Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 24 Tachwedd

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Tachwedd
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  |  | 01
 |
| 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08
 |
| 09 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15
 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22
 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29
 |
| 30 |  |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**24 Tachwedd** yw'r wythfed dydd ar hugain wedi'r trichant (328ain) o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (329ain mewn blynyddoedd naid). Erys 37 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1642 - Abel Tasman yn gweld Tasmania.
* 1859 - Cyhoeddwyd *The Origin of Species* gan Charles Darwin.
* 1963 - Jack Ruby yn saethu a lladd Lee Harvey Oswald.
* 1991 - Marwolaeth Freddie Mercury.
* 2017
	+ Emmerson Mnangagwa yn dod yn Arlywydd Simbabwe.
	+ Sooronbay Jeenbekov yn dod yn Arlywydd Cirgistan.

## Genedigaethau

Henri de Toulouse-Lautrec
Billy Connolly
* 1632 - Baruch Spinoza, athronydd (m. 1677)
* 1655 - Siarl XI, brenin Sweden (m. 1697)
* 1713 - Laurence Sterne, nofelydd (m. 1768)
* 1774 - Thomas Dick, seryddwr (m. 1857)
* 1784 - Zachary Taylor, 12fed Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1850)
* 1826 - Carlo Collodi, awdur (m. 1890)
* 1858 - Marie Bashkirtseff, arlunydd (m. 1884)
* 1864 - Henri de Toulouse-Lautrec, arlunydd (m. 1901)
* 1868 - Scott Joplin, cyfansoddwr a phianydd (m. 1917)
* 1884 - Jack Jones, nofelydd (m. 1970)
* 1923 - Ursula Koschinsky, arlunydd (m. 2016)
* 1925 - William F. Buckley, Jr., sylwebydd gwleidyddol (m. 2008)
* 1934
	+ Dewi Zephaniah Phillips, athronydd (m. 2006)
	+ Sven-Bertil Taube, actor a chanwr (m. 2022)
* 1942
	+ Craig Thomas, nofelydd (m. 2011)
	+ Syr Billy Connolly, digrifwr, comediwr ac actor
* 1943 - Takaji Mori, pêl-droediwr (m. 2011)
* 1946 - Minoru Kobata, pel-droediwr
* 1951 - Graham Price, chwaraewr rygbi'r undeb
* 1955 - Syr Ian Botham, cricedwr
* 1961 - Arundhati Roy, awdures
* 1965 - Shirley Henderson, actores
* 1978 - Katherine Heigl, actores
* 1979 - Tom Shanklin, chwaraewr rygbi'r undeb
* 1984 - Naoya Kikuchi, pel-droediwr
* 1990
	+ Sarah Hyland, actores
	+ Tom Odell, canwr

## Marwolaethau

Freddie Mercury
* 1572 - John Knox, diwygiwr crefyddol, tua 59
* 1830 - Bungaree, fforiwr ac arweinydd cymuned Awstraliaidd Ofer, tua 55
* 1855 - Henryka Beyer, arlunydd, 73
* 1922 - Robert Erskine Childers, awdur a chenedlaetholwr, 52
* 1929 - Georges Clemenceau, Prif Weinidog Ffrainc, 88
* 1957 - Diego Rivera, arlunydd, 70
* 1963 - Lee Harvey Oswald, lleiddiad, 24
* 1990 - Dorothy Gladys "Dodie" Smith, nofelydd a dramodydd, 94
* 1991 - Freddie Mercury, canwr roc (Queen), 45
* 2003 - Gladwyn Bush, arlunydd, 89
* 2010 - Jeanne Wesselius, arlunydd, 79
* 2012 - Emilia Ortiz, arlunydd, 95
* 2019 - Clive James, awdur, beirniad, cyfieithydd a chofianydd, 80
* 2024 - Barbara Taylor Bradford, awdures, 91

## Gwyliau a chadwraethau

* Lachit Divas (Assam)
* Diwrnod Diolchgarwch (yr Unol Daleithiau), pan fydd disgyn ar ddydd Iau

## Cyfeiriadau
# Bourgogne-Franche-Comté

Bourgogne-Franche-Comté|  |
|  |
| Math | rhanbarthau Ffrainc  |
|  |
| Prifddinas | Besançon, Dijon  |
| Poblogaeth | 2,802,670  |
| Sefydlwyd | * 1 Ionawr 2016
 |
| Pennaeth llywodraeth | Marie-Guite Dufay, Jérôme Durain  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Q88521129  |
| Sir | Ffrainc Fetropolitaidd  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Arwynebedd | 47,784 km²  |
| Yn ffinio gyda | Auvergne-Rhône-Alpes, Centre-Val de Loire, Île-de-France, Grand Est, Jura, Neuchâtel, Vaud  |
| Cyfesurynnau | 47.23453°N 6.0305°E  |
| FR-BFC  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Marie-Guite Dufay, Jérôme Durain  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yn nwyrain Ffrainc yw **Bourgogne-Franche-Comté**. Fe'i crëwyd gan ddeddf diwygio diriogaethol yn 2014 drwy uno'r hen ranbarthau Bourgogne a Franche-Comté. Ei dinas fwyaf yw Dijon, sy'n bencadlys y *préfecture*. Mae'r cyngor rhanbarthol yn cyfarfod yn ninas Besançon.

Daeth y rhanbarth newydd i fodolaeth ar ôl yr etholiadau rhanbarthol ym mis Ragfyr 2015, ar 1 Ionawr 2016.

Lleoliad Bourgogne-Franche-Comté yn Ffrainc
Mae'r rhanbarth yn cwmpasu ardal o 47,784 km2 (18,450 milltir sgwâr), a gyda phoblogaeth o 2,816,814.

## Départements

Mae Bourgogne-Franche-Comté yn cynnwys wyth département:

* Côte-d'Or
* Doubs
* Haute-Saône
* Jura
* Nièvre
* Saône-et-Loire
* Territoire de Belfort
* Yonne

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Atlas (mytholeg)

Atlas|  |
| Enghraifft o: | Titan  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0crmy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Atlas Farnese*, copi Rhufeinig o gerflun Groegaidd (Napoli)
Ym mytholeg Roeg, roedd **Atlas** (Hen Roeg: Ἄτλας) yn un o'r Titaniaid, yn fab i'r Titan Iapetus ac Asia neu Klyménē (Κλυμένη), un o'r Oceanides. Roedd yn frawd i Promethëws, Epimethëws a Menoetius.

Ochrodd ef a'i frawd Menoetius gyda'r Titaniaid yn eu rhyfel yn erbyn y Deuddeg Olympiad, y Titanomachia. Cosbwyd Atlas gan Zews, a wnaeth iddo sefyll ar ochr orllewinol y ddaear, Gaia, yn dal Ouranos, yr awyr, i fyny.
# Cefnfor y De

| **Cefnforoedd y Ddaear** |
| --- |
| (Cefnfor y Byd)
 |
| * Cefnfor yr Arctig
* Cefnfor y De
* Cefnfor yr Iwerydd
* Cefnfor India
* Y Cefnfor Tawel
 |
| Y blwch hwn: gweld • sgwrs • golygu |

Cefnfor y De|  |
| Math | cefnfor  |
| Enwyd ar ôl | de, Yr Antarctig  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor y Byd  |
| Lleoliad | Hemisffer y De  |
| Sir | Ardal Cytundeb Antarctig  |
| Arwynebedd | 20,327,000 ±1 km²  |
| Yn ffinio gyda | Cefnfor India, Y Cefnfor Tawel, Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 65°S 90°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cefnfor o gwmpas Antarctica yw **Cefnfor y De**. Fel arfer, mae'r môr sydd i'r de'r lledred 60 gradd yn cael ei ystyried fel Cefnfor y De, ond mae hynny yn wahanol mewn rhai wledydd fel, er enghraifft Awstralia ble y mae e'n cynnwys yr holl môr rhwng Awstralia a Seland Newydd.

Mae Cefnfor y De yn rhan deheuol Cefnfor Iwerydd a'r Cefnfor Tawel a mae e'n cynnwys nifer o foroedd bychain: Môr Weddell, Môr Bellingshausen, Môr Amundsen a Môr Ross. Mae sgafelliau iâ a phacrew yn gorchuddio ar ei wyneb ger cyfandir Antarctica ac iâ yn drifftio ar llawer ei wyneb.

Wiciadur
Chwiliwch am Cefnfor y De
yn Wiciadur.
# Y Byd Newydd

Map Sebastian Munster o'r Amerig (1561).
Enw a roddwyd ar diroedd hemisffer y gorllewin, hynny yw cyfandir yr Amerig, yn Oes y Darganfod yw'r **Byd Newydd**. Mae'n cyferbynnu'r tiroedd a ddarganfuwyd gan Ewropeaid yn y 15g a'r 16g â'r Hen Fyd, sef Ewrop, Asia, ac Affrica (neu Affrica-Ewrasia). Defnyddir yr enw hefyd yn ddiweddarach i grybwyll ynysoedd y Cefnfor Tawel a chyfandir Awstralia, a ddarganfuwyd gan fforwyr Ewrop o'r 16g i'r 18g. Daeth yr enw yn boblogaidd o ganlyniad i'r pamffled *Mundus Novus*, a briodolir i'r Eidalwr Amerigo Vespucci, yr un a roddai ei enw i'r Amerig.

Cychwynnodd Oes Aur Fforio yn y 15g pryd teithiodd morwyr o Bortiwgal ar hyd arfordir gorllewinol Affrica ac i ynysoedd dwyrain yr Iwerydd. Sefydlwyd môr-lwybrau masnach o Ewrop i Asia, ac ymdrechai ambell fforiwr i ganfod llwybrau gorllewinol i gyrraedd yr India a Tsieina drwy hwylio i ochr draw'r Iwerydd. Priodolir darganfyddiad yr Amerig yn draddodiadol i Christopher Columbus, a laniodd yn y Caribî yn gyntaf yn 1492, er i'r Llychlynwyr sefydlu gwladfeydd yn yr Ynys Las a Newfoundland rhyw 500 mlynedd cyn hynny. Yn y canrifoedd wedi mordeithiau Columbus, sefydlwyd trefedigaethau Ewropeaidd ar draws yr Amerig, a gafodd effeithiau dinistriol ar y bobloedd frodorol.

Defnyddir y termau Byd Newydd ac Hen Fyd o hyd i ddisgrifio anifeiliaid, planhigion, a gwinoedd.
# Y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol

Y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol| Organisation hydrographique internationale |
|  |
| Talfyriad | IHO |
| Ffurfiwyd | 21 Mehefin 1921 (1921-06-21) |
| Lleoliad | * Monaco
 |
| Aelodau | 103 aelod-wlad, ond 2 wedi eu hatal (gweler y rhestr) |
| Iaith/Ieithoedd swyddogol  | Saesneg, Ffrangeg |
| Ysgrifennydd Cyffredinol | Mathias Jonas |
| Gwefan | iho.int/ |

Sefydliad rhyngwladol a sefydlwyd yn 1921 i gydgysylltu gweithgareddau hydrograffig ei aelod-wladwriaethau yw'r **Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol**.

## Cyfeiriadau
# Môr Barents

Môr Barents|  |
| Math | môr ymylon  |
| Enwyd ar ôl | Willem Barentsz  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor yr Arctig  |
| Gwlad | Rwsia, Norwy  |
| Arwynebedd | 1,424,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 75°N 40°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Môr sy'n rhan o Gefnfor yr Arctig yw **Môr Barents**. Saif i'r gogledd o Norwy a rhan ewropeaidd Rwsia, gyda Chulfor Kara a Novaya Zemlya yn ei wahanu oddi wrth Fôr Kara yn y dwyrain. Cafodd ei enw ar ôl y fforiwr Willem Barents o'r Iseldiroedd.

Mae'r dŵr ychydig yn gynhesach nag y disgwylid i fôr sydd cyn belled i'r gogledd, ac mae'n fan pysgota pwysig, yn enwedig am y Penfras. Y ddinas fwyaf ar arfordir Môr Barents yw Murmansk, a ddefnyddir fel porthladd gan lynges Rwsia. Mae Afon Petsiora yn aberu yn y môr yma.

Lleoliad Môr Barents
# Culfor Gibraltar

Culfor Gibraltar|  |
| Math | culfor  |
| Enwyd ar ôl | Gibraltar  |
|  |
| Cysylltir gyda | Y Môr Canoldir, Cefnfor yr Iwerydd  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Môr Canoldir  |
| Gwlad | Sbaen, y Deyrnas Unedig, Moroco  |
| Cyfesurynnau | 35.9739°N 5.5161°W  |
| Hyd | 59 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Culfor sy'n cysylltu Môr y Canoldir â Môr Iwerydd, ac yn gwahanu Sbaen a Moroco yw **Culfor Gibraltar** (Arabeg: مضيق جبل طارق, Sbaeneg: *Estrecho de Gibraltar*, Saesneg: *Strait of Gibraltar*). Daw'r enw o benrhyn Gibraltar, sydd yn ei dro yn deillio o'r Arabeg *Jebel Tariq* (جبل طارق), sy'n golygu "mynydd Tariq". "Tarig" yw'r cadfridog Berber Tariq ibn-Ziyad a oedd yn arwain y fyddin Islamaidd a goncrodd ran helaeth o Sbaen.

Mae'r culfor yn 8 milltir (13 km) o led yn y man culaf, a'i ddyfnder yn amrywio rhwng 300 a 900 medr. Defnyddiai'r awduron clasurol yr enw "Pileri Heracles" am y creigiau bob ochr iddo, Gibraltar ar un ochr ac un o nifer o greigiau ar ochr Moroco. Ym mis Rhagfyr 2003 cytunodd Sbaen a Moroco i edrych i mewn i'r posibilrwydd o adeiladu twnnel rheilffordd o dan y culfor
# Gwlff Mecsico

Gwlff Mecsico|  |
| Math | gwlff, môr canoldir  |
| Enwyd ar ôl | Mecsico  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | American Mediterranean Sea  |
| Gwlad | Mecsico, Unol Daleithiau America, Ciwba  |
| Arwynebedd | 1,550,000 km²  |
| Uwch y môr | 0 metr  |
| Cyfesurynnau | 25°N 90°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlff o Gefnfor Iwerydd yng Ngogledd America yw **Gwlff Mecsico** (Saesneg: *Gulf of Mexico*, Sbaeneg: *Golfo de Mecsico*). Y gwledydd sy'n ffinio ar y gwlff yw Mecsico (Yucatán, Campeche, Veracruz, Tamaulipas), yr Unol Daleithiau (o'r dwyrain i'r gorllewin: Florida, Alabama, Louisiana, Mississippi, Texas) a Ciwba. Trwy Gulfor Yucatan mae'r Gwlff yn cysylltu a Môr y Caribî, a thrwy Gulfor Florida mae'n cysylltu a'r Iwerydd.

Y prif afonydd sy'n llifo i'r gwlff yw afon Mississippi, y Rio Grande a'r Río Grijalva. Porthladdoedd pwysig yw Tampa, New Orleans, Houston, Tampico, Veracruz a La Habana.

Gwlff Mecsico mewn 3D
Cantarell
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Newfoundland

Gall **Newfoundland** gyfeirio at:

* Ci Newfoundland
* Ynys Newfoundland yng Nghanada
* Talaith Canada Newfoundland a Labrador (Saesneg *Newfoundland and Labrador*)
# Cartograffeg

Cartograffeg|  |
| Enghraifft o: | cangen o wyddoniaeth, disgyblaeth academaidd, cangen economaidd, arddull mewn celf, genre  |
| Math | gwyddorau daear, daearyddiaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02296  |
| Thesawrws y BNCF | 1322  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Map o Gymru gan Humphrey Lhuyd a gyhoeddwyd yn Atlas Lord Burghley yn 1579.

|  |
| --- |
| **Gwyddorau daear** |
|  |
|
Bioamrywiaeth
Cartograffeg
Cloddio
Daeareg
Daearyddiaeth
Defnydd tir
Demograffeg
Ecoleg
Eigioneg
Geocemeg
Hanes daearegol
Hydroleg
Meteoroleg
Morffoleg
Mwynyddiaeth
Paleontoleg
Petroleg
Rhewlifeg
Seismoleg

 |

Gwyddor gwneud mapiau a globau yw **cartograffeg**. Yn y gorffennol roedd cartograffwyr yn defnyddio pin a phapur i wneud hynny, ond erbyn heddiw mae llawer o fapiau yn cael eu gwneud trwy ddefnyddio cyfrifiaduron gyda meddalwedd arbennig: dylunio gyda chymorth cyfrifiadur (CAD), Systemau Gwybodaeth Ddaearyddol (GIS) neu feddalwedd dylunio mapiau arbennig eraill.

Ail-luniad o fap y byd gan Hecataeus, tua 500 CC
## Hanes

Dyluniwyd y map cynharaf tua 5000 CC, ond achosodd darganfod geometreg (yn Babilon, tua 2300 CC) ddatblygiadau mawr yn hanes gwneuthuriad mapiau. Mae'n bosib weld hynny ar fap enwog o Nippur (Babilon, tua 1400-1200 CC) a mapiau o'r cyfnod clasurol o'r Aifft.

Cafwyd datblygiadau pellach yng Ngroeg yr Henfyd. Ygrifennodd Strabo (tua 63 CC i 21 OC) ei lyfr dylanwadol *Geographia*. Daearegwyr enwog eraill o'r cyfnod yw Thales o Filetos, Anacsimandros o Filetos, Aristarchus o Samos (y dyn cyntaf i ddweud fod y Ddaear yn symud o gwmpas yr haul) ac Eratosthenes o Cyrene. Mae dylanwad Pythagoras ac Aristoteles yn bwysig hefyd. Yn y cyfnod hwnnw y cyflwynwyd y system o hydred a lledred sy'n cael ei ddefnyddio heddiw.

Un o gartograffwyr enwocaf yr Oesoedd Canol oedd Roger Bacon a'r enwocaf yn y 15G oedd y Cymro Humphrey Lhuyd (1527 - 31 Awst 1568) oFoxhall yn Dinbych. Roedd y mwyafrif o'r mapiau a ddylunwyd yn ystod yr Oesoedd Canol yn dangos y byd yn ôl syniadaeth grefyddol y cyfnod, gyda'r tir i gyd yng nghanol disg fawr a'r môr o'i gwmpas. Fodd bynnag, roedd teithiau cyntaf Ewropwyr i'r gorllewin a'r diddordeb mewn gwledydd tramor a chreu gwladfeydd a ddaeth yn sgîl hynny, yn ysbardun i ddatblygu technegau cartograffeg newydd ar linellau mwy gwyddonol.

## Gweler hefyd

* Mapiau Arolwg Ordnans
# Eigioneg

Cerrynt y Ddaear; 1911.
Yr astudiaeth wyddonol o gefnforoedd y Ddaear yw **eigioneg**, **cefnforeg** neu **wyddor fôr**. Mae'n gangen o wyddorau daear ac mae'n cynnwys bioleg fôr, ceryntau a thonnau, daeareg gwaelod y môr, tectoneg platiau ac ati. Mae'r pynciau hyn yn cwmpasu amlddisgyblaethau sy'n cael eu cyfuno gan yr eiconegydd er mwyn dod i ddeall mwy a mwy am y môr a'r prosesau gwaelodol sydd fel sail iddi: bioleg, daeareg, meteoroleg, daearyddiaeth a ffiseg.

Rhan ohoni yw paleoeigioneg, sef yr astudiaeth o gefnforoedd y Ddaear yn y gorffennol pell.

## Geirdarddiad

Benthyciad o'r Lladin *oceānus* yw eigioneg. Mae'r cofnod cyntaf o'i ddefnydd yn Llyfr Du Caerfyrddin ac yn deillio'n ôl i'r C13: *Eil kanuill cristaun. a leuich uch eigaun.* ganrif yn ddiweddarach cofnodir yn Llyfr Taliesin (Peniarth 2) am fynd *dros eigyawn iwerddon*. Cefnfor, felly, yw ystyr y gair 'eigion' ac fe'i benthyciwyd i'r Gymraeg gan y Rhufeiniaid.

## Cyfeiriadau
# Lledred

Y linell glas yw'r cyhydedd, y llinellau dotiog glas yw'r llinellau lledred a'r llinellau melyn yw'r llinellau hydred
Mae **lledred** yn linell dychmygol ar wyneb y ddaear sydd yn gyfochrog â'r cyhydedd. Mae'r cyhydedd ar ledred o 0° ac mae pegynnau'r gogledd a'r de ar ledred o 90°.

Lledredau pwysig eraill yw Trofan Cancr (23°27' gogledd), Trofan yr Afr (23°27' de), y Cylch Arctig (66°33' gogledd) a'r Cylch Antarctig (66°33' de). Dim ond rhwng y trofannau mae'r haul yn mynd i'w anterth, a dim ond i'r gogledd o'r Cylch Arctig (neu i'r de o'r Cylch Antarctig) gall yr haul ddisgleirio am hanner nos.

Ar gyfer unrhyw man ar wyneb y Ddaear, mae'r lledred yn penderfynu hinsawdd yr ardal, os gellir weld awrora neu beidio, o ble mae'r gwynt yn chwythu fel arfer a nifer o nodweddiadau eraill.

## Gweler hefyd

* Cyhydedd
* Hydred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd
# Basalt

Basalt|  |
| Enghraifft o: | rock type  |
| Math | craig folcanig  |
| Deunydd | plagioclase, Pyrocsen, olivine mineral group, feldspathoid  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0bxps  |
| Thesawrws y BNCF | 11447  |
| Quora | Basalt-1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Craig igneaidd yw **Basalt**. Mae'n llwyd neu'n ddu gyda gronynnau mân. Un o'r llosgfynyddoedd mwyaf peryglus yw llosgfynydd basalt gan nad oes neb yn gwybod pryd y bydd yn ffrwydro.

colofnau basalt, Sarn y Cawr, Gogledd Iwerddon
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaeareg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Gwaddodiad

Gwaddodiad| Enghraifft o: | proses natur, geological term  |
| Math | accumulation  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/024h7d  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Proses morffolegol yw **gwaddodiad**. Yn ystod gwaddodiad mae defnydd (gwaddod) sy'n cael ei cario mewn dŵr yn suddo i lawer. Mae gwaddod yn ffurfio haenau gyda defnydd trwm yn fod haen o dan defnydd ysgafn.

Mae gwaddod yn casglu ar traed mynyddoedd, ar lan y môr (twyni), mewn afonnydd, ar ôl rhewlif (marian) ac ati.

Mewn pyll a llynnoedd, mae gwaddod trwm yn casglu yn ystod yr haf, ond dim ond gwaddod ysgafn yn casglu yn ystod y gaeaf pryd mae wyneb y dŵr yn rhewi. Fel hynny, mae'r haenau yn dangos oes y gwaddod.

Mae'r gwaddod yn casglu mewn afonnydd a phorthladdoedd a felly yn achosi problemau i longau. Weithiau, mae gwaddoidiad yn achosi problemau mewn ecosystemau, hefyd, er enghraifft mewn riff cwrel.

## Gweler hefyd

* Erydiad
# Triasig

|  |
| --- |
| Cyfnod **Triasig251–199.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl*
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| Cyfartaledd O2 yn yr atmosffêr | ca. 16 Cyfaint % (80 % o lefel a geir heddiw) |
| Cyfartaledd CO2 yn yr atmosffêr | ca. 1750 rhan / miliwn (6 wedi'i luosi gyda'r lefel fodern (cyn-ddiwydiannol)) |
| Cyfartaledd tymheredd yr wyneb | ca. 17 °C (3 °C uwch na'r lefel heddiw) |
| Digwyddiadau allweddol o fewn y Triasiggweld • trafod • **P sM e s o s ö i gPermaiddT r i a s i gJwrasig**C y n n a rC a n o lH w y rIndwaiddOlenecaidd AnisiaiddLadiniaiddCarniaiddNoriaiddRhaetiaidd     ←Difodiant mawr bywyd←Coed←Glo←Cwrel a sbwngLlinell amser (amcan) o Ddigwyddiadau o fewn y Triasig. Graddfa'r echelin: Miliynnau o flynyddoedd cyn y presennol.
 |

Cyfnod daearegol (a system stratigraffaidd) yw'r **Triasig** sy'n para 50.9 miliwn o flynyddoedd: o ddiwedd a Cyfnod Permaidd 251 miliwn o flynyddoedd CP, hyd at cychwyn y Jwrasig, 199.6 miliwn o flynyddoedd Cyn y Presennol (CP).

Dyma gyfnod cyntaf y gorgyfnod Mesosöig a amcangyfrifir ei fod 251-66 miliwn o flynyddoedd CP. Mae cychwyn a diwedd y Triasig yn digwydd ac yn dynodi digwyddiadau mawr sy'n ymwneud â difodiant (*extinction*).

Bathwyd y term 'Triasig' yn 1834 gan Friedrich von Alberti, ar ôl y 3 haen o greigiau a geir ledled yr Almaen a gorllewin Ewrop: gwely o graig coch y *red bed*, calchfaen forol a chyfres o garreg laid a thywodfaen - sef y "Trias".

## Gweler hefyd

* Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea
* Y cyfnodau: Permaidd, Jwrasig a'r Cretasaidd

## Cyfeiriadau
# Jwrasig

|  |
| --- |
| Cyfnod **Jwrasig199.6–145.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl*
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| Cyfartaledd O2 yn yr atmosffêr | ca. 26 Cyfaint % (130 % o lefel a geir heddiw) |
| Cyfartaledd CO2 yn yr atmosffêr | ca. 1950 rhan / miliwn (7 wedi'i luosi gyda'r lefel fodern (cyn-ddiwydiannol)) |
| Cyfartaledd tymheredd yr wyneb | ca. 16.5 °C (3 °C uwch na'r lefel heddiw) |

Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol' (CP).
Cyfnod daearegol yw'r **Jwrasig** (neu **Jurasig**) sy'n ymestyn am tua 50 miliwn o flynyddoedd - o 201.3± 0.6 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) hyd at 145± 4; sef o ddiwedd y cyfnod Triasig i gychwyn y cyfnod Cretasaidd. Dyma felly y cyfnod a adnabyddir fel canol y gorgyfnod Mesosöig (neu 'Oes yr Ymlusgiaid').

Nodir cychwyn y cyfnod Jwrasig gan y digwyddiad difodiant Triasig-Jwrasig anferthol (Saesneg: *Triassic–Jurassic extinction event*). Bu dau ddigwyddiad pwysig arall yn ystod y cyfnod hwn:

* y Pliensbachian / Toarcian ar ddechrau'r Triasig a'r
* Tithonian Hwyr ar ei ddiwedd.

Fodd bynnag, nid yw'r naill na'r llall yn cael eu rhestru ar "Restr y Pum Difodiant Mawr".

Enwir y Jwrasig ar ôl mynyddoedd y Jura, yn yr Alpau, ble adnabuwyd strata calch o'r cyfnod hwn am y tro cyntaf. Alexander von Humboldt oedd y daearegydd a wnaeth y dargafyddiad hwn, gan ei alw'n "Jura-Kalkstein" ('Calchfaen y Jwra') yn 1799. The name "Jura" is derived from the Celtic root *\*jor* via Gaulish *\*iuris* "wooded mountain", which, borrowed into Latin as a place name, evolved into *Juria* and finally *Jura*.

Ar ddechrau'r Jwrasig, dechreuodd yr uwch-gyfandir Pangaea ymranu'n ddwy ran: Laurasia i'r gogledd a Godwana i'r de. Oherwydd cynnydd yn yr arfordir ar y blaned, trodd yr hinsawdd o un sych i un gwlyb a llaith, a throdd sawl anialwch cras a diffaith yn goedwigoedd glaw gwyrddlas a llawn bywyd. Daeth y deinosor i ddominyddu'r Ddaear ac ymddangosodd yr aderyn cyntaf yn ystod y Jurasic o gangen tacsonomegol o'r deinosor theropod.

Ymhlith digwyddiadau mawr eraill roedd ymddangosoad y cena goeg (neu'r 'madfall') ac esblygodd y crocodeil o fyw ar y ddaear i fyw mewn dŵr. Yn y môr, roedd yr ichthyosaur a'r plesiosaur ac yn yr awyr, esblygodd y pterosaur.

## Epocau

Ceir tair is-raniad o fewn y cyfnod Jwrasig, a elwir yn epocau:

1. Jwrasig Hwyr
2. Jwrasig Canol
3. Jwrasig Cynnar

## Ffawna

### Rhywogaethau morol a dyfrol

* *Pliosaurus* (dde) yn bwlio *Leedsichthys*.
* Ffosil o *Ichthyosaurus* o'r Jwrasig Cynnar ar lechen yn ne'r Almaen, gyda chorff siâp dolffin.
* *Muraenosaurus*
* Gastropod gyda chragen ddeuglawr *mytilid* yn sownd ynddo yn ne Israel.

### Rhywogaethau tirol

* *Diplodocus* - dros 30 m, sauropod cyffredin ar ddiwedd y cyfnod Jwrasig.
* *Allosaurus* - un o ysglyfaethwr mwyaf y cyfnod.
* *Stegosaurus* - un o'r genera hawsaf i'w nabod.
* *Archaeopteryx*, aderyn cyntefig a esblygodd tua diwedd y cyfnod Jwrasig.

## Gweler hefyd

* Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea.
* Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig a'r Cretasaidd.

## Cyfeiriadau
# Canolbarth America

Canolbarth America|  |
| Enghraifft o: | isgyfandir, ardal ddiwylliannol  |
| Poblogaeth | 180,095,918  |
| Rhan o | Yr Amerig  |
| Yn cynnwys | Belîs, Costa Rica, El Salfador, Gwatemala, Hondwras, Nicaragwa, Panamâ, Y Caribî  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01tzh  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Canolbarth America**
Mae **Canolbarth America** yn rhanbarth ddaearyddol ar gyfandir yr Amerig sy'n gorwedd rhwng rhan ogleddol Gogledd America a De America. Mae'n gorwedd rhwng ffin ogleddol Gwatemala a ffin ogledd-orllewinol Colombia ac yn cynnwys tua 596,000 km² (230,000 milltir sgwâr) o dir. Mae'r tywydd yn drofaol ac mae'r rhanbarth yn dioddef corwyntoedd cryf weithiau.

Mae Canolbarth America yn cynnwys saith gwlad, o'r gogledd i'r de:

* Gwatemala
* Belîs
* Hondwras
* El Salfador
* Nicaragwa
* Costa Rica
* Panama

## Daearyddiaeth

Mae Canolbarth America yn rhanbarth fynyddig. Ceir nifer o losgfynyddoedd, yn cynnwys Tajumulco sy'n codi i 4210m (13,846'). Mae ei hardaloedd arfordirol yn ffrwythlon a thyfir nifer o gnydau, er enghraifft bananas, coffi a coco.
Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion o dras gymysg Ewropeiaidd a brodorol.

## Hanes

Cyn ymddangosiad yr Ewropeiaid cyntaf bu rhannau o Ganolbarth America yn gartref i wareiddiaid brodorol hynod, er enhgraifft penrhyn Yucatan. Syrthiodd y tir i feddiant Sbaen (ac eithrio Belîs ac ambell fan arall). Yn gynnar yn y 19g cafodd gwledydd y rhanbarth annibyniaeth ar Sbaen a ffurfiodd Costa Rica, El Salfador, Gwatemala, Hondwras a Nicaragwa Cynghrair Canolbarth America (neu 'Taleithiau Unedig Canolbarth America') (1823 - 1838). Yn 1960 ffurfiodd y gwledydd hyn Marchnad Gyffredin Canolbarth America.

Wiciadur
Chwiliwch am Canolbarth America
yn Wiciadur.