Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Táin Bó Cúailnge

Y Táin Bó Cúailnge ("gyrru ymaith wartheg Cúailnge" neu "Cyrch Gwartheg Cúailnge") yw'r prif stori yng Nghylch Wlster, un o'r pedwar cylch mawr o chwedlau yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon. Ysgrifennwyd y Táin mewn Hen Wyddeleg a Gwyddeleg Canol, mewn rhyddiaith yn bennaf ond gyda pheth barddoniaeth. Mae'n adrodd hanes rhyfel rhwng Wlster a Connacht.

Mae Medb, brenhines Connacht, a'i gŵr Ailill yn cymharu eu cyfoeth. Maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley) yn Wlster.

*Cúchulainn in Warp Spasm*, darlun inc gan Louis le Brocquy ar gyfer argraffiad darluniedig o'r *Táin Bó Cúailgne* (1969)
Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall. Pan ddaw Fergus, ei dad-maeth yn ei erbyn, mae Cúchulainn yn cytuno i ildio iddo ar yr amod fod Fergus yn ildio iddo ef yn tro nesaf. Yna mae'n ymladd brwydr hir yn erbyn ei frawd maeth Ferdiad.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, ac ymleddir y frwydr olaf. Mae Fergus yn cadw ei amod â Cúchulainn ac yn tynnu ei ryfelwyr o'r maes, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, lle mae'n ymladd a Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

Yn gysylltiedig â'r *Táin Bó Cúailnge* yn y llawysgrifau Gwyddeleg ceir sawl chwedl berthnasol a elwir yn *remscéla*, sydd i gyd yn perthyn i Gylch Wlster ac yn cael eu gosod mewn amser (dychmygol) ychydig cyn y Tain, fel math o rhagarweiniad iddo. Un o'r enwocaf yw *Compert Chon Culainn*, sy'n adrodd hanes cenhedlu'r arwr Cú Chulainn.

## Llyfryddiaeth

* Thomas Kinsella (cyf.), *The Tain* (Gwasg y Dolmen, 1969; argraffiad newydd, Prifysgol Pennsylvania, 1985). Gyda lluniau inc gan yr artist Gwyddelig Louis le Brocquy.
* Cecil O'Rahilly (cyf.), *Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster* (Dulyn, 1967)
# Cylch Fionn

Casgliad o farddoniaeth a rhyddiaith sy'n ffurfio un o bedwar prif gylch mytholeg Iwerddon yw **Cylch Fionn** neu **Cylch y Ffeniaid** (Gwyddeleg: *Fiannaidheacht*). Mae'n canolbwyntio ar anturiaethau yr arwr Fionn mac Cumhaill a'i ryfelwyr, y Fianna Éireann. Y tri cylch arall yw Cylch Wlster, y Cylch Mytholegol a'r Cylch Hanesyddol. Gelwir y cylch yma weithiau yn Gylch Oisín, oherwydd fod y rhan fwyaf o'r farddoniaeth ynddo, yn ôl traddodiad, wedi ei gyfansoddi gan Oisín, mab Fionn.

Mae'r cylch hefyd yn cynnwys straeon am aelodau eraill o'r Fianna, megis Caílte, Diarmuid, Oscar, a gelyn Fionn, Goll mac Morna.

Ffurfiodd Cormac mac Art, Uchel Frenin Iwerddon, y Fianna er mwyn amddiffyn ei deyrnas. Yr arweinwyr ar y dechrau oedd Cumhal, aelod o Clan Bascna, a Goll o Clan Morna. Lleddir Cumhal gan y Morna, ac mae Muirne, ei wraig, yn ffoi, ac yn geni mab o'r enw Demna. Caiff Demna yr enw Fionn (yn cyfateb i "Gwyn" yn Gymraeg) oherwydd ei wallt golau. Pan ddaw i'w oed, mae'n mynd i ddial llofruddiaeth ei dad.

Wedi marwolaeth yr Uchel Frenin Cormac, mae ei fab Cairbre Lifechair yn dymuno dinistrio'r Fianna, felly mae'n codi byddin ac yn dechrau rhyfel trwy ladd gwas Fionn. Dim ond ugain o ryfelwyr sy'n fyw ar ôl y frwydr, yn cynnwys Oisín a Caílte.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fytholeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Immram

Dosbarth o chwedlau arbennig yn llenyddiaeth Wyddeleg yw **immram** neu **imram** (yn llythrennol "rhwyfo", sef 'mordaith', 'mordaith a wneir o wirfodd'). Yn y dosbarth hwn ceir chwedlau sy'n adrodd hanes mordeithiau i ynysoedd rhyfeddol sy'n gorwedd y tu hwnt i'r byd cyffredin. Ceir dosbarth arall o chwedlau am fordeithiau, yr *echtrae*, sy'n perthyn yn agos i'r *immramau*.

Mae'r *immramau* mwyaf adnabyddus yn cynnwys,

* *Immram Brain* (Mordaith Bran)
* *Immram Curaig Maíle Dúin* (Mordaith Cwch Mael Duin)

Perthyn i'r dosbarth hwn hefyd, er ei bod yn destun Lladin, mae *Navigatio Sancti Brendani* (Mordaith Sant Brendan).

### Ffynhonnell

* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Gwasg Boydell, 1997)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Iwerddon**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Echtrae

Term traddodiadol yn llenyddiaeth Iwerddon sy'n golygu 'taith (antur)' neu 'antur' yw echtrae (Gwyddeleg, ynganer *echtre*) neu echtra. Yn y rhestrau traddodiadol o'r chwedlau Gwyddelig mae'n cyfeirio at deithiau arwyr i barthau diarth a rhyfeddol sy'n gorwedd y tu hwnt i fyd dynoliaeth.

Mae'r *echtrai* yn ffurfio dosbarth arbennig o chwedlau sy'n gyffelyb eu naws i ddosbarth yr *immramau*. Y brif wahaniaeth rhyngddynt yw bod yr *imrammai* yn canolbwyntio ar y daith (mordaith fel rheol) tra bod yr *echtrai* yn disgrifio anturiaethau'r arwr neu'r arwyr yn yr Arallfyd.

### Rhai *echtrae*

* *Echtrae Chonnlai* ('Taith Antur Conla'), rhan o'r Cylch Hanesyddol.
* *Echtrae Cormaic i Tir Tairngiri* ('Taith Antur Cormac yn Nhir Addewid')
* *Echtrae Nerai* ('Taith Antur Neri'), un o ragchwedlau (*remscéla*) y *Táin Bó Cuailgne* sy'n dyddio i'r 10fed/11g efallai.

## Cyfeiriadau

### Ffynonellau

* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic religion and culture* (Boydell & Brewer, 1997)
* J. E. Caerwyn Williams, *Traddodiad Llenyddol Iwerddon* (Caerdydd, 1958)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Albanwyr

Albanwyr| Cyfanswm poblogaeth |
| --- |
| 30–40 miliwn |
| Ardaloedd gyda niferoedd sylweddol |
| Yr Alban: **4 459 071**Yr Unol Daleithiau: **5 752 571**Canada: **4 157 210**Lloegr: **795 000**Awstralia: **540 046** |
| Ieithoedd |
| Gaeleg yr Alban, Sgoteg, Saesneg |
| Crefydd |
| Cristnogaeth, arall, dim |
| Grwpiau ethnig perthynol |
| Gwyddelod, Manawyr, Saeson, Cernywiaid, Cymry, Llydawyr, Islandwyr, Ffarowyr |

*Mae'r erthygl hon am bobl yr Alban. Am bobl Albania, gweler Albaniaid.*
Pobl o'r Alban neu sydd o dras Albanaidd yw'r **Albanwyr** neu'r **Sgotiaid**.

## Y Sgotiaid gwreiddiol

Yn wreiddiol cyfyngid y defnydd o'r enw **Sgotiaid** i'r Gwyddelod a ddaeth drosodd o Iwerddon i ymgartrefu yng nghanolbarth a gorllewin yr Alban. Y *Scotti* oedd eu henw a siaradent Wyddeleg. Eu cymdogion oedd y Brythoniaid i'r de a'r Pictiaid i'r gogledd a'r dwyrain. Dim ond tua'r flwyddyn 850 y cawsant eu huno'n un deyrnas gan y brenin Kenneth mac Alpin. Rywbryd ar ôl hynny y dechreuodd yr arfer o alw pobl y wlad yn **Albanwyr** neu 'Scots'.
# Llydawyr

Mae'r **Llydawyr** yn grŵp ethnig Celtaidd sy'n gysylltiedig â Llydaw a'r Llydaweg.

Yn hanesyddol ac yn ieithyddol mae yna gysylltiadau cryf rhwng y Llydawyr a'r Cymry. Galiaid oedd trigolion yr ardal yn y cyfnod Rhufeinig ac Armorica neu *Aremorica* oedd enw'r ardal a chyfeiriai'r Rhufeiniaid at y trigolion fel yr *Aremorici* ("y rhai sy'n byw i'r dwyrain o'r môr"), pobl Geltaidd Galeg eu hiaith.

Yn ystod y cyfnod rhwng tua diwedd y 4g a'r 6g, ymudodd nifer o Frythoniaid o ardaloedd yn yr hyn sy'n dde Lloegr erbyn heddiw dros y môr i Armorica. Daethant â'u hiaith gyda nhw, sy'n deillio o'r Frythoneg ac yn perthyn yn agos i'r Gymraeg a'r Gernyweg.

O'r cyfnod cynnar hwnnw cawn draddodiadau am y seintiau Celtaidd cynnar yn teithio'n rheolaidd rhwng Cymru, Cernyw a Llydaw.

## Gweler hefyd

* Rhestr pobl o Lydaw

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Lydaw**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Manawiaid

Manawiaid|  |
| Enghraifft o: | grŵp ethnig  |
| Math | Gaeliaid  |
| Poblogaeth | 95,788  |
| Gwladwriaeth | Ynys Manaw, y Deyrnas Unedig, Canada  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/097r55  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cenedl a grŵp ethnig sydd yn frodorol i Ynys Manaw yw'r **Manawiaid**. Pobl Geltaidd ydynt sydd yn disgyn o'r Gaeliaid, a bu cryn dylanwad ar eu hanes a'u diwylliant gan y Llychlynwyr a'r Saeson yn ogystal â'u cyd-Geltiaid y Gwyddelod, yr Albanwyr, a'r Cymry. Yn hanesyddol, Manaweg oedd eu hiaith frodorol, a bu'r iaith honno ar fin farw yn yr 20g, ond bellach mae rhywfaint o adfer yr iaith ar yr ynys.

Yn ôl cyfrifiad 2011, mae bron 85,000 o bobl yn byw yn Ynys Manaw, ond dim ond 47.6% a aned ar yr ynys, ac mae nifer o'r rheiny yn disgyn o fewnfudwyr o Loegr. Gellir dweud felly bod y Manawiaid yn lleiafrif yn eu gwlad eu hunain.
# Picteg

Picteg| Enghraifft o: | iaith farw, undeciphered language  |
| Math | Celteg Ynysig, ieithoedd Brythonaidd  |
| Daeth i ben | 9 g  |
| Daeth i ben | 900  |
| Nifer y siaradwyr | - 0 (2023)
 |
| cod ISO 639-3 | xpi  |
| Gwladwriaeth | Teyrnas yr Alban  |
| System ysgrifennu | Ogam  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01t3b7  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Roedd **Picteg** yn iaith Frythonig ddiflanedig o'r teulu Celtaidd o ieithoedd a siaredid gan y Pictiaid, pobl hynafol a drigai yng ngogledd yr Alban.

Mae rhai ysgolheigion, yn fwyaf nodedig Kenneth Jackson, wedi dadlau nad oedd Picteg yn iaith Indo-Ewropeaidd. Fodd bynnag, barn y mwyafrif o ysgolheigion erbyn hyn yw ei bod yn iaith Geltaidd yn perthyn i'r teulu Brythonig. Ceir nifer o elfennau mewn enwau lleoedd yn yr ardaloedd lle trigai'r Pictiaid sy'n debyg iawn i eiriau Cymraeg, er enghraifft *aber*, *monid* (mynydd) a *lanerc* (llannerch).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ieithoedd Goedelaidd

Mae 'r **ieithoedd Goedelaidd**, a elwir weithiau yr ieithoedd Gaelaidd, yn grŵp o ieithoedd sy'n cynnwys Gwyddeleg (*Gaeilge*), Gaeleg yr Alban neu Gaeleg (*Gàidhlig*) a Manaweg (*Gaelg*). Rhennir yr ieithoedd Celtaidd sy'n cael eu siarad heddiw yn ieithoedd Goedelaidd ac ieithoedd Brythonaidd, sy'n cynnwys Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg.

Cyfeirir at yr iaith gysefin y datblygodd yr ieithoedd Goedelaidd ohoni fel **Celteg Q** neu **Goedeleg** ac felly gelwir yr ieithoedd Goedelaidd yn 'ieithoedd Celteg Q' weithiau hefyd, tra gelwir yr iaith gysefin y tyfodd yr ieithoedd Brythonig ohoni yn Gelteg P (Brythoneg: iaith y Brydain Geltaidd ac eithrio gogledd yr Alban, tarddiad yr ieithoedd Brythonaidd). Cadwodd yr ieithoedd Q y sain Celteg \**kʷ*, a daeth yn [k]) yn ddiweddarach. Yn yr ieithoedd Brythonaidd trôdd y sain \**kʷ* yn [p]. Ymhlith hen ieithoedd Celtaidd y cyfandir, ceir y [p] mewn Galeg tra'r oedd Celtibereg yn cadw'r \**kʷ*.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Celteg** | **Galeg** | **Cymraeg** | **Llydaweg** | **Gwyddeleg** | **Gaeleg yr Alban** | **Manaweg** |
| *\*kʷennos* | *pennos* | *pen* | *penn* | *ceann* | *ceann* | *kione* |
| *\*kʷetwar-* | *petuarios* | *pedwar* | *pevar* | *ceathair* | *ceithir* | *kiare* |
| *\*kʷenkʷe* | *pinpetos* | *pump* | *pemp* | *cúig* | *còig* | *queig* |
| *\*kʷeis* | *pis* | *pwy* | *piv* | *cé (older cia)* | *cò/cia* | *quoi* |

Credir fod yr ieithoedd Goedelaidd wedi datblygu fel a ganlyn:

* Goedeleg
	+ Gwyddeleg Hynafol, wedi datblygu yn:
		- Hen Wyddeleg, wedi datblygu yn:
			* Gwyddeleg Canol, wedi datblygu yn:
				+ Gwyddeleg
				+ Gaeleg yr Alban
					- Gaeleg Ynys Cape Breton
				+ Manaweg

Hyd y gwyddys, dim ond yn Iwerddon roedd Goedeleg, tardd-iaith yr ieithoedd Goedelaidd, yn cael ei siarad hyd nes i'r *Scotti* ymfudo o Iwerddon i orllewin yr Alban rywbryd rhwng y 3g a'r 6g OC.

|  |
| --- |
|  Ieithoedd Celtaidd/Celteg
 |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Brythoneg - (Celteg P) | Goedeleg - (Celteg Q) |
|  |  |  |  |  |  |
| Cernyweg · | Cymraeg · | Llydaweg | | Gaeleg · | Gwyddeleg · | Manaweg |

 |  |
| *Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd* |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Galeg

**Galeg** oedd iaith y Celtiaid yng ngorllewin a chanolbarth Ewrop, yn bennaf yn y rhanbarth a adnabyddir fel Gâl (Lladin: *Gallia*). Roedd yr Aleg yn iaith Geltaidd yn y gangen o'r teulu hwnnw a elwir yn Gelteg y Cyfandir. Tybir ei bod yn agos iawn i'r Frythoneg a Galateg. Mae hi'n iaith farw ers tua 1500 o flynyddoedd ac rydym yn dibynnu ar dystiolaeth enwau a geiriau yng ngwaith awduron Rhufeinig, arysgrifau ac enwau lleoedd am ein gwybodaeth amdani.

Yr arysgrifau niferus yw'r ffynhonnell bwysicaf. Fe'u hysgrifennir mewn tair gwyddor wahanol. Yn Etrwria a'r cyffiniau ceir rhai arysgrifau Galeg yn yr wyddor Etrwsgeg sy'n dyddio o'r ail ganrif CC. Yn ne Ffrainc ceir tua 60 o arysgrifau yn yr wyddor Ïoneg, gyda'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n dyddio o'r ganrif 1af OC, e.e. o ardal Marseille. Yn olaf mae 'na ddosbarth o arysgrifau yn yr wyddor Lladin yng Ngâl ei hun, tua chant ohonyn nhw, sy'n dyddio o'r cyfnod Rhufeinig (y pedair canrif cyntaf OC). Y pwysicaf o'r rhain yw Calendr Coligny, tabledi plwm o Charmalières a Larzac, a graffiti ar grochenwaith o La Graufesenque.

## Geiriau a fenthyciwyd o'r Galeg drwy'r Lladin i'r Saesneg

Benthyciwyd:

| Galeg | Lladin | Saesneg
 |
| --- | --- | --- |
| ambactos (cymh. Cym. *amaeth*) | ambactus | embassy
 |
| beccos (cymh. Cym. *bach*) | beccus | beak ‘pig, gylfin’
 |
| bolgā (cymh. Cym. *bol(a)*) | bulga | bulge, bilge (gwaelod cwch), budget
 |
| bragos (cymh. Gwydd. C. *breagha*) | drwy'r Ocsitaneg *brau* | brave
 |
| brennos (cymh. Cym. *braen*) | drwy'r Ffrangeg 'bren' | bran ‘eisin sil’
 |
| glanos (cymh. Cym. *dichlyn(u)*) | glennare | glean ‘lloffa’
 |
| karros (cymh. Cym. *carr*) | carrum, carrus | car
 |
| crāmum (cymh. Cym. *cramen*) | drwy'r Ffrangeg cresme | cream
 |
| kambion | cambīre ‘cyfnewid’ | change
 |
| trougos ‘tru’ (cymh. Cym. *truan*) | truant | truant
 |
| vassos (cymh. Cym. *gwas*) | vassus, vassallus | vassal ‘deiliad’
 |
| vorēdos (cymh. Cym. *gorwydd*) | verēdus / paraverēdus ‘ceffyl gweili’ | palfrey ‘crynfarch’
 |

## Rhai geiriau Galeg

Rhan o dabled Calendr Coligny
* Aballo - afal
* Aedos - aelwyd
* Bena - benyw / menyw
* Berros - byr
* Biccos - bychan
* Brogos - bro
* Caleto - caled
* Damos - dafad
* Dragenos - draen / draenen
* Durnos - dwrn
* Gamon - gaeaf
* Garbos - garw
* Iaros - iâr
* Lavenos - llawen
* Litanos - llydan
* Louernos - llwynog
* Maros - mawr
* Natir - neidr
* Parios - pair
* Rix - rhi (brenin)
* Senod - hen
* Taranos - taran
* Tractos - traeth
* Vagena - gwaun (corsdir)
* Varina - gwerin (yn yr hen ystyr 'llu' / 'rhyfelwyr')
* Vivero - gwiwer
* Vlago - gwlyb

## Dolenni allanol

Rhannwyd fideo ym mis Mai 2023 ar sianel Youtube Ecolinguist lle ceir person yn llefaru brawddegau byrion o'r iaith Galeg gyda siaradwyr Cymraeg, Llydaweg a Manaweg yn ceisio dyfalu ystyr y brawddegau hynny. Gwelir bod sawl gair sy'n gytras ac wedi esbylygu o'r Galeg yn y Gymraeg a'r Llydaweg yn arebennig, ond llai yn y Fanaweg (fel sy'n ddisgwyladwy).

## Cyfeiriadau
# Marwnad

Ystyr y gair **marwnad** yn llenyddiaeth Gymraeg yw 'galargan, cerdd yn mynegi galar am berson marw' (*marw* 'marwolaeth' + *nad* 'cri, llef'). Cytras yw'r gair Llydaweg *marvnad* a'r Hen Wyddeleg *marbnad*. Er y gellir ei ddefnyddio i gyfieithu'r gair Saesneg *elegy* neu *lament*, mae'n ffurf arbennig yn y Traddodiad Barddol Cymraeg.

Mae'n ffurf lenyddol hen iawn, ac yn deillio yn ôl pob tebyg o swyddogaeth y beirdd Celtaidd. Ceir sawl ffurf, e.e. 'awdl farwnad', 'cywydd marwnad', 'englynion marwnad', ac ati. Mae'n perthyn i'r canu mawl neu foliant. Ceir nifer o enghreifftiau yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr.

Gellid canu marwnad i anifail hefyd. Mae gan y bardd enwog Cynddelw Brydydd Mawr 'Farwnad i'w geiliog ei hun', er enghraifft. Yn ddiweddarach roedd rhai o'r cywyddwyr yn hoff o gael tipyn o hwyl ar draul cyd-fardd trwy ganu marwnad ffug ddoniol iddo. Ond ceir sawl enghraifft o farwnadau go-iawn i fardd marw yn ogystal, e.e. gan Cynddelw eto i Fleddyn Fardd.

## Rhai marwnadau enwog

* *Marwnad Gruffudd ap Cynan*, Meilyr Brydydd
* *Marwnad Dygynnelw*, gan Cynddelw Brydydd Mawr i'w fab ifanc
* *Marwnad Llywelyn ap Gruffudd*, Gruffudd ab Yr Ynad Coch
* *Marwnad Ifor a Nest*, gan Dafydd ap Gwilym i Ifor Hael a'i wraig
* *Marwnad Lleucu Llwyd*, gan Llywelyn Goch ap Meurig Hen i'w gariad
* *Marwnad Meibion Tudur Fychan*, gan Iolo Goch
* *Marwnad Tomas ap Rhys o'r Tywyn*, gan Dafydd Nanmor i'w noddwr
* *Marwnad Syr John Edward Lloyd*, gan Saunders Lewis i'r hanesydd

## Marwnadau cellweirus

Mae'r hen bennill hwn yn enghraifft o fardd a'i dafod yn ei foch:

Yma'n gorwedd yn y clai
Mae Modryb Sian o'r Hafod,
Yr hon yr Wythfed dydd o Fai
Ddechreuodd ddal ei thafod.
## Gweler hefyd

* Marwysgafn
# Gododdin

Gall **Gododdin** gyfeirio at:

* Llwyth a theyrnas y Gododdin yn y diriogaeth sydd nawr yn ne'r Alban
* *Y Gododdin*, cerdd a briodolir i Aneirin yn clodfori'r "gwŷr a aeth i Gatraeth gynt", i ymladd.
# Catraeth

Catraeth| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | c. 600  |
| Lleoliad | Catterick  |
|  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

**Tiriogaethau Prydain 500-700**
|  |
|
**PictiaidDál RiataUlaidYstradCludAeronGododdinRhegedElfedGwyneddCeredigionPowysBrycheiniogErgingGwentDyfedCernywDumnoniaBrynaich(Yn hwyrach, Northumbria)DeifrLindseyMersiaDwyrain AngliaEssexCaintSussexWessex**

Allwedd:
Teyrnas Frythonig
Sacsoniaid ac estroniaid eraill
Teyrnasoedd Goidelig |

Enw lle sy'n ymddangos yn y farddoniaeth Gymraeg gynharaf, sef yr Hengerdd, o'r Hen Ogledd yw **Catraeth**.

## Y Gododdin (gan Aneirin)

Ceir y cyfeiriadau mwyaf adnabyddus at y lle yn *Y Gododdin*, sy'n cyfeirio at frwydr a ymladdwyd efallai tua'r flwyddyn 600. Dywedir yma fod brenin y Gododdin, Mynyddog Mwynfawr, wedi casglu rhyfelwyr o nifer o deyrnasoedd Brythonig ac wedi daparu gwledd iddynt am flwyddyn yn ei neuadd yn Din Eidyn (Caeredin heddiw), cyn eu gyrru ar ymgyrch i Gatraeth. Mae'n amlwg fod Catraeth ym meddiant yr Eingl ar y pryd. Lladdwyd bron y cyfan ohonynt mewn brwydr yn erbyn byddin enfawr y gelyn. Ceir cyfeiriadau at yr arwyr yn mynd i Gatraeth ar ddechrau amryw o'r penillion, er enghraifft "Gwŷr a aeth Gatraeth gan wawr".

## Taliesin

Yng Nghanu Taliesin, sy'n perthyn efallai i gyfnod ychydig yn gynharach, cyferchir Urien Rheged, arglwydd Rheged fel 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth).

## Lleoliad

Yr ysgolhaig Cymreig Thomas Stephens yn y 19g oedd y cyntaf i gynnig mai Catterick yn Swydd Efrog yng ngogledd Lloegr oedd "Catraeth". Derbyniwyd hyn gan Syr Ifor Williams a chan y rhan fwyaf o ysgolheigion ers hynny.

## Gweler hefyd

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
# Deifr

Deifr|  |
| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg, teyrnas  |
| Daeth i ben | 655  |
| Dechrau/Sefydlu | c. 450  |
| Olynwyd gan | Northumbria  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Enw brodorol | Deren Rīce  |
| Gwladwriaeth | Deifr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0134vs  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yn y 6g oedd **Deifr** (Saesneg: **Deira**). Ymestynnai o Afon Humber hyd Afon Tees, ac o'r môr hyd ymyl gorllewinol Dyffryn Efrog. Yn ddiweddarach fe'i cyfynwyd a Brynaich (Bernicia) i'r gogledd i ffurfio teyrnas Northumbria.

Mae enw'r deyrnas o darddiad Brythoneg, efallai'n golygu "dyfroedd", fel y gair 'dwfr'. Y brenin Eingl cyntaf a gofnodir yw Ælla, y dywedir iddo gipio'r deyrnas oddi ar y Brythoniaid yn 581. Wedi ei farwolaeth ef, cipiwyd Deifr gan Æthelfrith, brenin Bernicia, ac unodd ef y ddwy deyrnas. Yn ddiweddarach daeth mab Ælla, Edwin, yn frenin y ddwy deyrnas yn 616 neu 617, a theyrnasodd hyd 633.

Deifr oedd gelyn teyrnas Gododdin yn yr ymladd a ddisgrifir yn *Y Gododdin*, rywbryd o gwmpas y flwyddyn 600.

## Llyfryddiaeth

* Geake, Helen & Joanthan Kenny (gol.) (2000). *Early Deira: Archaeological studies of the East Riding in the fourth to ninth centuries AD.* Rhydychen: Oxbow. ISBN 1-900188-90-2
* Higham, N.J. (1993). *The Kingdom of Northumbria AD 350-1100.* Stroud: Sutton. ISBN 0-86299-730-5
# 600

6g - **7g** - 8g

550au 560au 570au 580au 590au - **600au** - 610au 620au 630au 640au 650au

595 596 597 598 599 - **600** - 601 602 603 604 605

---

## Digwyddiadau

* Y Frech Wen yn cyrraedd Ewrop am y tro cyntaf
* Awstin o Gaergaint yn troi Ethelbert, brenin Caint yn Gristion (tua'r dyddiad yma)
* Sumatra, Jawa a'r ynysoedd o'u cwmpas yn troi at Fwdhaeth

## Genedigaethau

* Ali Ben Abu Talib, pedwerydd caliph Islam
* Candrakirti, athronydd Madhyamaka o India

## Marwolaethau
# 1265

12g - **13g** - 14g

1210au 1220au 1230au 1240au 1250au - **1260au** - 1270au 1280au 1290au 1300au 1310au

1260 1261 1262 1263 1264 - **1265** - 1266 1267 1268 1269 1270

---

## Digwyddiadau

* 5 Chwefror - Mae Clement IV yn dod pab
* 22 Mehefin - Cytundeb Pipton rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Simon de Montfort
* 4 Awst - Brwydr Evesham rhwng Harri III, brenin Lloegr a Simon de Montfort
* *Llyfr Aneirin*

## Genedigaethau

* 1 Mehefin - Dante Alighieri, bardd

## Marwolaethau

* 4 Awst - Simon de Montfort
# Llyfr Aneirin

Llyfr Aneirin|  |
| Enghraifft o: | llawysgrif  |
| Awdur | Aneirin  |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dechrau/Sefydlu | c. 1350  |
| Lleoliad | Llyfrgell Genedlaethol Cymru  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04f2f7  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Llyfr Aneirin** yw un o'r llawysgrifau cynharaf un yn y Gymraeg. Cafodd ei llunio tua'r flwyddyn 1265, a dim ond *Llyfr Du Caerfyrddin* sydd fymryn yn gynharach o blith y llawysgrifau Cymraeg (ceir rhai llawysgrifau Cymreig a ysgrifennwyd yn Lladin sy'n gynharach na'r ddau lyfr hyn). Mae'n cynnwys testun *Y Gododdin* gan Aneirin a sawl cerdd arall sy'n perthyn i'r 6g efallai, er yr anghytunir am hynny.

Llawysgrif femrwn 6¾ x 5 modfedd yw hi, gyda chyfamswm o 42 tudalen ffolio, 38 ohonynt yn dwyn llawysgrifen. Ceir dwy law ynddi, bron yn gyfoes, ac mae o leiaf tri o dudalennau ffolio yn eisiau ar y diwedd. Rhwymwyd y cyfan mewn lledr croen llo du rywbryd yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol.

Yn ôl y nodiadau ymyl y ddalen a geir ynddi, bu'r llawysgrif ym meddiant y beirdd Dafydd Nanmor (fl. 1450-80) o Wynedd a Gwilym Tew (fl. 1460-80) o Forgannwg ar ddiwedd yr Oesoedd Canol. Trosglwyddwyd y llawysgrif ryw fodd neu'i gilydd i lyfrgell Hengwrt, Meirionnydd, lle cafodd ei gweld gan yr hynafiaethydd Edward Lhuyd yn yr 17g. Oddi yno aeth i'r De, yn gyntaf i Aberdâr ac yna i feddiant yr hanesydd Theophilus Jones ac wedyn i Carnhuanawc. Daeth i feddiant y casglwr llawysgrifau brwd Syr Thomas Philipps a chafodd ei rhoi i Lyfrgell Dinas Caerdydd lle y'i diogelir hyd heddiw fel Llawysgrif Caerdydd 2.81 (Caerdydd 1 dan yr hen drefn).

Rhoddir cyfran helaeth o'r llyfr bychan hwn i'r *Gododdin*, ac am y rheswm yna mae'n cael ei ystyried yn un o drysorau pennaf llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r testunau eraill a geir ynddi, rhai ohonynt yn gymysg â thestun y *Gododdin* ei hun, yn cynnwys yr hwiangerdd unigryw *Pais Dinogad*; marwnad i arwr a syrthiodd ym Mwrydr Strathcarron; penillion gwirebol *Gorchan Addefon* a *Gorchan Maeldderw* a briodolir i'r bardd Taliesin a ganai yn yr Hen Ogledd yn yr un ganrif ag Aneirin.

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* J. Gwenogvryn Evans (gol.), *Facsimile & Text of the Book of Aneirin* (Pwllheli, 1898)
* Daniel Huws, *Llyfr Aneirin: A Facsimile / Llyfr Aneirin: Ffacsimile* (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1989)
* Daniel Huws, *Llyfrau Cymraeg 1250-1400* (Aberystwyth, 1992). Darlith Syr John Williams.
* Morfydd E. Owen, "Hwn yw e Gododin. Aneirin ae cant.", yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd*, gol. Rachel Bromwich a R. Brinley Jones (Caerdydd, 1978)
* Brynley F. Roberts (gol.) *Early Welsh Poetry: Studies in the Book of Aneirin* (Aberystwyth, 1988)
* Ifor Williams, *Canu Aneirin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938; ail arg. 1961)

## Dolenni allanol

* Hanes a Chynnwys Llyfr Aneirin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
* Ffacsimili argraffiad J. Gwenogvryn, ar wefan Cyberscotia Archifwyd 2008-08-28 yn y Peiriant Wayback (gyda mynegai)
* Llyfryddiaeth gynhwysfawr ar wefan Cyberscotia Archifwyd 2009-01-07 yn y Peiriant Wayback