Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Castell Caeredin

Castell Caeredin|  |
| Math | castell, amgueddfa, safle archaeolegol, atyniad twristaidd, cyfadeilad  |
|  |
| Sefydlwyd | * 12 g
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Caeredin  |
| Sir | Dinas Caeredin  |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Cyfesurynnau | 55.9487°N 3.20073°W  |
| Cod post | EH1 2NG  |
| Rheolir gan | Historic Environment Scotland  |
|  |
| Perchnogaeth | Llywodraeth yr Alban, Historic Environment Scotland  |
| Statws treftadaeth | heneb gofrestredig  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Castell ar "Graig y Castell" yng Nghaeredin, yr Alban, yw **Castell Caeredin** (Saesneg: *Edinburgh Castle*). Fe'i cysylltir â safle Din Eidyn, caer Mynyddog Mwynfawr, brenin Manaw Gododdin yn yr Hen Ogledd yn y 6g.

Castell Caeredin
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Mynyddog Mwynfawr

| Mynyddog Mwynfawr |
| --- |
| Ganwyd | 550  |
| Bu farw | c. 600  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | brenin  |

**Mynyddog Mwynfawr** (Hen Gymraeg, Cymraeg Canol: **Mynyddawg Mwynfawr**) oedd brenin, yn ôl traddodiad, teyrnas Gododdin yn yr Hen Ogledd, rywbryd rhwng 500 a 600 OC. Cyfeirir ato hefyd fel **Mynyddawg Eiddin** (e.e. Trioedd Ynys Prydain, gwaith y cywyddwyr). Ni wyddys ym mha le roedd ei lys - efallai Din Eiddyn (Dùn Èadainn), efallai Caer Eiddyn (ger Bo'ness ar yr Iwdew Moryd Forth), efallai Tref Pren (Traprain Law, ger East Linton).

Mae o'n enwog am ei fod yn bennaeth y Gododdin a anfonodd ei osgordd o arwyr dethol i ymosod ar yr Eingl yn Nghatraeth (ger Richmond, Gogledd Swydd Efrog), lle cawsant eu difetha bron yn llwyr gan y Deifr. Fe goffheir hyn yn *Y Gododdin*, cerdd arwrol a briodolir i'r bardd Aneirin:

Gwyr a aeth Gatraeth oed fraeth eu llu. *Y gwŷr a aeth i Gatraeth oedd yn llu barod*
glasved eu hancwyn a gwenwyn vu. *Medd newydd eu pleser - a gwenwyn fu*
trychant trwy beiryant en catau. *Tri chant yn marchogaeth i'r frwydr*
a gwedy elwch tawelwch vu. *Ac wedi'r dathliad bu tawelwch.*
ket elwynt lanneu e benydu. *Er yr aethant i'r eglwys i gael maddeuant,*
dadyl dieu agheu y eu treidu. *mae'n ddi-au mai angau oedd eu ffawd.*
Ni chyfeirir at Fynyddog yn yr achau traddodiadol. Ymddengys ei fod yn bennaeth ar y rhan ogleddol o diriogaeth Gododdin a elwid yn Eiddyn (o gwmpas Caeredin heddiw. Galwodd ato arwyr a rhyfelwyr o sawl rhano diriogaeth y Brythoniaid, yn cynnwys gogledd Cymru, Elmet a Dyfnaint. Bu'r arwyr hyn yn gwledda yn llys Mynyddog am flwyddyn cyn mynd i ymladd yng Nghatraeth. Caent eu moli a'u galaru yn *Y Gododdin*.

*Y Gododdin* yw ein prif ffynhonnell am Fynyddog, ond dydi'r gerdd honno (sy'n destun anodd ac efallai'n anghyflawn) ddim yn rhoi unrhyw fanylion hanesyddol amdano. Ond roedd ganddo le yn nhraddodiadau'r Cymry yn yr Oesoedd Canol. Mae'r gerdd 'Hirlas Owain', a briodolir i Owain Cyfeiliog, yn llawn o gyfeiriadau at gyrch gosgordd Mynyddog ar Gatraeth. Gan fod 'Hirlas Owain' yn dathlu cyrch gan osgordd Owain Cyfeiliog i ryddhau ei frawd Meurig o garchar, mae rhai ysgolheigion yn cynnig y ddamcaniaeth mai cyrch i ryddhau Mynyddog o garchar yng Nghatraeth oedd y cyrch a ddisgrifir yn *Y Gododdin* (yn y gerdd, dydi Mynyddog ei hun ddim yn cymryd rhan yn y cyrch, ond mae'n bosibl ei fod yn rhy hen i gymryd rhan ei hun neu fod ganddo resymau eraill dros beidio gwneud).

Yn Nhrioedd Ynys Prydain, cyfeirir at osgordd Mynyddog fel un o "Tair Gosgordd Addwyn Ynys Prydain", gyda gosgordd Melyn fab Cynfelyn a gosgordd Dryon fab Nudd (Nudd Hael).

## Ffynonellau

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; argraffiad newydd diwygiedig, 1991)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Aneirin* (Caerdydd, 1958)
# Odl

Pan fo sillaf olaf dau air yn gorffen gyda'r un sain, fel arfer ar ddiwedd brawddeg ond nid bob amser, ceir **odl** (Saesneg: *rhyme*).

Er enghraifft mae "rhedeg" a "maneg" yn odli gyda'i gilydd ac felly hefyd "Môn" a ffôn". Gall gair unsill hefyd odli gyda gair deusill neu ragor e.e. mae "mi" a "eni" yn odli yn y ddwy linell sy'n dilyn gan Lewis Glyn Cothi:

Un mab oedd degan i mi.
Dwynwen! Gwae'i dad o'i eni.
Odl ddwbl ydy odl ble mae'r llafariad ar y goben (y sillaf olaf ond un) hefyd o'r un sain: "hoffi" a "coffi" neu "streipan" a "peipan".

Yng ngwaith y beirdd Cymraeg cynnar fel y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd, mae lled-odl (neu "odl-Wyddelig") yn digwydd yn aml. Fel mae'r enw'n awgrymu, mae'r ddeuasain neu'r llafariaid yn cytuno ond mae'r gytsain yn amrywio. Er enghraifft, 'gwraig' - 'rhaid'. Nid ydy'r odl yma'n ffasiynol yn y Gymraeg erbyn heddiw.

## Gweler hefyd

* Barddoniaeth
* Cerdd Dafod
# Medd

Medd|  |
| Math | diod feddwol, gwirodlyn o fel  |
| Deunydd | mêl, dŵr, burum  |
| Yn cynnwys | dŵr, burum  |
| Enw brodorol | Mead  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Medd
Diod feddwol wedi ei gwneud yn bennaf o fêl, dŵr, a burum yw **medd**. Dywedir ei fod yn un o ddiodydd alcoholaidd hynaf Ewrop sydd wedi bod yn boblogaidd yn bennaf yn y gogledd, lle na ellir magu grawnwin yn llwyddiannus at ddiben cynhyrchu gwin.

Ceir llawer o gyfeiriadau at fedd mewn barddoniaeth Gymraeg, cyn belled yn ôl â'r *Gododdin*.

## Gweler hefyd

* Chouchen
* Llannerch-y-medd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddiod alcoholaidd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Dyfnwal Frych

| Dyfnwal Frych |
| --- |
| Ganwyd | 7 g  |
| Bu farw | 642  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | list of kings of Dál Riata  |
| Tad | Eochaid Buide  |
| Plant | Domangart mac Domnaill, Drest VI, Gartnait IV  |

*Am bobl eraill o'r enw Dyfnwal gweler Dyfnwal (gwahaniaethu).*
Brenin Dál Riata yng ngorllewin yr Alban oedd **Dyfnwal Frych** (Gaeleg: **Domnall Brecc**) (bu farw 642).

Roedd Dyfnwal yn fab i Eochaid Buide. Ymddengys yn y cofnodion am y tro cyntaf yn 622, pan mae Brut Tigernach yn cofnodi ei fod yn ymladd fel cyngheiriad Conall Guthbinn o'r Clann Cholmáin ym Mrwydr Cend Delgthen yn Iwerddon (Meath mae'n debyg). Dyma'r unig dro y cofnodir i Dyfnwal ymladd brwydr ac ennill.

Daeth yn frenin Dál Riata tua 629. Wedi i Dyfnwal dorri cynghrair Dál Riata a'r Cenél Conaill, rhan o'r Uí Néill, gorchfygwyd ef bedair gwaith yn olynol. Yn Iwerddon, gorchfygwyd ef a'i gyngheiriad Congal Cáech o'r Dál nAraidi gan Domnall mac Áedo o'r Cenél Conaill, Uchel Frenin Iwerddon, ym Mrwydr Mag Rath yn 637. Gorchfygwyd ef gan y Pictiaid yn 635 a 638, ac yna cafodd ei orchfygu a'i ladd gan Owain I, brenin teyrnas Frythonaidd Alt Clut yn 642.

Ceir un pennill yn y Gododdin sy'n dathlu buddugoliaeth Owain a lladd Dyfnwal Frych; pennill sydd i bob golwg wedi ei chynnwys yn nhestun y Gododdin mewn camgymeriad. Mae'n gorffen:

*... a phen Dyfnwal Frych, brain a'i cnoyn.*
Daeth ei fab, Domangart mac Domnaill, yn frenin Dál Riata yn ddiweddarach.
# Dál Riata

Dál Riata| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Sefydlwyd | * 498
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Cyfesurynnau | 56.086135°N 5.478313°W  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Cináed mac Ailpín, Fergus Mór, list of kings of Dál Riata  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dál Riata tua 580–600. Tiriogaethau'r Pictiaid mewn melyn.
Teyrnas Gaeleg ei hiaith ar arfordir gorllewinol yr Alban oedd **Dál Riata**, hefyd **Dalriada** neu **Dalriata**. Roedd ei thiriogaeth yn yr ardaloedd sydd nawr yn Argyll a Bute, a Lochaber yn yr Alban, a Swydd Antrim yng ngogledd Iwerddon.

Y farn draddodiadol oedd fod Dál Riata wedi ei sefyldu gan ymfudwyr o Iwerddon, ond mae cryn amheuaeth am hyn bellach, yn enwedig o ystyried y cofnod archaeolegol. Cyfeirir ar drigolion Dál Riata yn aml fel y *Scotti* yn Lladin.

Cyrhaeddodd y deyrnas ei huchafbwynt dan Áedán mac Gabráin, ei brenin rhwng 574 a 608, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Degsastan yn 603 gan Æthelfrith, brenin Northumbria. Gorchfygwyd Dyfnwal Frych (Domnall Brecc), a ddaeth yn frenin tua 629, mewn brwydrau yn Iwerddon, cyn ei orchfygu a'i ladd gan fyddin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn 642. Daeth y deyrnas dan reolaeth Northumbria, yna dan reolaeth y Pictiaid.

Cred rhai ysgolheigion fod Dál Riata wedi adennill ei nerth dan Áed Find (736-778), ond mae eraill yn amau hyn. Yn draddodiadol unwyd Dál Riata a theyrnas y Pictiaid gan Cináed mac Ailpín (Kenneth mac Alpin, 800-858).
# 642

6g - **7g** - 8g

590au 600au 610au 620au 630au - **640au** - 650au 660au 670au 680au 690au

637 638 639 640 641 - **642** - 643 644 645 646 647

---

## Digwyddiadau

* 5 Awst - Brwydr Maserfield, Penda brenin Mersia yn gorchfygu a lladd Oswald, brenin Brynaich.
* Brwydr Nihawānd; yr Arabiaid yn concro Persia.
* 24 Tachwedd - Pab Theodore I yn olynu Pab Ioan IV fel y 73ydd pab.
* Mersia yn ymosod ar Bowys
* Owain I, brenin teyrnas Frythonaidd Alt Clut yn yr Alban yn gorchfygu a lladd Dyfnwal Frych, brenin Dal Riata.

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* 5 Awst - Oswald, brenin Brynaich
* 12 Hydref - Pab Ioan IV
* Khalid bin Walid, cadfridog Mwslimaidd, concwerwr Damascus a Syria
* Dyfnwal Frych, brenin Dal Riata.
# Hwiangerdd

Hwiangerdd|  |
| Enghraifft o: | genre gerddorol, poetry genre  |
| Math | odl, cân werin, cân blanti, barddoniaeth i blant  |
| Rhan o | genres bychain o fewn llên gwerin  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05g86  |
| Thesawrws y BNCF | 6133  |
| Quora | Nursery-rhymes  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cân neu gerdd i'w chanu i blentyn, yn aml er mwyn ei gael i gysgu, yw **hwiangerdd**. Mae deunydd rhai hwiangerddi yn hen iawn ac yn aml maent yn adleisio ffordd o fyw sydd wedi hen ddiflannu erbyn hyn. I raddau maent yn perthyn i fyd llên gwerin hefyd. Mae synnwyr rhyfeddod sy'n gallu ymylu ar y swreal yn nodweddiadol hefyd.

## Hwiangerddi Cymraeg

Gan fod yr hwiangerdd yn perthyn i'r traddodiad llafar tan yn gymharol ddiweddar mewn hanes, ychydig iawn o hwiangerddi cynnar sydd wedi eu cadw. Ond ceir enghraifft ddiddorol o hwiangerdd gynnar yn y Gymraeg, sef 'Pais Dinogad', yn y llawysgrif ganoloesol *Llyfr Aneirin*. Mam sy'n canu 'Pais Dinogad' ('Crys [neu siaced] yr adaeg hynnu Dinogad') i'w phlentyn. Math o gerdd hela ydyw ac mae'r 17 llinell yn digwydd yng nghanol y gerdd arwrol enwog 'Y Gododdin'. Ni ellir ei dyddio yn fanwl ond gellid tybio iddi gael ei chyfansoddi rhywbryd yn yr Oesoedd Canol Cynnar, efallai mor gynnar a'r 7g, ond mae rhai yn dweud yn gynharach.

Peis dinogat e vreith vreith (Pais Dinogad sydd fraith, fraith,)
o grwyn balaot ban wreith (O groen y bela y mae'i waith)
chwit chwit chwidogeith (`Chwí! Chwí!' Chwibanwaith,)
gochanwn gochenyn wythgeith (Gwaeddwn ni, gwaeddant hwy - yr wyth gaeth)
pan elei dy dat ty e helya; (Pan elai dy dad di i hela...)
Ceir sawl hwiangerdd mwy diweddar yn y Gymraeg, ffrwyth trosglwyddo ar lafar o genhedlaeth i genhedlaeth e.e. Suo Gân. Un o'r enwocaf yw 'Gee, geffyl bach':

Gee, geffyl bach, i'n cario ni'n dau
Dros y mynydd i hela cnau ;
Dŵr yn yr afon, a'r cerrig yn slic—
Cwympso'n ni'n dau, wel, dyna'i chi dric!
Un arall sy'n gyfarwydd yw 'Mi welais jac-y-do':

Mi welais jac-y-do
yn eistedd ar ben to,
het wen ar eu ben
a dwy goes bren
yn canu "ho ho ho".
## Gwerth addysgol

Camgymeriad fyddai disystyru a dilorni hwiangerddi fel rhigymau llawn ffwlbri heb werth go iawn. Fel y noda Eluned Bebb yn ei ragymadrodd i'w chasgliad arloesol *Hwiangerddi'r Wlad*,

> Tybiaf fod gwerth triphlyg, *o leiaf*, i'n hwiangerddi ni'r Cymry. Yn swn eu geiriau, ac o'u clywed dro ar ôl tro, nid hir y bydd y plentyn cyn siarad ac ynganu'n groyw a chlir. Yn ail, o sicrhau'r hwiangerddi ar yr aelwyd gartref, rhoddir i'r plant gefndir i'w hiaith a bery ar hyd eu hoes, fel nas dadwreiddir ar chwarae bach. Ac yn olaf, dyma'r ffordd gyntaf oll i ddenu'r meddwl ifanc at lenyddiaeth a llên gwerin.
>
>

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* Thomas Parry (gol.), *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Rhydychen). Ceir testun hwylus o 'Pais Dinogad' ar dud. 7.
* Eluned Bebb (gol.), *Hwiangerddi'r Wlad* (Llyfrau'r Dryw, 1941). Detholiad o hwiangerddi Cymraeg.

## Gweler hefyd

* Hen Benillion
* Llenyddiaeth plant

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Elmet

Elmet| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 627  |
| Crefydd | Yr eglwys geltaidd  |
| Dechrau/Sefydlu | 5 g  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/029\_jr  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Tiriogaethau Prydain 500-700**
|  |
|
**PictiaidDál RiataUlaidYstradCludAeronGododdinRhegedElfedGwyneddCeredigionPowysBrycheiniogErgingGwentDyfedCernywDumnoniaBrynaich(Yn hwyrach, Northumbria)DeifrLindseyMersiaDwyrain AngliaEssexCaintSussexWessex**

Allwedd:
Teyrnas Frythonig
Sacsoniaid ac estroniaid eraill
Teyrnasoedd Goidelig |

Teyrnas Frythonig ôl-Rufeinig oedd **Elmet** (Cymraeg Diweddar: **Elfed**) a adwaenid yng Nghymru'r Oesoedd Canol fel un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd. Roedd ei thiriogaeth yn yr hyn sy'n awr yn Swydd Efrog yng ngogledd Lloegr, yn yr ardal o gwmpas dinas Leeds. Nid oes sicrwydd am ei ffiniau, ond credir fod Afon Sheaf yn ffin iddi yn y de, ac Afon Wharfe yn y dwyrain. Yn y gogledd roedd yn ffinio ar Deira ac yn y de ar Mersia.

Ymosodwyd ar Elmet gan Northumbria yn hydref 616 neu 626. yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ceir sôn am Edwin, brenin Northumbria *"occupauit Elmet, et expulit Cretic, regem illius regionis"* ("meddiannodd Elmet ac alltudiodd Ceredig, brenin y wlad honno").

Cedwir yr enw mewn nifer o enwau lleoedd yn y cylch, megis Barwick-in-Elmet a Sherburn-in-Elmet. Gelwir yr etholaeth seneddol yn "Elmet".

Ceir cyfeiriad at Elmet mewn arysgrif ar garreg fedd gynnar yn Llanaelhaearn yng Ngwynedd, "ALIOTVS ELMETIACOS HIC IACET", neu "Yma y gorwedd Aliortus o Elmet".

Cadwyd dwy gerdd yn *Llyfr Taliesin* i Gwallog ap Llaennog, oedd yn frenin Elfed tua diwedd y 6g. Er bod testunau'r ddwy gerdd i'w cael yng nghanol y canu a dderbynnir fel cerddi dilys y Taliesin hanesyddol does dim sicrwydd eu bod yn waith y bardd hwnnw. Mae un o'r cerddi yn fawl i Wallog sy'n rhestru ei fuddugoliaethau ac mae'r llall yn farwnad iddo. Mae'r iaith yn ddigon astrus.

## Brenhinoedd Elmet

* Masgwig Gloff (c.460 - c.495)
* Llaennog ap Masgwig (c.495 - c.540)
* Arthwys ap Masgwig (c.540 - c.560)
* Gwallog ap Llaennog (c.560 - 590)
* Ceredig ap Gwallog (590 - 616) d. 618

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* David Rollason, *Northumbria, 500-1100*, Cambridge University Press (2003)
* Christopher A Snyder, *The Britons*, Blackwell Publishing (2003)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960; adargraffiad 1977)
# Galloway

Galloway|  |
| Math | rhanbarth  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Dumfries a Galloway  |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Cyfesurynnau | 55.05°N 4.13°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd Galloway (gwahaniaethu).*
Rhanbarth yn yr Alban yw **Galloway** (Gaeleg yr Alban: *Gall-Ghàidhealaibh*; Sgoteg: *Gallowa*). Mae'n gorwedd yn ne-orllewin yr Alban ac mae'n cynnwys cyn-siroedd Wigtown (Gorllewin Galloway) a Kirkcudbright (Dwyrain Galloway). Heddiw mae'n rhan o Dumfries a Galloway.

Gorwedd Môr Iwerddon i'r gorllewin a'r de, Bryniau Galloway i'r gogledd, ac Afon Nith i'r dwyrain; nodir yr hen ffin rhwng siroedd Kirkcudbright a Wigtown gan Afon Cree. Mae'n ardal ynysig felly, ddiarffordd braidd, ac mae ei hanes yn adlewyrchu hynny.

Ychydig o bobl sy'n byw yn y bryniau sy'n ffurfio ardal fynyddig anial yn y gogledd.

Map o ardal Galloway

## Hanes

Cairn Holy
Ceir nifer o safleoedd cynhanesyddol yno, e.e. Meini Hirion Drumtroddan gyda'u cerfiadau cwpan-a-chylch, Cylch Cerrig Torhousekie, a Cairn Holy (siambr gladdu Neolithig). Yn Oes yr Haearn roedd llwyth Celtaidd y Novantae yn byw yno. Yng nghyfnod y Rhufeiniaid sefydlodd Sant Ninian eglwys yn Whithorn a arosodd yn ganolfan pererindod hyd y Diwygiad Protestannaidd. Yn y gorllewin roedd Rerigonium, a gofnodir fel prifddinas y Novantae gan Ptolemi ac sydd yn lleoliad posibl i'r Pen Rhionydd y cyfeirir ato fel lleoliad un o lysoedd Arthur yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Frythonaidd Rheged yn y cyfnod ôl-Rufeinig: ceir adlais o hynny yn yr enw lle Dunragit (Brythoneg: \**Dun Rheged*). Ar ôl cwymp Rheged bu ym meddiant Brynaich am gyfnod byr ond erbyn tua dechrau'r 9g roedd yn deyrnas fechan Nors-Aelig: cyrhaeddodd ei phenllanw dan y brenin Fergus o Galloway. Yn 1234 daeth yn rhan o Deyrnas yr Alban. Arosodd yn ardal Gaeleg ei hiaith hyd y 18g.

Heddiw mae porthladdoedd fferi yn Stranraer a Cairnryan yn cysylltu Galloway ac Iwerddon.

## Llyfrau

* Richard Oram, *The Lordship of Galloway* (Caeredin, 2000)

## Gweler hefyd

* Yr Hen Ogledd

## Cyfeiriadau
# Northumbria

Northumbria| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Sefydlwyd | * 653
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Northumbrian, Hen Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Saith Deyrnas  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Cyfesurynnau | 55°N 2.5°W  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | brenin Northumbria  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Oswy, Eric Bloodaxe  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd Northumberland.*
Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yng ngogledd-ddwyrain Lloegr a de-ddwyrain yr Alban oedd **Northumbria** (weithiau **Northhumbria**).

Ffurfiwyd y deyrnas yn nechrau'r 7g pan unwyd teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd Deifr a Brynaich gan Aethelfrith, brenin Brynaich, a goncrodd Deifr tua 604. Ar ei heithaf, roedd y teyrnas yn ymestyn o ychydig i'r de o Afon Humber hyd ar Afon Merswy ac at Foryd Forth.

Yn ddiweddarch, daeth Northunbria yn iarllaeth, wedi i ran ddeheuol y deyrnas (Deifr gynt) gael ei golli i'r Daniaid.

Lleoliad Northumbria yn ddiwedd yr 8g
## Gweler hefyd

* Cwthbert: sant o'r ardal

## Llyfryddiaeth

* Higham, N.J., *The Kingdom of Northumbria AD 350-1100* (1993)
* Rollason, D., *Northumbria, 500-1100: Creation and Destruction of a Kingdom* (2003)
# 547

5g - **6g** - 7g

490au 500au510au 520au 530au **540au** 550au 560au 570au 580au 590au

542 543 544 545 546 **547** 548 549 550 551 552

## Digwyddiadau

* Rhun ap Maelgwn Gwynedd yn dod yn frenin Gwynedd.

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* Maelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd (o'r Fad Felen).
# Brynaich

Brynaich| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 634  |
| Dechrau/Sefydlu | 420s  |
| Olynwyd gan | Northumbria  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Enw brodorol | Beornice Rīce  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0134tw  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Map o'r ardal, gan gynnwys teyrnasoedd Brythoinig eraill
Castell Lindisfarne
Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yn ne-ddwyrain yr Alban a gogledd-ddwyrain Lloegr oedd **Brynaich** neu **Bryneich** (Cymraeg Canol, ceir amrywiadau trwy affeithiad yn cynnwys **Byrnaich** a **Bernech**, Saesneg: Bernicia). Sefydlwyd y deyrnas cyn dyfodiad goresgynwyr megis yr Eingl yn y 6g, a tharddiad yr enw cynharaf ar yr ardal, sef **Bernacci**, oedd 'y bwlch' a chredir i deyrnas Frythonig o'r enw yma fodoli yma am ganrifoedd. Gwyddwn hyn gan y cyfeirir yn 'Marwnad Cunedda' at 'fyddin Gododdin a Brynaich', dau lwyth wedi'u huno i ymladd ym Mrwydr Catraeth.*[angen ffynhonnell]* Mae tarddiad enwau llefydd yr ardal hefyd yn profi i lwythi Celtaidd reoli'r ardal cyn y 6g; enwau megis Yeavering, Dunbar, Doon Hill a Melrose.

Roedd tiriogaeth Brynaich yn ymestyn o Afon Forth i Afon Tees; mewn termau modern roedd yn cyfateb i Northumberland, Swydd Durham, Swydd Berwick a Dwyrain Lothian. Cyn sefydlu'r deyrnas Eingl, roedd y tiriogaethau hyn yn rhan ddeheuol teyrnas Gododdin. Efallai mai ei phrifddinas oedd Bamburgh, a elwid yn *Din Guardi* yn yr hen ffynonellau Cymreig. Gerllaw roedd Ynys Metcaut (Lindisfarne).

Y cyntaf o frenhinoedd Eingl Brynaich y mae cofnod amdano yw Ida, a ddaeth i'r orsedd tua 547. Unodd ŵyr Ida, Æthelfrith, deyrnas Deifr a'i deyrnas ei hun tua 604 i osod sylfeini teyrnas Northumbria.

Bu Cadwallon yn frenin yma, oblegid ei berthynas i Cunedda tan iddo gael ei ladd gan Oswallt.*[angen ffynhonnell]*

Mae'r ardal yn bwysig am sawl rheswm, gan gynnwys Llyfr Lindisfarne a pherthynas Beda a'r ardal. Ymladdodd Urien Rheged yn erbyn Eingl yr ardal gan eu hymlid o'r tir mawr i Lindisfarne.

Ymhell ar ôl i'r deyrnas hon ddod i ben, parhawyd i ddefnyddio'r gair Bryneich am y Saeson e.e. yng ngwaith y Gogynfeirdd.

## Cyfeiriadau
# 559

5g - **6g** - 7g

500au 510au 520au 530au 540au - **550au** - 560au 570au 580au 590au 600au

554 555 556 557 558 - **559** - 560 561 562 563 564

---

## Digwyddiadau

* Y Bwlgariaid yn ymosod ar yr Ymerodraeth Fysantaidd ond yn cael eu gyrru'n ôl ger Caergystennin gan y cadfridog Belisarius.

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* Ida, brenin Brynaich (dyddiad traddodiadol)
# Urien Rheged

| Urien Rheged |
| --- |
| Ganwyd | 520  |
| Bu farw | 572  |
| Dinasyddiaeth | Rheged  |
| Galwedigaeth | brenin neu frenhines  |
| Tad | Cynfarch fab Meirchion  |
| Mam | Nefyn ach Brychan  |
| Plant | Morfudd ferch Urien, Pasgen fab Urien, Rhun fab Urien, Rhiwallon fab Urien, Owain ab Urien  |

Brenin Rheged, un o deyrnasoedd Brythoniaid yr Hen Ogledd oedd **Urien Rheged** (c.550-590). Fe'i cofir yn y traddodiad barddol Cymraeg fel un o brif noddwyr y Taliesin hanesyddol. Cedwir wyth gerdd i Urien gan Daliesin yn *Llyfr Taliesin*. Canodd Taliesin i Owain, fab Urien, yn ogystal. Roedd ganddo dri fab arall, Rhiwallon fab Urien, Rhun a Pasgen, ond Owain a'i olynodd. Ceir cyfeiriadau at ferch o'r enw Morfudd hefyd, a ddaeth yn gymeriad chwedlonol. Cyfeirir at Urien yn Nhrioedd Ynys Prydain fel 'arweinydd cad Prydain.' Yn ôl Nennius yn yr *Historia Brittonum*, cafodd ei lofruddio ar orchymyn ei gynghreiriad Morgant Bwlch, oedd yn genfigennus o'i lwyddiant, ond nid oes cyfeiriad arall at hynny.

Arfau Urien, gyda chigfran
Yn ôl yr achau a geir yn llawysgrif Harley 3859, roedd Urien yn fab Cynfarch ap Meirchiawn ap Gwrwst ap Coel Hen. Mae Ifor Williams yn dangos mai *Urbgen*, a droes yn \**Urfgen* ac yno *Urien*, oedd y ffurf gynharaf ar ei enw. Mae Rachel Bromwich yn cynnig mai'r enw Brythoneg \**Orbogenos* ('Un o enedigaeth freintiedig') yw tarddiad yr enw.

## Arwr y beirdd

Yng Nghanu Taliesin cyferchir Urien fel *Glyw Reget* (Arglwydd Rheged). Roedd Catraeth yn ei feddiant y pryd hynny, cyn iddi syrthio i wŷr Northumbria (ceir yr hanes yn *Y Gododdin*, cerdd enwog Aneirin); 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth) yw Urien yn ôl Taliesin. Molir Urien am ei ddewrder mewn brwydr yng Ngwên Ystrad (Dyffryn Eden efallai) yn erbyn y Pictiaid (neu'r Saeson). Sonnir am gyrch yn erbyn Manaw Gododdin (i'w adennill efallai) a buddugoliaeth yn erbyn Fflamddwyn ym mwrydr Argoed Llwyfain ('Gweith Argoet Llwyfein'). Ymddengys fod Taliesin wedi canu i'r brenin sawl gwaith dros y blynyddoedd oherwydd mewn rhai cerddi mae Urien ei hun ar flaen y gad ond ar y llaw arall mewn dwy gerdd, diweddarach mae'n debyg, mae ei fab Owain yn arwain ac Urien yn y cefndir.

Mae'r portread o Urien fel brenin arwrol sy'n rhadlon i'w ddeiliad ond yn ffyrnig mewn brwydr yn erbyn y gelyn yn gosod y seiliau i'r portread confensiynol o frenhinoedd yn y traddodiad barddol am ganrifoedd.

Yn ogystal â Thaliesin, ceir cyfeiriad at fardd o'r enw Tristfardd yn canu i Urien; fe'i enwir yn 'Tristfardd, bardd Urien' yn *Nhrioedd Ynys Prydain*.

## Cyfeiriadau

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tt. 516-17
* *Canu Taliesin*, gol. Ifor Williams (Caerdydd, 1960)

## Gweler hefyd

* Owain ab Urien
* Morfudd ferch Urien
* Rheged
* Taliesin