Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Arfon

Arfon| Math | dosbarth llywodraeth leol yng Nghymru  |
|  |
| Prifddinas | Bangor  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.0833°N 4°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Bro hanesyddol yng Ngwynedd yw **Arfon**. Cantref oedd Arfon yn yr Oesoedd Canol, calon teyrnas Gwynedd a'i chnewyllyn. Yn ddiweddarach fe'i unid ag Arllechwedd a Llŷn i ffurfio'r sir newydd, Sir Gaernarfon, yn unol â thermau Statud Rhuddlan yn 1284. I'r gogledd dros y dŵr roedd Ynys Môn, i'r dwyrain cantref Arllechwedd, i'r de cantref Eifionydd (a oedd gydag Ardudwy yn rhan o frenhiniaeth gynnar Dunoding) ac i'r gorllewin cantref Llŷn. Mae Arfon yn parhau fel enw bro ac fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arfon yn Esgobaeth Bangor.

## Cantref

Castell Dolbadarn - prif amddiffynfa Arfon
Fel mae'r enw'n awgrymu, mae Arfon yn wynebu ar Fôn dros Afon Menai ac yn rheoli'r mynediad i'r culfor strategol hwnnw sydd wedi chwarae rhan mor bwysig yn hanes Cymru. Roedd y cantref yn ymestyn, yn fras, o gopaon Yr Eifl yn y gorllewin i Afon Cegin, rhwng Bangor a Llandygai, ac i mewn o lannau Afon Menai i'r de i galon Eryri, gan gynnwys Dyffryn Nantlle a bwlch strategol Llanberis. Yn nhermau ei daearyddiaeth roedd yn gantref amrywiol iawn, yn cynnwys lleiniau o dir ffrwythlon a phorfa bras ar lan Afon Menai ac yn y dyffrynoedd, nifer o goedwigoedd ar y llethrau a'r bryniau is, a mynyddoedd uchaf Cymru fel Tryfan a'r Wyddfa.

Roedd Arfon yn cynnwys dau gwmwd, a greuwyd yn ddieweddarach yn ei hanes, fe ymddengys, sef Arfon Is-Gwyrfai ac Arfon Uwch-Gwyrfai, gyda Afon Gwyrfai yn ffin rhyngddyn nhw.

Yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeinaid roedd yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid ac roedd yn cynnwys yn ei thiriogaeth yr hen gaer Rufeinig yn Segontiwm a bryngaer Dinorwig. Ei phrif amddiffynfa yn Oes y Tywysogion oedd Castell Dolbadarn (ger Llanberis heddiw).

Ceid canolfannau eglwysig pwysig ym Mangor ('Bangor Fawr yn Arfon') a Chlynnog Fawr ('Clynnog Fawr yn Arfon'). Roedd esgobion Bangor, olynwyr Deiniol Sant, yn perchen rhan helaeth o dir gogledd-ddwyrain y cantref. Maenol Bangor oedd yr enw arno ond mae ei statws fel uned weinyddol o fewn y cantref yn ansicr. Roedd Clynnog yn perchen tiroedd bras yn Llŷn ac ar Ynys Môn.

## Gweler hefyd

* Arfon (etholaeth) - etholaeth newydd
* Cantrefi a chymydau Cymru

## Dolenni allanol

* Deoniaeth Arfon Archifwyd 2011-06-07 yn y Peiriant Wayback ar wefan Esgobaeth Bangor.
# Ynys Padrig

Ynys Badrig|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 0.0178 km²  |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.435°N 4.4372°W  |
| Hyd | 0.11 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys tua un cilometr oddi ar arfordir gogleddol Ynys Môn yw **Ynys Padrig** (Saesneg: *Middle Mouse*). Yr ynys yma yw pwynt mwyaf gogleddol Cymru.

Ar lanw isel, mae'r ynys tua 207 medr o hyd a 110 medr o led, gydag arwynebedd o 3.7 acer. Saif y pwynt uchaf arni 16 medr uwch lefel y môr.

Cysylltir yr ynys a Sant Padrig, nawddsant Iwerddon. Yn ôl y chwedl, llongddrylliwyd ef ar yr ynys yma. Nofiodd i'r tir mawr, ac yno sefydlodd eglwys Llanbadrig.

Rhoddwyd yr ynys ar werth yn 2005.

Ynys Padrig o'r tir mawr
## Gweler hefyd

* Pwyntiau eithafol Cymru

## Dolenni allanol

* Gwerthu'r ynys, gwefan BBC Cymru
# Ynys Bŷr

Ynys Bŷr|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 40  |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro  |
| Sir | Dinbych-y-pysgod  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 2.14 km²  |
| Gerllaw | Môr Hafren  |
| Cyfesurynnau | 51.6372°N 4.6856°W  |
| Hyd | 2.4 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan yn y môr ar ymyl Bae Caerfyrddin i'r de o Ddinbych y Pysgod yn Sir Benfro yw **Ynys Bŷr** (Saesneg: *Caldey Island* o'r Hen Norseg *Keld-Eye* 'Ynys Oer'). Mae'n cael ei henwi ar ôl y mynach cynnar Pŷr (digwydd ei enw yn ail ran enw tref Maenorbŷr, ar y tir mawr cyferbyn â'r ynys, yn ogystal). Mae'r ynys tua tair milltir o hyd, ac o hinsawdd fwyn gyda'r awel gynnes yn dod i mewn o'r Iwerydd.

## Hanes

Mae'r ynys wedi bod yn lle i fyw ers canrifoedd. Mae archaeolegwyr wedi darganfod olion pobl oedd yn byw yn Hen Oes y Cerrig yn Ogof Nana ar yr ynys.

Mae'n debyg ei bod fwyaf adnabyddus am ei mynachlog. Adeiladwyd y gyntaf gan Sant Dyfrig yn y chweched ganrif. Clas Cymreig oedd y sefydliad hwnnw. Yn ôl un traddodiad, claddwyd Sant Cathen, sefydlydd Llangathen, yno. Yn amser y Normaniaid adeiladwyd priordy ar safle'r hen fynachlog ac mae rhan o'r hen adeilad yno o hyd. Roedd y Benedictiaid yno o 1136 tan i Harri VIII o Loegr ddiddymu'r mynachlogydd yn 1536. Sefydlodd grŵp Benedictiaid Anglicanaidd fynachlog ar yr ynys yn 1906, a derbyniwyd hwy i'r Eglwys Gatholig yn 1913. Oherwydd trafferthion ariannol, gwerthwyd yr ynys i’r Sistersiaid, a gyrhaeddodd yn 1929 ac sydd yno hyd heddiw..

Mewn capel heb fod ymhell o'r priordy mae carreg gyda ysgrifen Ogam ac ysgrifen Ladin arni. Mae'r ogam yn darllen - 'Dyma (golofn) Moel Dolbrochion mab .......', a'r Lladin: 'Rwyf i wedi ei ddarpar â chroes. Gofynnaf i bawb a gerddo y ffordd hon weddïo dros enaid Cadwgan.'

Adeiladwyd goleudy ar yr ynys yn 1828.

## Mynediad

Mae llongau yn hwylio drosodd i'r ynys o Ddinbych y Pysgod yn rheolaidd yn nhymor yr haf.

Map o'r ynys (1952)
Priordy Ynys Bŷr
## Gweler hefyd

* Maenor Bŷr
* Pŷr

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan swyddogol yr ynys
# Ynys y Bîg

Ynys y Bîg| Ynys y Bîg o ffordd Biwmares |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.2335°N 4.151°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan sy'n gorwedd yn Afon Menai, yw **Ynys y Bîg**. Saif yng nghymuned Cwm Cadnant.

Fe'i cysylltir ag Ynys Môn gan sarn ac mae'n eiddo preifat. Rhed y sarn o dir tŷ preifat, a elwir yn Ynys y Bîg yn ogystal, ac felly ni cheir mynediad i'r cyhoedd.

Mae'r ynys yn gorwedd tuag 1 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Bont Menai. Gorchuddir yr ynys gan goedwig. Mae'n nythfa i grehyrod glas.
# Ynys y Carcharorion

Ynys y Carcharorion| Math | ynys  |
| LL-Q9309 (cym)-RandomWilliams1908-Ynys y Carcharorion (Q13132555).wav  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.382637°N 4.270209°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan greigiog ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Ynys Môn yw **Ynys y Carcharorion**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Draeth Dulas, a rhwng y tir mawr ac Ynys Dulas. Nid oes neb yn byw ar yr ynys.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ynys Môn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Morgannwg

Gall yr enw lle **Morgannwg** gyfeirio at:

* Sir Forgannwg - y sir draddodiadol
* Teyrnas Morgannwg - un o deyrnasoedd cynnar Cymru
* Prifysgol Morgannwg - prifysgol
* *Morgannwg* - cyfnodolyn
# Ynys Castell

Ynys Castell|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.2319°N 4.1523°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan yn Afon Menai sy'n gorwedd rhwng Ynys Môn ac Arfon yw **Ynys Castell** (cyfeiriad OS: SH 564727). Saif yng nghymuned Cwm Cadnant.

Mae'r ynys yn graig ymwthiol o *schist* Cyn-Gambriaidd sy'n gorwedd ar ymyl aber Afon Cadnant, oddi ar arfordir deheuol Môn, rhwng Ynys y Bîg ac Ynys Gaint. Mae sarn a orchuddir pan fo'r llanw'n uchel yn cysylltu'r ynys â'r brif ynys. Ceir tŷ preifat arni.

Ynys Castell o ffordd Biwmares
# Ynys Catrin

Ynys Catrin|  |
| Math | ynys lanwol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Dinbych-y-pysgod  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 0.01 km²  |
| Uwch y môr | 34 metr  |
| Gerllaw | Bae Caerfyrddin  |
| Cyfesurynnau | 51.6706°N 4.6922°W  |
| Hyd | 0.2 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys lanw yn Sir Benfro a gysylltir â Dinbych-y-Pysgod gan y traeth ar lanw isel yw **Ynys Catrin** (Saesneg: *St Catherine's Island*).

Mae'r ynys yn gartref i gaer a godwyd i amddiffyn Doc Penfro
ac a gwblheuwyd yn 1870. Yn 1907, gwerthwyd yr ynys i berchennog preifat am £500. Mae gan Gaer Ynys Catrin hen stafell arfau a ddefnyddwyd i storio 444 casgen o bowdr gwn. Ar un adeg defnyddid y gaer fel sŵ.

"Craig y Santes Catrin" yw'r enw ar lafar yn lleol.

Ynys Catrin
## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* (Saesneg) Cymdeithas Ddinesig Dinbych-y-Pysgod - Ynys Catrin Archifwyd 2007-04-03 yn y Peiriant Wayback
# Ynys Cribinau

Ynys Cribinau|  |
| Math | ynys lanwol  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Bae Caernarfon  |
| Cyfesurynnau | 53.185°N 4.493°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynys Cribinau** yn ynys fechan oddi ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, tua milltir a hanner o Aberffraw yng nghwmwd Malltraeth. Gellir croesi i'r ynys ar droed pan fo'r llanw'n isel.

Yr unig adeilad ar yr ynys yw Eglwys Llangwyfan, sydd wedi ei cysegru i Sant Cwyfan. Mae'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 13g. "Yr eglwys yn y môr" yw'r enw lleol arni. Cynhelir gwasanaethau ynddi ac mae'n eglwys boblogaidd ar gyfer priodasau.

Mae mapiau o'r 17g yn dangos yr eglwys wedi'i chysylltu â'r tir mawr ond er hynny mae'r clogwyni clae wedi'u erydu gan y môr gan adael yr eglwys ar ei hynys. Mae mur amddiffynnol o gwmpas yr eglwys i'w hamddiffyn rhag y tonnau.

Eglwys Gwyfan ar Ynys Cribinau
## Gweler hefyd

* Eglwys Sant Cwyfan, Sir Ddinbych
# Ynys Dewi

Ynys Dewi|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro  |
| Sir | Tyddewi a Chlos y Gadeirlan  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 3.2 km²  |
| Uwch y môr | 136 metr  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 51.865301°N 5.341257°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynys Dewi** (Saesneg: *Ramsey Island*) yn ynys oddi ar arfordir Penfro, gyferbyn â Thyddewi.

## Daearyddiaeth

Amgylchynir yr ynys â chlogwyni syrth ac mae'r môr yn rhedeg yn gyflym o'i chwmpas. Ei hyd yw 3.2 km. Mae'n cynnwys 600 erw o dir ac yn codi i 445' (135m) yn ei phwynt uchaf. Mae ei chreigiau'n perthyn i'r cyfnod Ordoficiaidd yn bennaf. Ceir nifer o ffosilau yng ngogledd yr ynys.

## Hanes

Mae olion dau gapel bach, neu ddwy gell feudwy, ar yr ynys. Gerllaw y mae adfeilion clas (hen fynachlog) a sefyflwyd gan Ddefynog Sant yn gynnar yn Oes y Seintiau. Yn ôl traddodiad, yno y cyfarfu Dewi Sant a Sant Padrig. Darganfuwyd eirch carreg ar y safle.

Dywedir fod un o'r capeli bach yn gell feudwy i Sant Iestyn (Lladin, *Justinian*, neu *Stian*) tua'r flwyddyn 500. Meudwy o Lydaw oedd Iestyn. Ymsefydlodd ar yr ynys gyda'i ddisgybl Honorius a'i chwaer a'i morwyn hithau. Rhoddodd Dewi Sant dir iddo ar yr ynys ac ar y tir mawr. Yn ôl traddodiad llofruddiwyd Iestyn gan ei weision gan dorri ei ben, ond cododd y sant ei ben i fyny a cherdded dros y tonnau i'r tir mawr. Gofynnodd i gael ei gladdu yno; mae olion Capel Iestyn i'w gweld yno heddiw. Yn ddiweddarach dadgladdiwyd ei gorff a chafodd ei osod yn ymyl Dewi Sant yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Dywedir fod ffynnon ar Ynys Dewi i ddynodi'r llecyn lle syrthiodd pen y sant gan achosi dŵr i ffrydio o'r ddaear.

Yn ôl traddodiad arall roedd yr ynys ynghlwm wrth y tir mawr yn y gorffennol. Roedd nifer o bererinion yn croesi i weld Justinian ac roedd hynny'n ei aflonyddu beunydd, felly cymerodd fwyall a thorrodd y garreg i ffwrdd nes bod Ynys Dewi'n sefyll ar ben ei hun yn y môr.

Bu ffermio ar yr ynys, er gwaethaf ei natur greigiog, tan yn bur ddiweddar, ac roedd y gymuned fach yn allforio ŷd, menyn, defaid a gwlân i'r tir mawr hyd 1964. Yn 1992 gwerthwyd yr ynys i'r RSPB.

## Natur

Mae'r ynys yn warchodfa natur ac yn gartref i filoedd o adar môr. Mae mwy na 30 math o adar yn nythu arni. Mae adar fel cigfrain, hebogiaid gleision, gwylanod coesddu a gwylanod eraill i'w gweld yn rheolaidd. O gwmpas yr ogofeydd ac ar y traethau bach niferus gwelir morloi llwydion ym mis Awst a Medi.

Creigiau basalt ger Porth Lleuog
Ynys Dewi o Dyddewi
## Cyfeiriadau
# Ynys Dulas

Ynys Dulas| Math | ynys  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.3833°N 4.25°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan greigiog ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Ynys Môn yw **Ynys Dulas**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Draeth Dulas yng nghymuned Llaneilian.

Nid oes neb yn byw ar yr ynys, ond yng nghyfnod y llongau hwyliau yr oedd llongddrylliadau yn digwydd mor aml yma nes i adeilad gael ei godi ar yr ynys fel noddfa i forwyr. Dywedir i'r adeilad yma, sydd ar ffurf tŵr, gael ei godi yn 1824 gan y Fonesig Neave o Lysdulas.

Ceir poblogaeth o'r Morlo Llwyd ar yr ynys.

Ynys Dulas
# Ynys Tysilio

Ynys Tysilio|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ynys Môn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 0.011 km²  |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.2228°N 4.1713°W  |
| Hyd | 0.136 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynys Tysilio** (neu Ynys Dysilio) yn ynys fechan yn Afon Menai, ger Porthaethwy.

Fe'i cysyllir â thir mawr Ynys Môn gan sarn a orchuddir weithiau pan fo'r llanw'n uchel iawn.

Enwir yr ynys ar ôl Tysilio Sant (fl. 6g). Yn ôl traddodiad roedd gan y sant gell feudwy ar yr ynys. Saif eglwys ar y safle heddiw.

Mae nifer o enwogion wedi eu claddu yn y fynwent, yn cynnwys yr hanesydd John Edward Lloyd, y pensaer H. Harold Hughes a'r bardd Cynan.

Mae cofeb ryfel restredig gradd II ar yr ynys.

Ynys Tysilio

## Cyfeiriadau
# Ynys Echni

Ynys Echni|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1737
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Caerdydd |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 0.35 km²  |
| Uwch y môr | 32 metr  |
| Gerllaw | Môr Hafren  |
| Cyfesurynnau | 51.377535°N 3.121537°W  |
| Hyd | 0.63 cilometr  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys ym Môr Hafren yw **Ynys Echni** (Saesneg *Flat Holm*). Fe'i lleolir tua thair milltir a hanner o Larnog, Bro Morgannwg, ond fe'i gweinyddir gan ddinas Caerdydd. Mae Steep Holm (Ynys Ronech) yn agos iddi. Mae Ynys Echni yn cael ei gweinyddu fel rhan o Gymru, a hi felly ydyw'r lle mwyaf deheuol yn y wlad, gan fod Ynys Ronech yn rhan o Loegr.

## Cadwraeth

Mae'r ynys yn hafan i fywyd gwyllt a blodau gwyllt prin, gan gynnwys gwylanod cefnddu lleiaf, gwylanod y penwaig, cwningod, hwyaid yr eithin a nadredd defaid. Mae tywarch arforol yr ynys yn cynnal glaswellt arforol byr sy'n cynnwys planhigion prin megis cennin gwyllt a phys y ceirw.

Map Môr Hafren
Mae Ynys Echni wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 34.91 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

## Hanes yr ynys

Ynys Echni gyda arfordir de Cymru yn y cefndir
Sefydlwyd clas (math o fynachlog gynnar) ar Ynys Echni rywbryd yn Oes y Seintiau.

Adeiladwyd goleudy ar yr ynys yn y 18g, ac roedd dynion goleudy yn byw yno tan 1988, pryd cafodd y goleudy ei awtomeiddio. Daeth ffermio i ben hefyd ym 1942. Defnyddiwyd yr ynys fel safle milwrol yn ystod y 19g ac unwaith eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Heddiw does neb yn byw ar yr ynys yn barhaol, ac mae hi bellach yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac yn warchodfa natur o dan reolaeth Cyngor Dinas Caerdydd.

Derbyniwyd y neges radio gyntaf ar Ynys Echni. Fe'i gyrrwyd o Larnog ar 13 Mai 1897 gan Guglielmo Marconi gyda chymorth George Kemp, peiriannydd Swyddfa'r Post o Gaerdydd. Cynnwys y neges, a ddanfonwyd mewn Côd Morse, oedd *Are you ready?*

## Gweler hefyd

* Pwyntiau eithafol Cymru
* William Henry Preece

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Project Ynys Echni, Cyngor Dinas Caerdydd Archifwyd 2007-09-26 yn y Peiriant Wayback (Cymraeg)
* Adroddiad y BBC am Ynys Echni Archifwyd 2005-08-02 yn y Peiriant Wayback (Saesneg yn unig)
* Cymdeithas Ynys Echni Archifwyd 2004-06-07 yn y Peiriant Wayback (Saesneg yn unig)
# Llŷn

Cantref Llŷn| Math | cantref  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.933°N 4.405°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu)*.
**Llŷn** yw enw cantref hanesyddol yng ngogledd-orllewin Cymru, sy'n cyfateb yn fras i'r hyn a elwir 'Pen Llŷn' heddiw. Dyma'r Llŷn go iawn.

Cantref wedi'i amgylchynnu ar ddwy ochr gan y môr yw Llŷn, yn sefyll ar wahân ac yn wynebu dros y Môr Celtaidd i dde-ddwyrain Iwerddon. Yn y dwyrain mae'n ffinio ag Arfon ac Eifionydd. Credir fod perthynas ieithyddol rhwng yr enwau Llŷn a Leinster a gwyddys fod mewnfudwyr o'r rhan honno o'r Ynys Werdd wedi ymsefydlu mewn rhannau o Lŷn yn Oes yr Haearn ymlaen.

Ymrennir y cantref yn dri chwmwd, sef Dinllaen a'i llys yn Nefyn, Cymydmaen a'i llys yn Neigwl, a Chafflogion (neu Afflogion) gyda Pwllheli yn ganolfan iddi. O fewn y cantref ceid y *clas* neu fynachlog Geltaidd gynnar yn Aberdaron ac Ynys Enlli enwog.

Roedd Llŷn yn gartref i lwyth Celtaidd o'r enw y Gangani. Ceir sawl bryngaer yn Llŷn a berthynai iddynt, er enghraifft ym Mortin-llaen, Carn Fadryn a Thre'r Ceiri ar Yr Eifl. Safai'r olaf ar y ffin rhwng Llŷn a chantref Arfon.

## Braich y Pwll

Oes rhywun arall wedi clywed y term 'Braich y Pwll' am Benrhyn Lleyn? Mae'n eitha cyffredin yn Abergweun, ond beth am ardalodd eraill?

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth

* D. T. Davies (gol.), *Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn* (Pwllheli, 1910).
* Ioan Mai Evans, *Gwlad Llŷn* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1968)
* Bedwyr Lewis Jones, *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd* (Llanrwst, 1987)
* Gruffudd Parry, *Crwydro Llŷn ac Eifionydd* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1960)

## Cyfeiriadau
# Ynys Feurig

Ynys Feurig| Math | ynys lanwol, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 25.38 ha  |
| Cyfesurynnau | 53.233624°N 4.540513°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tair ynys fechan greigiog ar arfordir gogledd-orllewinol Ynys Môn gerllaw Rhosneigr yw **Ynys Feurig** (weithiau **Ynys Feirig**). Gyda'i gilydd, mae ganddynt arwynebedd o tua 3.1ha. Ar lanw isel mae modd cerdded iddynt. Maent yng nghymuned Llanfair-yn-Neubwll.

Mae Ynys Feurig yn warchodfa adar sy'n cael ei rhedeg gan yr RSPB ac yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Ei phrif bwysigrwydd yw fel man nythu i fôr-wenoliaid; mae nifer o rywogaethau o fôr-wennol yn magu yma, yn cynnwys ychydig o barau o'r Fôr-wennol wridog, er mai dim ond yn ysbeidiol y mae'r rhywogaeth yma wedi ei chofnodi yno yn y blynyddoedd diwethaf. Gwaherddir glanio ar yr ynysoedd yn y tymor nythu.
# Ynys Gaint

Ynys Gaint|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.23°N 4.16°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynys Gaint** yn ynys fechan yn Afon Menai gerllaw tref Porthaethwy ar Ynys Môn (SH561725), rhwng Ynys Faelog ac Ynys Castell. Gellir cerdded i'r ynys ar hyd sarn o Borthaethwy.

Rhwng 1942 a 1944 yr oedd gan y Llu Awyr Brenhinol uned achub o'r môr yma, gyda nifer o gychod cyflym. Heddiw mae rhan sylweddol o'r ynys yn wersyll yn perthyn i'r fyddin.
# Gored Beuno

Gored Beuno| Math | cored, ynys a wnaed gan bobl  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Cyfesurynnau | 53.031482°N 4.368808°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Gored Beuno** yn gasgliad o gerrig mawr yn y môr, sy'n ymddangos ar gyfnodau o drai, tua 400 metr oddi ar y lan gyferbyn â phentref Clynnog Fawr a Phorth Clynnog e Gwynedd. Y gred oedd bod Sant Beuno wedi bod yn defnyddio'r man, a bod lefel y môr pan oedd yn fyw yn sylweddol is na heddiw, fel yr oedd modd iddo gyrraedd y gored a dal pysgod yno.

Ystyr *cored* yw clawdd cerrig i ddal pysgod wrth i'r llanw fynd allan, ac fe'u defnyddid yn aml yn y Canol Oesoedd. Mae sawl enghraifft o hyd i'w gweld yn Afon Menai, er enghraifft wrth Ynys Gored Goch ger Pont Britannia. Mae olion coredau i'w gweld yn y môr ger Aberaeron hefyd. Yn aml, fe'u cysylltir â safleoedd crefyddol gan fod pysgod yn rhan bwysig o ddeiet offeiriaid ar ddyddiau ympryd.

Megis Caer Arianrhod, nid ond rhyw dair milltir i'rt gogledd, nid yw Gored Beuno yn ynys ond ar adegau byr pan fydd y llanw'n isel.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ynys Gifftan

Ynys Gifftan|  |
| Math | ynys lanwol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.9125°N 4.0822°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan yn aber afon Dwyryd, Gwynedd, yw **Ynys Gifftan**. Uchder ei phwynt uchaf yw 39m a'i hyd yw tua 400m. Gorwedd ar ochr ddeheuol y Traeth Bach tua milltir i'r de o Benrhyndeudraeth, ger Portmeirion.

Does neb yn byw ar yr ynys heddiw ond bu pobl yn ffermio yno yn y gorffennol. Ynys lanw ydyw, a gellir ei chyrraedd pan fo'r llanw allan ar hyd llwybr cyhoeddus dros y traeth, ond rhaid cymryd gofal. Mae'n ynys goediog a chreigiog gyda phorfa defaid.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) BBC Wales Gogledd-orllewin Atgofion am fywyd ar yr ynys yn hanner cyntaf yr 20g
# Gwales

Gwales|  |
| Math | ynys, nythfa adar, gwarchodfa natur  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 0.089 km², 11.97 ha  |
| Uwch y môr | 42 metr  |
| Gerllaw | Sianel San Siôr  |
| Cyfesurynnau | 51.730902°N 5.479714°W  |
| Hyd | 0.5 cilometr  |
| Rheolir gan | Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Ar gyfer y wefan o'r un enw, gweler Gwales.com.*
Ynys fechan anghyfanedd i'r gorllewin o Ynys Sgomer oddi ar arfordir de-orllewin Sir Benfro yw **Gwales** (hefyd **Ynys Gwales**; Saesneg: *Grassholm* o'r geiriau Hen Norseg *grass* "gwair" a *holm* "ynys isel"). Mae Gwales a Sgomer yn ddwy ynys archeolegol gyfoethog wedi'u lleoli oddi ar arfordir gorllewinol penrhyn Marloes yn ne Sir Benfro. Gwales yw'r tir mwyaf gorllewinol yng Nghymru.

Ceir ar yr ynys olion strwythurau cerrig di-ri, rhwydwaith o olion ffiniau caeau cerrig sy'n rhyng-gysylltu, olion aredig a nodweddion archeolegol eraill. Mae'n amlwg o'r olion hyn fod pobl wedi ffermio yma dros y cyfnodau cynhanesyddol a chanoloesol: Oes Efydd, Haearn, Celtaidd a Chanoloesol.

## Cadwraeth

Mae'n adnabyddus i ornitholegwyr am ei choloni anferth o fulfrain gwynion (huganau); 32,409 o barau yn 2004, sef tua 8% o boblogaeth y byd. Ers 1947 mae'n eiddo i'r RSPB, y warchodfa gyntaf i'r gymdeithas honno brynu. Dyma'r trydydd nifer mwyaf yn Ewrop a'r 4ydd drwy'r byd.

Mae Gwales wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA neu SSSI) fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Mabinogi

Yn llenyddiaeth Gymraeg mae Gwales yn fwy adnabyddus fel yr ynys arallfydol y mae'r saith arwr a ddihangasant o Iwerddon yn treulio 80 mlynedd arni yng nghwmni pen Bendigeidfran, yn ôl chwedl Branwen ferch Llŷr, ail gainc Pedair Cainc y Mabinogi:

Ac yng Ngwales ym Mhenfro y byddwch bedwarugaint mlynedd. Ac yny agoroch y drws parth ag Aber Henfelen, y tu at Gernyw, y gellwch fod yno a'r pen yn ddilwgr gennwch.
## Cludiant

Mae llongau pleser yn hwylio i Wales o Martin's Haven yn yr haf.

## Gweler hefyd

* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* Llun awyr o'r ynys Archifwyd 2007-03-10 yn y Peiriant Wayback