Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lynn Margulis

| Lynn Margulis |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 5 Mawrth 1938  Chicago  |
| Bu farw | 22 Tachwedd 2011  Amherst  |
| Dinasyddiaeth | Unol Daleithiau America  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Wisconsin–Madison
* Prifysgol Harvard
* Prifysgol Califfornia, Berkeley
* Prifysgol Massachusetts Amherst
* Ysgol Labordai Prifysgol Chicago
 |
| Galwedigaeth | academydd, botanegydd, swolegydd, ecolegydd, microfiolegydd, biolegydd, darlithydd, biolegydd esblygol  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Boston
* Prifysgol Massachusetts Amherst
 |
| Adnabyddus am | On the origin of mitosing cells  |
| Prif ddylanwad | Ivan Wallin  |
| Priod | Carl Sagan  |
| Plant | Dorion Sagan, Jeremy Sagan  |
| Gwobr/au | Cymrodoriaeth Guggenheim, Medal Genedalethol Gwyddoniaeth, Medal Darwin–Wallace, Gwobr William Procter am Gyflawniad Gwyddonol, honorary doctor of the Autonomous University of Barcelona, honorary doctorate of the University of Vigo, doethor anrhydeddus Prifysgol Valencia, honorary doctor of Syracuse University, honorary doctorate of the Autonomous University of Madrid, Nevada Medal, Edinburgh Medal, honorary doctorate from INP Toulouse, Public Service Award, Cadlywydd Urdd Ffrengig Palmwydd Academig  |
| Gwefan |   |

Roedd **Lynn Margulis** (5 Mawrth 1938 – 22 Tachwedd 2011) yn fotanegydd nodedig a aned yn Unol Daleithiau America. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Prifysgol Wisconsin–Madison.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **33414-1**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **Margulis**.

Bu farw yn 2011.

## Anrhydeddau

## Botanegwyr benywaidd eraill

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Enw
 | Dyddiad geni
 | Marwolaeth
 | Gwlad (yn ôl pasport) | Delwedd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Anne Elizabeth Ball
 | 1808
 | 1872
 | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Asima Chatterjee
 | 1917-09-23
 | 2006-11-22
 | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India India
 |  |
| Emilie Snethlage
 | 1868-04-13
 | 1929-11-25
 | Yr Almaen
 |  |
| Harriet Margaret Louisa Bolus
 | 1877-07-31
 | 1970-04-05
 | De Affrica
 |  |
| Helen Porter
 | 1899-11-10
 | 1987-12-07
 | y Deyrnas Unedig Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Hildegard von Bingen
 | 1098
 | 1179-09-17
 | yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
 |  |
| Loki Schmidt
 | 1919-03-03
 | 2010-10-21
 | Yr Almaen
 |  |
| Maria Sibylla Merian
 | 1647-04-02
 | 1717-01-13
 | Gwladwriaeth yr Iseldiroedd Yr Almaen
 |  |
| y Dywysoges Therese o Fafaria
 | 1850-11-12
 | 1925-09-19
 | Yr Almaen
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
# Glain

Glain|  |
| Enghraifft o: | carreg  |
| Math | mwyn  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03c4j  |
| Thesawrws y BNCF | 4970  |
| Quora | Gemstones  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Amryw leiniau, clocwedd o'r brig: saffir, rhuddem, emrallt, amethyst a diemwnt
Dernyn o fwyn a ddefnyddir, wedi ei dorri a'i loywi, mewn gemwaith yw **glain**, **gem** neu **tlysfaen**.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaeareg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Oes yr Haearn

|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène
 |  | Rhaghanes
 |
|   Hallstatt
 |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd
 |  |
|   Oes ganol yr Efydd
 |
|   Oes gynnar yr Efydd
 |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig
 |  |  |
|   Neolithig
 | Cynhanes
 |
| Mesolithig
 |
| **P** |     Paleolithig Uchaf
 |  |
|     Paleolithig Canol
 |
|     Paleolithig Isaf
 |
|   Hen Oes y Cerrig
 |
| **Oes y Cerrig** |

Cyfnod cynhanes sydd yn dilyn Oes yr Efydd yw **Oes yr Haearn**. Fe'i gelwir felly am fod haearn yn cael ei ddefnyddio ar raddau helaeth am y tro cyntaf. Er fod offer wedi eu gwneud o efydd yn cryfach, mae'n haws cael gafael ar haearn ac felly roedd yn cael ei defnyddio'n aml.

## Oes yr Haearn ym Mhrydain

Broch Dun Carloway, ar Ynys Lewis yn yr Alban
Cychwynnodd Oes yr Haearn ym Mhrydain tua'r 5 CC, ond mae rhai yn dadlau bod hi'n cychwyn llawer hwyrach, tua'r ganrif gyntaf CC. Roedd hi'n parhau hyd at y bedwaredd ganrif OC. Mae adeiladau amddiffynnol a godid yn ystod y cyfnod hwn yn cynnwys, er enghraifft, y Brochau yn yr Alban a bryngaerau fel Castell Dinas Brân (ger Llangollen).

## Canolbarth Ewrop

Gelwir cyfnod cynnar Oes yr Haearn yng nghanolbarth Ewrop y Diwylliant Hallstatt (Hallastat C a D, 800-450 CC). Ar ôl hynny daeth y cyfnod a adwaenir fel cyfnod Diwylliant La Tène (yn cychwyn tua 450 CC).

## Cyswllt allanol

* Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys: Oes yr Haearn Archifwyd 2004-05-24 yn y Peiriant Wayback

## Gweler hefyd

* Oes yr Haearn yng Nghymru
# Selene

| Selene |
| --- |
| Personoliad o'r Lleuad |
| Selene, oddi ar sarcoffagws Rhufeinig |
| Enwau eraill | Mene (Μήνη) |
| Groeg | Σελήνη |
| Preswylfa | Yr wybren |
| Planed | Y Lleuad |
| Anifeiliaid | Ceffylau, teirw, mulod |
| Symbol | Y cilgant, y cerbyd rhyfel, y torch, y clogyn tonnol, y tarw, a'r lleuad |
| Diwrnod | Dydd Llun (*hēméra Selḗnēs*) |
| Achyddiaeth |
| Rhieni | Hyperion a Theia |
| Siblingiaid | Helios ac Eos |
| Consort | Endymion |
| Plant | Pum deg merch, Narcissus, Pandia, Ersa, Horae, Musaeus |
| Cywerthyddion |
| Rhufeinig | Luna |
| Phrygian | Men |

Ym mytholeg a chrefydd Groeg yr Henfyd, **Selene** /sɪˈliːniː/ Groeg Hynafol: Σελήνη, [selɛ̌ːnɛː], sy'n golygu "Lleuad") yw duwies a phersonoliad y Lleuad. Gelwir hi hefyd yn **Mene**, ac yn draddodiadol mae hi'n ferch i'r Titaniaid Hyperion a Theia, ac yn chwaer i dduw'r haul Helios a duwies y wawr Eos. Mae hi'n gyrru ei cherbyd rhyfel lleuad ar draws y nefoedd. Priodolir amryw o gariadon iddi mewn mythau amrywiol, gan gynnwys Zews, Pan, a'r dyn Endymion. Yn y cyfnod ôl-glasurol, roedd Selene yn aml yn cael ei huniaethu ag Artemis, fel yr uniaethwyd ei brawd, Helios, ag Apollo. Roedd Selene ac Artemis hefyd yn gysylltiedig â Hecate ac roedd y tri yn cael eu hystyried yn dduwiesau'r lleuad, ond dim ond Selene a ystyriwyd yn bersonoliad y Lleuad ei hun.

Yr hyn sy'n cyfateb iddi mewn crefydd a mytholeg Rufeinig yw'r dduwies Luna.

## Oriel

* Celf o Selene
* Rhyddhad Selene ac Endymion, carreg fedd Alessandro a Lancellotto Pusterla, 16eg ganrif.
* Selene ac Endymion yn sefyll wrth ymyl ei gilydd, dernyn o sarcoffagws, diwedd yr 2il ganrif OC.
* *Selene*, paentiad 1880 gan Albert Aublet.
* Selene gyda Endymion cysgu, ffresgo ym medwaredd arddull Pompeaidd.
* Manylion Selene o sarcoffagws, cyfnod imperialaidd.
* Selene, engrafiad gan François Chauveau.
* Pen un o geffylau Selene'.
* Cerflun o Selene o'r grŵp Silahtarağa sy'n cynrychioli Gigantomachy, Amgueddfa Archaeoleg Istanbul.
* Dernyn lamp olew gyda phen Selene, cyfnod clasurol cynnar, Musée de Die.
* Selene and Endymion, in the mural above the stage of the Friedrich von Thiersch Saal in the Wiesbaden Kurhaus.
* Selene yn gadael ei cherbyd rhyfel, mosäig Rhufeinig, Andalusia.
* *Selene and Endymion*, ffresgo ar nenfwd gan Giuseppe Antonio Orelli, tua 1730–1770, Palazzo Riva.
* *Selene and the Horae*, gan Wilhelm Heinrich Roscher.
* Selene neu Nyx yn Academi Athens, Groeg.
* Un o'r darluniau hynaf o Selene sydd wedi'i adennill, tua 490 CC, gan y Brygos Painter.

## Achau

## Gweler hefyd

* Diana (mytholeg)
* Duwiau corniog
* Rhestr o dduwiau'r lleuad
* Seren a chilgant

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Chisholm, Hugh, gol. (1911). "Selēnē". *Encyclopædia Britannica*. **24** (arg. 11th). Cambridge University Press. t. 601.
* SELENE in The Theoi Project
* SELENE in Mythopedia
* The Warburg Institute Iconographic Database (images of Selene)
# Sagittarius (cytser)

Sagittarius|  |
| Enghraifft o: | cytser, cytser sidyddol  |
| Rhan o | hemisffer wybrennol y de  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06pgg  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Mae'r erthygl hon am y cytser seryddol. Am yr arwydd astrolegol, gweler Y Saethydd (sêr-ddewiniaeth).*
Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Sagittarius**. "Sagittarius" yw'r enw Lladin am "saethydd". Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

Mae'n un o gytserau'r Sidydd, wedi'i leoli rhwng Scorpius i'r gorllewin a Capricornus i'r dwyrain.  yw ei hen symbol seryddol.

Map yn dangos maint y sêr yn Sagittarius
## Gwrthrychau

* NGC 6514
* NGC 6559
* NGC 6618
* Nifwl Lagŵn

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* "Sagittarius", Awyr Dywyll Cymru
# De Awstralia

De Awstralia|  |
|  |
| Math | talaith o fewn Awstralia  |
| Enwyd ar ôl | de, Awstralia  |
|  |
| Prifddinas | Adelaide  |
| Poblogaeth | 1,891,700  |
| Sefydlwyd | * 28 Rhagfyr 1836
 |
| Pennaeth llywodraeth | Peter Malinauskas  |
| Cylchfa amser | UTC+09:30, UTC+10:30, Australia/Adelaide  |
| Gefeilldref/i | Okayama  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Awstralia  |
| Gwlad |  Awstralia |
| Arwynebedd | 984,321 km²  |
| Uwch y môr | 162 metr  |
| Gerllaw | Cefnfor India  |
| Yn ffinio gyda | De Cymru Newydd, Queensland, Tiriogaeth y Gogledd, Gorllewin Awstralia, Victoria  |
| Cyfesurynnau | 30°S 135°E  |
| AU-SA  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Government of South Australia  |
| Corff deddfwriaethol | Parliament of South Australia  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Awstralia  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Frances Adamson  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog De Awstralia  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Peter Malinauskas  |
|  |
| CMC y pen | $65,676  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Baner De Awstralia
Mae **De Awstralia** yn dalaith yng Nghymanwlad Awstralia. Adelaide yw prifddinas.

Taleithiau cyfagos yw Victoria a De Cymru Newydd i’r dwyrain, Queensland i'r gogledd-ddwyrain, y Tiriogaeth Gogleddol i'r gogledd, a Gorllewin Awstralia i'r gorllewin.

Talaith De Awstralia yn Awstralia
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dde Awstralia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Dofi

Godro buwch yn yr Hen Aifft.
**Dofi** yw'r broses lle mae gwahanol rywogaethau o anifeiliaid a phlanhigion yn cael eu defnyddio a'u haddasu ar gyfer dibenion dynol. Gellir eu defnyddio ar gyfer bwyd neu at ddibenion eraill, er enghraifft gwlân o ddefaid i wneud dillad. Fel rheol, mae'r rhywogaethau hyn yn cael ei newid trwy fridio dewisol i'w gwneud yn fwy addas ar gyfer y dibenion hyn.

Y rhywogaeth gyntaf i'w dofi oedd y ci, ffurf wedi ei dofi o'r blaidd, efallai tua 100,000 o flynyddoedd yn ôl. Y rhai nesaf oedd yr afr, y ddafad a'r mochyn, tua 8000 CC yng ngorllewin Asia. Dilynwyd hwy gan y fuwch tua 6000 CC.

Ymysg y rhywogaethau o anifeiliaid sydd wedi eu dofi mae:

| Rhywogaeth | Dyddiad | Lleoliad
 |
| --- | --- | --- |
| Ci
 | 15000 CC.
 | Nifer o leoliadau
 |
| Gafr
 | 10000 CC.
 | Asia a'r Dwyrain Canol
 |
| Dafad
 | 8000 CC.
 | Asia a'r Dwyrain Canol
 |
| Mochyn
 | 8000 CC.
 | Tsieina
 |
| Buwch
 | 8000 CC.
 | India, Dwyrain Canol, Affrica
 |
| Cath
 | 7000 CC.
 | Y Môr Canoldir
 |
| Iâr
 | 6000 CC.
 | De-ddwyrain Asia
 |
| Mochyn cwta
 | 5000 CC.
 | Periw
 |
| Asyn
 | 5000 CC.,
 | Hen Aifft
 |
| Byffalo dŵr
 | 4000 CC.
 | Tsieina
 |
| Ceffyl
 | 4000 CC.
 | Wcrain
 |
| Lama
 | 3500 CC.
 | Periw
 |
| Camel
 | 2500 CC.???
 | Canolbarth Asia
 |

## Cysyniadau

Byddai rhai yn dadlau mai disgrifiad o ddofi yn golygu *to domesticate* yw'r uchod
Ystyriwch y paragraff hwn (o Diamond 1997

> *It’s true, of course, that some large African animals have occasionally been tamed. Hannibal enlisted tamed African elephants in his unsuccessful war against Rome, and ancient Egyptians may have tamed giraffes and other species. But none of those tamed animals was actually domesticated – that is, selectively bred in captivity and genetically modified so as to become more useful to humans. Had Africa’s rhinos and hippos been domesticated and ridden, they would not only have fed armies but also have provided an unstoppable cavalry to cut through the ranks of European horseman. Rhino mounted Bantu shock troops could’ve overthrown the Roman Empire. It never happened.*
>
>

Cyfieithwch hwn! Onid yw’r Gymraeg yn brin o eirfa? Mae’r gwahaniaeth rhwng *to tame* a *to domesticate* fel cysyniadau yn waelodol bwysig i’n dealltwriaeth o hanes y ddynoliaeth. Mae ein hanes ynghlwm wrth yr ail broses (sef *domesticating*) anifeiliaid a phlanhigion. Ac eto does dim gair sefydlog gennym yn y Gymraeg i wahaniaethu rhwng y ddau gysyniad gwahanol hwn. (Ffrangeg: *apprivoiser* a *domestiquer*; Almaeneg: *zähmen* a *domestizieren* ).

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Anifail anwes

Wiciadur
Chwiliwch am Dofi
yn Wiciadur.
# Diana (mytholeg)

Diana|  |
| Enghraifft o: | duwdod Rhufeinig, epithet  |
| Rhan o | Dii Consentes  |
| Enw brodorol | Diana  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02bg9  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Diana Versailles
Ym mytholeg Rhufain, roedd **Diana** yn dduwies hela, y lleuad a gwyryfdod. Mae'n cyfateb i Artemis ym mytholeg Roeg, ond roedd Diana o darddiad Eidalaidd.

Dywedir i Artemis/Diana gael ei geni gyda'i hefaill Apollo ar ynys Delos, yn ferch i Zews/Iau a Leto/Latona. Cysylltir hi ag anifeiliad gwyllt, ac roedd llwyni derw yn gysegredig iddi. Roedd hefyd yn dduweies ffrwythlondeb.

Fel Artemis, cysylltid Diana yn arbennig a dinas Effesus, lle roedd teml fawr iddi, Teml Artemis. Cofnodir i'r apostol Paul, ar ymweliad ag Ephesus i genhadu, greu terfysg ymysg gofaint arian oedd yn gwneud bywoliaeth o wneud a gwerthu cerfluniau o'r dduwies. Cofnodir i'r terfysgwyr weiddi "Mawr yw Diana yr Effesiaid!".

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fytholeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Apollo 17

Apollo 17|  |
|  |
| Enghraifft o: | taith ofod gyda phobol  |
| Màs | 52,738.7 cilogram, 5,497.5 cilogram  |
| Rhan o | Rhaglen Apollo  |
| Rhagflaenwyd gan | Apollo 16  |
| Gweithredwr | NASA  |
| Enw brodorol | Apollo 17  |
| Gwladwriaeth | Unol Daleithiau America  |
| Hyd | 1,086,719 eiliad  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0vs4  |
| Quora | Apollo-17  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Taith olaf Rhaglen Apollo i lanio dyn ar y Lleuad oedd **Apollo 17**. Ei chriw oedd Eugene Cernan, Harrison Schmitt, a Ronald Evans.

Cymerodd y daith le rhwng 7 a 19 Rhagfyr 1972. Hyd at 13 Mehefin 2026 dyma'r tro olaf i bobl gerdded ar y Lleuad.

Apollo 17

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y gofod**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Diffyg ar y lleuad

Diffyg ar y lleuad|  |
| Math | eclips  |
| Yn cynnwys | penumbral lunar eclipse, total lunar eclipse, partial lunar eclipse  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04m\_t  |
| Quora | Lunar-eclipse  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Pan fo'r Lleuad yn union y tu ôl i'r Ddaear, mae'r Ddaear yn atal golau'r Haul rhag ei chyrraedd ac felly ceir cysgod drosti; gelwir hyn yn **ddiffyg ar y lleuad** (hefyd **clip ar y lleuad** ac **eclips lleuad**). Ceir dau fath o ddiffyg: llawn a rhannol.

Dim ond pan fo'r Haul, y Ddaear a'r Lleuad mewn llinell syth y ceir diffyg llawn a dim ond pan fo'r lleuad yn llawn y gall hyn ddigwydd. Ceir hefyd diffyg rhannol ar y lleuad.

Yn wahanol i ddiffyg ar yr Haul, a ellir ei weld yn unig o un rhan daearyddol o'r Ddaear, gellir gweld diffyg ar y lleuad o unryw ran o'r Ddaear sydd mewn nos. Gwahaniaeth arall yw fod diffyg ar y Lleuad yn para am oriau, eithr nid yw diffyg ar yr Haul yn para mwy nag ychydig funudau. Y rheswm dros hyn yw fod cysgod y Lleuad yn llawer iawn llai. Yn ogystal â hyn mae'n gwbwl ddiogel edrych ar ddiffyg ar y Lleuad heb unrhyw ffiltrau, rhag y pelydrau sy'n niweidiol i'r llygaid.

Ceir rhwng dau a phum diffyg rhannol ar y lleuad bob blwyddyn.

## Lleoliadau

Yn lleoliad 1 a 4 mae diffyg ar y Lloer yn bosibl. Yn lleoliad 2 a 3 mae diffyg ar yr Haul yn bosibl.
## Chwedloniaeth

Mae sawl diwylliant, dros y canrifoedd, wedi gweld tebygrwydd rhwng y cysgod yn symud dros y Lleuad ag anifail yn ei bwyta. Yn yr Hen Aifft, hwch oedd yr anifail ac yn ôl traddodiad y Maya, jagiwar ydoedd. Yn nhraddodiad Tsieina, llyffant teircoes oedd yn bwyta'r lloer a'r diafol mewn diwylliannau eraill a ellid ei erlid drwy daflu cerrig a rhegfeydd ato.

Ym Mecsico, credent bod diffyg yr Haul a'r Lleuad yn digwydd pan oedd yr Haul a’r Lleuad yn cweryla; ar y llaw arall, credai pobl Tahiti mai syrthio mewn cariad oedd yr Haul a’r Lleuad ar yr adegau yma.

## Mewn llenyddiaeth

* 689: Cyfeiria Llyfr Coch Hergest at ddiffyg ar y lleuad yn y flwyddyn 689, pan sonir am law lliw gwaed: *A'r lleuat a ymchoelawd yn waedawl liw.*
* 810-810 OC: *Deg mlyned ac wythcant oed oet Crist pan duawd y lleuat dyw Nadolyc. Ac y llosget Mynyw. Ac y bu varwolaeth yr anifeilet ar hyt ynys Brydein.* (Brut y Tywysogion) Mae'n cyfeirio at y diffyg a fu ar 14 Rhagfyr 810 (Calendr Iŵl), mae'n debyg.

## Oriel

* Diffygion llawn diweddar
* Diffyg ar y Lleuad ar 3 Mawrth 2007. Yma, gwelir yn glir symudiad cysgod y Ddaear dros y Lloer.
* 8 Hydref 2014
* 5 Ebrill 2014

## Gweler hefyd

* Diffyg modrwyol - *annular eclips* - pan fo'r Lleuad bellaf o'r Ddaear
* Cil y Lleuad - chwarter olaf, pan ei bod yn fain fel gewin bys.

## Cyfeiriadau
# Cenedl Nafacho

Cenedl Nafacho|  |
|  |
| Math | llwyth Americanaidd Brodorol a gydnabyddir yn ffederal yn yr Unol Daleithiau, cenedl, awdurdodaeth  |
|  |
| Prifddinas | Window Rock  |
| Poblogaeth | 173,667, 165,158  |
| Sefydlwyd | * 1 Mehefin 1868
 |
| Pennaeth llywodraeth | Buu Nygren  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Arizona, Mecsico Newydd, Utah  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America  |
| Arwynebedd | 62,362 km²  |
| Cyfesurynnau | 36.1869°N 109.5736°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Navajo Nation Council  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | President of the Navajo Nation  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Buu Nygren  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Erthygl am y genedl-lwyth brodorol yw hon; ceir erthygl ar y bobl yma.*
Cenedl-lwyth Americanaidd Brodorol yw **Cenedl Nafacho** (Saesneg: *Navajo Nation*, Nafacho: *Naabeehó Bináhásdzo*). Mae'n cynnwys 17,544,500 erw (71,000 km2; 27,413 mi2) mewn rhannau o Oglwedd-Ddwyrain Arisona, Gogledd-Orllewin Mecsico Newydd a De-Ddwyrain Utah yn yr Unol Daleithiau. Dyma'r arwynebedd tir mwyaf sydd gan unrhyw lwyth Brodorol Americanaidd yn yr Unol Daleithiau. Yn 2010, cyfanswm poblogaeth aelodau llwythol Navajo oedd 332,129 gyda 173,667, yn byw o fewn ffiniau'r tiriogaeth cadw (*reservation*) a 158,462 o aelodau llwythol y tu allan i'r tiriogaeth cadw.

Poblogaeth:

* 166,826 Nafacho
* 3,249 Gwyn
* 3,594 arall

## Cyfeiriadau
# Gorchymyn gweithredol

Dogfen a gyhoeddir gan Arlywydd yr Unol Daleithiau i weinyddu o fewn grym yr adran weithredol yw **gorchymyn gweithredol** (Saesneg: *executive order*). Daw'r awdurdod arlywyddol i gyhoeddi gorchmynion gweithredol o Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau a deddfau'r Gyngres. Y ddau fodd arall i'r arlywydd weinyddu yw'r datganiad arlywyddol a'r memorandwm arlywyddol.

## Gorchmynion gweithredol o nod

Ulysses S. Grant
* 9 (17 Ionawr 1873): atal camddefnyddio grym gan unigolyn sy'n dal swyddogaethau taleithiol a chenedlaethol ar yr un pryd

Calvin Coolidge
* 4439 (8 Mai 1926): addasu Gorchymyn Gweithredol 9 er gorfodi'r Gwaharddiad drwy ganiatáu unigolyn i wasanaethu fel swyddog taleithiol a swyddog ffederal ar yr un pryd

Franklin D. Roosevelt
* 6012 (3 Ebrill 1933): gwahardd perchenogaeth breifat ar aur, ac eithrio meintiau bychain ar ffurf barrau, darnau arian, a thystysgrifau
* 7034 (6 Mai 1935): creu'r Works Progress Administration (WPA) fel rhan o'r Fargen Newydd
* 8802 (25 Mehefin 1941): diddymu gwahaniaethu ar sail hil yn y diwydiant amddiffyn
* 8807 (28 Mehefin 1941): sefydlu'r OSRD i ymchwilio a datblygu technoleg ryfel. Yn hwyrach, datblygodd y bom atomig dan Raglen Manhattan.
* 9066 (19 Chwefror 1942): caethiwo'r Americanwyr Japaneaidd

Harry S. Truman
* 9981 (26 Gorffennaf 1948): diddymu arwahanu hiliol yn Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
* 10340 (8 Ebrill 1953): gwladoli'r gweithiau dur dan reolaeth yr Ysgrifennydd Masnach

Dwight D. Eisenhower
* 10730: rhoi Gwarchodlu Cenedlaethol Arkansas dan reolaeth y llywodraeth ffederal, ac anfon y fyddin i sicrháu mynediad gan naw plentyn du i Ysgol Uwchradd Little Rock

John F. Kennedy
* 10924 (1 Mawrth 1961): sefydlu'r Corfflu Heddwch

Lyndon B. Johnson
* 11130: sefydlu Comisiwn Warren i ymchwilio i lofruddiaeth yr Arlywydd Kennedy
* 11246: gwahardd y llywodraeth ffederal rhag gwahaniaethu ar sail hil, crefydd, rhyw, neu dras genedlaethol wrth hurio gweithwyr

Gerald Ford
* 11905 (19 Chwefror 1976): gwahardd llywodraeth yr Unol Daleithiau rhag bradlofruddio mewn gwledydd eraill

Jimmy Carter
* 12148 (20 Gorffennaf 1979): sefydlu FEMA, yr asiantaeth rheoli argyfyngau

Donald Trump
* 13769 (27 Ionawr 2017): gohirio'r Rhaglen Derbyn Ffoaduriaid am 120 diwrnod, atal pobl o Iemen, Irac, Iran, Libia, Somalia, a Swdan rhag mynediad i'r Unol Daleithiau am 90 diwrnod, ac atal pobl o Syria rhag mynediad am gyfnod amhenodol

## Cyfeiriadau
# Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau

Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau|  |
| Enghraifft o: | môr-filwr  |
| Dechrau/Sefydlu | 11 Gorffennaf 1798  |
| Lleoliad | Virginia, Y Pentagon  |
| Sylfaenydd | Samuel Nicholas  |
| Rhiant sefydliad | United States Department of the Navy, Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau  |
| Pencadlys | Marine Corps Base Quantico, Y Pentagon  |
| Enw brodorol | United States Marine Corps  |
| Gwladwriaeth | Unol Daleithiau America  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01skqzw  |
| Quora | U-s-marine-corps  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Sêl Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau
Un o ganghennau lluoedd arfog Unol Daleithiau America yw **Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *United States Marine Corps*).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **Unol Daleithiau**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Hwngareg

| Hwngareg (*magyar*)
 |
| --- |
| Siaredir yn:
 | Hwngari ac ardaloedd Rwmania, Serbia, Slofacia, Israel, Wcráin, Croatia, Awstria a Slofenia
 |
| Parth:
 | Ewrop
 |
| Cyfanswm o siaradwyr:
 | 15 miliwn
 |
| Safle yn ôl nifer siaradwyr:
 | 57
 |
| Achrestr ieithyddol:
 | Wralig
 Finno-Wgrig
  Wgrig
   Hwngareg

 |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn:
 | Hwngari, Undeb Ewrop, Slofenia (iaith ranbarthol), Serbia (iaith ranbarthol), Awstria (iaith ranbarthol)
 |
| Rheolir gan:
 | Magyar Tudományos Akadémia Nyelvtudományi Intézete
 |
| Codau iaith
 |
| ISO 639-1 | hu
 |
| ISO 639-2 | hun
 |
| ISO 639-3 | hun
 |
| Gweler hefyd: Iaith – Rhestr ieithoedd
 |

Iaith a siaredir yn Hwngari yn bennaf yw **Hwngareg** (Hwngareg: *magyar*, ynganiad [ˈmɒɟɒr̪]). Mae tua 9.5-10.0 miliwn o siaradwyr brodorol (o'r cyfanswm o 14.5 miliwn) yn byw o fewn ffiniau presennol Hwngari, a rhan fwyaf y gweddill mewn gwledydd cyfagos.

## Cymariaethau â'r Ffineg

| Cymraeg
 | coeden
 | ofn
 | nyth
 | deigren
 | llaw
 | pysgodyn
 | llygad
 | un
 | dau
 | tri
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Hwngareg** | fa
 | fél
 | fészek
 | könny
 | kéz
 | hal
 | szem
 | egy
 | kettő / két
 | három
 |
| **Ffinneg** | puu
 | pelko
 | pesä
 | kyynel
 | käsi
 | kala
 | silmä
 | yksi
 | kaksi
 | kolme
 |

## Cyfieithiadau i'r Gymraeg

* *Ust! Gwylia!* Cerdd gan Endre Gyárfás o'r Hwngareg, cyfieithwyd gan Harri Pritchard Jones. *Taliesin* cyf 51. Ebrill 1985.
* *Gemau Hwngari* (straeon gan deg awdur Hwngareg cyfieithwyd gan Tamas Kabdebo a Glyn M. Ashton. Gwasg Gee, tua 1965. Ceir rhagair helaeth ar hanes Lên Hwngareg.

Wikipedia
 Argraffiad Hwngareg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am Hwngareg
yn Wiciadur.