Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Diwydiant haearn Cymru

Gwaith Haearn Cyfarthfa ym 1894
Gellir olrhain hanes **diwydiant haearn Cymru** i ddechreuadau Oes yr Haearn yng Nghymru, oddeutu 650 CC., dyddiad y celfi haearn cyntaf i'w darganfod yng Nghymru, yn Llyn Fawr ym mhen draw Cwm Rhondda, lle roedd nifer o eitemau wedi eu taflu i'r llyn fel offrymau i'r duwiau. Efydd oedd y rhan fwyaf, ond roedd tri o haearn, cleddyf, pen gwaywffon a chryman. Credir fod y cleddyf wedi ei fewnforio, ond mae'r cryman o wneuthuriad lleol, ac yn efelychiad o fath lleol wedi ei wneud o efydd.

Datblygwyd y ffwrnais chwyth yn y 16g, yn defnyddio siarcol yn bennaf i gynhyrchu haearn. Ceir cerdd Gymraeg o ail hanner y ganrif hon yn gofidio fod coed cwm Cynon wedi eu torri ar gyfer siarcol. Dechreuwyd cynhyrchu haearn yn y Bers yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn 1670, ac yn y Bers y dechreuwyd defnyddio golosg yn hyrach na siarcol i'r ffwrneisi ym 1721.

Dechreuodd y Chwyldro Diwydiannol yn ail hanner y 18g, ac ystyrir mai Cymru oedd yn ail wlad (ar ôl Lloegr) i'w heffeithio gan y chwyldro yma. Y diwydiant haearn oedd y diwydiant pwysicaf yn nyddiau cynnar y chwyldro diwydiannol yng Nghymru. Mewn rhai o gymoedd de Cymru, roedd cyflenwad o fwyn haearn, calchfaen a glo, cyfuniad oedd yn eu gwneud yn ddelfrydol ar gyfer cynhyrchu haearn.

Yr ardal o gwmpas Merthyr Tudful oedd yr ardal lle cynhyrchid mwyaf o haearn, gyda phedair gwaith haearn mawr yma: Dowlais, Cyfarthfa, Penydarren a Plymouth. Sefydlwyd gweithfeydd Dowlais yn 1759, gyda Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson ymysg y partneriaid gwreiddiol. Sefydlwyd gweithfeydd Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon. Yn ddiweddarach daeth yn eiddo teulu Crawshay, a thyfodd yn fawr dan Richard Crawshay a'i ŵyr William Crawshay II. Sefydlwyd gweithfeydd Penydarren yn 1784 gan y brodyr Samuel, Thomas a Jeremiah Homfray. Yn y gogledd-ddwyrain, sefydlodd John Wilkinson ei waith haearn yn y Bers yn 1761, a bu ef yn gyfrifol am nifer o ddatblygiadau newydd.

Erbyn 1840, roedd 26 o weithfeydd yn yr ardal rhwng Hirwaun a Phont-y-pŵl yn cynhyrchu 36.2% o haearn crai Prydain. Roedd tua 30% o'r haearn yma yn cael ei gynhyrchu gan y pedair gwaith haearn mawr ym Merthyr. Dowlais oedd y gwaith haearn mwyaf yn y byd yr adeg honno. Roedd hefyd weithfeydd haearn yng ngogledd-ddwyrain Cymru, yn arbennig gweithfeydd haearn y Bers a Brymbo. Erbyn diwedd y 19g, roedd dur wedi disodli haearn i raddau helaeth.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Economi ranbarthol Cymru

Siart cylch yn dangos arwynebedd tir amaethyddol yng Nghymru
Oherwydd tirwedd nodweddiadol Cymru, defnyddir tua 80% ohoni ar gyfer amaethyddiaeth; mae rhyw ddeng mil ar hugain o ffermydd ar draws y wlad. Ar y cyfan, tir mynyddig gydag ucheldiroedd bugeiliol sydd yn y gogledd, y canolbarth a'r gorllewin. Yn y de-ddwyrain y mae diwydiant wedi'i ganoli, yn bennaf o gwmpas dinasoedd Caerdydd, Abertawe a Chasnewydd. Ers y Chwyldro Diwydiannol, mae'r farchnad lafur wedi mudo'n raddol i ardaloedd diwydiannol ac felly mae poblogaeth y wlad wedi'i chanoli yn yr ardaloedd dinesig. Lleolir y diwydiant pysgota ar hyd Môr Hafren.

## Economïau yn ôl ardal

### Abertawe

*Prif: Economi Abertawe*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

### Caerdydd

*Prif: Economi Caerdydd*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

### Casnewydd

*Prif: Economi Casnewydd*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Daearyddiaeth Cymru
* Rhaniad Gogledd-De yng Nghymru
# Economi Abertawe

Canolfan economaidd De Orllewin Cymru yw Abertawe. Yn debyg i economïau Caerdydd a Chasnewydd, y ddwy ddinas arall yn Ne Cymru, diwydiant trwm oedd sail hanesyddol economi Abertawe ond bellach canolbwyntir ar y sector gwasanaethau.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ddinas a Sir Abertawe**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Economi Caerdydd

Fel prifddinas Cymru, **economi Caerdydd** yw'r brif fan am dwf economi Cymru. Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar Goridor yr M4, ac mae ei heconomi a'i hardaloedd cyfagos yn cyfrif am bron 20% o CMC Cymru. Yn y 19g, allforio glo a chynhyrchu dur oedd seiliau economi Caerdydd, gyda phorth y brifddinas yn allforio mwy o lo na Llundain a Lerpwl. Heddiw, mae'r ddinas yn dibynnu ar sectorau adwerthu, gwasanaethau ariannol, y cyfryngau, a thwristiaeth, ac wedi bod yn lleoliad i adfywiad ers hwyr yr 20g yn enwedig yng nghanol dinas Caerdydd a Bae Caerdydd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gaerdydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Economi Casnewydd

Dociau Casnewydd yn 2010
Yn hanesyddol diwydiant trwm, yn enwedig cynhyrchu dur, oedd sail **economi Casnewydd**. Tyfodd y dref yn gyflym yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, ac erbyn hanner cyntaf y 19g Casnewydd oedd brif dref y De gyda mwy o gyfoeth na Chaerdydd ac Abertawe gyda'i gilydd. Ar ôl eu gorffen, Dociau'r Hen Dref oedd y dociau mwyaf yn Ewrop yn anterth y diwydiant llongau. Yn y cyfnod ôl-ddiwydiannol mae'r ddinas wedi teimlo ergydion cau a lleihau'r gweithlu mewn gweithfeydd diwydiannol.

Heddiw saif Casnewydd ar Goridor yr M4, rhwng prifddinas Cymru, Caerdydd, a Bryste yn Lloegr. Ym mlynyddoedd diweddar mae'r ddinas wedi buddsoddi'n uchel mewn sectorau economaidd modern, yn bennaf diwydiannau gwasanaethau ac uwch-dechnoleg. Yn y degawd diwethaf bu mwy na £3 biliwn o fuddsoddiad preifat a chrewyd dros 10 000 o swyddi. Mae Casnewydd ymhlith y pum lleoliad uchaf o ran sefydlu busnesau yn y Deyrnas Unedig.

Casnewydd fydd yn cynnal Cwpan Ryder 2010 ar gwrs golff y Celtic Manor. Ystyrid y fydd hyn yn hwb i economi Casnewydd a Chymru i gyd, yn enwedig y diwydiant twristiaeth; rhagwelir y bydd y gystadleuaeth golff yn denu 30 000 o ymwelwyr ychwanegol i Gymru. Yn ôl gwefan swyddogol y gystadleuaeth, "amcangyfrifir bod cynnal y digwyddiad yng Nghymru (gwerth) dros £40m mewn mewnlif arian uniongyrchol, gyda chyfanswm effaith gwariant o £67m o bosibl".

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Cyngor Dinas Casnewydd – Busnes Archifwyd 2008-10-17 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Cyngor Dinas Casnewydd – Ailddatblygiad Canol y Ddinas Archifwyd 2008-09-20 yn y Peiriant Wayback
# Awdurdod Cyllid Cymru

Awdurdod Cyllid Cymru
*Welsh Revenue Authority*|  |
| Gorolwg Adran llywodraeth anweinidogol |
| Ffurfiwyd | 1 Hydref 2017 (2017-10-01) |
| Awdurdodaeth |  Cymru |
| Gweithwyr | 80 (2022) |
| Gweinidog cyfrifol | * Rebecca Evans, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid
 |
| Swyddogion Adran llywodraeth anweinidogol | * Rebecca Godfrey, Prif Weithredwr
* Ruth Glazzard, Cadeirydd
* Jocelyn Davies, Is-gadeirydd
 |
| Dogfen allweddol | * Deddf Cymru 2014 & Deddf Cymru 2017
 |
| Gwefan | llyw.cymru/awdurdod-cyllid-cymru |

Corff cyhoeddus yw **Awdurdod Cyllid Cymru** (Saesneg: *Welsh Revenue Authority*), sy'n gyfrifol am gasglu trethi datganoledig Cymru. Sefydlwyd y pwerau ar gyfer creu trefniant i gasglu trethi datganoledig yn Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016.

Mae gan y corff swyddfeydd ym Mhar Busnes Rhydycar (Merthyr Tufdul) ac adeilad Parc Cathays 2 (Caerdydd). Cafodd aelodau bwrdd yr awdurdod eu penodi yn Haf 2017 a cyfarfu'r awdurdod am y tro cyntaf ar 18 Hydref 2017. Daeth yr awdurdod yn gwbl weithredol yn Ebrill 2018, ac o'r dyddiad hwn roedd Cymru'n casglu peth o'i threthi am y tro cyntaf ers 800 mlynedd. Mae'r corff yn gyfrifol am gasglu Treth Trafodiadau Tir a'r Dreth Gwarediadau Tirlenwi a threth incwm (Cyfradd Treth Incwm Cymru (CTIC)) ers 2019.

Penodwyd Kathryn Bishop yn gadeirydd gyntaf yr awdurdod ar 20 Chwefror 2017 yn dilyn pleidlais gan Bwyllgor y Cynulliad, y tro cyntaf i wrandawiad gael ei gynnal cyn penodiad Gweinidogol. Penodwyd Dyfed Edwards, cyn-arweinydd Cyngor Gwynedd, fel is-gadeirydd yn Medi 2018.

## Cyfrifoldebau

Mark Drakeford yn esbonio'r drefn newydd yn 2017
Yn ogystal â chasglu trethi, mae'r Awdurdod yn gwneud y canlynol:

* darparu gwybodaeth, cyngor a chymorth ynghylch y trethi i’r trethdalwyr
* datrys cwynion ac anghydfodau
* hyrwyddo cydymffurfiaeth â’r trethi
* lleihau achosion o efadu ac osgoi trethi
* cefnogi datblygiad polisi Llywodraeth Cymru ar drethi

## Trethi datganoledig

Mae Deddfau Cymru 2014 a 2017 yn datganoli y trethi canlynol i'r Cynulliad Cenedlaethol:

* Ardrethi Annomestig (trethi busnes) - o 1 Ebrill 2015
* Treth Trafodiadau Tir - o 1 Ebrill 2018
* Treth Tirlenwi - o 1 Ebrill 2018
* Treth Incwm (rhannol) - o 1 Ebrill 2019

Y ddeddfwriaeth perthnasol sy'n llywodraeth Awdurdod Cyllid Cymru a trethi Cymru yw:

* Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) (2016)
* Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017
* Deddf Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cymru) 2017

## Prif weithredwyr

| Cyfnod
 | Enw
 | Nodiadau
 |
| --- | --- | --- |
| 2017 – Ebrill 2025
 | Dyfed Alsop
 | Gadawodd ACC ym mis Ebrill 2025 i ymgymryd â swydd newydd fel Prif Swyddog Gweithredu a Dirprwy Brif Weithredwr Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU (UKHSA)
 |
| Mai 2025–
 | Rebecca Godfrey
 | Yn rhan o'r tîm a sefydlodd ACC, yn gyntaf fel Prif Swyddog Strategaeth ac yna Prif Swyddog Gweithredu ACC. Daeth yn Brif Weithredwr Dros Dro ym Mai 2025 ac fe'i penodwyd i'r swydd yn barhaol yn Nhachwedd 2025.
 |

## Cyfeiriadau
# Archwilydd Cyffredinol Cymru

Archwilydd Cyffredinol Cymru| Enghraifft o: | awdurdod statudol  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |

**Archwilydd Cyffredinol Cymru** yw'r swyddog cyhoeddus sy'n gyfrifol am Swyddfa Archwilio Cymru, y corff sy'n gyfrifol am archwilio Llywodraeth Cymru, ei gyrff cyhoeddus, cyrff y Gwasanaeth Iechyd Gwladol a llywodraeth leol yng Nghymru. Mae Archwilydd Cyffredinol Cymru yn gyfrifol am archwilio dros £20 biliwn o arian y trethdalwyr bob blwyddyn.

Mae'n benodiad statudol wedi ei wneud gan Ei Mawrhydi'r Frenhines, yn unol â threfniadau Atodlen 8 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

Yr Archwilydd Cyffredinol cyntaf i Gymru oedd Jeremy Colman, a fe'i hapwyntiwyd ar 1 Ebrill 2005 am dymor o 5 mlynedd a ymestynnwyd yn 2009 am dair blynedd yn ychwanegol. Ymddiswyddodd Colman ar 3 Chwefror 2010 ar ôl ymchwiliad mewnol yn Swyddfa Archwilio Cymru ac yn ddiweddarach plediodd yn euog i fod a delweddau anweddus o blant yn ei feddiant.

Apwyntiwyd Gillian Body yn Archwilydd Cyffredinol dros dro ar 10 Chwefror 2010 cyn apwyntiad Huw Vaughan Thomas ar 1 Hydref 2010.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Swyddfa Archwilio Cymru

Archwilio Cymru
English: *Audit Wales*|  |
| Math | Corff cyhoeddus annibynnol |
| Lle a wasanaethir  | Cymru |
| Prif Weithredwr ac Archwilydd Cyffredinol | Adrian Crompton |
| Rhiant-sefydliad | Archwilydd Cyffredinol Cymru |
| Staff | 269 |
| Gwefan |  |

Sefydlwyd **Swyddfa Archwilio Cymru** (Saesneg: *Wales Audit Office*) gan Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar 1 Ebrill 2005 er mwyn arolygu y modd y mae cyrff cyhoeddus yn gweithio yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys sectorau llywodraeth leol (ac eithrio y rhai hynny sydd wedi eu neilltuo i lywodraeth y Deyrnas Unedig), Cynulliad Cenedlaethol Cymru a GIG Cymru. Pennaeth y Swyddfa yw Archwilydd Cyffredinol Cymru sy'n cael ei benodi am dymor nid hirach nac wyth mlynedd. Lleolir y pencadlys yn Heol y Gadeirlan, Caerdydd.

Caiff yr Archwilydd Cyffredinol archwilio rhai cyrff yn uniongyrchol, megis Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Yn achos llywodraeth leol mae'n apwyntio archwilwyr i wneud hyn, fel y gwnaethpwyd yn 2009 yn achos Cyngor Sir Ynys Môn.

Yn ôl y Swyddfa, ei gwaith yw "hyrwyddo gwelliant, fel bod pobl Cymru yn medru cael budd o wasanaethau cyhoeddus atebol, wedi eu rheoli'n dda, sy'n cynnig y gwerth gorau posibl am arian".

Diffinnir meysydd archwilio a chyfrifoldebau'r Swyddfa yn yr adroddiad *Rheoleiddio ac Arolygu Gwasanaethau Cyhoeddus yng Nghymru*, a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Canolfan Llywodraethiant Cymru

Canolfan Llywodraethiant Cymru| Lleoliad y Ganolfan: yr adeilad coch hynafol (y Pierhead) |
| Enghraifft o: | melin drafod, canolfan ymchwil  |
| Rhan o | Prifysgol Caerdydd  |
| Dechrau/Sefydlu | 1999  |
| Prif weithredwr | Richard Wyn Jones  |
| Pencadlys | Bae Caerdydd  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |

Mae **Canolfan Llywodraethu Cymru** (WGC) (Saesneg: Wales Governance Centre) yn ganolfan ymchwil a melin drafod (*think tank*) yng Nghaerdydd, Cymru, sy’n gweithredu gyda nawdd a chymorth Ysgol y Gyfraith a Gwleidyddiaeth Prifysgol Caerdydd. Mae'n arbenigo mewn ymchwil i gyfraith, gwleidyddiaeth, llywodraeth ac economi wleidyddol Cymru, yn ogystal â llywodraethu tiriogaethol ehangach. y DU ac Ewrop. Fe'i sefydlwyd yn 1999, pan grewyd Senedd Cymru a’i sefydliadau datganoledig cysylltiedig, er mwyn dod i ddeall, a chyhoeddi gwybodaeth am y dull newydd hwn (datganoli) o lywodraethu.

Fe'i hyrwyddwyd yn wreiddiol gan Barry Jones ym 1999. Yn dilyn partneriaeth gyda Senedd Cymru, mae'r uned wedi symud i swyddfeydd yn Adeilad Pierhead, Bae Caerdydd. Ymhlith yr academyddion eraill sy'n gysylltiedig a'r Ganolfan y mae'r Athro Roger Awan-Scully a'r Athro Laura McAllister.

Yn ystod ein degawd cyntaf, cynhalion ni nifer o ddigwyddiadau a chyfrannu at ymchwil i Gymru ddatganoledig. Yn 2009, penodwyd y cyfarwyddwr presennol, Yr Athro Richard Wyn Jones, i ddatblygu ei gwaith ymhellach. Mae'r uned yn cynnal amrywiaeth o ymchwil, digwyddiadau a phrosiectau ynghylch themâu gwleidyddol, cyfansoddiadol a pholisi yng Nghymru. Mae hefyd yn cynorthwyo myfyrwyr doethuriaeth cofrestredig, yn cynnig cyrsiau amser llawn a rhan-amser i ôl-raddedigion ac yn croesawu myfyrwyr ac ysgolheigion o sefydliadau ledled y Deyrnas Gyfunol a gweddill y byd.

## Cyhoeddiadau

Mae'r uned yn cyhoeddi ei hadroddiadau'n eitha cyson. Yn eu plith y mae'r adroddiad llawnaf ar fantolen Cymru, a wnaed gan ei hadran ddadansoddi, sef *Wales’ Fiscal FutureA path to sustainability?* a olygai bod mantolen Cymru bellach ar gael. Nodir yn yr adroddiad mai'r diffyg rhwng y refeniw a godir yng Nghymru a'r gwario cyhoeddus yw £13.5 biliwn; nodir hefyd mai refeniw trethiant yw'r drwg, a'r rheswm am hynny yw cyflogau isel.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Sefydliad Llywodraethiant Cymru (Cymraeg a Saesneg)
* Twitter @WalesGovernance (Cymraeg a Saesneg)
# BBC Radio Wales

|  |
| --- |
| **BBC Radio Wales** |
|  |
| Ardal Ddarlledu | Cymru |
| Arwyddair | The Sound of Today's Wales |
| Dyddiad Cychwyn | 12 Tachwedd 1978 |
| Tonfedd | FM: amryw MW: 657 a 882 kHz DAB Freeview: 719 (yng Nghymru) Freesat: 714 Sky Digital: 0117 (y DU), Virgin Media: 931 |
| Pencadlys | Caerdydd |
| Perchennog
 | BBC BBC Cymru
 |
| Webcast | WMA |
| Gwefan | www.bbc.co.uk/wales/radiowales |
| Fformat | Newyddion, Cerddoriaeth, Chwaraeon, Adloniant |
| Canran cynulleidfa | 8.3%
 |

Canolfan Ddarlledu Newydd BBC Cymru Wales
Gorsaf radio genedlaethol y BBC sy'n darlledu trwy gyfrwng y Saesneg yw **BBC Radio Wales**.

Dechreuodd ddarlledu ar draws Cymru ar 12 Tachwedd 1978, ar ôl i Radio 4 Wales (y Welsh Home Service gynt) gau wrth i BBC Radio 4 droi'n rhwydwaith genedlaethol gan symud o'r donfedd ganol i'r donfedd hir.

Ers Awst 2022 golygydd yr orsaf yw Carolyn Hitt.

Cartref presennol yr orsaf yw Sgwâr Canolog yng Nghaerdydd a dechreuodd darlledu oddi yno yn 2020.

## Cyflwynwyr

* Derek Brockway (*Radio Wales Weather*, *Weatherman Walking*)
* Jason Camilleri (*Mixing It*)
* Phil Carradice (*The Past Master*)
* Shân Cothi (Nos Sul)
* Sarah Dickins (*Good Morning Wales*)
* Melanie Doel (*Country Focus*)
* Louise Elliott (Weekday mid-mornings)
* Charlotte Evans (*Look Up Your Genes*)
* Felicity Evans (*Good Evening Wales*)
* Richard Evans (*Radio Wales Phone-in*)
* Steffan Garrero (*Radio Wales Sport*, *The Back Page*)
* Rhod Gilbert (Saturday mornings)
* Dewi Griffiths (*A String of Pearls*)
* Patrick Hannan (*Called to Order*, *Something Else*)
* Frank Hennessy (*Celtic Heartbeat*, *I'll Show You Mine*)
* Oliver Hides (*Good Evening Wales*)
* Beverley Humphreys (*Showtime*)
* Rhun ap Iorwerth (*Good Morning Wales*)
* Roy Jenkins (*All Things Considered*)
* Peter Johnson (*Good Morning Wales*)
* Aled Jones (Dydd Sul - amser cinio)
* Ruth Jones (*Ruth Jones's Sunday Brunch*)
* Gareth Lewis (*Scrum V Radio*)
* Owen Money (*Money for Nothing*)
* Chris Needs (Noson yr wythnos)
* Roy Noble (Prynhawn yr wythnos)
* Jamie Owen (Bore yr wythnos)
* Mal Pope (*The Evening Show*, weekend early mornings)
* Bethan Rhys Roberts (*Good Morning Wales*)
* Nick Servini (*Wales@Work*)
* Nicola Heywood Thomas (*Radio Wales Arts Show*)
* Alan Thompson (*The Evening Show*)
* Adam Walton (*Mousemat*, *The Science Cafe* and Sunday nights)
* Cat Whiteaway (*Look Up Your Genes*)
* Huw Williams (*Platform Shoes*)

### Darllenwyr newyddion/Cyhoeddwyr

* Sian Evans
* Mari Griffith
* Kim Marks
* Geraint Wyn Pickard
* Paul Woodham
* David Woodward

### Cyflwynwyr Tywydd

* Branwen Gwyn
* Behnaz Akhgar
* Tanwen Cray
* Derek Brockway
* Sabrina Lee
* Alex Humphreys

## Gweler hefyd

* BBC Radio Cymru
* Radio yng Nghymru

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) BBC Radio Wales

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **radio**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 13 Mai

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Mai
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  | 01 | 02 | 03
 |
| 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10
 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17
 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24
 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**13 Mai** yw'r cant trideg trydydd (133ydd) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (134ydd mewn blynyddoedd naid). Mae 232 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1568 - Brwydr Langside rhwng Mari I, brenhines yr Alban, a'i hanner brawd, James Stewart, Iarll Moray.
* 1839 - Ymosodiad cyntaf Merched Beca, gwrthryfel gwerinol yn erbyn y tollau drud.
* 1967 - Dr Zakir Husain yn dod yn Arlywydd India.

## Genedigaethau

Stevie Wonder
Iwan Rheon
Alexander Rybak
* 1655 - Pab Innocentius XIII (m. 1724)
* 1717 - Maria Theresa o Awstria (m. 1780)
* 1792 - Pab Pïws IX (m. 1878)
* 1840 - Alphonse Daudet, nofelydd (m. 1897)
* 1857 - Ronald Ross, meddyg (m. 1932)
* 1867 - Syr Frank Brangwyn, arlunydd (m. 1956)
* 1882 - Georges Braque, arlunydd (m. 1963)
* 1888 - Inge Lehmann, gwyddonydd (m. 1993)
* 1907 - Fonesig Daphne du Maurier, nofelydd (m. 1989)
* 1911 - Anita Blum-Paulmichl, arlunydd (m. 1981)
* 1913
	+ Margarita Bertheau, arlunydd (m. 1975)
	+ Taisia Afonina, arlunydd (m. 1994)
* 1914 - Joe Louis, paffiwr (m. 1981)
* 1922 - Beatrice Arthur, actores (m. 2009)
* 1926 - Mayja Dmitrievna Kovesjnikova, arlunydd (m. 2013)
* 1937 - Trevor Baylis, dyfeisydd (m. 2018)
* 1938 - Giuliano Amato, gwleidydd, Prif Weinidog yr Eidal
* 1939 - Harvey Keitel, actor
* 1940 - Bruce Chatwin, nofelydd (m. 1989)
* 1946 - Tim Pigott-Smith, actor (m. 2017)
* 1950 - Stevie Wonder, canwr a cherddor
* 1954 - Hideki Maeda, pêl-droediwr
* 1963 - Andrea Leadsom, gwleidydd
* 1964 - Stephen Colbert, ddychanwr gwleidyddol
* 1968 - Scott Morrison, Prif Weinidog Awstralia
* 1985 - Iwan Rheon, actor
* 1986
	+ Robert Pattinson, actor a cherddor
	+ Alexander Rybak, canwr a chyfansoddwr
* 1987 - Marianne Vos, seiclwraig

## Marwolaethau

Doris Day
* 1835 - John Nash, pensaer, 83
* 1930 - Fridtjof Nansen, fforiwr, gwyddonydd a diplomydd, 68
* 1945 - Elly Abeking, arlunydd, 69
* 1961 - Gary Cooper, actor, 60
* 1988 - Chet Baker, utganwr jazz, 58
* 2013 - Lilo Ramdohr, arlunydd, 99
* 2017 - John Cygan, actor, 63
* 2018
	+ Glenn Branca, cyfansoddwr, 69
	+ Margot Kidder, actores, 69
	+ Gareth Powell Williams, chwaraewr rygbi'r undeb, 63
* 2019
	+ Doris Day, actores a chantores, 97
	+ Mari Griffith, darlledwraig, cantores a nofelydd, 79
* 2022 - Teresa Berganza, mezzo-soprano, 89
* 2023 - Sibylle Lewitscharoff, awdures, 69

## Gwyliau a chadwraethau

## Cyfeiriadau
# Larnog

Larnog|  |
| Math | pentref  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1839
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Sili a Larnog  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.4069°N 3.1722°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Etholaeth y Senedd | Caerdydd Penarth |
| Etholaeth y DU | Stephen Doughty (Llafur) |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pentref bach yng nghymuned Sili a Larnog, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Larnog** (Saesneg *Lavernock*). Mae'n gorwedd ar lan y Môr Hafren rhwng Penarth a'r Sili. Darlledwyd y neges radio gyntaf o Larnog. Ar 13 Mai 1897, gyrrodd Guglielmo Marconi neges dros y môr at Ynys Echni. Ei chynnwys hi oedd *Are you ready?*

## Gweler hefyd

* Dracoraptor hanigani, deinosor

## Cyfeiriadau

 **Trefi a phentrefi Bro MorgannwgTrefi**

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth

**Pentrefi**

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fro Morgannwg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1897

18g - **19g** - 20g

1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au

1892 1893 1894 1895 1896 - **1897** - 1898 1899 1900 1901 1902

---

## Digwyddiadau

* 4 Mawrth - William McKinley yn dod yn Arlywydd Unol Daleithiau America.

## Genedigaethau

* 3 Ionawr - Marion Davies, actores (m. 1961)
* 7 Mehefin - Imre Nagy, gwleidydd (m. 1958)
* 20 Gorffennaf
	+ Hanna Hausmann-Kohlmann, arlunydd (m. 1984)
	+ Tadeusz Reichstein, meddyg, botanegydd, cemegydd a gwyddonydd (m. 1996)
* 25 Medi - William Faulkner, nofelydd (m. 1962)
* 3 Hydref - Louis Aragon, bardd a nofelydd (m. 1983)
* 29 Hydref - Joseph Goebbels, gwleidydd (m. 1945)
* 15 Tachwedd - Aneurin Bevan, gwleidydd (m. 1960)
* 30 Rhagfyr - Alfredo Bracchi, actor (m. 1976)

## Marwolaethau

* 3 Ebrill - Johannes Brahms, cyfansoddwr, 63
* 27 Mai - Elisabeth Bardwell, seryddwr, 67
* 29 Mai - John Jones (Eos Bradwen), 67
* 30 Medi - Ste Thérèse de Lisieux, 24
* 15 Hydref - Charles John Vaughan, Deon Llandaff, 81
* 27 Hydref - Tywysoges Princess Mary Adelaide o Gaergrawnt, 63

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Bram Stoker - *Dracula*
* *Caniadau Cymru*

### Cerddoriaeth

* Paul Dukas - *L'Apprenti sorcier*
* Sergei Rachmaninov - Symffoni rhif 1
* Richard Strauss - *Till Eulenspiegels lustige Streiche*

## Eisteddfod Genedlaethol (Casnewydd)

* **Cadair:** J. T. Job
* **Coron:** Thomas Mafonwy Davies

## Cyfeiriadau