Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sumatera

Sumatera|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 60,000,000  |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser Gorllewin Indonesia  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ynysoedd Sunda Fawr  |
| Sir | Indonesia  |
| Gwlad | Indonesia  |
| Arwynebedd | 473,481 km²  |
| Uwch y môr | 12 metr  |
| Gerllaw | Cefnfor India  |
| Cyfesurynnau | 0.29889°S 101.27083°E  |
| ID-SM  |
| Hyd | 1,700 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llyn Toba
**Sumatera**, neu **Sumatra**, sy'n rhan o Indonesia, yw'r chweched ynys yn y byd o ran maint (neu'r seithfed os ystyrir Awstralia yn ynys), tua 470.000 km².

Mae Sumatera yn ynys hir, yn rhedeg o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain, gyda'r cyhydedd tua'r canol. Yng ngorllewin yr ynys mae Mynyddoedd Barisan ac yn y dwyrain mae tir isel, corsiog. I'r de-ddwyrain mae ynys Jawa, a dim ond Culfor Sunda rhyngddynt. Mae Gorynys Malaya i'r gogledd, gyda Culfor Malaca yn eu gwahanu. I'r dwyrain mae ynys
Borneo.

Ar un adeg roedd y rhan fywaf o'r ynys wedi ei gorchuddio gan goedwig drofannol, ond erbyn hyn mae llawer o'r goedwig wedi ei dinistrio. Mae hyn wedi peryglu anifeiliaid megis yr orangwtang, y tapir a'r teigr, a rhai planhigion anarferol megis y rafflesia.

Mae'r ynys, a'r ynysoedd bach o'i chwmpas, wedi ei rhannu yn nifer o daleithiau:

* Aceh
* Bangka-Belitung
* Bengkulu
* Jambi
* Lampung
* Riau
* Sumatera Barat (Gorllewin Sumatera)
* Sumatera Selatan (De Sumatera) - prifddinas: Palembang
* Sumatera Utara (Gogledd Sumatera) - prifddinas: Medan

Mae mudiad sy'n ymladd am annibyniaeth oddi wrth Indonesia yn Aceh, yn rhan mwyaf gogleddol yr ynys, er bod cytundeb rhwng y mudiad a llywodraeth Indonesia wedi sicrhau heddwch yn ddiweddar.

Nid yw'r ynys mor boblog a Jawa, gyda tua 40 miliwn o bobl ar ynys tua maint Yr Almaen. Y prif ddinasoedd yw Medan a Palembang. Ceir nifer o wahanol grwpiau ethnig, yn cynnwys y Minangkabau a'r Batak. Dilynwyr Islam yw'r rhan fwyaf o boblogaeth yr ynys, ond mae llawer o'r Batak yn Gristionogion.

## Cyfeiriadau
# Gwjarati

Gwjarati|  |
| Enghraifft o: | iaith naturiol, iaith fyw  |
| Math | Gujarati languages  |
| Rhan o | Schedule languages of India  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Enw brodorol | ગુજરાતી  |
| Nifer y siaradwyr | - 56,400,000 (2019),
- 46,857,670 (2001)
 |
| cod ISO 639-1 | gu  |
| cod ISO 639-2 | guj  |
| cod ISO 639-3 | guj  |
| Gwladwriaeth | India  |
| System ysgrifennu | Gujarati  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0121sr  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Iaith Indo-Ariaidd yw **Gwjarati** (ગુજરાતી "Gujarātī" [ɡudʑəraːt̪i]) sy'n iaith frodorol a phrif iaith Gwjarat yng ngorllewin India. Un o ieithiodd swyddogol y wlad yw hi.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **India**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Miled

| *Panicum miliaceum* |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Comelinidau |
| Urdd:
 | Poales |
| Teulu:
 | Poaceae |
| Genws:
 | Panicum |
| Rhywogaeth:
 | P. miliaceum |
| Enw deuenwol
 |
| **Panicum miliaceum** Carl Linnaeus |

*Panicum miliaceum*
Planhigyn blodeuol Monocotaidd a math o wair yw **Miled** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Poaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Panicum miliaceum* a'r enw Saesneg yw *Common millet*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Miled.

Gall dyfu bron mewn unrhyw fan gan gynnwys gwlyptiroedd, coedwigoedd a thwndra. Dofwyd ac addaswyd y planhigyn gan ffermwyr dros y milenia; chwiorydd i'r planhigyn hwn yw: india corn, gwenith, barlys, reis ac ŷd.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Miled
# Sebw

| Sebw
 |
| --- |
|  |
| Sebw mewn cae ym Mrasil.
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Artiodactyla |
| Teulu:
 | Bovidae |
| Is-deulu:
 | Bovinae |
| Genws:
 | *Bos* |
| Rhywogaeth:
 | *B. indicus* |
| Cyfystyron
 |
| *Bos taurus indicus*
*Bos primigenius indicus* |

Rhywogaeth o fucholion dof sydd yn frodorol i India yw'r **sebw** (lluosog: sebwaid, sebwod), **ych yr India**, neu **ych Brahman** (*Bos indicus*). Mae ganddo grwbi cnodiog ar draws ei war, dagell fawr, cyrn byrion crwm a chlustiau llipa. Gall fod o liw melynddu, llwyd neu ddu.

Mae'n wrthiannol i wres a sychder, ac yn ymwrthol i glefydau a gludir gan bryfed, a fe'i defnyddir fel anifail gwaith ar draws Asia ac Affrica. Cyflwynwyd y sebw hefyd i'r Amerig fel da byw yng nghanol y 19g, a chaiff ei groesfridio â gwartheg eraill ar gyfer cig eidion.

## Cyfeiriadau
# Pupur du

| Pupur du
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Magnoliidau |
| Urdd:
 | Piperales |
| Teulu:
 | Piperaceae |
| Genws:
 | *Piper* |
| Rhywogaeth:
 | P. nigrum |
| Enw deuenwol
 |
| Piper nigrum L. |

Pedwar math o bupur du
Planhigyn blodeuol ydy **pupur du** (Lladin: *Piper nigrum*, Saesneg: *black pepper*) yn nheulu'r Piperaceae, ac sy'n cael ei dyfu a'i gynaeafu er mwyn ei ffrwyth. Fel arfer, caiff ei sychu a'i ddefnyddio fel sbeis i roi blas da ar fwyd. Pan fo'r ffrwyth wedi ei sychu, gelwir ef yn gornpupur (*peppercorn*) oddeutu 5 mm o ran hyd ac o liw coch tywyll pan fo'n aeddfed.

Mae'r ffrwythau hyn yn cael eu rhoi drwy felin bupur er mwyn creu llwch ar gyfer y gegin, neu'n uniongyrchol i'r cwsmer eu malu ar ffurf 'peppercorns' sy'n cynnwys un hedyn. Maent o liwiau amrywiol, a cheir: pupur gwyn, pupur coch, pupur pinc a phupur gwyrdd. Y term arferol amdanynt ydy pupur.

O Dde India y dônt yn wreiddiol; (Tamil: milagu, மிளகு; Kannada: meNasu, ಮೆಣಸು; Malayalam: kurumulaku, കുരുമുളക്; Telugu: miriyam, మిరియం; Konkani: miriya konu;) ac mae'n cael ei dyfu ymhobman yno, a mannau trofannol eraill. Caiff ei dyfu hefyd yn ardal Coorg o Karnataka.

Mae blawd sych y pupur du yn un o brif sbeisys coginio Ewropeaidd, bellach, oherwydd cryfder ei flas ac oherwydd y rhinweddau meddygol sydd ynddo oherwydd y cemegolyn "piperine". Yn aml, fe gynigir i'r bwytawr, wrth ochr y cynhwysyn pupur lestr arall yn dal halen.

Yn draddodiadol yng Nghymru, defnyddir pupur i wella: ffliw, llosg eira, tyndra'r cyhyrau (cramp) a chylchrediad y gwaed.

## Rhinweddau meddygol

Fe ddaw'r meddyginiaethau cynharaf sy'n cynnwys pupur o Ayurveda, Siddha a meddygaeth Unanio India. Yn y 5g sgwennwyd llyfr yn Persia yn dwyn y teitl, "Llyfr Syriac o Feddyginiaethau", a oedd yn cynnwys: rhwymedd, dolur rhydd, pigyn clust, gangrin, afiechyd ar y galon, torri'r lleng-gig, diffyg traul, pigiadau pryfaid, diffyg cwsg, cymalau ystyfnig, problemau'r afu, y ddannodd ayb.

Does yr un o'r rhain wedi ei brofi, ond ceir tystiolaeth fod piperine yn cynyddu'r raddfa yr amsugnir y canlynol i'r corff: seleniwm, fitamin B a beta-carotene yn ogystal â mwynau eraill.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
# Sesame

| Sesame
 |
| --- |
|  |
|  |
| Sesame plants
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Genws:
 | Sesamum |
| Rhywogaeth:
 | indicum |
| Cyfystyron
 |
| * *Dysosmon amoenum* Raf.
* *Sesamum africanum* Tod.
* *Sesamum occidentalis* Heer & Regel
* *Sesamum oleiferum* Sm.
* *Sesamum orientale* L.
* *Volkameria orientalis* (L.) Kuntze
 |

Mae **sesame** India (*gwenith India*, *sesame*, *Sesamum indicum*, weithiau sillefir fel *sesami* yn y Gymraeg) yn blanhigyn o rywogaeth (taxonomy) y angiosperms. Mae'n blanhigyn sy'n para blwyddyn ac yn tyfu i daldra o hyd at 2 meter. Fei'i dyfir ar draws y byd ac mae'n un o'r planhigion hynaf i'w dyfu i ddefnyddio olew o'i hadau.

Ceir sawl perthynas wyllt o'r rhywogaeth yn Affrica a nifer llai yn yr India. Yn 2016 cynhyrchodd y byd 6.1 million tunnell, o sesame gyda Tansanïa, Myanmar, India, a Sudan fel y prif gynhyrchwyr.

Mae'r hedyn yn cynnwys 45-60% o'r olew a ddefnyddir ar gyfer coginio, paratoi saladau a chreu marjarîn. Mae'r hadau'n gyhoethog mewn protin ac mae'n un o brydau mwayf poblogaidd gwledydd y Dwyrain Canol a gogledd Affrica. Fe'i defnyddir ar gyfer pobi bara gan gynnwys bara pita.

Mae'r planhigyn yn aeddfedu yn yr haf a gall dyfun i rhwng 1.2 a 2.1 metr. Mae'n dda at wrthsefyll sychder a gall deithio i sawl gwahanol ardal - ac fe'i mewnforwyd i dalaith Texas lle plenhir hi ar draws y dalaith.

Mae'r hadau sesame i'w canfod mewn seeds are found in the cwdyn sy'n, with 50 i 80 hadyn unigol.

## Olew

Sesame yn Nepal
Mae olew sesame yn nodweddiadol am ei sefydlogrwydd a'i gallu cadewdigaethol, mae'n gwrthsefyll cracio. Yn osgysal â defnydd at goginio, defnyddir yr hedyn hefyd at gynhyrchu paent, sebon, cosmetics, persawr a it is resistant to cracking. In addition to culinary use, sesame oil is also used in making paints, soaps, cosmetics, perfumes and pryf-laddwyr.

## Etymoleg

Daw'r gair "sesame" o'r Latin *sesamum* neu Groeg *sēsamon*; a ddaw, ei hun o'r Arabeg *semsem*.

## Oriel

* Darlun
* lanhigyn
* Hadau
* Teisen â sesame
* Bisged sesame

## Cyfystyron

* *Dysosmon amoenum* Raf.
* *Sesamum africanum* Tod.
* *Sesamum occidentalis* Heer & Regel
* *Sesamum oleiferum* Sm.
* *Sesamum orientale* L.
* *Volkameria orientalis* (L.) Kuntze

## Gweler hefyd

*Sesamum radiatum*

## Dolenni

* Rysetiaiu sy'n defnyddio sesame, gwefan BBC

## Cyfeiriadau
# Tsunami

Tsunami 2004 yng Ngwlad Tai
Daeargryn a tsunami Sendai 2011; awyrlun o'r difrod yn ardal Sendai, gyda mwg du'n codi o safle puro olew Nippon
Duration: 13 seconds.0:13Ffuglun 3D o tsunami.

Ton neu nifer o donnau anferthol yw **tsunami** neu **swnami** (o'r 津波 Siapaneg 'ton fawr mewn porthladd'; ynganiad: *swnami*). Fel arfer, mae tsunami yn cael ei chreu yn dilyn symudiadau sydyn e.e. daeargryn, ffrwydriad llosgfynydd ar waelod y môr, ffrwydriad bom atomig, neu wedi i awyrfaen ddisgyn i'r môr. Mae'n bosib mai un o'r tsunamis mwyaf creulon a fu erioed, o fewn cof bodau dynol, oedd hwnnw daeargryn a tsunami Sendai 2011 a laddodd tua 230,000 o bobl mewn 14 o wledydd oedd a'u harfordir ar Gefnfor India.

Mae ynni Tsunami yn gyson ac yn penderfynu uchder a chyflymder y tonnau. Felly mae uchder y don yn tyfu pryd mae hi'n dod i le mwy bas ger y tir ac mae ei chyflymder yn arafu. Tra bod y don yn symud ar wyneb y môr mae hi'n isel, yn gyflym ac o donfedd hir, ac felly mae'n anodd sylwi arni, ond mewn bae neu le arall cul a bas mae'n bosibl iddi fod yn fwy nag 30m uchder ac iddi achosi niwed erchyll.

Mae systemau rhybudd gan nifer o drefi ar lan y Môr Tawel (yn bennaf yn Siapan ac yn Hawaii) ac mae Sefydliadau Seismoleg a lloerennau yn gwylio a rhagfynegi Tsunami.

Nid ydynt yn debyg i lif tonnau tanfor o gwbwl, nac ychwaith yn debyg i donnau a greir ar wyneb y dŵr gan wynt. Y rheswm am hyn yw bod ei tonfedd yn hirach. Yn hytrach nag ymddangos fel ton sy'n torri, ymddengys (ar y dechrau) yn debygach i ymchwydd sydyn y llanw. Oherwydd hyn, arferid eu galw gan leygwyr yn 'donnau-llanw'. Fel arfer ceir mwy nag un don, mewn cyfres, gyda rhai munudau neu weithiau oriau rhwng pob ton. Gall cuhder y tonnau hyn fod yn ddegau o fetrau. Mae prif impact y don, fel arfer, ar yr arfordiroedd, dan wyneb y môr gallant hefyd gael gryn effaith ar wely'r mô.

### Gweler hefyd

* Tsunami Cefnfor India 2004

## Cyfeiriadau
# Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir

Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir
Virtual International Authority File (VIAF)|  |
| Sgrinlun Ciplun 2012 |
| Math o wefan | Peiriant chwilio, catalog ar-lein cynhoeddus |
| Ar gael yn | Saesneg |
| Perchennog | OCLC |
| Crëwyd gan | Prosiect rhwng 4 corff llyfrgellyddol |
| Gwefan | VIAF.org |
| Masnachol | Nac ydy |
| Cofrestru | Nag oes |

Math o ffeil i adnabod pobl drwy ddata unigol, unigryw yw **Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir** (Saesneg: Virtual International Authority File (VIAF)). Mae'n ffrwyth prosiect rhwng pedwar awdurdod ym myd llyfrgelloedd ac yn cael ei weithredu gan y Ganolfan Lyfrgelloedd Gyfrifiadurol Ar-lein (*Online Computer Library Center (OCLC)*). Sbardunwyd y gwaith cychwynnol gan y Deutsche Nationalbibliothek (llyfrgell genedlaethol yr Almaen) a Llyfrgell y Gyngres ynUDA.

Y nod ydy dolennu'r ffeiliau awdurdodedig hyn (megis 'Ffeiliau Enwau Awdurdodedig yr Almaen') i un ffeil rithwir. Mae'r ffeil newydd hon yn uno nifer o gronfeydd data o wahanol lefydd mewn un lle. Mae'r cofnod VIAF yn derbyn rhif data safonol ac mae'n cynnwys cofnodion ar gyfer 'Gweler' a 'Gweler hefyd' - wedi'u tynnu o'r cofnodion unigol, gwreiddiol. Cyhoeddir y data ar-lein am ddim a chant eu defnyddio'n helaeth ar gyfer gwaith ymchwilio, cyfnewid a rhannu data.

Caiff y data eu diweddaru gan sawl parti, drwy brotocol 'Menter yr Archifdy Agored' (*the Open Archives Initiative*).

Mae rhifau unigryw'r ffeiliau'n cael eu hychwanegu at erthyglau Wicipedia megis bywgraffiadau, a hynny mewn llawer o ieithoedd gan gynnwys y Gymraeg.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Awdurdod Rheolaeth
* Wicipedia:ORCID
* Adnabyddwr Enw Rhyngwladol Safonol *International Standard Name Identifier*
* Gemeinsame Normdatei
* Categori:Tudalennau gyda gwybodaeth Awdurdod
# Llyfrgell y Gyngres

Llyfrgell y Gyngres|  |
| Math | llyfrgell genedlaethol, Llyfrgell Adneuol y Cenhedloedd Unedig, archifau seneddol, legislative branch agency  |
|  |
| Sefydlwyd | * 24 Ebrill 1800
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Capitol yr Unol Daleithiau, Thomas Jefferson Building, John Adams Building, James Madison Memorial Building  |
| Sir | Washington  |
| Gwlad |  UDA |
| Cyfesurynnau | 38.8886°N 77.0047°W  |
| Cod post | 20540-4560  |
| Nifer y teithwyr | 1,900,000 (–2019), 565,000 (–2020)  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llyfrgell ymchwil Cyngres yr Unol Daleithiau yw **Llyfrgell y Gyngres** (Saesneg: *Library of Congress*). Y llyfrgell yw'r sefydliad ffederal hynaf yn yr Unol Daleithiau. Fe'i lleolir mewn tri adeilad yn Washington, D.C., a dyma'r llyfrgell fwyaf yn y byd yn ôl gofod silff ac mae'n dal y nifer fwyaf o lyfrau.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan swyddogol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Washington, D.C.**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Morffem

**Morffem** yw'r uned ystyrlon leiaf yn iaith.

## Gwelwch

* Morffoleg

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Fietnameg

| Fietnameg
 |
| --- |
| *tiếng Việt* |
| Siaredir yn
 |  Fietnam
 |
| Rhanbarth
 | De Ddwyrain Asia
 |
| Cyfanswm siaradwyr
 | 70-73 miliwn yn frodorol Cyfanswm o 80+ miliwn
 |
| Teulu ieithyddol
 | * Mon–Khmer gnewyllol
	+ Fietig
		- Fiet–Muong
			* Fietnameg
 |
| System ysgrifennu
 | Amrywiolyn Fietnameg (quốc ngữ) o'r wyddor Ladin
 |
| Codau ieithoedd
 |
| ISO 639-1
 | `vi` |
| ISO 639-2
 | `vie` |
| ISO 639-3
 | `vie` |
| Wylfa Ieithoedd
 | `IPA` |
|  |

Iaith genedlaethol a swyddogol Fietnam yw **Fietnameg**.

Wikipedia
 Argraffiad Fietnameg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Iaith ddodiadol

Iaith synthetig sy'n llunio geiriau drwy ychwanegu elfennau morffolegol (morffemau) at ei gilydd yw **iaith ddodiadol**. Mae pob un o'r morffemau yn mynegi un ystyr neu nodwedd ramedegol. Mae enghreifftiau o ieithoedd dodiadol yn cynnwys y Dyrceg a'r Hwngareg. Mae'r system hon o lynu morffemau at ei gilydd yn cyferbynnu'n fawr gydag ieithoedd ymasiadol lle mae morffemau yn ymasu i mewn i'w gilydd.

Gwelir system ddodiadol mewn ffurfdroadau enwol yn y Dyrceg. Dyma ffurfiau'r enw *adam* 'dyn':

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **unigol** | **lluosog** |
| **goddrychol** | adam | adam-lar |
| **genidol** | adam-ın | adam-lar-ın |
| **derbyniol** | adam-a | adam-lar-a |
| **gwrthrychol** | adam-ı | adamları |

Mae'n hawdd gweld bod pob morff yn cyfleu un ystyr neu nodwedd ramadegol. Mae *adam* yn golygu 'dyn'; mae -lar- yn cyfleu'r lluosog; -ın yn cyfleu'r cyflwr genidol; -a y cyflwr derbyniol; a -ı y cyflwr gwrthrychol. Does dim morff felly sy'n cyfuno dwy neu fwy o'r ystyron hyn. Mae'r system hon yn cyferbynnu'n gryf â'r hyn a geir mewn ieithoedd ymasiadol megis Lladin neu Rwsieg lle mae morffemau yn ymasu. Yn wahanol i ieithoedd ymasiadol, mae ieithoedd doddiadol yn dueddol o fod yn rheolaidd oherwydd natur un-ystyr y dodiadau, hynny yw, ni effeithir gwreiddyn y gair gan y dodiad, ac ni effeithir y dodiad gan wreiddyn y gair ac felly gellir ymwahanu'r morffemau'n hawdd.

Nid yw'r Gymraeg yn arddangos llawer o nodweddion dodiadol, ond gwelir agweddau o system dodiadol mewn ffurfiau megion *dynionach* neu *petheuach*, sy'n cynnwys tair morffem sy'n hawdd i'w rhannu oddi wrth ei gilydd, y bôn *dyn*, y ffurfdroad lluosog *-ion* neu *-au* a'r olddodiad dirmygus *-ach*.

## Gweler hefyd

* Iaith ddadelfennol
* Iaith synthetig
* Iaith bolysynthetig
* Iaith ymasiadol
* Cyflwr gramadegol
# Iaith ymasiadol

Math o iaith synthetig sy'n gwrthgyferbynnu gydag ieithoedd dodiadol gan ei thueddiad cryf i ymasio morffemau i mewn i'w gilydd yw **iaith ymasiadol**. Yr ieithoedd ymasiadol mwyaf amlwg yw'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Enghraifft da o forffemau ymasiedig yw'r gair Lladin *bonus* ‘da’. Mae'r terfyniad *-us* yn gyfuniad o dri morffem wedi'u hymasio i'w gilydd; mae'r terfyniad yn amgodio'r genedl wrywaidd, y cyflwr enwol, a'r rhif unigol. Os bydd angen newid un o'r morffemau hyn, byddai angen defnyddio terfyniad arall.

Mae gan ieithoedd ymasiadol nifer o ffurfiau afreolaidd. Ni ddigwyddai hyn mewn iaith ddodiadol gan fod pob elfen synthetig yn cadw ystyr ei hun. Fe gredir bod ieithoedd ymasiadol yn tarddu o ieithoedd dodiadol er nad oes tystiolaeth o iaith yn ymasio morffemau glynedig i gadarnhau hyn. Ar y llaw arall mae ieithoedd ymasiadol yn dueddol o golli eu ffurfdroadau dros y canrifoedd. Mae rhai ieithoedd yn gwneud hyn yn gyflymach nag eraill , er enghraifft, mae'r ieithoedd Slafonig bron mor ymasiadol â Phroto-Indo-Ewropeg ond mae Saesneg ac Affricaneg bron yn ddadelfennol.

Nodwedd arall o ieithoedd ymasiadol yw eu system o ogwyddiadau. Er enghraifft yn Almaeneg mae banodau yn gogwyddo yn ôl cenedl a chyflwr:

| Cyflwr | Unigol | Lluosog
 |
| --- | --- | --- |
| Gwrywaidd | Benywaidd | Diryw
 |
| Enwol | *der* | *die* | *das* | *die* |
| Gwrthrychol | *den* | *die* | *das* | *die* |
| Genidol | *des* | *der* | *des* | *der* |
| Dadiol | *dem* | *der* | *dem* | *den* |

Mae'r Gymraeg hefyd yn ymasiadol, er enghraifft mae'r ffurf affeithiedig *ffyrdd* yn cynnwys dau forffem ymasiedig; *ffordd* a'r lluosog.

Enghraifft arall yw rhediad berf, h.y. newid ffurf y ferf i amgodio wybodaeth am rai neu'r cwbl o fodd, stâd (gweithredol, goddefol neu ganol), amser, agwedd, person, cenedl, a rhif. Mewn iaith ymasiadol, gall cludo dwy neu fwy o ddarnau hyn o wybodaeth gan ddim ond un forffem, yn arferol olddodiad.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Iaith ddadelfennol
* Iaith synthetig
* Iaith bolysynthetig
* Iaith ddodiadol
* Cyflwr gramadegol
# Sensoriaeth

Mae rhai llywodraethau cenhedloedd fel Sawdi Arabia, Gogledd Corea, Ciwba, Iran, Feneswela a Gweriniaeth Pobl Tsieina yn cyfyngu pobl yn eu gwledydd rhag edrych ar gynnwys Rhyngrwyd penodol am resymau ideolegol, gwleidyddol a / neu grefyddol, a ystyrir yn groes i'ch meini prawf.
Ystyr **sensoriaeth** ydy pan fo'r rhyddid i gael llefaru neu gyfathrebu gwybodaeth benodol yn cael ei rwystro neu'i orthrymu. Gan amlaf, ystyrir y wybodaeth hon yn sensitif, anghyfleus, yn beryglus neu'r wrthwynebus o safbwynt y llywodraeth, cyfryngau neu gorff rheolaethol arall.

## Rhesymeg dros sensoriaeth

Amrywia'r rhesymau am sensoriaeth yn dibynnu ar y math o wybodaeth a gaiff ei sensro:

* **Sensoriaeth foesol** ydy cael gwared ar ddeunydd a ystyrir yn anweddus neu o foesoldeb amwys. Er enghraifft, yn aml sensorir pornograffi am y rheswm hwn.
* **Sensoriaeth filwrol** yw'r broses o gadw gwybodaeth filwrol a dulliau milwrol yn gyfrinachol ac allan o law'r gelyn. Defnyddir hyn i wrthsefyll sbio, sef y broses o ddarganfod gwybodaeth filwrol. Yn aml, bydd lluoedd arfog yn ceisio gorthrymu gwybodaeth sydd yn anghyfleus yn wleidyddol er nad oes gan y wybodaeth unrhyw werth milwrol go iawn.
* **Sensoriaeth wleidyddol** ydy pan nad yw llywodraeth yn rhannu gwybodaeth gyda dinasyddion y wlad. Gwneir hyn er mwyn medru rheoli'r boblogaeth ac er mwyn atal rhwystro'r rhyddid i lefaru a allai achosi gwrthryfel.
* **Sensoriaeth grefyddol** yw pan fo rhywbeth a ystyrir yn ddadleuol gan rhyw ffydd benodol yn cael ei ddileu. Yn aml bydd hyn yn digwydd pan fo crefydd mawr yn gorfodi cyfyngiadau ar grefyddau llai.
* **Sensoriaeth gorfforaethol** yw'r broses pan fo golygyddion yn y cyfryngau corfforaethol yn amharu ar y broses o gyhoeddi gwybodaeth a fyddai'n darlunio eu busnes neu eu partneriaid busnes hwy mewn modd negyddol.

## Sensoriaeth gwybodaeth

### Prosiectau Wicimedia

* Twrci - ym Mai 2017 gosodwyd cyfyngiadau gan Gyfraith Twrcaidd Rhif 5651, oherwydd erthygl ar y fersiwn Saesneg o Wicipedia ar derfysgaeth a noddir gan y wladwriaeth, lle disgrifiwyd Twrci fel gwlad a oedd yn noddi ISIS ac Al-Qaeda. Roedd llysoedd Twrci yn ystyried hyn fel cyflyru gan y cyfryngau torfol. Ni weithredwyd ar geisiadau gan Awdurdod Technolegau Gwybodaeth a Chyfathrebu Twrci i olygu sawl erthygl i gydymffurfio â chyfraith Twrci. Oherwydd hyn, gwaharddwyd Wicipedia yn Nhwrci, ac roedd y bloc hwnnw'n parhau yn 2019.
* Catalwnia - ar 5 Tachwedd 2019 pasiodd Llywodraeth Sbaen 'Archddyfarniad Brenhinol Sbaen o Ddiogelwch Cyhoeddus (14/2019)' i ddod a throsglwyddo data a gwybodaeth ar y we i ben ac i gau unrhyw wefanau heb erlyn y corff sy'n gyfrifol mewn llys. Gwnaed hyn o ganlyniad i brotestio ledled Catalwnia oherwydd carcharu arweinwyr Llywodraeth Catalwnia ychydig cynt. Gwrthwynebwyd hyn gan y Grwp Defnyddwyr y Catalwniaid, Amical.

*
*

## Gweler hefyd

* Cynllun Llywodraeth y Deyrnas Unedig i rwystro pornograffi rhyngrwyd
* Hawliau dynol

## Darllen pellach

* Beate Müller (gol.), *Censorship and Cultural Regulation in the Modern Age (Critical Studies Vol. 22)* (Amsterdam: Rodopi, 2004).
# Nadolig Ym Mis Awst

Nadolig Ym Mis Awst| Enghraifft o: | ffilm  |
| Lliw/iau | lliw  |
| Gwlad | De Corea  |
| Dyddiad cyhoeddi | 24 Ionawr 1998  |
| Genre | ffilm ramantus, ffilm ddrama  |
| Hyd | 97 munud  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Hur Jin-ho  |
| Dosbarthydd | Netflix  |
| Iaith wreiddiol | Coreeg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09jv6s  |

Ffilm ddrama a ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Hur Jin-ho yw Nadolig Ym Mis Awst a gyhoeddwyd yn 1998. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd 8월의 크리스마스 ac fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Shim Eun-ha a Han Suk-kyu. Mae'r ffilm *Nadolig Ym Mis Awst* yn 97 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1998. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Saving Private Ryan* sef ffilm ryfel gan Steven Spielberg a enillod 5 Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hur Jin-ho ar 8 Awst 1963 yn Jeonju. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Yonsei.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd Hur Jin-ho nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm
 | Delwedd
 | Gwlad
 | Iaith wreiddiol
 | dyddiad
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *A Season of Good Rain* |  | De Corea
 | Corëeg Saesneg
 | 2009-01-01
 |
| *April Snow* |  | De Corea
 | Corëeg
 | 2005-01-01
 |
| *Dangerous Liaisons* |  | Gweriniaeth Pobl Tsieina De Corea Singapôr
 | *Mandarin safonol* | 2012-05-24
 |
| Dau Olau: Relumino
 |  | De Corea
 | Corëeg
 | 2017-01-01
 |
| *Five Senses of Eros* |  | De Corea
 | Corëeg
 | 2009-07-09
 |
| *Forbidden Dream* |  | De Corea
 | Corëeg
 | 2019-01-01
 |
| *Happiness* |  | De Corea
 | Corëeg
 | 2007-01-01
 |
| Nadolig Ym Mis Awst
 |  | De Corea
 | Corëeg
 | 1998-01-24
 |
| *The Last Princess* |  | De Corea
 | Corëeg
 | 2016-08-03
 |
| Un Dydd o Wanwyn Da
 |  | De Corea
 | Corëeg
 | 2001-01-01
 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau