys. Addaswyd peth o iethwedd y ddrama gogyfer â'r darllediad hwn.

## Cyfeiriadau