# Theatr yr Ymylon

Theatr yr Ymylon| Enghraifft o: | cwmni theatr  |
| Crëwr | criw o actorion gan gynnwys David Lyn |
| Gwlad |  Cymru |
| Dechrau/Sefydlu | 1972 |
| Daeth i ben | 1978 |
| Dynodwyr |

Cwmni theatr o Gymru a sefydlwyd ym 1972 oedd **Theatr Yr Ymylon**. Ymysg y criw o actorion a ddaeth ynghyd i'w chreu roedd David Lyn, Meic Povey, Christine Pritchard, Huw Ceredig a Geraint Jarman. Fel awgryma'r enw, llwyfannu dramâu llai adnabyddus ac arlwy wahanol i brif ffrwd theatr y cyfnod oedd y pennaf fwriad. Pan ddaeth y cwmni i ben, sefydlwyd cwmnïau tebyg i Theatr Bara Caws i barhau â'r weledigaeth. Llwyfannwyd cynyrchiadau yn y Gymraeg a'r Saesneg. Daeth y cwmni i ben ym 1978.

## Cefndir

Ym 1972 sefydlwyd y cwmni, yn ôl Meic Povey, er nad oedd y cychwyn mor llyfn ag y dymunent. "Dai [David Lyn] oedd y corwynt creadigol fu'n bennaf gyfrifol am sefydlu Theatr yr Ymylon: gŵr carismataidd, amryddawn, arweinydd ac ysgogwr naturiol. Roedd bron yn amhosib dweud 'na' wrtho. Er mai sefydlu cwmni cydweithredol oedd y bwriad ar y cychwyn, buan iawn aeth yn fand un-dyn, gyda Dai [David Lyn] yn ben bandit."

"Yr unig gwmni theatr proffesiynol Cymraeg bryd hynny oedd Cwmni Theatr Cymru ym Mangor", cofiai John Pierce Jones yn ei hunangofiant, "ac roedd rhai o'r actorion, ysgrifenwyr ac ati a oedd yn byw yng Nghaerdydd a'r cylch yn teimlo y dylent gael theatr cyfrwng Cymraeg yn y Brifddinas. Dyna'r ysbrydoliaeth tu ôl i ffurfio Theatr yr Ymylon", ychwanegodd.

Ond mae'n amlwg hefyd nad oedd Wilbert Lloyd Roberts yn hapus o gwbl, ac yn gweld y cwmni theatr newydd yma fel bygythiad i Gwmni Theatr Cymru. Povey sy'n cofio helynt arall ym 1972, pan ymwelodd Wilbert â'r ymarferion yn annisgwyl : "Roedd wedi tuthio o'r gogledd oer i roi mymryn o ddarlith i'r criw haerllug a fynnai herio'i oruchafiaeth. Nid darlith chwaith, ond apêl: crefu arnom i roi'r gora iddi (ar ôl y cynhyrchiad agoriadol), gan rybuddio y byddai cwmni theatr arall yn arwain at rwyg a fyddai'n bwydo dialedd ein gelynion [...] Ofer fu'r apêl. Bu Theatr yr Ymylon mewn bodolaeth am wyth mlynedd".

Nododd Lisa Rhiannon Edwards mewn erthygl yn Barn [Tachwedd 1976] "Yn y tair blynedd ddiwethaf mae hi [Theatr yr Ymylon] wedi aros ar y ffordd ansicr honno, heb yr adnoddau i sefydlu ei hun yn iawn gan nad yw'n barod i ddod yn rhan o'r sefydliad. Efallai mai camarweiniol yw galw'r cwmni'n Ymylon, gan y dywed rhai nad oes canol i'r theatr yng Nghymru inni dorri oddi wrtho. Mae egni a chyfeiriad Theatr yr Ymylon wedi dod ers y cychwyn, o du'r actorion. Teimlai David Lyn, sydd yn awr yn gyfarwyddwr artistig, y dôi gwaith mwy democrataidd a mwy perthnasol i gymdeithas o gwmni'n cael ei redeg gan grŵp yn hytrach na chan unigolyn."

Cyflwyno gwaith dwyieithog oedd tranc y cwmni, yn ôl Meic Povey. "Ar bapur, purion; mewn realaeth, anymarferol. 'Tydi dwyieithrwydd ddim ond yn gweithio os ydach chi'n medru'r ddwy iaith, a'r munud mae ganddoch chi Gymro di-Gymraeg yn rhedeg y sioe (fel yn achos Norman Florence o tua 1976 ymlaen), yna mae un iaith yn bownd o ffynnu ar draul y llall, a'r iaith Gymraeg oedd honno wrth reswm pawb."

Ymysg y dramodwyr fu'n cyfrannu i'w cwmni roedd Meic Povey.

Rhyddhawyd record gan y cwmni ym 1973 a 1978.

## Cynyrchiadau nodedig

Cofia'r actor Stewart Jones fod yn rhan o gynhyrchiad o'r ddrama *Siwan* ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd ym 1978. Honodd yn ei hunangofiant bod rheolwr y cwmni ar y pryd [Norman Florence] wedi dymuno llwyfannu'r ddrama yn Gymraeg a Saesneg. "...ac felly y bu. Roedden ni'n agor yn Gymraeg ar y noson gyntaf ac i Saesneg yr ail noson, oedd yn dipyn o dreth arnom ni gyd."

Aeth y cwmni ymlaen i lwyfannu *Gymerwch chi Sigaret?* yn ddwyieithog hefyd. "I ba ddiben, Duw â ŵyr", cofia Stewart Jones. "Eleanor Roberts, oedd yn gweithio i'r cwmni fel rheolwr llwyfan, gymrodd y cyfrifoldeb o gyfieithu'r ddrama, ac mi wnaeth gyfieithiad ardderchog". Ond yn anffodus, wedi cychwyn ymarfer a dysgu, cyffesa "nad oedden ni ddim hyd yn hyn wedi cael sêl bendith Saunders Lewis ei hun ar y cyfieithiad Saesneg. Felly bu rhaid i gynrychiolwyr y cwmni deithio i'w gartref ym Mhenarth i ymweld â'r gwron. Doedd o ddim yn ymweliad llwyddiannus. Yr ateb gawson nhw oedd bod yna gyfieithiad o *Gymerwch chi Sigarét?* yn bod yn barod ac mai hwnnw, a dim ond hwnnw, fyddai'n cael sêl bendith y dramodydd."

### 1970au

* *Yr Aderyn* (1972) gan Meic Povey; cyfarwyddwr David Lyn
* *Yr Agoriad* (1972) gan Bernard Evans; cyfarwyddwr Nesta Harris
* *Teyrnged i Saunders Lewis* (1973) cast Christine Pritchard, Stewart Jones,
* *Twm Sion Cati* (1974)
* *Testimonals* ( ) cyfarwyddwr Gareth Jones
* *My People* ( ) cyfarwyddwr Gareth Jones
* *Madam Wen* (1975) cyfarwyddwr David Lyn; cynllunydd Ken Leech a Chris Brown; goleuo Howell Watkins; gwisgoedd Anne Fowler a Felicity Shepherd; cerddoriaeth Nick McGeegan a Nigel Ellacott; cast : Christine Pritchard, John Prior, Shirley King, Sarah Reynolds, Frank Lincoln, Eilian Wyn, Stewart Jones, Robin Griffith, Christopher Davies, Nigel Ellacott.
* *The Maid Of Cefn Ydfa*
* *Terfyn* (1978) drama Meic Povey; cyfarwyddwr Gruffudd Jones; cast: Elliw Haf a Mei Jones.
* *Dic Penderyn* (1978)
* *Small Change* (1978) gan Peter Gill
* *Shifts* (1978) gan John L Hughes
* *Cariad Creulon* (1978)
* *Siwan* (1978) drama Saunders Lewis; cast Iola Gregory, Stewart Jones, Ian Saynor a Marged Esli

* *Gymerwch Chi Sigaret?* (1979) drama Saunders Lewis; cyfarwyddwr Wynford Ellis Owen; cast: Stewart Jones, Eluned Jones, Meic Povey, Christine Pritchard a John Pierce Jones.
* *Y Cadfridog* (1978) *-* gan Meic Povey; cyfarwyddwr Meredith Edwards; cast Stewart Jones ac Ian Saynor

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.