Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Secstant

Secstant| Secstant morol pres |
| Math | offeryn adlewyrchol, offeryn mordwyo, offeryn seryddol  |
| Dechreuwyd | 1757  |
| Rhagflaenydd | octant, astrolab  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07b2x  |
| Thesawrws y BNCF | 30976  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Offeryn optegol a ddefnyddir mewn llongwriaeth, seryddiaeth a meysydd tebyg i fesur onglau gwrthrychau hirbell yw **secstant**. Mewn llongwriaeth mae'n mesur yr ongl rhwng y gorwel a chorff nefol (megis yr Haul, y Lleuad, neu seren) i gyfrifo lledred yr arsylwr. Mae'r ddyfais yn cynnwys arc graddedig o 60° ynghlwm wrth fframwaith. Mae'r ffrâm yn cynnwys braich symudol wedi'i gosod ar golyn yng nghanol y cylch, ac mae pen rhydd y fraich yn symud ar hyd yr arc. Ynghlwm wrth y ffrâm mae system o ddrychau a thelesgop bach.

Darlun o secstant gyda labeli
Mae'r fraich symudol, sydd â drych wedi'i osod arni, yn cael ei symud nes bod y corff nefol (er enghraifft, Seren y Gogledd) yn cael ei hadlewyrchu i mewn i ddrych yn unol â'r telesgop ac yn ymddangos, trwy'r telesgop, i gyd-fynd â'r gorwel. Yna darllenir ongl y seren uwchben y gorwel o arc graddedig. O'r ongl hon ac union amser y dydd fel y'i dangosir gan gronomedr morol, gellir cyfrifo'r lledred trwy gyfrwng tablau cyhoeddedig. Mae'r offeryn yn cynnwys hidlenni i amddiffyn y llygaid wrth anelu at yr Haul yn ystod y dydd.

Defnyddio secstant:
 1 Anelwch y secstant tuag at y gorwel
 2 Gwasgwch y clamp i ryddhau'r fraich
 3 Symudwch ddelwedd yr haul i'r gorwel
 4 Rhyddhewch y clamp ac addaswch ddelwedd yr haul
 5 Siglwch i wirio bod y secstant yn unionsyth
 6 Darllenwch yr ongl
Mae gan ffrâm secstant siâp sydd tua 1⁄6 o gylch (60°). O hyn y mae'r offeryn yn cael ei enw: *sextans* yw'r gair Lladin am "chweched".

## Cyfeiriadau
# Cylchedd

**Cylchedd** (enw gwrywaidd) yw'r pellter o amgylch cromlin caeedig. Yn hynny o beth, mae'n fath o berimedr ar gyfer cromliniau.

## Cylchedd cylch

Gellir cyfrif cylchedd cylch gan ddefnyddio'r diamedr a'r fformwla:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Neu, wrth gyfnewid y radiws am y diamedr:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fathemateg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Comed Halley

Comed Halley|  |
| Enghraifft o: | Halley-type comet, periodic comet, near-Earth object  |
| Màs | 220  |
| Dyddiad darganfod | 466 CC  |
| Echreiddiad orbital | 0.96793599569532 ±7.6e-09  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ch3v  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **ComedHalley**, a ddynodir yn swyddogol fel **1P/Halley**, yn gomed cyfnod byr sy'n weladwy o'r Ddaear bob 75-76 mlynedd. Halley yw'r unig gomed cyfnod byr hysbys sy'n weladwy yn rheolaidd o'r Ddaear heb angen defnyddio offer, a'r unig gomed weladwy i'r llygad noeth a allai ymddangos ddwywaith mewn oes ddynol. Ymddangosodd Comed Halley yn rhannau mewnol Cysawd yr Haul ddiwethaf ym 1986 a bydd yn ymddangos nesaf yng nghanol 2061 i 2062.

## Cyfeiriadau
# Galaeth Seyfert

Galaeth Seyfert| Math | math o wrthrych seryddol  |
| Enwyd ar ôl | Carl Keenan Seyfert  |
|  |
| Daearyddiaeth |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Galaeth Circinus, galaeth Seyfert math 2.
Dosbarth o alaethau yw **galaeth Seyfert** sy'n cynnwys niwclysau sy'n creu allyriant llinell sbectrol oddi wrth nwy wedi ei ïoneiddio. Daw'r enw o'r seryddwr Carl Keenan Seyfert. Mae galaethau Seyfert yn creu is-ddosbarthiadau o niwclysau galaethog gweithredol (NGG), a chredir bod nhw'n cynnwys tyllau du gorenfawr.

## Nodweddion

Nodwedd mwyaf amlwg galaethau Seyfert yw'r niwclews mawr yn y canol, gyda llinellau sbectrol llachar sydd yn cynnwys hydrogen, heliwm, nitrogen ac ocsigen. Mae gwyddonwyr yn credu taw twll du gorenfawr yng nghanol niwclews y galaethau sy'n gollwng y nwy rydym yn ei weld o'i hamgylch.

## Dosbarthiadau

Yn y gorffennol, roedd yna ddau ddosbarth ar gael ar gyfer galaethau Seyfert: math 1, a math 2. Dosbarthwyd galaethau gyda llinellau tew a thenau o fewn dosbarth math 1. Roedd galaethau gyda llinellau tenau yn unig yn cael eu dosbarthu o fewn math 2. Erbyn nawr, rydym yn rhoi dosbarthiadau ffracsiynol ar gyfer y galaethau, er enghraifft math 1.5.
# Northern Line

Northern Line|  |
| Math | llinell trafnidiaeth gyflym, branched subway line  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 18 Rhagfyr 1890  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 51.6505°N 0.1941°W  |
| Hyd | 58 cilometr  |
| Rheolir gan | TfL  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **Northern Line** a ddangosir gan linell ddu ar fap y Tiwb. Agorodd y llinell hon rhwng Stockwell a Borough ym 1890, a dyma'r rhan hynaf o diwb lefel-ddofn y rhwydwaith.

## Gorsafoedd

* High Barnet
* Totteridge & Whetstone
* Woodside Park
* West Finchley
* Mill Hill East (trên gwennol i ac o Finchley Central)
* Finchley Central
* East Finchley
* Highgate
* Archway
* Tufnell Park
* Kentish Town
* Edgware
* Burnt Oak
* Colindale
* Hendon Central
* Golders Green
* Hampstead
* Belsize Park
* Chalk Farm
* Camden Town
* Mornington Crescent
* Euston
* Warren Street
* Goodge Street
* Leicester Square
* Charing Cross
* Embankment
* Waterloo
* King's Cross St. Pancras
* Angel
* Old Street
* Moorgate
* Bank
* London Bridge
* Borough
* Elephant & Castle
* Kennington
* Oval
* Stockwell
* Clapham North
* Clapham Common
* Clapham South
* Balam
* Tooting Bec
* Tooting Broadway
* Colliers Wood
* South Wimbledon
* Morden

## Map

Llwybr daearyddol gywir y Northern Line
# Lucerne (dinas)

Lucerne|  |
|  |
| Math | bwrdeistref y Swistir, prifdinas canton y Swistir, dinas yn y Swistir, anheddiad dynol  |
| Rm-sursilv-Lucerna.flac, Roh-Lucerna.ogg, LL-Q150 (fra)-Eihel-Lucerne.wav  |
| Poblogaeth | 86,234  |
| Pennaeth llywodraeth | Beat Züsli  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Gefeilldref/i | Guebwiller, Bournemouth, Cieszyn, Olomouc, Chicago, Potsdam  |
| Nawddsant | Leodegar, Saint Maurice  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Almaeneg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | City of Lucerne Constituency  |
| Gwlad |  Y Swistir |
| Arwynebedd | 29.11 km²  |
| Uwch y môr | 436 metr  |
| Gerllaw | Reuss, Llyn Lucerne, Kleine Emme  |
| Yn ffinio gyda | Adligenswil, Ebikon, Kriens, Malters, Neuenkirch, Emmen, Horw, Meggen, Ennetbürgen, Stansstad  |
| Cyfesurynnau | 47.0523°N 8.3059°E  |
| Cod post | 6000, 6014, 6002, 6003, 6004, 6005, 6006, 6007, 6009, 6015  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Beat Züsli  |
|  |
| Statws treftadaeth | Swiss townscape worthy of protection  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yn y Swistir a phrifddinas canton Lucerne yw **Lucerne** (Ffrangeg: *Lucerne*, Almaeneg: *Luzern*). Saif yng nghanolbarth y Swistir, lle mae afon Reuss yn llifo allan o Lyn Lucerne. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 57,533.

Afon Reuss yn llifo trwy hen ddinas Lucerne
 **Dinasoedd y Swistir**

|  |  |
| --- | --- |
| **Poblogaeth 300,000+**
Zürich
 **Poblogaeth 100,000+**
Basel ·
Bern ·
Genefa ·
Lausanne ·
Winterthur
 **Poblogaeth 30,000+**
Biel ·
Chur ·
Fribourg ·
Köniz ·
La Chaux-de-Fonds ·
Lucerne ·
Lugano ·
Neuchâtel ·
St. Gallen ·
Schaffhausen ·
Thun ·
Uster ·
Vernier ·
**Poblogaeth 15,000+**
Aarau ·
Adliswil ·
Allschwil ·
Baar ·
Baden ·
Bellinzona ·
Burgdorf ·
Carouge ·
Dietikon ·
Emmen ·
Frauenfeld ·
Gossau ·
Grenchen ·
Herisau ·
Horgen ·
Kloten ·
Kreuzlingen ·
Kriens ·
Lancy ·
Littau ·
Locarno ·
Meyrin ·
Monthey ·
Montreux ·
Muttenz ·
Nyon ·
Olten ·
Onex ·
Ostermundigen ·
Pratteln ·
Rapperswil-Jona ·
Regensdorf ·
Renens ·
Schwyz ·
Sierre ·
Sion ·
Solothurn ·
Spiez ·
Steffisburg ·
Thalwil ·
Vevey ·
Volketswil ·
Wädenswil ·
Wettingen ·
Wetzikon ·
Wil ·
Yverdon-les-Bains ·
Zollikon ·
Zug

 |  |
# Gondola

Gondolas wrth angor yn Fenis.
Cwch traddodiadol a ddefnyddir yn ninas Fenis yn yr Eidal yw'r **gondola**. Fe'i defnyddir o hyd fel cludiant cyhoeddus ond yn llai felly nac yn y gorffennol a'u prif ddefnydd heddiw yw fel cychod teithiau pleser i dwristiaid o gwmpas Fenis. *Gondolier* sy'n llywio'r bad.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **long** neu **gwch**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Eidal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Saint Helena

Saint Helena|  |
| Math | ynys, Trefedigaeth y Goron  |
| Enwyd ar ôl | Helena o Gaergystennin  |
| LL-Q13955 (ara)-Zinou2go-سانت هيلينا.wav  |
| Poblogaeth | 3,924  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00, Atlantic/St\_Helena  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Saint Helena  |
| Gwlad |  Saint Helena |
| Arwynebedd | 121 km²  |
| Uwch y môr | 818 metr  |
| Gerllaw | De Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 15.95°S 5.72°W  |
| Hyd | 15 cilometr  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Legislative Council of Saint Helena  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | Tentative World Heritage Site  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys o darddiad folcanig yn ne Cefnfor Iwerydd yw **Saint Helena**. Fe'i lleolir tua 1,950 km i'r gorllewin o dde-orllewin Affrica. Mae'n ffurfio rhan o Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha, tiriogaeth dramor y Deyrnas Unedig sy'n cynnwys Ynys Ascension, 1,000 km i'r gogledd-orllewin o Saint Helena, ac ynysoedd Tristan da Cunha, 2,100 km i'r de.

Darganfuwyd Saint Helena ym 1502 gan y Portiwgaliaid. Enwyd yr ynys ar ôl Helena o Gaergystennin. Fe'i gwladychwyd gan Gwmni Prydeinig Dwyrain India ym 1659. Mae nifer o garcharorion wedi cael eu halltudio i'r ynys, er enghraifft Napoleon Bonaparte o 1815 hyd 1821.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Affrica**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Môr Arabia

Môr Arabia|  |
| Math | môr  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor India  |
| Gwlad | India  |
| Arwynebedd | 3,862,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 16°N 64°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Map o Fôr Arabia
Golygfa ar Fôr Arabia o Gaer St. Angelo yn Kerala, de India
Rhanbarth o Gefnfor India a ffinir i'r dwyrain gan India, i'r gogledd gan Iran a Pacistan, i'r gorllewin gan Arabia, ac i'r de gan linell ddychymygol rhwng Penrhyn Guardafui yn Somalia (Puntland), ynysoedd Socotra, a Penrhyn Comorin (Kanyakumari) yn India yw **Môr Arabia** (Arabeg: بحر العرب ; *Bahr al-'Arab*).

Ei led mwyaf yw tua 2400 km, a'i ddyfnder mwyaf yw tua 4652 medr, ger arfordir deheuol India. Afon Indus yw'r afon fwyaf sy'n llifo i'r môr hwn. Gelwir arfordir canolbarth India ar y môr hwn yn arfordir Konkan, a'r arfordir yn ne India yn arfordir Malabar. Yn y gogledd gorwedd tir anial Makran, yn Iran a Pacistan, ar y môr.

Mae gan Môr Arabia ddwy fraich fawr, sef Gwlff Aden yn y de-orllewin, sy'n cysylltu i'r Môr Coch trwy gulfor Bab al Mandab, a Gwlff Oman yn y gogledd-orllewin, sy'n ei gysylltu â Gwlff Persia. Yn ogystal ceir Gwlff Cambay a Gwlff Kutch ar arfordir isgyfandir India. Ychydig o ynysoedd a geir yn y môr. Maent yn cynnwys Socotra oddi ar Gorn Affrica ac ynysoedd Lakshadweep, oddi ar arfordir India.

Mae gan India, Iemen, Oman, Iran, Pacistan, Sri Lanca, y Maldives, a Somalia arfordir ar Fôr Arabia.

Mae'r dinasoedd ar ei lannau yn cynnwys Mumbai (Bombay), Surat, Goa, Mangalore, a Kochi yn India, Karachi yn Pacistan, Aden yn Iemen, Salalah yn Oman, Chabahar yn Iran, a Mogadishu yn Somalia.

Ers canrifoedd lawer mae Môr Arabia wedi bod yn dramwyfa i longau masnach yn cludo nwyddau a phobl rhwng y Dwyrain Canol (yn enwedig yr Aifft, Arabia a Mesopotamia) ac isgyfandir India ar y llwybr i dde-ddwyrain Asia. Roedd masnach hefyd rhwng India ac Arabia a Dwyrain Affrica. Prif gynheiliaid y fasnach hon oedd yr Arabiaid yn eu dhows, ond roedd yn ddibynnol ar wyntoedd tymhorol y monsŵn cyn gyfnod y llongau modern.
# Bae Bengal

Bae Bengal|  |
| Math | corff o ddŵr, bae  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor India  |
| Gwlad | India, Bangladesh, Sri Lanca, Myanmar  |
| Arwynebedd | 2,172,000 ±1 km²  |
| Yn ffinio gyda | Nagapattinam  |
| Cyfesurynnau | 15°N 88°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Bae o siâp trionglog yng ngogledd-ddwyrain Cefnfor India sy'n gorwedd rhwng isgyfandir India (India a Sri Lanca) i'r gorllewin a Myanmar ac Ynysoedd Andaman a Nicobar (a rhan o dde Gwlad Tai yn ôl rhai diffiniadau) i'r dwyrain yw **Bae Bengal**. Gellid dweud fod ei derfyniad deheuol yn cael ei ddiffinio gan linell ddychmygol rhwng Penrhyn Dondra yn Sri Lanca a phen gogleddol ynys Sumatra. Fe'i enwir ar ôl rhanbarth Bengal. Fe'i nodweddir gan ddau fonsŵn tymhorol mawr sy'n effeithio ar fordeithio a bywyd yr arfordir, sef y monsŵn gaeaf gogledd-ddwyreinol a'r monsŵn haf de-orllewinol.

Lleoliad Bae Bengal
Mae pen gogleddol y bae yn fas, yn rhannol am ei fod yn derbyn llawer o ddeunydd afonol a gludir gan Afon Ganga, sy'n llifo i'r bae trwy sawl aber (Aberoedd y Ganga) yn ardal y Sundarban, yng Ngorllewin Bengal (India) a Bangladesh. Pysgota yw'r prif ddiwydiant traddodiadol gan bobl yr arfordir.

Mae gan Fae Bengal arwynebedd o tua 2,172,000 km². Mae sawl afon fawr – Afon Ganga, Afon Brahmaputra, Afon Ayeyarwady, Afon Godavari, Afon Mahanadi, Afon Krishna ac Afon Kaveri – yn llifo i mewn iddo. Mae'r prif borthladdoedd ar ei lannau yn cynnwys Cuddalore, Chennai, Kakinada, Machilipatnam, Vishakapatnam, Paradip, Kolkata, Chittagong, a Yangon.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Asia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Gwlff Aden

Gwlff Aden| Delwedd:Gulf of Aden map3.png, Gulf of Aden map-el.svg |
| Math | bae  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor India  |
| Gwlad | Iemen, Somalia, Jibwti  |
| Yn ffinio gyda | Bosaso  |
| Cyfesurynnau | 12°N 48°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlff Aden
Gwlff sy'n gorwedd rhwng Corn Affrica a de Arabia yw **Gwlff Aden** (Arabeg: خليج عدن *Khalyj 'Adan*; Somaleg: *Khaleejka Cadan*). Mae'n cysylltu'r Môr Coch, i'r gogledd-orllewin trwy gulfor Bab al Mandab, â Môr Arabia a Chefnfor India i'r dwyrain. Mae'n un o'r llwybrau masnach forwrol prysuraf yn y byd. Fe'i enwir ar ôl dinas Aden.

Y gwledydd sydd ag arfordir ar lan Gwlff Aden yw Iemen yn Arabia, a Jibwti a Somaliland (Somalia) yng ngogledd-ddwyrain Affrica.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Môr Andaman

Môr Andaman|  |
| Math | môr ymylon  |
| Enwyd ar ôl | Ynysoedd Andaman  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor India  |
| Gwlad | India, Indonesia, Maleisia, Myanmar, Gwlad Tai  |
| Arwynebedd | 798,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 10°N 96°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleoliad Môr Andaman (glas)
Môr sy'n rhan o Gefnfor India yw **Môr Andaman**. Saif i'r de o Myanmar, i'r gorllewin o Wlad Tai ac i'r dwyrain o Ynysoedd Andaman, sy'n perthyn i India. Mae tua 1,200 km o'r gogledd i'r de, a 650 km o'r gorllewin i'r dwyrain.
# Gwlff Oman

Gwlff Oman|  |
| Math | bae  |
|  |
| Cysylltir gyda | Culfor Hormuz  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor India  |
| Gwlad | Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Oman, Pacistan, Iran  |
| Cyfesurynnau | 25°N 58°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleoliad Gwlff Oman
Mae **Gwlff Oman** (Arabeg: خليج عمان, khalīj ʿumān; Perseg: دریای عمان, daryā-ye ʿomān) yn gwlff sy'n cysylltu Môr Arabia yn y dwyrain a Culfor Hormuz yn y gorllewin. Mae Culfor Hormuz yn ei dro yn cysylltu â Gwlff Persia. Ar yr ochr ogleddol i'r gwlff mae Pacistan ac Iran, tra ar yr ochr ddeheuol mae Yr Emiradau Arabaidd Unedig ac Oman.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Asia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Gwlff Persia

Gwlff Persia|  |
| Math | môr, gwlff  |
| Enwyd ar ôl | Persis  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor India  |
| Gwlad | Sawdi Arabia, Iran, Oman, Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Catar, Bahrain, Coweit, Irac  |
| Arwynebedd | 251,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 26°N 52°E  |
| Hyd | 989 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleoliad Gwlff Persia. Mae Gwlff Oman yn arwain i mewn i Fôr Arabia.
Mae **Gwlff Persia** (Arabeg: الخليج الفارسى; Perseg: خلیج فارس) **Y Gwlff** yn estyniad neu gwlff o Gefnfor India sy'n gwahanu Iran oddi y gwledydd Arabaidd megis Sawdi Arabia. Gwledydd eraill sydd ag arfordir ar y Gwlff yw Irac, Coweit, Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Catar ac Oman, tra mae Bahrein yn ynys yn y Gwlff Persia. Oherwydd fod rhan helaeth o olew y byd yn dod o'r ardal yma, mae o bwysigrwydd strategol eithriadol ac mae nifer o ryfeloedd wedi eu hymladd yma. Heblaw olew, mae Gwlff Persia yn nodedig am ei gyfoeth mewn pysgod a pherlau, ond mae wedi ei ddifrodi i raddau gan y diwydiant olew yn y blynyddoedd diwethaf.

Mae arwynebedd y Gwlff tua 233,000 km². Ar yr ochr ddwyreiniol mae Culfor Hormuz yn ei gysylltu a Gwlff Oman. Ar yr ochr orllewinol, mae'r Shatt al-Arab, lle mae Afon Ewffrates ac Afon Tigris yn cyrraedd y môr. Nid yw'n ddyfn iawn, tua 90 m. yn y man dyfnaf a thua 50 m. ar gyfartaledd.

Er bod yr enw "Gwlff Persia" yn cael ei gofnodi cyn belled yn ôl a'r awduron clasurol, nid yw llawer o'r gwledydd Arabaidd o gwmpas y Gwlff yn ei dderbyn, gan ei fod yn awgrymu fod gan Iran hawl arno. Mae nifer o'r gwledydd hyn yn defnyddio *Gwlff Persian* (Arabeg: الخلیج الپارسیان *al-khalīj al-ʿfars*) amdano.

## Cyfeiriadau
# Ynysfor Chagos

Ynysfor Chagos| Ynysfor ChagosArchipel des Chagos* |
|  |
| Math | ynysfor, tiriogaeth ddadleuol  |
|  |
| Prifddinas | Diego Garcia  |
| Poblogaeth | 3,000  |
| Sefydlwyd | ynysoedd dadleuol (yn ôl y DU); eiddo Mautitius, yn ôl cyfraith ryngwladol. |
| Cylchfa amser | UTC+06:00  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India  |
| Gwlad |  Mauritius |
| Arwynebedd | 63.2 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor India  |
| Cyfesurynnau | 6.28°S 72.08°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Grŵp o saith atol yng Nghefnfor India yw **Ynysfor Chagos** sy'n cynnwys mwy na 60 o ynysoedd.

Yn swyddogol yn rhan o Diriogaeth Brydeinig Cefnfor India, roedd y Chagos yn gartref i'r Chagosiaid, pobl sy'n siarad Bourbonnais Creole, am fwy na chanrif a hanner nes i'r Deyrnas Unedig ei hel allan rhwng 1967 ac 1973 i adael yr Unol Daleithiau adeiladu orsaf filwrol ar Diego Garcia, yr ynys fwyaf. Ers 1971, dim ond atol Diego Garcia sydd â phobl arno, a dim ond phersonél a staff yr orsaf filwrol yn unig.

Mae dadl am sofraniaeth ynysfor Chagos rhwng y DU a Mauritius. Torrodd y Deyrnas Unedig yr ynysfor allan o diriogaeth Mauritius yn 1965, dair blynedd cyn i'r wlad ennill annibyniaeth yn 1968.

Ar 25 Chwefror 2019, dyfarnodd y Llys Cyfiawnder Rhyngwladol y dylai'r Deyrnas Unedig ildio perchnogaeth yr ynysfor. Gwrthododd Llywodraeth y Deyrnas Unedig unrhyw awdurdod i'r llys benderfynu ar y materion hyn.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Ynysfor ChagosEginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ynysoedd Andaman

Ynysoedd Andaman| Math | ynysfor  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | India  |
| Arwynebedd | 6,408 km²  |
| Uwch y môr | 732 metr  |
| Gerllaw | Bae Bengal  |
| Cyfesurynnau | 12.5°N 92.75°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Map o leoliad Ynysoedd Andaman yn Ne Ddwyrain Asia.
Ynysfor ym Mae Bengal yng ngogledd ddwyrain Cefnfor India yw **Ynysoedd Andaman**. Lleolir ef rhwng isgyfandir India i'r gorllewin a'r gogledd orllewin, Byrma i'r gogledd a'r dwyrain, a Gorynys Maleia a Sumatra i'r de ddwyrain. Gelwir y corff o ddŵr rhwng yr ynysfor a de Byrma yn Fôr Andaman. Ynghyd ag Ynysoedd Nicobar, sy'n gorwedd rhwng yr Andaman a Sumatra, maent yn ffurfio tiriogaeth Ynysoedd Andaman a Nicobar yng Ngweriniaeth yr India. Mae'r ynysfor yn cynnwys mwy na 300 o ynysoedd a chanddynt arwynebedd cyfunedig o 6,408 km2. Y tair ynys fwyaf ydy Gogledd Andaman, Andaman Ganol, a De Andaman, a elwir gyda'i gilydd yn Andaman Fawr. Port Blair yn Ne Andaman yw prifddinas Ynysoedd Andaman a Nicobar.

Poblogaeth yr ynysoedd yn 2011 oedd 343,125. . Pobloedd brodorol yw'r mwyafrif o'r trigolion, ac mae tri ohonynt – y Sentinal, y Jarawa, a'r Onge – yn dal i fyw fel helwyr-gasglwyr. Amaeth yw prif diwydiant yr ynysoedd, a thyfir ŷd, codlysiau, cnau coco, cnau betel, ffrwythau, casafa, tsilis, a thyrmerig. O ran cludiant, De Andaman ydy'r unig ynys a chanddi ffyrdd, ac mae agerlong yn cysylltu Port Blair ag ynysoedd Gogledd Andaman, Andaman Ganol, De Andaman, ac Andaman Fach.

## Cyfeiriadau
# Homo heidelbergensis

| *Homo heidelbergensis* Amrediad amseryddol: Pleistosen Canol |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Primates |
| Teulu:
 | Hominidae |
| Is-deulu:
 | Homininae |
| Llwyth:
 | Hominini |
| Is-lwyth:
 | Hominina |
| Genws:
 | *Homo* |
| Rhywogaeth:
 | H. heidelbergensis |
| Enw deuenwol
 |
| Homo heidelbergensis Schoetensack, 1908 |

Rhywogaeth a arferai fyw yn Ewrop, Affrica a gorllewin Asia oedd Homo heidelbergensis – a elwir weithiau'n *Homo rhodesiensis*. Mae *Homo heidelbergensis* yn rhywogaeth o'r genws *Homo* a oedd yn byw rhwng 600 a 200 mil o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Roedd ei ymennydd oddeutu'r un maint ag ymennydd yr *Homo sapiens* modern. Canfyddwyd y rhywogaeth hon am y tro cyntaf yn Heidelberg yn yr Almaen yn 1907, ac fe'i disgrifiwyd gan Otto Schoetensack; ef hefyd fathodd yr enw.

Ail-greu darlun o *Homo heidelbergensis* allan o'r ffosil o benglog a ddarganfyddwyd.
Mae Dyn Neanderthal, Denisovan a bodau dynol modern (*H. s. sapiens*) i gyd yn tarddu o *H. heidelbergensis*. Rhwng 300,000 a 400,000 o flynyddoedd CP, gwahanodd grŵp o *H. heidelbergensis* yn grŵp annibynnol o'r gweddill cyn gynted ag y gadawodd Affrica. Trodd rhai i gyfeiriad Ewrop a Gorllewin Asia gan esblygu yn nes ymlaen yn Neandertaliaid. Trodd grŵp arall tua'r dwyrain, i gyfeiriad Asia, gan esblygu ymhen hir a hwyr yn Denisovaid. Esblygodd *H. heidelbergensis* yn *H. sapiens* tua 130,000 CP.

## Morffoleg

O astudio'r esgyrn, credir fod *H. antecessor* a *H. heidelbergensis* yn tarddu o linach yr *Homo ergaster* o Affrica. Mae'r ffaith fod gan *H. heidelbergensis* ymennydd gyda chyfaint o1100–1400 cm³ (o'i gymharu gyda'r ymennyd modern: 1350 cm³) yn peri i baleoanthropolegion gredu fod ganddo allu i drin offer llaw ac ymddygiad cymdeithasol eitha datblygedig. Oherwydd hyn, rhoddwyd iddo ddosbarthiad tacsonomegol ei hun: rhywogaeth unigryw ei hun.

Roedd taldra gwryw y rhywogaeth *Homo heidelbergensis* oddeutu 1.75 m (5 tr 9 modf) a phwysent 62 kg (136 pwys); taldra cymharol y fenyw oedd 1.57 m (5 tr 2 modf) a 51 kg (112 pwys). Roeddent felly ychydig talach na'r dyn Neanderthal. Yn ôl Lee R. Berger roedd rhai ohonynt cyn daled a 2.13 m (7 tr) - sef yr *Homo heidelbergensis* a drigai yn Ne Affrica rhwng 500,000 a 300,000 CP.

## Gweler hefyd

* Homo habilis

## Cyfeiriadau