Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ynys Gored Goch

Ynys Gored Goch|  |
| Math | ynys, cored bysgod  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 30 troedfedd  |
| Cyfesurynnau | 53.2186°N 4.1809°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynys Gored Goch** yn ynys fechan yn Afon Menai, rhwng Pont Britannia a Phont Y Borth, yng ngogledd Cymru. Mae'r ynys yn rhan o blwyf Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn.

Am ei bod mor isel mae hi wastad mewn perygl o gael ei gorlifo gan y llanw uchel (fel mae'r llun yn dangos).

Mae'n cael ei henwi yn ôl yr hen gored a ddefnyddid yn yr Oesoedd Canol i ddal pysgod y môr.

Heb fod ymhell ohoni mae Pwll Ceris ac Ynys Welltog.

Ynys Gored Goch ar lanw uchel
# Ynysoedd y Gwylanod

Ynysoedd y Gwylanod| Math | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 4.87 ha  |
| Cyfesurynnau | 52.78767°N 4.694411°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynysoedd y Gwylanod**, sy'n cynnwys Ynys Gwylan-fawr ac Ynys Gwylan-fach oddi ar arfordir pen Llŷn, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Math o safle

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

## Cyffredinol

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
# Ynys Gwylan-fawr

Ynys Gwylan-fawr|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.78333°N 4.7°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan oddi ar arfordir Llŷn yng Ngwynedd yw **Ynys Gwylan-fawr**. Saif rhyw 2.5 km i'r de-ddwyrain o bentref Aberdaron a rhyw 1 km i'r de o Drwyn y Penrhyn. Saif ynys fechan arall, Ynys Gwylan-fach fymryn i'r de-orllewin o Ynys Gwylan-fawr.

Roedd y ddwy ynys yn perthyn i Ystad Plas Nanhoron, ac roedd yn arferiad gan y teulu gyfeirio'n ysmala at ddwy ynys Gwylan fel "the Empire overseas".

Nid oes neb yn byw ar yr ynys, sy'n warchodfa adar. Ceir nifer o rywogaethau o adar môr yn nythu yma, yn fwyaf arbennig y Pâl.

Ynysoedd Gwylan-fawr a Gwylan-fach, o Aberdaron
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wynedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ynys Gybi

Ynys Gybi|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Prifddinas | Caergybi  |
| Poblogaeth | 13,659  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ynysoedd Prydain  |
| Sir | Ynys Môn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 39.4 km²  |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.2833°N 4.6167°W  |
| Hyd | 12.3 cilometr  |
| Gwleidyddiaeth |
| Etholaeth y Senedd | Bangor Conwy Môn |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys oddi ar pen gogledd-orllewinol Ynys Môn yw **Ynys Gybi** (Saesneg: *Holy Island*). Ei harwynebedd yw tua 464 hectar neu 15.22 milltir sgwâr. Fe'i henwir ar ôl Sant Cybi, nawddsant Caergybi. Ceir nifer sylweddol o safleoedd hynafol ar yr ynys, yn feini hirion, siambrau claddau a chytiau'r Gwyddelod a safleoedd cysylltiedig â Christnogaeth gynnar ac olion Celtaidd. Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae gan Ynys Gybi boblogaeth o 13,659 ac roedd 11,431 (84%) o'r boblogaeth yn byw yng Nghaergybi ei hun.

## Daearyddiaeth

Y dref fwyaf ar yr ynys yw Caergybi, sy'n borthladd pwysig ers canrifoedd a lleoliad yr harbwr ar gyfer y llongau fferi i Iwerddon. Mynydd Twr (722 troedfedd, 220 m) yw bryn uchaf Ynys Gybi a gweddill Môn.

Ceir nifer o glogwynni ar hyd yr arfordir gorllewinol gydag ynysoedd bychain fel Ynys Lawd, gyda'i goleudy enwog, ac Ynys Arw. Cafwyd nifer o londdrylliadau dros y blynyddoedd. Mae tua 30 milltir o Lwybr Arfordirol Ynys Môn (sy'n 125 milltir o hyd) i'w gael o amgylch Ynys Gybi.

Gelwir y llain o fôr sy'n gwahanu Ynys Gybi a gweddill Môn yn Fae Cymyran, sy'n cynnwys y Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru a elwir yn Feddmanarch-Cymyran, ac a gofrestrwyd yn 1 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle.

Mynydd Twr yw pwynt uchaf Ynys Gybi a Môn
## Cludiant

Cysylltir Ynys Gybi â thir mawr Môn gan sarnau sy'n dwyn y briffordd A5/A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n cysylltu Caergybi â Chaer a Llundain, a phont wreiddiol yr hen ffordd doll (A5). Yn ogystal ceir Pontrhydybont, a groesir gan ffordd 'B' ac sy'n llawer llai.

O Gaergybi mae gwasanaethau fferi ar gael i Dún Laoghaire a Dulyn, yn Iwerddon.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Cadwraeth ar Ynys Gybi Archifwyd 2010-10-13 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ynys Môn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ynys yr Halen

Ynys yr Halen|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Cymuned Caergybi  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.3161°N 4.624°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys gerllaw Caergybi ar Ynys Gybi, ei hun yn ynys ger arfordir gogledd-orllewinol Ynys Môn, yw **Ynys yr Halen** (Saesneg: *Salt Island*). Mae cob yn ei chysylltu ag Ynys Gybi.

Oddi yma mae'r gwasanaethau fferi i Dún Laoghaire a Dulyn yn Iwerddon yn cychwyn. Nid oes mynediad cyhoeddus i'r ynys, ac eithrio i'r sawl sy'n teithio ar y fferi. Daw'r enw o ffatri ar yr ynys yn y 18g, oedd yn prosesu dŵr y môr i gynhyrchu halen. Caeodd y ffatri yn 1775.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ynys Môn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ynys Lochdyn

Ynys Lochdyn| Ynys Lochtyn o Ben-rhip |
| Math | ynys lanwol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Llangrannog  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.173°N 4.466°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan oddi ar arfordir Ceredigion yw **Ynys Lochdyn**, hefyd **Ynys Lochtyn**. Saif ym Mae Ceredigion gerllaw pentref Llangrannog.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Geredigion**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ynys Llanddwyn

Ynys Llanddwyn|  |
| Math | ynys lanwol  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ynys Môn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 0.3 km²  |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.1375°N 4.4125°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys lanw yng nghymuned Rhosyr ger Niwbwrch ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, yng ngogledd Cymru, yw **Ynys Llanddwyn**. Caiff ei gysylltu i'r tir mawr gyda sarn (neu rimyn o dir) pan fo'r llanw ar drai. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw.

## Eglwys y Santes Dwynwen

Cysylltir yr ynys fechan hon â'r Santes Dwynwen, nawddsant cariadon Cymru. Gellir cyrraedd gweddillion yr eglwys a gysegrir i Ddwynwen trwy ddilyn llwybr troed ar hyd yr ynys o'r sarn. Mae'r adfeilion yn perthyn i'r 16g ond credir bod eglwys hynafol ar y safle cyn hynny. Roedd yr eglwys hon yn rhan o ofalaeth Eglwys Gadeiriol Bangor a dyfodd yn gefnog gan fod cynifer o bererinion yn ymweld â'r ynys yn yr Oesoedd Canol. Ger yr eglwys mae Ffynnon Ddwynwen; credid fod symudiadau'r pysgod ynddi yn darogan y dyfodol i gariadon.

## Natur

Gellir cerdded i'r ynys dros y sarn tywod meddal pan fo'r llanw allan. Mae'n Warchodfa Natur. Ceir nifer o rywiogaethau o flodau gwyllt yno, yn cynnwys Pig yr Aran (Mynawyd y bugail). Ym mis Hydref mae nifer o adar i'w gweld ar yr ynys, gan gynnwys pibyddion coesgoch a phiod môr. Mae'r creigiau ar yr ynys yn perthyn i'r cyfnod cynambrian ac maent yn dros chwe chant miliwn mlwydd oed.

Ym mhen draw'r ynys mae rhes o fythynnod pysgotwyr a dau oleudy. Mae'r baeau bychain yn dywodlyd. Ceir nifer o ynysoedd llai o'i chwmpas; Ynys yr Adar yw'r fwyaf o'r rhain.

Ceir golygfeydd o'r ynys dros fryniau Eryri a'r Eifl i'r de a'r de-orllewin.

## Goleudai

Ar Ynys Llanddwyn cewch ddau dŵr, Twr Bach a Thwr Mawr. Yn 1819 gosodwyd colofn tua 40 troedfedd ar safle y Twr Bach fel Tirnod. Adeiladwyd glanfa fach fel cysgod i longau a oedd yn disgwyl llanw mawr i fynd trwy'r Bar am Gaernarfon. Ond roedd problem gyda'r golofn. Roedd hi'n rhy isel ac felly doedd llongau o bell methu â gweld y golofn. Felly codwyd colofn fwy ar graig o'r enw Craig Estyth. Roedd y greigen yn greigen fwy na'r creigiau eraill. Gwyn galchwyd y ddwy golofn ac ar Ddydd Calan 1846 goleuwyd lamp fawr ar ben y Twr Mawr i forwyr gael eu harwain i mewn i Abermenai yn y tywyllwch.

* Ynys Llanddwyn a'i goleudy yn y gaeaf
* Y lleiaf o'r ddau oleudy, yng nghanol haf
* Cadair y Cythraul, ar y tir mawr gerllaw'r Ynys.
* Y sarn sy'n cysylltu'r ynys (ar y dde) a'r tir mawr (ar y chwith).
* Machlud haul
* Clwyd, gyda'r goleudy yn y pellter
* Yr hen oleudy
* Bae
* Yr hen eglwys 'Eglwys Santes Dwynwen'; allan o *A tour in Wales* gan Thomas Pennant (1726-1798)

## Gweler hefyd

* Cwningar Niwbwrch - Ynys Llanddwyn (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)

## Cyfeiriadau
# Ynys Meibion

Ynys Meibion| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | cymuned Aberffraw  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.1878°N 4.5075°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan gerllaw arfordir gorllewinol Ynys Môn yw **Ynys Meibion**.

Saif ychydig i'r gorllewin o Aberffraw a gerllaw trac rasio ceir Tŷ Croes.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ynys Môn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ynys Moelfre

Ynys Moelfre|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ynys Môn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.3581°N 4.2276°W  |
| Cod OS | SH519868  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan, heb neb yn byw ynddo, oddi ar arfordir dwyreiniol Ynys Môn yw **Ynys Moelfre**. Mae'n gyferbyn â phenrhyn ger pentref Moelfre

Mae'n gorwedd yn isel yn y môr. Ei hyd yw tua 300m.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ynys Môn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ynysoedd y Moelrhoniaid

Ynysoedd y Moelrhoniaid|  |
| Math | ffurfiant craig, grŵp o ynysoedd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Cylch-y-Garn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.422°N 4.608°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Casgliad o ynysoedd creigiog yw **Ynysoedd y Moelrhoniaid** (Saesneg: *The Skerries*) (cyfeiriad grid SH268948). Mae'r ynysoedd yn mesur tua 17 hectar (42 erw) ac yn gorwedd tua 3 km (1.5 milltir) oddi ar Trwyn y Gadair yng ngogledd orllewin Ynys Môn. Mae'r ynysoedd yn berchen i Trinity House ers 1841 ac mae goleudy wedi sefyll ar yr ynysoedd ers 1717.

Mae'r ynysoedd yn nythfa bwysig i Fôr-wenoliaid y Gogledd, gyda bron i 4,000 o barau yn nythu yno yn 2017.

Daw tarddiad yr enw "Moelrhoniaid" o'r morloi sydd i'w gweld o amgylch yr ynysoedd tra bod yr enw Saesneg "Skerries" yn dod o'r gair Llychlyneg "sker" sy'n golygu ynys greigiog fechan.

Ceir y cofnod cyntaf am yr ynysoedd yn 1535 a nodir eu bod yn eiddo i Abaty Aberconwy cyn iddo gael ei ddiddymu yn ddiweddarach yn y flwyddyn honno. Dywedir fod esgobion Conwy yn arfer defnyddio'r ynys fel encil ac i bysgota. Nid oes olion archeolegol ar yr ynys o'r cyfnod hwn, ond ceir map cynnar a grëwyd gan William Williams yn 1734. Ymddengys bod tair rhan o'r Moelrhoniaid wedi cael enwau sy'n cyfeirio at amrywiol 'fannau gorffwys' yn amser yr esgobion. Enwyd bwlch deheuol yr ynys ganolog yn 'Gorffwyffa-bach' a'r ynysoedd canolog lle saif y goleudy a bwthyn ceidwad y bwi yn 'Pen Gorffwyffa-fawr'; enwir y rhan ogleddol fel 'Gor-fedd Llywelyn.

## Adar y Môr

Mae'r Moelrhoniaid yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd ei fod yn nythfa pwysig i Fôr-wenoliaid y Gogledd gyda bron i 4,000 o barau yn nythu ar yr ynysoedd yn 2016 sydd yn golygu ei fod y nythfa fwyaf o Fôr-wenoliaid y Gogledd yn Ynysoedd Prydain. Mae'r ynys hefyd yn gartref i Fôr-wennol gyffredin a'r Fôr-wennol wridog sydd llawer mwy prin. Yn ogystal a'r môr-wenoliaid, mae sawl rhiwiogaeth arall yn nythu ar yr ynysoedd gan gynnwys y Pâl, Gwylan y penwaig, Gwylan gefnddu fach a'r Wylan goesddu.

Mae wardeniaid yr RSPB yn edrych ar ôl y nythfa rhwng mis Mai ac Awst tra bod yr adar yn nythu.

## Goleudy Ynysoedd y Moelrhoniaid

Mae goleudy wedi sefyll ar yr ynysoedd ers 1717 wedi i William Trench sicrhau patent gan y Frenhines Anne i adeiladu goleudy am rent o £5 y flwyddyn. Bwriad Trench oedd i godi toll o geiniog ar pob llong a dwy geiniog ar pob tunnell o nwyddau oedd yn pasio'r Moelrhoniaid. Methodd Trench a sicrhau fod y llongau yn talu'r tollau a phan fu farw yn 1729 roedd wedi colli ei ffortiwn.

Erbyn i Trinity House brynu'r ynysoedd am £444,984 ym 1841 roedd y goleudy wedi newid o fod yn llosgi glo i fod yn llosgi olew. Ym 1927 newidiwyd y goleudy i fod yn oleudy trydan ac ym 1987 gadawodd y ceidwad llawn amser olaf wrth i'r goleudy ddod yn gwbwl awtomatig.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Goleudy Trinity House: Skerries Lighthouse
* (Saesneg) RSPB: The Skerries
# Pen Pyrod

Pen Pyrod|  |
| Math | penrhyn, ynys lanwol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Abertawe  |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 51.565°N 4.3253°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pen Pyrod o Rosili
Mae **Pen Pyrod** neu **Ynys Weryn** (Saesneg: *Worm's Head*) yn ymestyn i'r môr o ben deheuol Bae Rhosili, Penrhyn Gŵyr. Mae'n glogwyn garw a chreigiog y gellir ei gyrraedd pan fo'r llanw'n isel.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ddinas a Sir Abertawe**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Gŵyr

Gall yr enw lle **Gŵyr** gyfeirio at:

* Cwmwd Gŵyr - un o gymydau Cymru yn yr Oesoedd Canol
* Penrhyn Gŵyr - Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
* Teyrnas Gŵyr - un o deyrnasoedd cynnar Cymru
* Gŵyr (etholaeth seneddol)
* Gŵyr (etholaeth Cynulliad)
* Ysgol Gyfun Gŵyr - ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg cyntaf Abertawe
# Ynys Sili

Ynys Sili|  |
| Math | ynys lanwol, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Bro Morgannwg  |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Môr Hafren  |
| Cyfesurynnau | 51.395°N 3.1972°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys lanwol anghyfannedd yn agos at bentrefan Swanbridge, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ynys Sili**. Saif tua 400 llath oddi ar yr arfordir ym Môr Hafren, hanner ffordd rhwng Penarth a'r Barri. Mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Gellir cyrraedd yr ynys ar droed ar lanw isel ar hyd sarn.

* Rhan o'r sarn sy'n estyn o Swanbridge i'r ynys

Golygfa o Ynys Sili tuag at y tir mawr

## Gweler hefyd

* Ynys Sili (bryngaer)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fro Morgannwg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ynysoedd Tudwal

Ynysoedd Tudwal|  |
| Math | grŵp o ynysoedd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 52.8°N 4.4667°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynysoedd Tudwal o'r tir mawr
Grŵp o ddwy ynys ac ynys lanw yng ngogledd Cymru, i'r de o Abersoch ac arfordir deheuol Llŷn, Gwynedd, ym mhen gorllewinol Bae Tremadog, yw **Ynysoedd Tudwal**.

## Daearyddiaeth

Ceir dwy brif ynys:

* Ynys Tudwal Fawr (i'r gorllewin); prynwyd yr ynys gan y fforiwr Bear Grylls yn 2009.
* Ynys Tudwal Fach (i'r dwyrain); prynwyd gan yr awdures Carla Lane yn 1992.

Yn ogystal ceir cerrig isel yn y môr tua hanner milltir i'r de ddwyrain o Ynys Tudwal Fawr, a elwir **Carreg y Trai**.

Ar Ynys Tudwal Fawr ceir goleudy.

## Hanes

Ceir adfeilion hen briordy ar safle clas a gysylltir â Sant Tudwal ar yr ail ynys, Ynys Tudwal Fach.

## Cadwraeth a natur

Mae'r ynysoedd yn adnabyddus am eu morloi. Mae Porth Ceiriad, Porth Neigwl ac Ynysoedd Tudwal yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
# Ynys Welltog

Ynys Welltog| Math | ynys  |
| LL-Q9309 (cym)-RandomWilliams1908-Ynys Welltog (Q11048375).wav  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Afon Menai  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.222064°N 4.174697°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan yn Afon Menai gerllaw Porthaethwy, yn weddol agos i lan Ynys Môn ydy **Ynys Welltog**. Saif rhwng Ynys Dysilio ac Ynys Gored Goch.

Nid oes cofnod i neb fod yn byw ar yr ynys, sy'n cynnwys creigiau ac ychydig o goed isel. Yn 2003 a 2004 nythodd nifer o barau o'r Crëyr bach ar yr ynys yma, y tro cyntaf i'r rhywogaeth yma nythu yng ngogledd Cymru.

Ynys Welltog ger Porthaethwy
## Cyfeiriadau
# Ynys Tudwal Fach

Ynys Tudwal Fach|  |
| Math | bryn, copa  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd  |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 36.3 metr  |
| Cyfesurynnau | 52.80572°N 4.46355°W  |
| Cod OS | SH3403925977  |
| Amlygrwydd | 36.3 metr  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Bryn a chopa yng Ngwynedd yw **Ynys Tudwal Fach**. Uchder y copa o lefel y môr ydy 36.3 metr (119 tr) a'r amlygrwydd topograffig yw 36.3 metr (119.1 tr). Mae'n un o dros 2,600 o fryniau a mynyddoedd sy'n cael eu cydnabod yn swyddogol yng Nghymru.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n 'Tump'. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

## Gweler Hefyd

Dyma restr o fryniau a mynyddoedd eraill o fewn 5 cilometr i Ynys Tudwal Fach

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Enw
 | Math
 | Uchder uwch na lefel y môr (Metr)
 | Delwedd
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Pen y Gaer
 | bryn copa
 | 83 metr
 |  |
| Ynys Tudwal Fawr
 | bryn copa
 | 43.2 metr
 |  |
| Ynys Tudwal Fach
 | bryn copa
 | 36.3 metr
 |  |
| Bryn Llanengan
 | bryn copa
 | 66 metr
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Arwyddair

Arwyddair|  |
| Math | ymadrodd, ymadrodd, gwaith, testun  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 15168  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gair cyswyn neu ymadrodd sy'n crynhoi delwedd neu bwrpas yw **arwyddair**. Yn aml fe'i argraffir ar bais arfau teulu bonheddig, ysgol neu dref neu gwmni neu ryw sefydliad arall fel rhan o'u delwedd gyhoeddus.

## Enghreifftiau

* 'A ddioddefws a orfu' (Morgannwg Ganol / yr hen Sir Forgannwg)
* 'Byd gwyn fydd byd a gano' (arwyddair Eisteddfod Ryngwladol Llangollen)
* 'Cardarn pob cyfiawn' (Gorllewin Morgannwg)
* 'Cadernid Gwynedd' (Gwynedd / yr hen Sir Gaernarfon)
* 'Cymru am byth' (Cymru)
* 'Duw â digon' (yr hen Sir Ddinbych)
* 'Ewch yn uwch' (yr hen Sir Faesyfed)
* 'Ex unitate vires' (*O'r undod cryfder*) (Sir Benfro)
* 'Gair Duw goreu dysg' (yr hen Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan)
* 'Goleuni y bywyd' (Eglwys Bresbyteraidd Cymru)
* 'Golud gwlad rhyddid' (Ceredigion)
* 'Gorau dawn deall' (Prifysgol Bangor)
* 'Gorau tarian cyfiawnder' (yr hen Sir y Fflint)
* 'Goreu awen gwirionedd' (Prifysgol Cymru)
* 'Gweddw crefft heb ei dawn' (Prifysgol Abertawe)
* 'Gwirionedd undod a chytgord' (Prifysgol Caerdydd)
* 'Môn mam Cymru' (Ynys Môn)
* 'Mynna ddysg yn dy iaith' (Coleg Cymraeg Cenedlaethol)
* 'Nerth gwlad ei gwybodau' (Prifysgol Caerdydd)
* 'Nid byd, byd heb wybodaeth' (Prifysgol Aberystwyth)
* 'Powys paradwys Cymru' (Powys)
* 'Rhyddid gwerin ffyniant gwlad' (Dyfed / yr hen Sir Gaerfyrddin)
* 'Tarian cyfiawnder Duw' (Clwyd)
* 'Tra mor tra Meirion' (yr hen Sir Feirionnydd)
* 'Undeb a rhyddid' (Blaenau Gwent)
* 'Undeb hedd llwyddiant' (yr hen Sir Frycheiniog)
* 'Utrique fidelis' (*Ffyddlon i'r ddau*) (yr hen Sir Fynwy)
* 'Y ddinas a'r fro' (De Morgannwg)
* 'Y ddraig goch ddyry cychwyn' (Dinas Caerdydd)

Wiciadur
Chwiliwch am arwyddair
yn Wiciadur.
# Dyddiad sefydlu

Y dyddiad a honnir gan sefydliad iddo gychwyn arni yw **dyddiad sefydlu**. Yn aml nid oes diwrnod penodol, ac felly mae pob sefydliad yn diffinio ei ddyddiad ei hun.

## Gweler hefyd

* Dod i rym

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **sefydliad** neu **astudiaethau sefydliadau**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 1872

18g - **19g** - 20g

1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au

1867 1868 1869 1870 1871 - **1872** - 1873 1874 1875 1876 1877

---

## Digwyddiadau

* 5 Ionawr - Trychineb Glofa Coed-duon: 5 o bobol yn colli ei bywydau
* 12 Ionawr - Coroni Yohannes IV, ymerawdwr Ethiopia, yn Axum
* 4 Mai - Brwydro Orokieta yng Ngwlad y Basg
* 5 Tachwedd - Etholiad arlywyddol yn Unol Daleithiau America; Ulysses S. Grant yw'r enillwr.
* 29 Tachwedd - Dechreuad y Rhyfel Modoc yn America
* Sefydlu Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth

Thomas Charles Edwards, sylfaenydd Coleg Prifysgol Cymru
## Genedigaethau

* 7 Mawrth - Piet Mondrian, arlunydd (m. 1944)
* 18 Mai - Bertrand Russell, athronydd (m. 1970)
* 1 Gorffennaf - Louis Blériot, awyrennwr (m. 1936)
* 4 Gorffennaf - Calvin Coolidge, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1933)
* 3 Awst - Haakon VII, brenin Norwy (m. 1957)
* 8 Hydref - John Cowper Powys, nofelydd (m. 1963)
* 27 Hydref - Emily Post, awdures (m. 1960)

## Marwolaethau

Mary Anne Disraeli, ganwyd yng Nghaerdydd
* 21 Ionawr - Franz Grillparzer, dramodydd, 81
* 10 Mawrth - Giuseppe Mazzini, gwladgarwr Eidalaidd, 66
* 2 Ebrill - Samuel Morse, difeisiwr, 80
* 3 Awst - William Davies Evans, chwaraewr gwyddbwyll, 82
* 18 Awst - Evan Jones, cenhadwr, 84
* 18 Medi - Siarl XV, brenin Sweden a Norwy, 46
* 16 Hydref - David Lewis, gwleidydd, tua 75
* 22 Hydref - János Arany, llenor, 65
* 23 Hydref - Theophile Gautier, bardd, 61
* 15 Rhagfyr - Mary Anne Disraeli, gwraig Benjamin Disraeli, 80

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Machado de Assis - *Ressurreição*
* Richard Doddridge Blackmore - *The Maid of Sker (Y Ferch o'r Sger)*
* Thomas Hardy - *Under the Greenwood Tree*
* Thomas Thomas - *Hynodion Hen Bregethwyr Cymru*

### Drama

* August Strindberg - *Mäster Olof*
* Ivan Turgenev - *Месяц в деревне, Mesiats v derevne*

### Cerddoriaeth

* Georges Bizet - *L'Arlésienne*
* Edvard Grieg - *Concerto Piano*

## Cyfeiriadau
# Prifysgol gyhoeddus

Y Llannerch Goffa, yng nghanol campws Prifysgol Califfornia, Berkeley
Prifysgol a delir amdano gydag arian cyhoeddus a ddarperir gan lywodraeth genedlaethol neu is-genedlaethol ydy **prifysgol gyhoeddus**. Y gwrthwyneb i'r math hwn o brifysgol yw prifysgolion preifat. Weithiau gellir ystyried prifysgol genedlaethol yn brifysgol gyhoeddus, yn dibynnu yn ôl yr ardal. Mewn rhai ardaloedd o'r byd, mae rhai sefydliadau cyhoeddus blaenllaw yn ganolfannau ymchwil hynod ddylanwadol; cânt eu rhestru ymysg y THES - QS World University Rankings a'r Academic Ranking of World Universities.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*