Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1847

18g - **19g** - 20g

1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au

1842 1843 1844 1845 1846 - **1847** - 1848 1849 1850 1851 1852

---

## Digwyddiadau

* 14 Ionawr - Mae'r bad achub Y Parlwr Du yn suddo.
* 1 Ebrill - *Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales* (Brad y Llyfrau Gleision)

## Genedigaethau

* 11 Chwefror - Thomas Alva Edison, dyfeisiwr (m. 1931)
* 3 Mawrth - Alexander Graham Bell, dyfeisiwr (m. 1922)
* 10 Ebrill - Joseph Pulitzer, newyddiadurwr (m. 1911)
* 8 Tachwedd - Bram Stoker, awdur (m. 1912)
* 27 Rhagfyr - Joseph Loth, ysgolhaig Celtaidd (m. 1934)

## Marwolaethau

* 17 Mawrth - Syr Harford Jones-Brydges, awdur, 51
* 29 Mawrth - Humphrey Gwalchmai, gweinidog, 59
* 15 Mai - Daniel O'Connell, gwleidydd, 71
* 4 Tachwedd - Felix Mendelssohn, cyfansoddwr, 38

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Emily Bronte - *Wuthering Heights*
* Morris Williams (Nicander) - *Llyfr yr Homiliau*

### Barddoniaeth

* John Lloyd - *Poems*

### Cerddoriaeth

* John Mills (Ieuan Glan Alarch) - *Y Salmydd Eglwysig*
* Giuseppe Verdi - *Macbeth* (opera)
# Celteg Ynysig

Celteg Ynysig|  |
| Enghraifft o: | teulu ieithyddol  |
| Math | Ieithoedd Celtaidd  |
| Yn cynnwys | ieithoedd Brythonaidd, ieithoedd Goedelaidd, Picteg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03wk8c  |

Mae ieithoedd **Celteg Ynysig** yn un o ddwy ganeg yr ieithoedd Celtaidd yn ôl un theori. Y gangen arall yw Celteg y Cyfandir.

Rhennir yr ieithoedd Celteg Ynysig yn ddwy gangen: Goedeleg, a elwir weithiau'n Gelteg Q, sy'n cynnwys Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban, a Brythoneg a elwir weithiau'n Gelteg P, sef Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg.

Gelwir hwy yn ieithoedd "Ynysig" gan eu bod, yn ôl y theori yma, wedi datblygu ar ynysoedd Prydain ac Iwerddon, er mai ar y cyfandir y siaredir Llydaweg heddiw. Oherwydd hyn, mae gan yr ieithoedd yma berthynas agosach â'i gilydd na chydag ieithoedd cyfandirol, megis Celtibereg a Galeg.

Gellir crynhoi tarddiad yr ieithoedd hyn fel a ganlyn:

* Celteg Ynysig
	+ Goedeleg
		- Gwyddeleg Cynnar, a ddatblygodd yn:
			* Hen Wyddeleg, a ddatblygodd yn:
				+ Gwyddeleg Canol, a ddatblygodd yn:
					- Gwyddeleg
					- Gaeleg yr Alban
					- Manaweg
					- Galwegeg (iaith farw)
	+ Ieithoedd Brythoneg
		- Picteg (efallai)
		- Brythoneg
			* Cymbrieg (iaith farw)
			* Hen Gymraeg, a ddatblygodd yn
				+ Cymraeg Canol, a ddatblygodd yn:
					- Cymraeg
			* Ieithoedd Brythoneg y De-orllewin, a ddatblygodd yn:
				+ Llydaweg
				+ Cernyweg

Dengys y tabl canlynol datblygiad y Proto-Gelteg \*/kʷ/ hyd at /p/ yn y Galeg a'r Frythoneg ond i /k/ yn yr ieithoedd Goedeleg (neu ieithoedd Gaeleg).

| **Proto-Gelteg** | **Galeg** | **Cymraeg** | **Cernyweg** | **Llydaweg** | **Gwyddeleg** | **Gaeleg** | **Manaweg** | **Saesneg er cyferbyniaeth** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *\*kʷennos* | *pennos* | *pen* | *penn* | *penn* | *ceann* | *ceann* | *kione* | "head"
 |
| *\*kʷetwar-* | *petuarios* | *pedwar* | *peswar* | *pevar* | *ceathair* | *ceithir* | *kiare* | "four"
 |
| *\*kʷenkʷe* | *pinpetos* | *pump* | *pymp* | *pemp* | *cúig* | *còig* | *queig* | "five"
 |
| *\*kʷeis* | *pis* | *pwy* | *piw* | *piv* | *cé (older cia)* | *cò/cia* | *quoi* | "who"
 |

|  |
| --- |
|  Ieithoedd Celtaidd/Celteg
 |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Brythoneg - (Celteg P) | Goedeleg - (Celteg Q) |
|  |  |  |  |  |  |
| Cernyweg · | Cymraeg · | Llydaweg | | Gaeleg · | Gwyddeleg · | Manaweg |

 |  |
| *Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd* |
# Pair Gundestrup

**Pair Gundestrup**
Y duw corniog Cernunnos ar un o baneli **Pair Gundestrup**
Mae **Pair Gundestrup** yn bair arian cynhanesyddol a ddarganfuwyd ym Mai 1898 mewn cors fawn yng ngogledd Jutland ger tref Gundestrup yn Nenmarc.

Roedd y pair, sy'n cynnwys deuddeg o baneli darluniedig â ffigyrau a motifau mytholegol, wedi'i datgymalu'n ofalus, sy'n awgrymu gweithred ddefosiynol.

Mae oed a tharddiad gwreiddiol y pair yn anhysbys, ond credir ei bod yn dyddio o draean olaf y fileniwm gyntaf C.C. a'i bod o wneuthuriad Celtaidd neu dan ddylanwad Celtaidd. Awgrymir hyn yn neillduol gan helmedau'r rhyfelwyr arfog a'u tariannau a thrympedau rhyfel hir (*carnyx*).

Ategir Celtigrwrydd y pair gan y duw â thorch am ei wddw a chyrn carw yn tyfu o'i ben; credir ei fod yn cynrychioli'r duw Celtaidd Cernunnos sef duw â phwer dros anifeiliaid a ffrwythlondeb. Mae'n dal torch arall yn ei law dde ac yn gafael yng ngwddw sarff â'r llaw arall. O'i gwmpas mae nifer o anifeiliaid yn cynnwys carw a thwrch.

Ar un o'r paneli eraill darlunir rhes o ryfelwyr arfog meirw sy'n cael eu dodi mewn pair hir silindraidd gan dduw o ryw fath; mae hyn yn atgoffa dyn o'r Pair Dadeni ym mytholeg y Celtiaid, e.e. hanes pair Bendigeidfran yn ail gainc y Mabinogi, sy'n medru atgyfodi rhyfelwyr syrthiedig y Brythoniaid.

Serch hynny, mae rhai o'r lluniau eraill o anifeiliaid megis llewod, gryffoniaid ac eliffantod yn dangos dylanwad dwyreiniol ac yn debyg i'r hyn a welir ar weithiau

celf Thraciaidd dan ddylanwad celf Helenistaidd. Oherwydd y cyffelybau hyn mae arbenigwyr yn credu fod y pair wedi'i wneud yn ardal y Balcanau, efallai tua 200 C.C. - 100 C.C..

Cedwir y pair yn Amgueddfa Genedlaethol Denmarc, yn Copenhagen.

## Llyfryddiaeth

* F. Kaul ac eraill, *Thracian Tales on the Gundestrup Cauldron* (Amsterdan, 1991)
* G.S. Olmsted, *The Gundestrup Cauldron* (Brussels, 1979)
# Deceangli

Llwythau Cymru tua 48 O.C.. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd y **Deceangli** neu **Deceangi** yn un o'r llwythau Celtaidd oedd yn byw yng Nghymru yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid. Roedd y llwyth yn byw yng ngogledd-ddwyrain Cymru, yn ôl pob tebyg yn y tiriogaethau sy'n cyfateb i Sir Ddinbych, Sir y Fflint, a rhannau o Sir Conwy a Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw.

Daeth y Rhufeiniaid i gysylltiad a'r llwythau Cymreig am y tro cyntaf tua 48 O.C. pan ymosododd llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula ar y Deceangli. Nid ymddengys eu bod wedi gwrthwynebu rhyw lawer, yn wahanol iawn i'w cymdogion yr Ordoficiaid, yn y gorllewin, a'r Silwriaid yn y de. Ni wyddir am unrhyw dref yn eu tiriogaeth, ond efallai fod rhyw fath o dref yn bodoli o amgylch caer Rufeinig *Canovium* (Caerhun). Gall fod y gaer yma ar Afon Conwy yn nhiriogaeth y Deceangli, neu efallai ei bod yn gwarchod y ffin rhyngddynt hwy a'r Ordoficiaid, ynghyd â'r man croesi strategol ar yr afon.

Saif bryngaer sylweddol Pen y Corddin (ger Llanddulas, Sir Conwy), a godwyd yn Oes yr Haearn, yng ngogledd-orllewin tiriogaeth y Deceangli; cafwyd hyd i ddrylliau o grochenwaith Rhufeinig yno ac ymddengys hefyd iddi gael ei hatgyweirio yn y cyfnod Rhufeinig. Ar hyd yr arfordir i'r dwyrain ceir bryngaer Dinorben. Roedd yn cael ei phreswylio yn y cyfnod Rhufeinig a darganfuwyd crochenwaith a darnau arian yn dyddio o'r 3edd a'r 4g yno. Mae bryngaerau eraill ar diriogaeth dybiedig y Deceangli yn cynnwys Foel Fenlli, Moel Arthur a Moel Hiraddug.

Cedwir yr enw "Deceangli" fel "Tegeingl", y cantref canoloesol oedd yn cyfateb i ran helaeth o Sir y Fflint heddiw. Cafwyd hyd i nifer o ddarnau o blwm gyda stamp *DECEANG* neu rywbeth tebyg arnynt, ac ymddengys fod y rhain yn deillio o diriogaeth y llwyth yma yn y cyfnod Rhufeinig. Mae'n bosibl hefyd fod yr enw lle Degannwy yn deillio o'r enw Deceangli, er nad yw pob ieithydd yn cytuno.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Deceangi Archifwyd 2001-12-26 yn y Peiriant Wayback ar wefan Roman-Britain.org
# Gangani

Llwythau Cymru tua 48 O.C.. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd y **Gangani** yn llwyth Celtaidd oedd a'u tiriogaeth ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Ychydig iawn a wyddis amdanynt, ond mae'n bosibl eu bod yn is-lwyth o'r Ordoficiaid. Crybwyllir y llwyth gan y daearyddwr Groegaidd Ptolemi, sy'n rhoi enw penrhyn Llŷn fel *Ganganorum Promontorium* (Penrhyn y Gangani). Mae Ptolemi'n cyfeirio at lwyth o'r un enw yng ngogledd-orllewin Iwerddon yn ogystal. Ni wyddom pa mor agos oedd y cysylltiad Gwyddelig, ond mae'n awgrymiadol gan fod y rhan hon o Gymru'n mwynhau perthynas agos gyda'r Gwyddelod yn yr Oesoedd Canol Cynnar (fel yn achos Dyfed yn y de-orllewin).

Efallai fod y gaer Rufeinig ym Mhen Llystyn yn nhiriogaeth y llwyth yma, efallai ar y ffin rhyngddynt hwy a'r Ordoficiaid i'r dwyrain. Rhedai ffordd Rufeinig trwy Ben Llystyn sy'n cysylltu Segontiwm, prif gaer y Rhufeiniaid yn y gogledd-orllewin, a Tomen y Mur (ger Trawsfynydd). Mae nifer o fryngeiri yn nhiriogaeth y llwyth, gan gynnwys Tre'r Ceiri rhwng Trefor a Nefyn, Carn Fadryn a Chastell Odo ym mhen eithaf Llŷn.
# Galatia

Galatiaid|  |
| Math | ardal hanesyddol  |
|  |
| Prifddinas | Ancyra  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Twrci  |
| Cyfesurynnau | 39.26667°N 32.98333°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd Galatia (gwahaniaethu).*
Roedd y **Galatia** hynafol yn ardal yng ngorllewin Phrygia yn ucheldiroedd canolbarth Anatolia (Asia Leiaf), sydd heddiw yn rhan o Dwrci. Ffiniai Galatia â Bithynia a Paphlagonia i'r gogledd, Pontus i'r dwyrain, Lycaonia a Cappadocia i'r de, ac i'r gorllewin gan weddill Phrygia. Cafodd ei henwi ar ôl y Galatiaid, y bobl Geltaidd a gipiasai'r rhan hon o Phrygia. Ankara (yr Ancyra hynafol), prifddinas Twrci heddiw, oedd prifddinas Galatia.

Lleoliad Galatia yn Asia Leiaf

| **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dwrci**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Rufain hynafol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Celtiberiaid

Celtiberiaid|  |
| Enghraifft o: | grwp ethnig hanesyddol  |
| Math | Y Celtiaid, Iberiaid, Hispanic peoples  |
| Rhan o | Y Celtiaid  |
| Yn cynnwys | Arevaci, Titii, Belli, Lusones, Pellendones, Berones  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Roedd y **Celtiberiaid** (neu Celt-Iberiaid) yn bobl sy'n cael eu crybwyll gan yr haneswyr Diodorus Siculus, Appian a Martial fel pobl oedd yn gymysgedd o Geltiaid ac Iberiaid; yn ôl Strabo yr elfen Geltaidd oedd gryfaf. Roeddynt yn byw ar Benrhyn Iberia, yn y rhan sy'n awr yn ganol a gogledd Sbaen a gogledd Portiwgal. Ffurfiwyd hwy pan ymfudodd Celtiaid o Gâl a chymysgu a'r bobl leol.

Mae tystiolaeth am yr iaith Geltibereg o'r ganrif gyntaf CC.. Credir fod Celtiaid yn bresennol yn Sbaen cyn gynhared a'r 6g CC, pan adeiladwyd y *castros* gyda muriau cerrig a ffosydd amddiffynnol. Mae'n debyg fod nifer o lwythau Celtiberaidd gwahanol; y llwyth cryfaf oedd yr Arevaci. Roedd eu canolfannau o gwmpas rhannau uchaf Afon Tagus ac Afon Douro, ac i'r dwyrain hyd Afon Ebro.

Yn yr Ail Ryfel Pwnig rhwng Carthago a Rhufain, Celtiberiaid oedd llawer o'r milwyr a groesodd yr Alpau gyda Hannibal i ymosod ar yr Eidal. Pan orchfygwyd y Carthaginiaid, bu raid i'r Celtiberiaid ymostwng i Rufain yn 195 CC ond bu mwy o ryfela yn y blynyddoedd nesaf. Cipiwyd dinas Numantia gan Scipio Aemilianus Africanus yn 133 CC. wedi gwarchae hir. Roedd rhai Celtiberiaid yn parhau i ymladd yn erbyn Rhufain yn rhyfel Sertorius, 79 - 72.

Botorrita: Plât efydd gydag arysgrif.

## Llyfryddiaeth

* Antonio Arribas, *The Iberians* 1964.
* Barry Cunliffe, 'Iberia and the Celtiberians' yn "The Ancient Celts" (Penguin Books, 1997), ISBN 0-14-025422-6
* J. P. Mallory, *In Search of the Indo-Europeans* (Thames & Hudson, 1989), ISBN 0-500-05052-X
* Alberto J. Lorrio a Gonzalo Ruiz Zapatero, "The Celts in Iberia: An Overview" yn *e-Keltoi* **6**
# Y diwylliant Hallstatt

|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène
 |  | Rhaghanes
 |
|   Hallstatt
 |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd
 |  |
|   Oes ganol yr Efydd
 |
|   Oes gynnar yr Efydd
 |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig
 |  |  |
|   Neolithig
 | Cynhanes
 |
| Mesolithig
 |
| **P** |     Paleolithig Uchaf
 |  |
|     Paleolithig Canol
 |
|     Paleolithig Isaf
 |
|   Hen Oes y Cerrig
 |
| **Oes y Cerrig** |

Enwir **y diwylliant Hallstatt** ar ôl Hallstatt, pentref yn ardal Salzkammergut yn Awstria lle darganfuwyd mynwent gyn-hanesyddol enfawr oedd yn cynnwys 1045 o feddau. Fe'i darganfuwyd gan Ramsauer yn hanner olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y bobl yn Hallstatt yn cloddio am halen o'r 8fed ganrif CC hyd y bumed. Mae arddull y nwyddau yn y beddau yn nodedig iawn a cheir gwrthrychau o'r un arddull ledled Ewrop.

Rhennir diwylliant Hallstatt yn Hallstatt Dwyreiniol a Hallstatt Gorllewinol. Mae tiriogaeth y diwylliant dwyreiniol yn cynnwys Croatia, Slofenia, gorllewin Hwngari, Awstria, Morafia, a Slofacia, ac yn wahanol iawn i'r un gorllewinol sydd yn cynnwys yr Eidal, y Swistir, dwyrain Ffrainc, de'r Almaen, a Bohemia. Ond roedd diwylliant yn newid gyda'r canrifoedd, a hefyd mewn canlyniad yr arfau, y crochenwaith a'r tlysau a gyplysir ag ef.

Gyda newidiadau mewn dulliau a symudiad poblogaeth ehangodd y diwylliant Hallstatt tua'r gorllewin: Penrhyn Iberia, Prydain ac Iwerddon. Mae'n debyg i o leiaf rhan o'r ymlediad hwn gael ei wneud gan bobl oedd yn siarad ieithoedd Celtaidd. Darganfuwyd crochenwaith du o Attica mewn beddau Hallstatt sy'n tystio i fasnach rhwng Gwlad Groeg a'r ardal Hallstatt, trwy Marseille, mae'n debyg. Nwyddau eraill a fewnforiwyd oedd ifori ac (efallai) gwin.

Pinau gwallt o'r cyfnod Hallstatt
Yn yr ardaloedd Hallstatt canolog adeiladid beddau moethus iawn ar un cyfnod. Cleddid unigolion o statws uchel o dan twmwli enfawr ger bryngaerau, e.e. ym Magdalenenberg yn ne'r Almaen. Roedd llawer o'r beddau hyn yn cynnwys cerbydau rhyfel a ieuau ceffylau, er enghraifft yn Bycí Skalá, Vix a Hochdorf, ond mae enghreifftiau yn Swydd Efrog yn Lloegr hefyd. Darganfuwyd model o gerbyd rhyfel wedi ei wneud o blwm mewn bedd yn Frögg, Carinthia.

Beddroddau Hallstatt
Fel arfer, ceir gweithdai gofaint efydd, arian ac aur yng nghaerau'r cyfnod, er enghraifft yn yr Heuneburg ar Afon Donwy, Mont Lassois ger Chatillon-sur-Seine yn nwyrain Ffrainc ac yn Molpir yn y Weriniaeth Tsiec.

Mae celfyddyd y cyfnod yn cynnwys gemwaith wedi ei gwneud o efydd ac aur a cherfluniau wedi eu gwneud o garreg.

## Ffynhonnell y testun Saesneg gwreiddiol

* F.E. Barth, J. Biel, et al., *Vierrädrige Wagen der HallstattzeitVierrädrige Wagen der Hallstattzeit* (Mainz: RGZM, 1987)
# Diwylliant La Tène

|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène
 |  | Rhaghanes
 |
|   Hallstatt
 |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd
 |  |
|   Oes ganol yr Efydd
 |
|   Oes gynnar yr Efydd
 |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig
 |  |  |
|   Neolithig
 | Cynhanes
 |
| Mesolithig
 |
| **P** |     Paleolithig Uchaf
 |  |
|     Paleolithig Canol
 |
|     Paleolithig Isaf
 |
|   Hen Oes y Cerrig
 |
| **Oes y Cerrig** |

Roedd **Diwylliant La Tène** yn ddiwylliant o Oes yr Haearn a gafodd ei enwi ar ôl safle archeolegol La Tène ar ochr ogleddol Llyn Neuchâtel yn y Swistir, lle cafwyd hyd i gasgliad mawr o eitemau nodweddiadol o'r diwylliant yma gan Hansli Kopp ym 1857.

Datblygodd diwylliant La Tène yn ddiweddar yn Oes yr Haearn, o tua 450 CC hyd at y goncwest gan y Rhufeiniad yn y ganrif gyntaf CC.. Mae'n nodweddiadol o ddwyrain Ffrainc, y Swistir, Awstria, de-orllewin yr Almaen, y Weriniaeth Tsiec, Slofacia a Hwngari. I'r gogledd roedd diwylliant Jastorf yng ngogledd yr Almaen. Datblygodd diwylliant La Tène o'r diwylliant Hallstatt, efallai dan ddylanwad diwylliannau o gwmpas Môr y Canoldir, yn enwedig diwylliant Groeg ac eiddo'r Etrwsciaid.

Drych o'r ganrif 1af CC o Desborough, Swydd Northampton, Dwyrain Canolbarth Lloegr
Yn draddodiadol mae'r diwylliant La Tène yn cael ei gysylltu â'r Celtiaid. Yn sicr, roedd yn yr ardaloedd lle ceir y diwylliant yma bobloedd a ddisgrifid gan awduron clasurol fel *keltoi* (Celtiaid) a *galli* (Galiaid). Yn ôl Herodotus roedd mamwlad y Celtiaid ger tarddiad Afon Donaw, yn agos iawn i ganol yr ardal lle ceir y diwylliant La Tène. Fodd bynnag, mae'n ymddangos fod Herodotus yn credu fod Afon Donaw yn tarddu lawer ymhellach i'r gorllewin nag y mae mewn gwirionedd, yn ne-orllewin Ffrainc neu ogledd Sbaen.

Mae gan waith metel y diwylliant yma arddull nodweddiadol, yn llawn o linellau'n troi trwy'i gilydd ac anifeiliaid a phlanhigion mewn arddull unigryw. Ymledodd y diwylliant yn ddiweddarach, ac mae eitemau yn yr arddull yma i'w cael yng Ngâl, gogledd Sbaen, Prydain ac Iwerddon. Ystyrir y casgliad o eitemau a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn yn un o'r casgliadau pwysicaf o gelfi La Tène yn Ynysoedd Prydain. Credid ar un adeg fod ymddangosiad eitemau yn arddull La Tène yn dynodi dyfodiad y Celtiaid i'r ynysoedd hyn, gan ddwyn yr ieithoedd Celtaidd gyda hwy. Erbyn hyn, mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion o'r farn na fu symudiad mawr o bobl, dim ond lledaeniad ffasiwn newydd mewn celfyddyd.

## Cyfeiriadau
# Vates

*Erthygl am yr offeiriaid Celtaidd yw hon. Am y band Cymreig gweler Vates (band).*
**Vates**, yn ôl y daearyddwr Groegaidd Strabo, oedd yr enw a roddid gan y Celtiaid hynafol ar aelodau o ddosbarth breintiedig o ddoethion neu offeiriaid a arbenigai mewn astudio Natur ac aberthu. Gyda'r *bardii* ("beirdd") a'r derwyddon roedd ganddynt statws arbennig yn y gymdeithas Geltaidd. Cyfeirir atynt hefyd yng ngwaith Ammianus Marcellinus.

Daw'r gair *vates* (sy'n ffurf Roeg ar air Celteg) o'r gair Celteg *\*wātis* (cytras efallai yw'r gair Lladin *vates* "gweledydd, bardd"). Ei ystyr, mae'n debyg, yw "proffwyd ysbrydoledig". Mae'r gair sy'n gytras â'r gair Hen Norseg óðr "barddoniaeth". *Fáith* yw'r gair sy'n cyfateb i *vates* yn y Wyddeleg. Yn y Gymraeg, y gair agosaf yw *gwawd* (yn yr hen ystyr "cân").

Cyfeiria Gerallt Gymro at yr awenyddion Cymreig a honnai fedru rhagweld y dyfodol, ac mae'n bosibl hefyd fod y daroganwyr Cymraeg (neu frudwyr) yn parhad canoloesol, i ryw raddau, o ddosbarth y *vates* Celtaidd hynafol.

## Darllen pellach

* J. E. Caerwyn Williams, *Bardus Gallice Cantor Appelatur...*, yn *Beirdd a Thywysogion* (Caerdydd, 1996)
# Mytholeg Gymreig

Y deunydd mytholegol y gwelir ei olion yn llenyddiaeth gynnar a chanoloesol Cymru a hefyd, i ryw raddau, yn ei chwedlau gwerin yw **mytholeg Gymreig**. Mae'n rhan o draddodiad hynafol Cymru ond mae'n perthyn hefyd i fyd ehangach mytholeg Geltaidd a mytholeg ryngwladol.

Ceir y deunydd hwn mewn sawl ffynhonnell, yn gerddi cynnar (yn Llyfr Taliesin, er enghraifft), yn chwedlau Cymraeg cynhenid yr Oesoedd Canol (yn enwedig yn *Culhwch ac Olwen* a *Pedair Cainc y Mabinogi*), mewn cyfeiriadau yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr, yn y casgliad o ddeunydd mnemonig a elwir Trioedd Ynys Prydain, ac mewn chwedlau gwerin, diweddar yn eu ffurf bresennol ond sydd o darddiad hynafol.

## Y Chwedlau

### Pedair Cainc Y Mabinogi

* Pwyll Pendefig Dyfed
* Branwen ferch Llŷr
* Manawydan fab Llŷr
* Math fab Mathonwy

### Y Chwedlau Brodorol

* Breuddwyd Macsen Wledig
* Lludd a Llefelys
* Hanes Taliesin

### Y Chwedlau Arthuraidd

* Culhwch ac Olwen
* Iarlles y Ffynnon (neu *Owain*)
* Peredur fab Efrawg
* Geraint fab Erbin
* Preiddeu Annwfn

## Gweler hefyd

* Cymeriadau chwedlonol Cymreig (rhestr)
* Llên gwerin Cymru
* Mabinogi
* Mytholeg Geltaidd

## Llyfryddiaeth ddethol

* W. J. Gruffydd, *Folklore and Myth in the Mabinogion* (Caerdydd, 1958)
* W. J. Gruffydd, *Rhiannon* (Caerdydd, 1953)
* Alwyn D. Rees a Brinley Rees, *Celtic Heritage* (Llundain, 1961). Da am y cefndir mytholegol rhyngwladol.
* Anne Ross, *Pagan Celtic Britain* (Llundain, 1967; sawl adargraffiad ers hynny).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fytholeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Mater Prydain

Enw ar gylch chwedloniaeth sy'n seiliedig ar lenyddiaeth Gymraeg, Llydaweg, a Chernyweg yr Oesoedd Canol, yn enwedig mewn cyd-destun barddoniaeth Hen Ffrangeg ac Eingl-Normaneg, yw **Mater Prydain**. Dyma enw cyfleus i ddisgrifio'r traddodiad llenyddol am y Brenin Arthur sy'n seiliedig ar hanes traddodiadol a mytholeg genedlaethol y Brythoniaid. I raddau helaeth mae Mater Prydain yn gyfystyr â Chylch Arthur, ond yn cynnwys ambell waith sy'n rhannu themâu a motiffau tebyg â chwedlau Arthur ond nid yr un cymeriadau na'r un straeon.

Bathwyd yr enw *Matière de Bretagne* gan Jean Bodel yn ei gerdd Hen Ffrangeg *La Chanson des Saisnes* (tua 1200), a rennid barddoniaeth ramantaidd ac epig Ewrop yn dri thraddodiad: Mater Rhufain, sef rhamantau'r Henfyd, Cylch Caerdroea, hen farddoniaeth Ladin, a chwedlau Alecsandraidd; Mater Ffrainc, hynny yw *chansons de geste* ac arwrgerddi am oes Siarlymaen; a Mater Prydain, sy'n cynnwys rhamantau Arthuraidd a cherddi eraill am serch llys a sifalri. Er bod y dull hwn o gategoreiddio barddoniaeth ganoloesol yn boblogaidd, nid yw'n cynnwys pob rhamant ac arwrgerdd a genid gan feirdd yr Oesoedd Canol. Bellach, cynhwysir sawl rhamant Saesneg Canol yn y corff a elwir Mater Lloegr.

Cyfansoddwyd barddoniaeth Mater Prydain ar ddwy ffurf lenyddol: y *lai* neu gerddi Llydewig, a'r rhamant llys. Prif awdur y *lai* Eingl-Normaneg ydy Marie de France, a ysgrifennodd yn Lloegr yn y 1170au. Cerddi traethiadol byrion ydynt sy'n ymwneud â serch, ymladdfeydd, anturiaethau, hud a lledrith, a'r tylwyth teg ac yn tynnu'n gryf ar lên gwerin Geltaidd a *contes* storïwyr Ffrangeg Llydaw. Lleolir y straeon hyn yn Llydaw, Cernyw, a Lloegr, ac ymhlith y straeon mae Trystan ac Esyllt a Lanval, un o farchogion llys Arthur. Y prif ramantau Arthuraidd ydy pum rhamant Chrétien de Troyes a ysgrifennwyd yn y 1170au a'r 1180au, sy'n cyflwyno Mater Prydain ar ei ffurf fwyaf datblygedig.

## Cyfeiriadau