# Copr

Copr| Mwynglawdd Copr Y Gogarth Fawr, Cymru - mwynglawdd cynhanes mwya'r byd |
| Enghraifft o: | elfen gemegol, sylweddyn syml, elfen chalcophile  |
| Math | meddyginiaeth, metel  |
| Lliw/iau | browngoch  |
| Deunydd | chalcopyrite, chalcocite, covellite, bornite, tetrahedrite-(Cu), digenite, malachite, azurite, cuprite, chrysocolla, tennantite-(Cu), dioptase, enargite  |
| Màs | 63.546 ±0.003 uned Dalton  |
| Fformiwla gemegol | Cu  |
| Dyddiad darganfod | c. Mileniwm 7. CC  |
| Symbol | Cu  |
| Rhif atomig | 29  |
| Electronegatifedd | 1.9  |
| Cyflwr ocsidiad | 1.9  |
| Rhan o | proteinau copr, elfen cyfnod 4, Elfen Grŵp 11  |
| Dynodwyr |
| SMILES | [cu]  |
| Freebase | /M/025rsfk  |
| Thesawrws y BNCF | 2735  |
| CAS | 7440-50-8  |
| PubChem CID | 23978  |
| ChEBI | 30052, 28694  |
| InChI | Inchi=1s/cu  |
| ChEMBL | Chembl55643  |
| ChemSpider | 22414  |
| UNII | 789u1901c5  |
| Rhif EC | 231-159-6  |
| Drugbank | Db09130  |
| ECHA | 100.028.326  |
| RxNorm CUI | 2837  |
| UMLS CUI | C0009968  |
| NDF-RT | N0000146034  |
| Quora | Copper-element  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Metel coch yw **copr** sy'n gynhwysyn pres ac efydd. Mae e'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Cu**` a'r rhif atomig 29.

**Copr** yw'r prif fetel mewn efydd, gydag ychydig o dun wedi ei ychwanegu i'w galedu. Gwneir defnydd sylweddol o gopr mewn electroneg, gan ei fod yn ei ffurf bur yn dargludo gwres a thrydan yn dda.

Mae'r enw yn dod o'r ynys Cyprus, lle cafodd copr ei gloddio yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig. Mwyngloddiwyd copr ers c. 8000 CC a'i mwyndoddi a'i siapio tua c. 5000 CC. Gwaith copr mwya'r byd yn yr Oes Efydd oedd Mwynfeydd Copr y Gogarth, Pen y Gogarth ger Llandudno.

Mae galwad uchel am gopr wedi achosi codiad mawr mewn pris copr ar y marchnadoedd rhyngwladol ers 2000.

## Lliw

Copr
Mae i fetel copr lliw coch, oren neu frown fel arfer, am fod haen o amhureddau (megis ocsidau copr) yn ffurfio lle mae copr yn dodi gyswllt ag aer. Er hyn, lliw pinc hufenog sydd gan gopr pur. Ynghyd ag Osmiwm (glas) ac Aur, mae'n un o'r unig dri metel elfennol nad yw'n llwyd neu'n arian ei liw; daw'r lliw llwyd o'r môr electronau sy'n gallu amsugno ac ail-allyrru golau ar ystod o donfeddi. Mae lliw anarferol Copr yn ganlyniad i'w strwythur electronig unigryw. Yn ôl rheol Madelung, dylid llenwi'r is-blisgyn 4s cyn llenwi'r plisgyn 3d, ond mae Copr yn eithriad i'r rheol gan fod ganddo'r strwythur (Ar) 3d 10 4s 1 (hynny yw, mae'r is-blisgyn 4s yn hanner llawn, a'r 3d yn llawn). Mae lefel egni un photon o olau glas neu fioled yn cyfateb i'r naid rhwng y plisgyn 3d a'r plisgyn 4s. Felly mae'n amsugno golau glas a fioled wrth ddyrchafu electronnau i blisgyn 4s, gan rhoi lliw coch iddo gan fod y golau coch yn cael ei adlewyrchu. Mae effaith tebyg i'w weld gydag electronau 5s/4d mewn Aur. Yn eu cyflyrau hylifol, mae arwyneb copr ac aur yn ymddangos yn wyrdd os nad oes golau yn disgleirio arno o'r tu allan, ond dan olau cryf mae lliw pinc copr yn dal i'w weld.

## Mwynfeydd Copr y Gogarth

*Prif: Mwynfeydd Copr y Gogarth*
Mwyngloddiau Copr y Gogarth
Gwaith copr mwya'r byd yn yr Oes Efydd oedd Mwynfeydd Copr y Gogarth, Pen y Gogarth ger Llandudno. Yn 1987 y darganfuwyd y Ceudwll ac ar ôl ei archwilio am 5 mlynedd, profwyd ei fod dros 3,500 o flynyddoedd oed. Mae'n mesur tua 40 troedfedd o uchder, 70 troedfedd o lêd a 45 troedfedd o ddyfnder. Cafwyd hyd i amryw o esgyrn anifeiliaid yn y Ceudwll, ynghyd â dau asgwrn o bont ysgwydd dynol. Arddangosir yr esgyrn dynol hyn yn ogystal ag asgwrn o geg ddynol, a gafwyd oddi ar wyneb y safle, yn y ganolfan i ymwelwyr.

## Gweler hefyd

* Diwydiant copr Cymru
* Oes y Copr

Wiciadur
Chwiliwch am copr
yn Wiciadur.