Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vaughan Hughes

| Vaughan Hughes |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 16 Tachwedd 1947  Ynys Môn  |
| Bu farw | 6 Ionawr 2024  Pontypridd  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Ysgol Gyfun Llangefni
 |
| Galwedigaeth | newyddiadurwr, cyflwynydd teledu, cyflwynydd radio  |
| Cyflogwr | * HTV
 |
| Plant | Heledd Fychan  |

Newyddiadurwr, cyflwynwydd a chynhyrchydd o Gymro oedd **Vaughan Hughes** (16 Tachwedd 1947– 6 Ionawr 2024). Ganwyd ar Ynys Môn a chafodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni.

## Gyrfa

Bu'n newyddiadurwr yng Ngwynedd cyn mynd i fyd cynhyrchu a chyflwyno gyda HTV. Roedd yn un o ohebwyr y rhaglen newyddion *Y Dydd*. Yn yr 1980au roedd yn cyflwyno y rhaglen materion cyfoes *Y Byd Yn Ei Le* a'r rhaglen ddogfen *Ar Olwg*. Bu hefyd yn cyflwyno y rhaglen sgwrsio *O Vaughan i Fynwy* rhwng 1987 ac 1991. Fe gyflwynodd gyfresi ar Radio Cymru - *Blewyn o Drwyn* a'r rhaglen foreuol *Heddiw*.

Roedd yn gyd-sylfaenydd y cwmni teledu Ffilmiau'r Bont a bu'n cyd-olygu'r cylchgrawn *Barn*.

Yn 2012 cafodd ei ethol fel cynghorydd Plaid Cymru ar Gyngor Sir Ynys Môn, gan gynrychioli ward Llanbedrgoch (Lligwy erbyn hyn) tan 2022.

## Bywyd personol

Am gyfnod o 10 mlynedd bu'n gweithio yng Nghaerdydd. Roedd yn briod ag Angharad ac ei ferch yw'r gwleidydd Heledd Fychan.

### Marwolaeth a theyrngedau

Bu farw yn annisgwyl ar 6 Ionawr 2024 yn ei gartref ym Mhontypridd. Cynhaliwyd angladd cyhoeddus yn Amlosgfa Bangor ddydd Gwener 26 Ionawr 2024 am 11:30 y bore.

Dywedodd arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth, "Mae Vaughan yn gadael gwaddol sylweddol. Fel newyddiadurwr a darlledwr bu'n ddylanwadol ym myd materion cyfoes Cymreig am ddegawdau, a fel Cynghorydd Plaid Cymru ym Môn defnyddiodd ei brofiad helaeth ar lwyfanau cenedlaethol er budd ei fro a Chymru. Bydd colled fawr ar ei ôl."

Dywedodd Dr Dyfrig Jones, uwch ddarlithydd ffilm ym Mhrifysgol Bangor ei fod yn "golled anferth".

"Eithriadol o drist o glywed hyn," meddai. "Fe weithiais yn agos efo Vaughan yn Ffilmiau’r Bont ac yn Barn, ac mi gafodd ddylanwad anferth arna’i."

Dywedodd yr Aelod o Senedd Cymru, Sioned Williams ei fod yn "newyddion trist am un a gyfrannodd gymaint i’w genedl".

"Roedd Vaughan wastad mor gefnogol i fi fel un o gyfrannwyr Cylchgrawn Barn ac ro'n i’n mwynhau ein sgyrsiau difyr ar faes y Steddfod a chynhadleddau Plaid Cymru."

## Cyfeiriadau
# 23 Awst

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Awst
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  | 01 | 02
 |
| 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09
 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16
 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23
 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30
 |
| 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**23 Awst** yw'r dau-gant tri-deg pumed (235ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (236ed mewn blynyddoedd naid). Erys 130 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1328 - Brwydr Kassel
* 1813 - Brwydr Grossbeeren
* 1833 - Deddf Rhyddfreinio Caethweision yn derbyn cydsyniad brenhinol. Cwblhawyd rhyddfreiniad caethweision yn Ymerodraeth Prydain trwyddi draw erbyn 1 Awst 1838.
* 1914 - Dechrau Brwydr Mons
* 1948 - Cyfarfod cyntaf Cyngor Eglwysi'r Byd

## Genedigaethau

* 688 - Siarl Martel (m. 741)
* 1740 - Ifan VI, tsar Rwsia (m. 1764)
* 1754 - Louis XVI, brenin Ffrainc (m. 1792)
* 1849 - Mary Renard, arlunydd (m. 1925)
* 1911 - Natalya Yevgenevna Semper, arlunydd (m. 1995)
* 1912
	+ Gene Kelly, actor, dawnsiwr a chanwr (m. 1996)
	+ Mildred Wolfe, arlunydd (m. 2009)
* 1927 - Dick Bruna, arlunydd ac awdur (m. 2017)
* 1929 - Peter Thomson, golffiwr (m. 2018)
* 1930 - Michel Rocard, gwleidydd (m. 2016)
* 1942
	+ Michael Elwyn, actor
	+ Susana Vieira, actores
* 1945 - Anthony Crockett, Esgob Bangor (m. 2008)
* 1947 - Willy Russell, dramodydd
* 1949 - Vicky Leandros, chantores
* 1951 - Brenhines Noor o'r Iorddonen
* 1958 - Eva Gata, mathemategydd (m. 2018)
* 1959 - Jorginho Putinatti, pêl-droediwr
* 1965 - Aafke Bennema, arlunydd
* 1966 - Alberto Acosta, pêl-droediwr
* 1967 - Jim Murphy, gwleidydd
* 1968 - Hajime Moriyasu, pêl-droediwr
* 1970 - River Phoenix, actor (m. 1993)
* 1983 - James Collins, pêl-droediwr
* 1984 - Ashley Williams, pêl-droediwr

## Marwolaethau

* 93 - Gnaeus Julius Agricola, 53
* 1305 - William Wallace, 30, milwr a gwleidydd
* 1634 - Tomos Prys, ?70, bardd, milwr a môr-leidr
* 1892 - Deodoro da Fonseca, 65, Arlywydd Brasil
* 1926 - Rudolph Valentino, 31, actor ffilm
* 1958 - Marlow Moss, 69, arlunydd
* 1964 - Estella Canziani, 77, arlunydd
* 1966 - Irma Stern, 72, arlunydd
* 1978 - Yolanda Mohalyi, 69, arlunydd
* 2011 - June Wayne, 93, arlunydd
* 2014 - Elsa Wiezell, 87, arlunydd

## Gwyliau a chadwraethau

* Gŵyl Mabsant Tudful
# John Gwilym Jones (dramodydd)

| John Gwilym Jones |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 27 Medi 1904  Groeslon  |
| Bu farw | 16 Hydref 1988  Groeslon  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Bangor
 |
| Galwedigaeth | dramodydd  |
| Adnabyddus am | Rhyfedd y'n Gwnaed  |

*Am y bardd, gweler John Gwilym Jones (bardd)*
Dramodydd a darlithydd Cymraeg oedd y **Dr. John Gwilym Jones** (27 Medi 1904 – 16 Hydref 1988). Fe'i ganwyd yn y Groeslon, Dyffryn Nantlle.

Bu'n athro yn Llundain cyn cael ei benodi yn gynhyrchydd drama gyda'r BBC, ac yna bu'n ddarlithydd yn Adran y Gymraeg, Bangor. Fe ysbrydolodd genedlaethau o fyfyrwyr, a daeth nifer ohonyn nhw'n nofelwyr Cymraeg enwog, rhai fel John Rowlands, Jane Edwards ac Eigra Lewis Roberts. Ysbrydolodd hefyd lu o actorion, megis Maureen Rhys.

Cafodd ei daro'n wael wrth ail-agor festri Capel Brynrhos, Groeslon a bu'n farw fuan wedyn. Cafodd ei ymlosgi ym Mangor ar 21 Hydref, a fe gladdwyd ei lwch ym medd ei rieni yn Llandwrog.

Sefydlwyd Cymdeithas John Gwilym Jones, cymdeithas lên Gymraeg Prifysgol Bangor, ar yr 2il o Hydref 2018 er cof amdano. Penderfynwyd enwi'r Gymdeithas ar ôl y dramodydd enwog am y cred nifer o bobl na wnaed digon i goffau'r llenor o'r Groeslon wedi ei farwolaeth.

## Gweithiau

### Dramâu

* *Y Brodyr* (1934)
* *Diofal yw Dim* (1942)
* *Lle Mynno'r Gwynt* (1958)
* *Gŵr Llonydd* (1958)
* *Y Tad a'r Mab* (1963)
* *Hanes Rhyw Gymro* (1964) - am Morgan Llwyd
* *Pedair Drama* (1971)
* *Rhyfedd y'n Gwnaed* (1976)
* *Ac Eto Nid Myfi* (1976)
* *Yr Adduned* (1979)
* *Cilwg yn Ôl* (cyfieithiad o *Look Back in Anger*)
* *Pedwarawd* (drama deledu)

### Nofelau

* *Y Dewis* 1942
* *Tri Diwrnod ac Angladd* 1979

### Storïau

* *Y Goeden Eirin* 1946

### Ysgolheictod

* *William Williams Pantycelyn* (1969)
* *Daniel Owen* (1970)
* *Dau Lenor o Ochr Moeltryfan* (Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes 1970)
* *Crefft y Llenor* (1977)
* *Swyddogaeth Beirniadaeth* (1977)

## Llyfryddiaeth

* Elan Closs Stephens, *Cyfres Astudiaethau Theatr Cymru:5. Y Canol Llonydd* (Cymdeithas Theatr Cymru, 1988) - darlith ar ddramâu John Gwilym Jones
* Gwyn Thomas (gol.), *John Gwilym Jones - Cyfrol Deyrnged* (Gwasg Dinefwr, 1974)
* Manon Wyn Siôn (gol.), *Bro a Bywyd: John Gwilym Jones 1904-1988* (Cyhoeddiadau Barddas, 1993)
* William R. Lewis, *John Gwilym Jones*, Cyfres Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Oriel

*
*
*
*
*
*
*

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* John Gwilym Jones, gwefan BBC Cymru
# Edwin Williams (actor)

| Edwin Williams |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Edwin Williams 1918 |
| Bu farw | 2003 Llangefni |
| *Alma mater* | Prifysgol Cymru, Bangor |
| Galwedigaeth | actor, cyfarwyddwr a darlithydd |
| Cysylltir gyda | Y Coleg Normal a Chwaraewyr Garthewin |

Actor Cymraeg, Cyfarwyddwr Theatr a Darlithydd Drama oedd **Edwin Williams** (1918 - 2003) yn enedigol o Fethesda. Ef oedd Pennaeth Drama cyntaf Y Coleg Normal, Bangor ym 1957 ac yn wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau Cymru. Roedd yn un o'r actorion gwreiddiol a gafodd eu gwahodd i sefydlu Chwaraewyr Garthewin ym 1947, a bu'n gysylltiedig â'r llwyfaniad cyntaf o ddramâu Saunders Lewis, megis *Amlyn ac Amig*, *Blodeuwedd*, *Eisteddfod Bodran* a *Siwan*. Adnabyddid y cwmni ar y pryd fel 'Chwarewyr Sir Ddinbych' cyn newid ar y 7 Mai i 'Chwaraewyr Garthewin'. Bu hefyd yn gyfrifol am sefydlu Cwmni'r Gogledd yn ardal Y Rhyl yn y 1950au.

## Gyrfa

Ganwyd ym Methesda, ond bu'n gysylltiedig â Threfnant, Diserth a Llangefni.

Graddiodd o Goleg Prifysgol Bangor ym 1939 a bu'n athro yn Ysgol Ramadeg Y Rhyl.

Cafodd ei benodi yn Bennaeth ar Adran Ddrama newydd Y Coleg Normal, Bangor ym 1957.

Bu farw yn Llangefni yn 2003.

## Cynyrchiadau

(detholiad)

### Theatr

gyda Chwaraewyr Garthewin

* *Amlyn ac Amig* (1947)
* *Blodeuwedd*
* *Eisteddfod Bodran* - cyfarwyddwr

* *Llywelyn Fawr -* actor

gyda Chwaraewyr Genedlaethol y Genhinen

* *Hen Ŵr y Mynydd* (1948) - actio

gyda Cwmni'r Gogledd, Y Rhyl

* *Y Ferch a'r Dewin* (1954) - cyfarwyddo

* *Hedda Gabler* (1955) - cyfarwyddo
* *Noa* (1955) - actor

gyda Ysgol Ramadeg Y Rhyl

* *Adar o'r Unlliw* (1956) - cyfarwyddwr

gyda Cymdeithas Ddrama Y Coleg Normal

* *Owain Glyndŵr* (1962) - cyfarwyddo

gyda Cwmni Theatr Gwynedd

* *Y Gelli Geirios* (1991) - actor

### Teledu a Ffilm

* *Deryn*
* *Minafon*
* *Anest*
* *Traed Mewn Cyffion*

### Radio

## Cyfeiriadau
# Nesta Harris (actores)

| Nesta Harris |
| --- |
| Nesta Harris yn y gyfres *Minafon* |
| Ganwyd | Nesta Harris Sir Ddinbych |
| Galwedigaeth | actores a chyfarwyddydd theatr |
| Cysylltir gyda | Chwaraewyr Garthewin, Cwmni Theatr Cymru a *Pobol y Cwm* |
| Adnabyddus am | *Pobol y Cwm* |

Actores a chyfarwyddydd theatr o Sir Ddinbych oedd **Nesta Harris**, fu'n wyneb a llais cofiadwy ar lwyfannau, sgriniau a'r radio yng Nghymru ers y 1950au. Cychwynodd ei gyrfa gyda Chwaraewyr Garthewin yn rhai o gynyrchiadau cyntaf o ddramâu Saunders Lewis, cyn symud at Gwmni Theatr Cymru. Portreadodd gymeriadau mewn rhai o gyfresi drama mwyaf llwyddianus S4C gan gynnwys *Minafon* a *Pobol y Cwm,* fel 'Ceinwen Owen', mam y cymeriad 'Megan Harries', [Lisabeth Miles] rhwng 1977 a 1989.

## Gyrfa

Bu'n actio a chyfarwyddo nifer o gynyrchiadau i Gwmni Theatr Cymru.

## Gwaith

(detholiad)

### Theatr

**Chwaraewyr Garthewin *Eisteddfod Bodran* (1950)
* *Hedda Gabler* (1956)

**Cwmni Theatr Cymru**

Sharon Morgan a Nesta Harris yn *Tŷ Dol* Cwmni Theatr Cymru 1975.
* *Y Ffordd* *(1969)*
* *Pethe Brau* (1972)
* *Y Tad a'r Mab* (1973) - cyfarwyddydd
* *Y Pypedau* (1974) - cyfarwyddydd
* *Tŷ Dol* (1975) - actio a chyfarwyddydd
* *Byd o Amser* (1975) - cyfarwyddydd
* *Ynys y Geifr* (1976)- cyfarwyddydd
* *Yr Addewid* (1977)- cyfarwyddydd

**Cwmnïau eraill *Llywelyn Fawr* (1951) - Cwmni Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
* *Yr Agoriad* (1972) - Theatr yr Ymylon
* *Cariad Creulon* (1978) - Theatr yr Ymylon

### Teledu a Ffilm

* *BBC Sunday Night Theatre* (1959)
* *A Quiet Man* (1959)
* *The Whistling Sands* (1959)
* *A Car in a Thicket* (1959)
* *Barbara in Black* (1962)
* *Excelsior* (1962)
* *Ring Out and Alibi* (1964)
* *Moulded in Earth* (1965)
* *Byd a Betws* (1966)
* *Pobol y Cwm* (1977-1989)
* *Fallen Hero* (1978)
* *Thomas and Sarah* (1979)
* *Joni Jones* (1982)
* *Minafon* (1983)
* *Tywyll Heno* (1985)
* *On the Black Hill* (1988)
* *Hapus Dyrfa* (1990)

### Radio

* *Marsiandwr Fenis* (1950)
* *The Corn is Green* (1965)
* *Treble Chance* (1966)
* *A Oes Heddwch?* (1967)
* *Merch Gwern Hywel* (1968)
* *Y Diwygiwr* (1970)
* *Amlyn ac Amig* (1988)

## Cyfeiriadau
# Y Faner

Y Faner|  |
| Enghraifft o: | papur wythnosol, papur newydd  |
| Golygydd | Thomas Gee  |
| Cyhoeddwr | Thomas Gee  |
| Rhan o | Papurau Newyddion Cymru Ar-lein  |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 4 Mawrth 1857  |
| Cysylltir gyda | Mathonwy Hughes, Emyr Price, Gwilym R. Jones  |
| Dechrau/Sefydlu | 1857  |
| Lleoliad cyhoeddi | Dinbych  |
| Perchennog | Thomas Gee  |
| Lleoliad yr archif | Papurau Newyddion Cymru Ar-lein, British Newspaper Archive  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Rhagflaenydd | Yr Amserau  |
| Dynodwyr |

Cyfrol 1, rhif 1; blaendudalen rhifyn cyntaf o Faner ac Amserau Cymru; 4 Mawrth 1857
Papur newydd wythnosol, rhyddfrydol Cymraeg a gyhoeddid yn Ninbych oedd Y Faner a sefydlwyd yn 1843 gan Thomas Gee. Cyfunwyd y papur gyda phapur arall, *Amserau Cymru* a gyhoeddwyd yn Lerpwl, yn 1859 gan y cyhoeddwyr Gwasg Gee i greu Baner ac Amserau Cymru. Roedd yn wythnosolyn anghydffurfiol a oedd yn ymwneud â materion cyfoes.

Daeth *Baner ac Amserau Cymru* yn ddylanwad grymus ym mywydau'r darllenwyr. Roedd yn Rhyddfrydol ei agwedd a bu'n gefn i'r werin mewn achosion Radicalaidd gan amddiffyn Ymneilltuaeth ar bob cyfle. Am rai blynyddoedd o 1861 ymlaen cyhoeddwyd y papur ddwywaith yr wythnos, a llwyddodd ei berchennog i ddenu nifer o newyddiadurwyr galluog i weithio i'r papur, pobl fel John Griffith ('Y Gohebydd'). Penodwyd ef yn ohebydd Llundain i'r 'Faner', a threuliai lawer o'i amser yn gwrando ar ddadleuon y Senedd a mynychu cyfarfodydd gwleidyddol ledled Cymru.

Y llenor T. Gwynn Jones oedd is-olygydd *Baner ac Amserau Cymru* yn 1890. Gweithiodd William Thomas (Islwyn) a Gwilym R. Jones ar y papur am gyfnod. Bu Hafina Clwyd hefyd yn is-olygydd a golygydd *Y Faner*.

Cyhoeddwyd *Y Faner* hyd 1 Ebrill 1992, cyn ei ail-fedyddio'n *Y Faner Newydd* tua 1997.

## Llinell amser

* *Yr Amserau* (1843-1859)
* *Baner Cymru* (1857-1859)
* *Y Faner* (1972-1992).

## Papurau eraill a oedd yn perthyn i tua'r un cyfnod

* *Seren Cymru* (1851)
* *Y Tyst Cymreig* (1867)
* *Y Goleuad* (1869)
* *Y Gwyliedydd* (1877)
* *Llan a'r Dywysogaeth* (1881)

## Gweler hefyd

* *Y Faner Newydd* - Cylchgrawn Cymraeg annibynnol a sefydlwyd yn 1997 gan Emyr Llywelyn ac Ieuan Wyn (a chydolygyddion). Mae'r enw yn deyrnged i'r *Y Faner*.

## Cyfeiriadau
# Gwenyth Petty

| Gwenyth Petty |
| --- |
| Ganwyd | 1930  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Royal Academy of Dramatic Art
* Coleg Rose Bruford
 |
| Galwedigaeth | actor, actor ffilm  |
| Plant | Sara Edwards  |

Actores a darlledwraig yw **Gwenyth Petty** (ganwyd 1930). Mae'n fam i'r gyflwynwraig deledu Sara Edwards.

## Bywyd cynnar ac addysg

Fe'i magwyd yng Nghrug-y-Bar, Sir Gaerfyrddin ac yn nhref Maesteg yn Sir Forgannwg. Yn blentyn roedd wrth ei bodd yn gwrando ar y radio. Yn ystod y rhyfel roedd ei mam yn helpu tu ôl y llenni yn Neuadd y Dref Maesteg a'r Theatr Fach. Daeth enwogion y cyfnod i berfformio yno gan aros gyda'r teulu, lle gwnaethon nhw argraff barhaol ar y Gwenyth ifanc.

Aeth i astudio yn Ysgol Rose Bruford ac yna RADA.

## Gyrfa

Cychwynnodd ei gyrfa yn stiwdios BBC Abertawe yn yr Uplands ac ar Heol Alexandra lle byddai'n perfformio'n fyw i'r genedl ar y radio. Un diwrnod gofynnwyd iddi ddarllen i fardd yn yr ystafell gerllaw, sef Dylan Thomas. Roedd yn rhan o gast gwreiddiol *Under Milk Wood* a ddarlledwyd yn fyw ar wasanaeth Third Programme y BBC, ac aeth ymlaen i fod yn rhan o gast Under Milk Wood yn Theatr y Glôb yn Llundain. Roedd hi'n aelod o Gwmni Sefydlog y BBC gan chwarae rhannau mewn nifer o'r clasuron o Ibsen i Shakespeare a gan awduron o Gymru megis Saunders Lewis.

Ymddangosodd mewn sawl ffilm a rhaglen deledu. Un o'i ffilmiau cyntaf oedd *David* a wnaed ym 1951 gan Paul Dickson ac sy'n seiliedig ar dref lofaol Rhydaman. Mae hi hefyd wedi ymddangos yn *Theory of Flight* gyda Kenneth Branagh, *The Dark* gyda Sean Bean a *Very Annie Mary* gyda Kenneth Griffith ymysg ffilmiau eraill.

O ran gwaith teledu ymddangosodd yn y dramâu *Y Palmant Aur*, *Teulu, Heliwr* ar S4C a *Mortimer's Law* ar gyfer BBC One. Ymddangosodd hefyd yn y gomedi sefyllfa *Nyth Cacwn*.

Mae'n trafod ei bywyd hithau a'i merch Sara yn y gyfrol *Gwenyth Petty a Sara Edwards* (Gomer, 2013).

## Bywyd personol

Priododd y llawfeddyg John M. Edwards yn 1956 a ganwyd eu merch Sara yn 1960.

## Anrhydeddau

Fe'i hurddwyd i'r wisg wen yng Ngorsedd y Beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn Rhagfyr 2018, dyfarnwyd gradd er anrhydedd iddi gan Brifysgol Abertawe.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwenyth Petty ar wefan Internet Movie Database
* Manylion am *David* ar wefan y BFI
# Myfanwy Talog

| Myfanwy Talog |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Myfanwy Talog Williams  31 Mawrth 1944  Caerwys  |
| Bu farw | 11 Mawrth 1995  Swydd Buckingham  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | actor  |
| Partner | David Jason  |

Actores o Gymru oedd **Myfanwy Talog** (31 Mawrth 1944 – 11 Mawrth 1995).

## Bywyd cynnar

Ganwyd **Myfanwy Talog Williams** yng Nghaerwys, gogledd-ddwyrain Cymru. Roedd ganddi frawd iau, Gwilym.

Hyfforddodd fel athrawes yng Nghaerdydd cyn cychwyn ar ei gyrfa ym myd y cyfryngau.

## Gyrfa

Ymddangosai ar y rhaglen Gymraeg i blant, *Teliffant*, yn ystod y 1970au, yn ogystal â chwarae rhan Phyllis Doris yn y gyfres gomedi boblogaidd *Ryan and Ronnie* ar y BBC. Yn y 1980au ymddangosai yn yr operau sebon Cymraeg *Coleg* (1982) a *Dinas* ar S4C, ac mewn sawl cyfres gomedi Saesneg ar y BBC, gan gynnwys *Bread* a *The Magnificent Evans*. Yn ddiweddarach, roedd yn fwy cyfarwydd i'r genhedlaeth ifanc fel lleisydd y gyfres cartŵn *Wil Cwac Cwac*.

Mae plac ar wal y tŷ yn Stryd Fawr Caerwys lle roedd hi'n byw.

## Bywyd personol

Roedd yn bartner i Syr David Jason ers i'r ddau gyfarfod yn y 1970au. Roedd Jason yn adnabod yr actores o Gymraes Olwen Rees wedi iddynt gyd-actio mewn addasiad ffilm o *Under Milk Wood* (1972). Yn 1977 daeth Jason i Gaerdydd i berfformio mewn drama a daeth Olwen Rees i wylio gyda'i ffrind Myfanwy. Syrthiodd y ddau mewn cariad a bu'r ddau yn bartneriaid am dros 18 mlynedd tan ei marwolaeth o ganser y fron.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Stewart Jones

| Stewart Jones |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Stewart Whyte McEwan 1928 Caeredin, Yr Alban |
| Bu farw | 2011 |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |

Actor o Gymru oedd **Stewart Whyte McEwan** (1928–2011) neu **Stewart Jones** fel roedd yn cael ei adnabod. Ganwyd ef yn y Queen Mary's Nursing Home, Caeredin i Adelaide Bremner, ac ei dad oedd David McEwan. Penderfynodd ei rieni eu bod am roi i ffwrdd. Gan fod Robert Henry Jones (o'r llys-enw Cennin) wedi bod yn gweithio yn yr Alban, drwy gyd-ddigwyddiad fe ddaeth y baban i ofal Cennin a'i wraig Rebecca Marr.

Un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddus yr arferai ei chwarae oedd **Ifas y Tryc** a sgwennwyd gan ei gyfaill Wil Sam. Disgrifiwyd ef yn ei rôl fel Ifas y Tryc yn *The Independent* fel "*The part was brilliantly played by the actor Stewart Jones*".

Enillodd Stewart Wobr Goffa Llwyd o'r Bryn yn yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith. Enillodd wobr BAFTA Cymru yn 2002 am ei ran yn ffilm *Oed Yr Addewid*.

## Gyrfa

(detholiad)

### Ffilm a Theledu

* *Oed yr Addewid*
* *Nel*
* *Glas y Dorlan*
* *Talcen Caled*
* *Heliwr*
* *Yr Alwad* (1988)
* *Hafod Henri* (1984)

### Theatr

* *Oidipos Frenin* (1980)
* *Jeli Bebis* (1996)

## Oriel

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Iola Gregory

| Iola Gregory |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Eirian Iola Gregory 1 Ionawr 1946  Hammersmith  |
| Bu farw | 21 Tachwedd 2017  Llandwrog  |
| Galwedigaeth | actor  |
| Priod | Robert Blythe |
| Plant | Rhian Blythe ac Angharad Elen |

Actores o Gymraes oedd **Eirian Iola Gregory** neu **Iola Gregory** (1 Ionawr 1946 – 21 Tachwedd 2017) a ddaeth yn fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad Jean McGurk yn yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

## Bywyd cynnar

Roedd ei rhieni yn byw yn Comins Coch ger Aberystwyth. Ei mam oedd Millicent Gregory o Sir Benfro, athrawes Gymraeg ac ymgyrchydd iaith gyda Chymdeithas yr Iaith. Roedd ei thad Oliver yn reolwr banc yn Aberystwyth.

## Gyrfa

Daeth Iola Gregory yn actores broffesiynol yn y 1970au. Roedd yn un o sylfaenwyr Theatr Bara Caws yn 1977.

Daeth yn wyneb cyfarwydd ar gynyrchiadau teledu a ffilm Cymraeg yn yr 1980au, yn chwarae mam *Joni Jones* ar y gyfres deledu o'r un enw.. Fe ymddangosodd yn y ffilmiau *Aderyn Papur* (1983), *Rhosyn a Rhith* (1986), *Ac Eto Nid Myfi* (1987), *Yr Alwad* (1988) a *Stormydd Awst* (1988), Yr Alltud (ffilm). Fe chwaraeodd gymeriad y Matron yn nhrydedd cyfres y ddrama deledu *The District Nurse* a ddangoswyd ar rwydwaith BBC One.

Ymddangosodd yn y gyfres *Minafon,* ac yn y gyfres gyfnod *Y Graith* cyn ymuno gyda chast yr opera sebon *Pobol y Cwm* yn 1987, gan chwarae'r cymeriad lliwgar Jean McGurk (Mrs Mac) a fyddai'n dod yn boblogaidd iawn dros y blynyddoedd. Fe adawodd y gyfres yn 1997.

Yn fwy diweddar, ymddangosodd Iola ar y gyfres sebon i blant *Rownd a Rownd* a'r ddrama *Porthpenwaig*.

## Bywyd personol

Roedd hi'n briod gyda'r actor Robert Blythe cyn gwahanu yn ddiweddarach. Roedd ganddi ddwy ferch, yr awdures Angharad Elen Blythe a'r actores, Rhian Blythe.

Yn fwy diweddar roedd yn bartner i'r prifardd Gerallt Lloyd Owen cyn ei farwolaeth yn 2014.

Bu farw yn ei chartref yng Nghaernarfon ar 21 Tachwedd 2017 wedi salwch byr. Mewn teyrnged, dywedodd Huw Jones, Cadeirydd S4C "Roedd ei chyfraniad i’r byd drama yn un anferthol, ei hymroddiad i’r diwydiannau creadigol yn angerddol ac fe fydd yna golled aruthrol ar ei hôl."

Yn Rhagfyr 2018 lansiwyd cronfa er cof amdani, gan ei merched. Bydd y gronfa yn agored i unrhyw un sydd am lwyfannu drama neu greu ffilm fer ddramatig

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Iola Gregory ar wefan Internet Movie Database
# Ian Saynor

| Ian Saynor |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Ian Saynor Caernarfon |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru |
| Galwedigaeth | actor, actor teledu  |

Actor ffilm a theledu o Gymro yw **Ian Saynor** (ganwyd Tachwedd 1963) Bu'n wyneb a llais cyfarwydd ar y BBC ac S4C o'r 1970au hyd heddiw.

Yn enedigol o Gaernarfon, cafodd ei fagu yn Nhreffynnon yn Sir y Fflint. Cafodd ei addysg yn Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

Un o uchafbwyntiau ei yrfa oedd ymddangos yn y ffilm Gymreig, *The Corn is Green* ym 1979 gyda Katharine Hepburn.

Bu'n aelod o'r Royal Shakespeare Company, Cwmni Theatr Cymru ac Hwyl a Fflag.

Roedd yn aelod gwreiddiol o'r gyfres *Dinas* ar S4C. Ymddangosodd mewn amrywiaeth o ddramâu teledu gan gynnwys *The District Nurse.* Bu hefyd yn portreadu'r cymeriad Merak yn y gyfres *Doctor Who* ym 1979, *The Armageddon Factor* .

Mae'n byw yn y Cotswolds ac yn dal i actio heddiw.

## Gyrfa

(detholiad)

### Theatr

* *Dan y Don* (1973)
* *Y Pypedau* (1974)
* *Perthyn* (1987)
* *Elvis, Y Blew a Fi* (1988)

### Teledu a ffilm

* *The Revivalist* (1975)
* *Glas y Dorlan* (1978)
* *The Corn is Green* (1979)
* *Doctor Who* (1979)
* *The Mallens* (1979)

* *Doom Castle* (1980)
* *The Cuckoo Waltz* (1980)
* *Madam Wen* (1982)
* *Marathon* (1982)
* *King Henry VI - part one* (1983) RSC / BBC
* *Screamtime* (1983)
* *The District Nurse* (1984)
* *All the World's a Stage* (1984)
* *Bowen a'i Bartner* (1985)
* *Milwr Bychan* (1986)
* *Gwenoliaid* (1986)
* *Sul y Blodau* (1986)
* *Dinas* (1986)
* *Tales from Wales* (1986)

* *Pobol y Cwm* (1994-2000)
* *Rhag Pob Brad* (1994)
* *Darwin*
* *Glan Hafren* (1994 - 1996)
* *Testament* (1996)
* *Jilting Joe* (1998)
* *Tair Chwaer* (1998)
* *Gŵr y Gwyrthiau* (1999)

* *Y Fainc* (2001)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Heliwr* (2002)
* *Tipyn o Stad* (2002-2003)
* *High Hopes* (2003)
* *Dad* (2005)
* *Cowbois ac Injans* (2006)
* *The Munich Air Crash* (2006)
* *Caerdydd* (2008-2010)

* *The Tudors* (2010)
* *Y Gwyll* (2015)
* *Ordinary Lies* (2016)
* *Apocalypse* (2017)
* *Craith* (2018)
* *Endeavour* (2019)
* *Enid a Lucy* (2019-2022)
* *Holby City* (2019)
* *Torchwood* (2019)

* *The Pembrokeshire Murders* (2021)
* *Life After Life* (2022)
* *Yr Amgueddfa* (2022-2023)
* *EastEnders* (2023)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Ian Saynor ar yr Internet Movie Database