Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Penrhyn Iberia

*Mae Iberia yn ailgyfeirio yma. Am y diriogaeth hynafol yn y Cawcasws gweler Iberia'r Cawcasws.*
Lleoliad Iberia yn Ewrop
Penrhyn Iberia
Penrhyn mawr yn ne-orllewin Ewrop yw **Penrhyn Iberia** neu **Iberia**. Mae'n cynnwys tiriogaeth Portiwgal a Sbaen a hefyd Andorra a Gibraltar. Gorwedd ym mhen de-orllewinol cyfandir Ewrop, rhwng y Môr Canoldir i'r dwyrain a Cefnfor Iwerydd i'r gorllewin a'r gogledd (Bae Biscay). I'r de mae Culfor Gibraltar yn gwahanu penrhyn Iberia a gogledd-orllewin Affrica (Moroco a'r Maghreb). Ar y tir mawr mae cadwyn mynyddoedd y Pyreneau yn dynodi'r ffin ddaearyddol ac ecolegol rhwng penrhyn Iberia a gweddill Ewrop yn ogystal â'r ffin wleidyddol rhwng Ffrainc a Sbaen. Mae fflora a ffawna Iberia yn debyg i rai Gogledd Affrica. Mae gan y penrhyn arwynebedd o 593,250 km² (229,054 milltir sgwar).

## Gweler hefyd

* Iberiaid
# Newfoundland (ynys)

Newfoundland|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 479,538  |
| Cylchfa amser | UTC−3:30, America/St\_Johns  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Newfoundland English, Newfoundland French, Newfoundland Irish  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Newfoundland a Labrador  |
| Gwlad |  Canada |
| Arwynebedd | 108,860 km²  |
| Uwch y môr | 814 metr  |
| Gerllaw | Gwlff St Lawrence, Labrador Sea, Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 48.54167°N 56.125°W  |
|  |
| Arian | doler, Newfoundland dollar  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Newfoundland
Ynys ger arfordir dwyreiniol Canada yw **Newfoundland** neu yn Gymraeg **y Tir Newydd**. Gyda Labrador ar y tir mawr, ar draws Culfor Belle Isle, mae'n ffurfio talaith Newfoundland a Labrador.

Gydag arwynebedd o 111,390 km2, Newfoundland yw pedwerydd ynys Canada o ran maint. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 485,066; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714 km². Y brifddinas yw St. John's, sydd a phoblogaeth o 100,646.

Cafwyd hyd i olion sy'n awgrymu i'r Llychlynwyr ymsefydlu yma am gyfnod. Cafodd yr enw **Terra Nova("Tir Newydd")* gan John Cabot yn 1497. Daeth yn ddegfed talaith Canada yn 1948 yn dilyn refferendwm.

## Cyfeiriadau
# Arfordir

Arfordir|  |
| Enghraifft o: | type of environment, tirffurf  |
| Math | shore  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01lxd  |
| Thesawrws y BNCF | 6150  |
| Quora | Coast  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae llawer o'r arfordir wedi'i ddiogelu fel Ardaloedd Cadwraeth Arbennig ac Ardaloedd Gwarchodaeth Arbennig; Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n eu hamddiffyn.
Y rhan o'r tir sy'n ymylu â'r môr yw **arfordir** (o dri gair: 'ar+môr+tir) neu **forlin** ('môr' a 'llin' neu 'linell'). Nid oes yna linell fanwl gywir rhwng y tir ar môr oherwydd effaith y llanw, sy'n gyfnewidiol. Oherwydd hyn, mae'r gair arfordir felly'n cyfeirio at ardal neu stribed o dir a môr, yn hytrach na llinell denau. Gellir defnyddio'r gair hefyd am lyn. Gellir cyfeirio ato fel lleoliad e.e. gellir dweud fod Caerdydd ar arfordir De Cymru.

Cofnodir y gair yn gyntaf yn Brut Dingestow yn 13g: "Ac odyna y doeth Caswallavn a holl gedernyt yr enys ganthav y warchadv yr arfordir (maritima) racdav."

## Arfordir Cymru

*Prif: Llwybr Arfordir Cymru*
Agorwyd Llwybr Arfordir Cymru ar 5 Mai 2012. Mae'r llwybr mor agos i'r arfordir ag y caniatâ’r gyfraith, a mae'n cydymffurfio â gofynion iechyd a diogelwch, rheoli tir a chadwraeth. ac mae'n ymestyn am 870 milltir (1,400 km) o gyrion Caer yn y gogledd i Gas-gwent yn y de.

## Gweler hefyd

* Traethau Baner Las Cymru

* Cymru ar hyd ei Glannau (2012)
* *Ar Lan y Môr - Y Ffotograffydd ar yr Arfordir 1850-2012*

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am arfordir
yn Wiciadur.
# Cilometr

Cilometr| Diffiniad gwreiddiol 10 000 cilometr |
| Enghraifft o: | uned mesur hyd, uned ddeilliadol SI, decimal multiple of a unit, metric unit  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0db\_d  |
| Quora | Kilometre  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Uned o hyd yw **cilometr** (hefyd: **kilometr**, **cilomedr** ac ati), sy'n 1,000 o fetrau (uned sylfaenol hyd SI). Y symbol SI am gilometr yw **km**, a dyma a ddefnyddir yn y Gymraeg, gan fod "cm" yn golygu "centimetr". Mae'n rhan o'r system fetrig.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Oes y Cerrig

|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène
 |  | Rhaghanes
 |
|   Hallstatt
 |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd
 |  |
|   Oes ganol yr Efydd
 |
|   Oes gynnar yr Efydd
 |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig
 |  |  |
|   Neolithig
 | Cynhanes
 |
| Mesolithig
 |
| **P** |     Paleolithig Uchaf
 |  |
|     Paleolithig Canol
 |
|     Paleolithig Isaf
 |
|   Hen Oes y Cerrig
 |
| **Oes y Cerrig** |

Cyfnod cynhanesyddol yn ystod yr hyn yr oedd dyn yn defnyddio offer wedi'u gwneud o gerrig (yn bennaf callestr) oedd **Oes y Cerrig**. Ceid offer wedi'u gwneud o bren ac esgyrn, hefyd. Defnyddid offer carreg fel cyllyll neu arfau. Ar ôl Oes y Cerrig cychwynnodd Oes yr Efydd.

Fel arfer rhennir y cyfnod hwn yn dri chyfnod:

* Hen Oes y Cerrig (Paleolithig)
* Oes Ganol y Cerrig (Mesolithig)
* Oes Newydd y Cerrig (Neolithig)

## Gweler hefyd

* Maen hir
* Cylch cerrig
* Cylch pridd
* Bedd pydew
* Carnedd
* Cofadail hengor (e.e. Côr y Cewri)
* Cromlech
* Siambr gladdu
* Tomen cregyn Neolithig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Penfras

| Penfras
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Actinopterygii |
| Urdd:
 | Gadiformes |
| Teulu:
 | Gadidae |
| Genws:
 | *Gadus* |
| Rhywogaeth:
 | G. morhua |
| Enw deuenwol
 |
| Gadus morhua Linnaeus, 1758 |

Mae'r **penfras** neu **penfras Iwerydd** yn byw yng ngogledd Cefnfor Iwerydd. Mae nifer mawr o bysgod yn cael eu dal ar gyfer bwyd ac maen nhw mewn perygl o ddiflannu. Mae'n gallu tyfu i 2 fetr o hyd a phwyso i fyny at 96 kg. Mae'r penfras yn byw am tua 25 blwyddyn.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **bysgodyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Morlo

| Morloi
 |
| --- |
|  |
| Morlo manflewog yr Antarctig
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Carnivora |
| Is-urdd:
 | Caniformia |
| Uwchdeulu:
 | **Pinnipedia** Illiger, 1811 |
| Teuluoedd
 |
|
Otariidae (morlewod a morloi manflewog)
Phocidae (gwir forloi)
Odobenidae (morlo ysgithrog neu walrws)

 |

Mamaliaid sydd yn byw yn y môr yw **morloi**. Maen nhw'n nofio yn dda iawn ac fel arfer yn bwyta pysgod.

Ceir dau rywogaeth o forlo o gwmpas arfordir Cymru: y Morlo Llwyd (*Halichoerus grypus*) a'r Morlo Cyffredin (*Phoca vitulina*). Er gwaethaf yr enw, y Morlo llwyd yw'r mwyaf cyffredin o'r ddau. Mae traean (33.3%) o boblogaeth y byd i'w gweld ar arfordir Dyfed.

Mae'r morlo llwyd yn bridio mewn ogofâu ar arfordiroedd ac ynysoedd Penfro, Ceredigion, Llŷn a Môn. Roedd yn weddol brin ddechrau'r 20g oherwydd fe'u difawyd gan bysgotwyr a'u hela o ran difyrrwch. Cynyddodd eu niferoedd yn sgil Deddf i'w gwarchod yn 1932 a throi ynysoedd Sir Benfro yn warchodfeydd natur.

Crwydrodd rhai morloi ifanc, a anwyd ac a fodrwywyd ym Mhenfro, cyn belled â Môn, gorllewin Iwerddon, Cernyw, Llydaw a Gwlad y Basg. Weithiau nofiai'r morlo i fyny afonydd, er enghraifft Glaslyn, Tywi, er mawr bryder i bysgotwyr eogiaid. Ystyrir eu galwadau cwynfanllyd yn arwyddion tywydd gan drigolion yr arfordir. Cyfeirir at forloi mewn enwau lleoedd, er enghraifft. Ogo'r morloi (ynys Enlli), Ynysoedd y moelrhoniaid (Môn).

Prin iawn yw cofnodion o'r morlo cyffredin (*Phoca vitulina*) yng Nghymru - fe'i gwelir ym Môr Hafren yn bennaf. Cafwyd corff morlo ysgithrog neu walrws ar draeth Cefn Sidan yn Nhachwedd 1986.

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun a sgwennwyd ac a briodolir i Twm Elias ac a uwchlwythwyd ar Wicipedia gan Defnyddiwr:Twm Elias. Cyhoeddwyd y gwaith yn gyntaf yn : Gwyddoniadur Cymru (Gwasg y Brifysgol).*

Wiciadur
Chwiliwch am morlo
yn Wiciadur.
# Banc Dogger

Banc Dogger|  |
| Math | ocean bank, ucheldir  |
| Enwyd ar ôl | dogger, glannau  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Doggerland  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig, Yr Iseldiroedd, Denmarc, Yr Almaen  |
| Arwynebedd | 17,600 km²  |
| Gerllaw | Môr y Gogledd  |
| Cyfesurynnau | 55.25°N 3.5°E  |
| Hyd | 260 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Banc tywod anferthol yng nghanol Môr y Gogledd yw **Banc Dogger** (Iseldireg: *Doggersbank*, Almaeneg: *Doggerbank*, Daneg: *Dogger banke*). Saif oddeutu 100 km (62 mill) i'r dwyrain o arfordir dwyreiniol Lloegr. Mae gan y tywyn ei hun arwynebedd o 17,600 km2 (6,800 millt2) - gyda'i hyd yn 260 km (160 mi) a'i led yn 97 km (60 mill) - ac mae'n gorwedd 17–36 m (55-120 tr) dan wyneb y dŵr. Mae gwely'r môr o'i gwmpas, ar gyfartaeldd, 20 m (66 tr) yn is.

Gwyr pysgotwyr ers canrifoedd ei fod yn fan gwych i bysgota a daw ei enw o'r Hen Iseldireg am gychod dal penfras.

Map dychmygol o gyfnod cynnar yr Holosen tua 9,000 o flynyddoedd yn ôl; Ynys Prydain, y gwledydd Sgandinafaidd a Môr y Gogledd.
Mae sawl brwydr môr wedi'i ymladd ar y banc gan gynnwys Brwydr Banc Dogger yn 1696, 1781, 1915 ac yn 1966 pan suddwyd un o longau tanfor yr Almaen.

## Daeareg

Mae'r tir hwn o dan y môr yn debyg i farian, wedi'i ffurfio yn ystod y Pleistosen. Ar adegau o'r oes yr iâ diwethaf roedd yn rhan o'r tir mawr, neu ar adegau yn ynys. Pan cyfeirir ato ar yr adeg yma (pan oedd yn un ag Ynysoedd Prydain) gelwir ef yn *Doggerland* (neu Dir Dogger).

## Tir Dogger

Cysylltai *doggerland Prydain ag Ewrop. Diflanodd dan y môr rhwng 6,500-6,200 CP wrth i lefel y môr godi, ac o bosib mewn swnami a achoswyd gan 'Lithren Storegga'. yn Oes Ganol y Cerrig roedd y tir yn gyfoethog iawn, gydag amrywiaeth eang o blanhigion ac anifeiliaid yn byw arno.*

## Cyfeiriadau
# Morfuwch

| Morfuchod
 |
| --- |
|  |
| Morfuwch gyda llo
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Sirenia |
| Teulu:
 | **Trichechidae** Gill, 1872 |
| Genws:
 | Trichechus Linnaeus, 1758 |
| Rhywogaethau
 |
| *Trichechus inunguis Trichechus manatus Trichechus senegalensis* |

Un o famaliaid mawr y dŵr yw'r **forfuwch** (teulu **Trichechidae**, genws *Trichechus*). Mae'r Trichechidae yn wahanol i'r Dugongidae o ran siâp y penglog a'r gynffon. Mae cynffon y forfuwch ar ffurf rhwyf; cynffon fforchog sydd gan y dwgong. Llysysydd yw'r forfuwch, yn treulio llawer o'i hamser yn pori mewn dyfroedd beision.

Ceir y forfuwch ym morfeydd beision arfordiroedd Gogledd, Canol a De America, a Môr y Caribî.

Mae un rhywogaeth (*Trichechus senegalensis*) yn byw ar arfordir gorllewinol Affrica, un arall (*T. inunguis*) i'w chael ar arfordir dwyreiniol De America, a thrydedd rhywogaeth (*T. manatus*) yn India'r Gorllewin yn y Caribî. Cred rhai fod Morfuwch Florida yn rhywogaeth wahanol, ond yn ôl yr *Integrated Taxonomic Information System* isrywogaeth i *T. manatus* ydyw; dyma'r farn gyffredin bellach. Gall dyfu i 4.5 medr (15 troedfedd) o hyd, ac mae'n byw mewn dŵr croyw a dŵr hallt. Ar un adeg câi'r creadur ei hela oherwydd ei gnawd a'i olew, ond mae cyfraith yn ei warchod erbyn hyn.

Mae Morfuwch y Caribî yn rhywogaeth mewn perygl. Er nad oes ganddi ysglyfaethwr naturiol, mae ymlediad dyn wedi lleihau maint ei chynefin yn y morfeydd arfordirol, a chaiff llawer o forfuchod eu clwyfo gan felinau gyrru cychod modur. Yn aml bydd morfuchod yn llyncu offer pysgota (bachau, pwysi metel a.y.b.) wrth fwyta. Ymddengys nad yw'r deunyddiau estron hyn yn niweidio morfuchod, oni bai am gortynnau wedi'u gwneud o unffibryn: gall y rhain fynd yn sownd yn sustem dreulio'r anifail, a'i ladd yn araf bach.

Yn aml iawn mae morfuchod yn ymgasglu o gwmpas pwerdai, sy'n cynhesu'r dyfroedd. Maent wedi dod i ddibynnu ar y ffynhonnell hon o wres annaturiol, ac wedi peidio mudo i ddyfroedd cynhesach gan fod y dŵr hwn yn gynnes o hyd. Mae rhai pwerdai wedi cael eu cau; gan wybod mor ddibynnol mae'r morfuchod arnynt erbyn hyn, mae Gwasanaeth Pysgod a Bywyd Gwyllt yr Unol Daleithiau yn ceisio dod o hyd i ffyrdd eraill o gynhesu'r dŵr i'r morfuchod.

Morfuwch
# Dolffin

| Dolffiniaid
 |
| --- |
|  |
| Dolffin trwyn potel (*Tursiops truncatus*)
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Cetacea |
| Is-urdd:
 | Odontoceti (rhan) |
| Teuluoedd
 |
| * Delphinidae (dolffiniaid y môr)

Uwch-deulu Platanistoidea (dolffiniaid yr afon)

* Platanistidae
* Iniidae
 |

Mamaliaid y môr sy'n perthyn i urdd y morfiligion yw'r **dolffiniaid**. Mae tua 39 o rywogaethau mewn 21 o enera. Mae dolffiniaid yn gymdeithasgar, chwareus a deallus.

Dolffiniaid o gwmpas Ynys Enlli.
## Cyfeiriadau

* Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (goln): *Mammal Species of the World*, 3ydd argraffiad, Johns Hopkins University Press.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am un o'r **morfiligion**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Albatros

| Albatrosiaid
 |
| --- |
|  |
| Albatros aelddu (*Thalassarche melanophris*)
 |
|  |
| Dosbarthiad yr Albatros
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Procellariiformes |
| Teulu:
 | **Diomedeidae** G.R. Gray, 1840 |
| Genera
 |
| *Diomedea*
*Thalassarche*
*Phoebastria*
*Phoebetria* |

**Albatros** yw'r enw a ddefnyddir am adar môr mawr yn perthyn i'r teulu **Diomedeidae**. Maent i'w cael yn rhan ddeheuol Cefnfor Iwerydd ac yn rhannau deheuol a gogleddol y Cefnfor Tawel. Treuliant y rhan fwyaf o'u hamser ar y môr, gan ddychwelyd i'r tir yn unig i fagu cywion. Caiff yr albatros ei adnabod fel y "mwyaf chwedlonol" o holl adar y Ddaear.

Mae'r albatrosiaid hynny sy'n perthyn i'r genws *Diomedea*, "yr albatrosiaid mawr", ymysg yr adar mwyaf sy'n medru hedfan. Mae'r adenydd yn hir a chul, sy'n eu galluogi i fanteisio ar y gwyntoedd i hedfan dros bellteroedd mawr heb ddefnyddio llawer o egni. Pan nad oes gwynt o gwbl, ni all llawer o'r albatrosiaid hedfan. Eu bwyd arferol yw pysgod bychain a krill.

O'r 21 rhywogaeth o albatros, ystyrir fod 19 ohonynt mewn perygl o ddiflannu. Y perygl mwyaf iddynt yw cychod pysgota sy'n defnyddio leiniau pysgota hir i ddal rhai rhywogaethau o bysgod; mae llawer o albatrosiaid yn cael eu dal ar y rhain.

## Rhywogaethau

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| teulu
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Albatros aelddu
 | Thalassarche melanophris
 |  |
| Albatros brenhinol y De
 | Diomedea epomophora
 |  |
| Albatros crwydrol
 | Diomedea exulans
 |  |
| Albatros du cefnllwyd
 | Phoebetria palpebrata
 |  |
| Albatros Laysan
 | Phoebastria immutabilis
 |  |
| Albatros penllwyd
 | Thalassarche chrysostoma
 |  |
| Albatros tonnog
 | Phoebastria irrorata
 |  |
| Albatros troetddu
 | Phoebastria nigripes
 |  |
| Albatros Ynys Amsterdam
 | Diomedea amsterdamensis
 |  |
| Albatros Ynys Izu
 | Phoebastria albatrus
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Pedryn drycin gyddfwyn

| Pedryn drycin gyddfwyn *Nesofregetta fuliginosa* |
| --- |
| Statws cadwraeth
 |
|  Mewn perygl  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Procellariformes |
| Teulu:
 | Hydrobatidae |
| Genws:
 | Nesofregetta[\*] |
| Rhywogaeth:
 | Nesofregetta fuliginosa |
| Enw deuenwol
 |
| Nesofregetta fuliginosa  |
|  |
| Dosbarthiad y rhywogaeth
 |

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pedryn drycin gyddfwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pedrynnod drycin gyddfwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Nesofregetta fuliginosa; yr enw Saesneg arno yw *White-throated storm petrel*. Mae'n perthyn i deulu'r Pedrynnod (Lladin: *Hydrobatidae*) sydd yn urdd y *Procellariformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *N. fuliginosa*, sef enw'r rhywogaeth.

## Teulu

Mae'r pedryn drycin gyddfwyn yn perthyn i deulu'r Pedrynnod (Lladin: *Hydrobatidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| rhywogaeth
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Pedryn Cynffon-fforchog
 | Hydrobates leucorhous
 |  |
| Pedryn drycin
 | Hydrobates pelagicus
 |  |
| Pedryn drycin cefnllwyd
 | Garrodia nereis
 |  |
| Pedryn drycin Elliot
 | Oceanites gracilis
 |  |
| Pedryn drycin gyddfwyn
 | Nesofregetta fuliginosa
 |  |
| Pedryn drycin Matsudaira
 | Oceanodroma matsudairae
 |  |
| Pedryn drycin tywyll
 | Oceanodroma markhami
 |  |
| Pedryn drycin wynebwyn
 | Pelagodroma marina
 |  |
| Pedryn Wilson
 | Oceanites oceanicus
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau

 *Safonwyd yr enw* **Pedryn drycin gyddfwyngan un o brosiectau . Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran* Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
# Llygredd

Llygredd awyr
Gwaith glo yn Awstralia. Mae hylosgiad glo yn cynhyrchu carbon deuocsid, ynghyd â symiau amrywiol o sylffwr deuocsid.
**Llygredd** yw sylwedd sydd yn niweidio pethau byw, gan gynnwys planhigion, anifeiliaid a phobl. Gall llygredd fod mewn dŵr, mewn pridd, yn yr aer ac mewn bwydydd.

Mae llawer o bethau wahanol yn creu llygredd. e.e. ceir, bysiau, awyrennau. Mae rhan fwyaf o'r pehthau sy'n creu llygredd angen llosgi i greu carbon deuocsid, pethau fel pren, petrol, glo a olew.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Arllwysiad olew

Arllwysiad olew| Delwedd:IXTOC I oil well blowout.jpg, PrestigeVolunteersInGaliciaCoast.jpg |
| Math | trychineb amgylcheddol, health and environmental impact of the petroleum industry, spilling  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/014yhq  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Deepwater Horizon* yng Ngwlff Mecsico 2010. Y llif olew mwyaf yn hanes yr Unol Daleithiau.
**Arllwysiad olew** yw'r term a ddefnyddir am olew yn cael ei golli i'r amgylchedd oherwydd damwain neu gamgymeriad. Fel rheol, defnyddir y term am olew yn cael ei golli i'r môr.

Gall hyn ddigwydd pan fo damwain i danceri olew neu i rigiau drilio. Gall hefyd ddeillio o ddamwain i longau eraill, sy'n peri iddynt golli olew puredig sy'n cael ei ddefnyddio fel tanwydd. Gallant greu difrod mawr i'r amgylchedd, a gall yr effeithiau barhau am flynyddoedd.

## Arllwysiadau olew

* Arllwysiad olew Deepwater Horizon, Gwlff Mexico, 2010
* Arllwysiad olew Amoco Cadiz, Llydaw, 1978

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Llyn Maracaibo

Llyn Maracaibo|  |
| Math | llyn  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Maracaibo  |
| Sir | Municipio Maracaibo  |
| Gwlad |  Feneswela |
| Arwynebedd | 13,210 ±1 km²  |
| Uwch y môr | 0 ±1 metr  |
| Cyfesurynnau | 9.8158°N 71.5567°W  |
| Hyd | 99 cilometr  |
|  |
| Statws treftadaeth | National historical monument of Venezuela  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Llyn Maracaibo** yn Feneswela yw'r unig "lyn" yn Ne America sy'n fwy na Llyn Titicaca, ond nid oes consensws fod Maracaibo yn wir llyn, gan fod y dŵr yn rhannol hallt oherwydd cysylltiad i Gwlff Feneswela ger y môr Caribî.

Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y wlad. Ei arwynebedd yw tua 13,000 km² (5,000 milltir sgwar). Mae llawer o ffynhonnau olew ar lan y llyn, sy'n cynhyrchu tua 70% o olew y wlad ac felly'n un o'r meysydd olew pwysicaf yn yr Amerig. Mae sianel cul artiffisiail yn cysylltu'r llyn â'r môr ers 1956.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Feneswela**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Arf niwclear

Arf niwclear|  |
| Enghraifft o: | dyfais ffrwydrol, nuclear technology, dosbarth o arfau yn ôl swyddogaeth  |
| Math | Arf dinistr torfol, nuclear explosive  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05gpf  |
| Thesawrws y BNCF | 2463  |
| Quora | Nuclear-weapons  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y cwmwl madarch wedi ffrwydrad niwclar
**Arf niwclear** yw dyfais ffrwydrol sy'n defnyddio adwaith niwclar, un ai ymholltiad niwclar neu gyfuniad o ymholltiad niwclar ac ymasiad niwclar. Mae'r ddau fath o adwaith yn rhyddhau maint aruthrol o ynni o faint cymharol fychan o fater. Gall arf niwclear fod yn daflegryn, bom, siel neu ffrwydryn tir. Ceir tri math gwahanol o ddyfais niwclear: dyfais atomig, dyfais hydrogen a dyfais niwtron.

Dim ond dau arf niwclar sydd wedi eu defnyddio mewn rhyfel erioed, gan yr Unol Daleithiau - a hynny tua diwedd yr Ail Ryfel Byd. Ar 6 Awst 1945, gollyngwyd bom atomig ar ddinas Hiroshima yn Japan, a thridiau'n ddiweddarch, gollyngwyd un arall ar ddinas Nagasaki. Rhwng y ddau, lladdwyd tua 120,000 yn y tymor byr, gyda mwy yn marw yn y tymor hir o effeithiau ymbelydredd, cansar gan fwyaf.

Ers hynny, mae dros dwy fil o arfau niwclar wedi eu ffrwydro mewn profion. Y gwledydd y gwyddir i sicrwydd fod ganddynt arfau niwclar yw'r Unol Daleithiau, Rwsia, Tsieina, y Deyrnas Unedig, Ffrainc, India, Pacistan a Gogledd Corea. Credir fod gan Israel arfau niwclar, ond nid yw llywodraeth Israel wedi cadarnhau hyn. Ar hyn o bryd,cyhuddir Iran gan yr Unol Daleithiau o fod yn y broses o ddatblygu arfau niwclar, ond gwedir hyn gan lywodraeth Iran.

Mae arfau niwclear diweddar yn cynnwys y daflegryn Cruise. Arweiniodd cynlluniau UDA i osod Cruise ar safleoedd ym Mhrydain a'r Almaen at argyfwng gwleidyddol ar ddechrau'r 1980au. Cynhalid llu o brotestiadau mawr dros heddwch, er enghraifft yn Greenham Common yn ne Lloegr a ger Mur Berlin yn yr Almaen.

## Gweler hefyd

* Cytundeb Gwahardd Arbrofi Niwclear
* SALT
* Ymgyrch Diarfogi Niwclear (CND)
* Ynni niwclear
* Ymbelydredd
* Rhestr o wledydd sydd ag arfau niwclear
# Cetartiodactyla

| Cetartiodactyls Amrediad amseryddol: Y Paleosen hwyr - Presennol |
| --- |
|  |
| Darlun o *Pakicetus*, hen Getartiodactyl
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Inffradosbarth:
 | Eutheria |
| Uwchurdd:
 | Laurasiatheria |
| Ddim wedi'i restru:
 | **Cetartiodactyla** |
| Cytras
 |
| * Tylopoda
* **Artiofabula**
	+ Suina
	+ Cetruminantia
		- Ruminantia
		- Cetancodonta
			* Hippopotamidae
			* Cetacea
 |

Cytras (*glade*) sy'n cynnwys morfilod (gan gynnwys dolffiniaid) a charnolion eilrif-fyseddog yw **Cetartiodactyla**. Crëwyd y gair pan unwyd dwy Urdd: Cetacea ac Artiodactyla at ei gilydd ac mae'n cyfeirio at y ffaith fod y morfil wedi esblygu o fewn yr artiodactyliaid. O fewn y diffiniad newydd hwn, credir mae eu perthynas tir mawr agosaf ydy'r hipopotamws.

Mae rhai gwyddonwyr yn ceisio ffurfio'r grwp yma'n urdd newydd, ond mae'r berthynas rhwng y ddwy Urdd presennol yn niwlog ac ar hyn o bryd (2014) nid oes digon o dystiolaeth yn bodoli.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Morfil Cefngrwm a Gyrr o hipos
 |

## Cladogramau

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|    Laurasiatheria    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Eulipotyphla

 |
|  |
|    Scrotifera    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Chiroptera

 |
|  |
|    Fereuungulata    |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|    Ferae    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Pholidota

 |
|  |
|  |
 Carnivora

 |
|  |

 |
|  |
|    Euungulata    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Perissodactyla

 |
|  |
|  |
 Cetartiodactyla

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|    Cetartiodactyla    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Tylopoda

 |
|  |
|    Artiofabula    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Suina

 |
|  |
|    Cetruminantia    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Ruminantia

 |
|  |
|    Whippomorpha    |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
 Hippopotamidae

 |
|  |
|  |
 Cetacea

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |