Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# John Williams (Ab Ithel)

| John Williams |
| --- |
| Ganwyd | 7 Ebrill 1811  Llangynhafal  |
| Bu farw | 27 Awst 1862  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Iesu, Rhydychen
 |
| Galwedigaeth | gwerthwr hen greiriau, offeiriad Anglicanaidd, ieithegydd  |
| Swydd | rheithor  |

*Am bobl eraill o'r enw John Williams, gweler John Williams.*
Hynafiaethydd a chlerigwr o Gymru oedd **John Williams (Ab Ithel)** (7 Ebrill 1811 – 27 Awst 1862).

## Bywgraffiad

Ganed ef yn Llangynhafal, Sir Ddinbych, yn fab i Roger ac Elizabeth Williams. Cymerodd ei enw barddol "Ab Ithel" o enw ei daid, William Bethell. Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a daeth yn gurad yn Llanfor, ac yno y priododd Elizabeth Lloyd Williams. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, *Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain* yn 1836. Yn 1843 daeth yn gurad parhaol Nercwys, ac yn 1849 daeth yn rheithor Llanymawddwy. Yn 1846 dechreuodd gyhoeddi *Archaeologia Cambrensis* gyda H. Longueville Jones, a bu yn ei olygu o 1846 hyd 1853, ac roedd ganddo ran amlwg yn sefydlu *Cymdeithas Hynafiaethau Cymru*.

Daeth Ab Ithel yn amlwg iawn ym maes ysgolheictod Gymreig yn ei ddydd, ac wedi marwolaeth Aneurin Owen penodwyd ef gan The Welsh Manuscripts Society i gwblhau'r cynllun o gyhoeddi yr *Annales Cambriae* a *Brut y Tywysogion*, a ymddangosodd yn 1860. Roedd yn drwm dan ddylanwad syniadau Iolo Morganwg, ac nid ystyrir ei waith o fawr werth gan ysgolheigion diweddar. Roedd yn un o brif drefnwyr Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858, pan wrthodwyd y wobr i Thomas Stephens am draethawd ar chwedl Madog am nad oedd yn derbyn gwirionedd yr hanes.

Ym Mawrth 1862 symudwyd ef i blwyf Llanenddwyn a Llanddwywe (Dyffryn Ardudwy), ond bu farw rai misoedd wedyn a chladdwyd ef yn Llanddwywe.

## Cyhoeddiadau

Gwaith gwreiddiol
* *Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain* (1836).
* *Ecclesiastical Antiquities of the Cymry* (1844)

Golygiadau
* *Dosparth Edeyrn Davod Aur* (1856)
* *Annales Cambriae and Brut y Tywysogion* (1860)
* *Meddygon Myddfai* (1861)
* *Barddas* (1862)

## Cyfeiriadau
# William Forbes Skene

| William Forbes Skene |
| --- |
| William Forbes Skene, llun gan George Reid, c. 1888 |
| Ganwyd | 7 Mehefin 1809  Rubislaw  |
| Bu farw | 29 Awst 1892  Caeredin  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Prifysgol St Andrews
* Academi Caeredin
 |
| Galwedigaeth | hanesydd  |
| Tad | James Skene o Rubislaw  |
| Mam | Jane Forbes  |

Hanesydd a hynafiaethydd o'r Alban oedd **William Forbes Skene** (7 Mehefin 1809 - 29 Awst 1892).

Roedd yn fab i James Skene (1775–1864), o Rubislaw, ger Aberdeen, cyfaill i Syr Walter Scott. Addysgwyd ef yn Academi Caeredin a Phrifysgol St Andrews, gan gymeryd diddordeb arbennig mewn astudio ieithoedd a llenyddiaeth Geltaidd.

Yn 1837 cyhoeddodd *The Highlanders of Scotland, their Origin, History and Antiquities*.
Bu'n gweithio i Lys y Sesiwn, yna yn 1847, yn ystod newyn yn Ucheldiroedd yr Alban, bu'n ysgrifennydd i'r *Central Board for Highland Relief*. Bu farw yng Nghaeredin ar 29 Awst 1892.

Ei brif waith oedd *Celtic Scotland, a History of Ancient Alban* (5 cyfrol, Caeredin, 1876-1880). Cyhoeddodd argraffiad o'r *Chronica genus Scotorum* gan John o Fordun (Caeredin, 1871–1872); *The Four Ancient Books of Wales* (Caeredin, 1868); *Chronicles of the Picts and Scots* (Caeredin, 1867); y *Vita S. Columbae* gan Adomnán (Caeredin, 1874); *Essay on the Coronation Stone of Scone* (Caeredin, 1869); a *Memorials of the Family of Skene of Skene* (Aberdeen, 1887).

## Llyfryddiaeth

* "Skene, William Forbes." *British Authors of the Nineteenth Century* H. W. Wilson Company, Efrog Newydd, 1936.
# The Four Ancient Books of Wales

The Four Ancient Books of Wales| Clawr cyfrol I o The Four Ancient Books of Wales. |
| Enghraifft o: | gwaith llenyddol  |
| Awdur | William Forbes Skene  |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1868  |
| Lleoliad cyhoeddi | Caeredin  |
| Prif bwnc | Llawysgrifau Cymreig  |
| Yn cynnwys | Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, Llyfr Aneirin, Llyfr Coch Hergest  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

The Four Ancient Books of Wales oedd teitl llyfr a gyhoeddwyd gan yr hanesydd a hynafiaethydd Albanaidd William Forbes Skene yn 1868, mewn dwy gyfrol.

Mae'r llyfr yn cynnwys testunau a chyfieithiadau a dynnwyd o bedair llawysgrif Cymraeg Canol, sef:

* Llyfr Du Caerfyrddin
* Llyfr Taliesin
* Llyfr Aneirin
* Llyfr Coch Hergest

Cerddi ydy'r testunau o'r llawysgrifau hyn i gyd - ni chyhoeddodd Skene y testunau rhyddiaith yn Llyfr Coch Hergest, sy'n cynnwys chwedlau'r Mabinogion. Cynhwysodd Skene ddeunydd ychwanegol hefyd, sef Englynion y Juvencus a rhai o'r Trioedd.

Cynorthwywyd Skene gan y Cymro Daniel Silvan Evans, ac mae'n debyg mai ei waith ef yw'r rhan fwyaf o'r cyfieithiadau. Cyfieithwyd testun Llyfr Taliesin gan yr hynafiaethydd Robert Williams.

Yn ôl safonau heddiw, mae llawer o wallau yn y testun, ac oherwydd hynny yn y cyfieithiadau. Er hynny, roedd llyfr Skene yn gam pwysig ymlaen yn hanes astudiaethau Cymraeg Canol a llenyddiaeth Gymraeg. Ceisiodd rhoi'r cerddi a'r chwedlau yn eu cyd-destun hanesyddol ac ieithyddol a gwnaeth ymgais i ddosbarthu'r cerddi yn rhai hanesyddol a rhai mytholegol.

## Dolen allanol

* *The Four Ancient Books of Wales* ar wefan openlibrary.org
# 1866

18g - **19g** - 20g

1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au

1861 1862 1863 1864 1865 - **1866** - 1867 1868 1869 1870 1871

---

## Digwyddiadau

* 7 Chwefror - Brwydr Abtao
* 2 Mai - Brwydr Callao
* 24 Mai - Brwydr Tuyuti
* 27 Mehefin - Brwydr Langensalza
* Gorffennaf - Sefydlu'r papur Gymraeg *Yr Australydd*, yn Victoria, Awstralia.
* 23 Awst - Cytundeb Prag
* *Yn ystod y flwyddyn* - Sefydlu Undeb Bedyddwyr Cymru

## Genedigaethau

* 29 Ionawr - Romain Rolland, awdur (m. 1901)
* 13 Ebrill - Butch Cassidy, lleidr (m. 1909)
* 17 Mai - Erik Satie, cyfansoddwr (m. 1925)
* 28 Gorffennaf - Beatrix Potter, awdures plant (m. 1943)
* 21 Medi - H. G. Wells, awdur (m. 1946)
* 12 Hydref - James Ramsay MacDonald, gwleidydd (m. 1937)
* 29 Hydref - Sydney Curnow Vosper, arlunydd (m. 1942)
* 12 Tachwedd - Sun Yat-sen, gwladweinydd (m. 1925)

## Marwolaethau

* 16 Ionawr - David Owen (Brutus), llenor, 69
* 23 Ionawr - Thomas Love Peacock, llenor, 80
* 27 Ionawr - John Gibson, cerflunydd, 75
* 29 Mawrth - Thomas Jones (Glan Alun), bardd
* 20 Mehefin - Bernhard Riemann, mathemategydd, 39
* 16 Hydref - Angharad Llwyd, hynafiaethydd, 86
* 1 Rhagfyr - Syr George Everest, tirfesurydd, 76

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Nodiadau ar yr Epistol at yr Hebreaid*
* Fyodor Dostoievski - *Trosedd a Chosb*
* Elizabeth Gaskell (gyda Frederick Greenwood) - *Wives and Daughters*
* Rees Howell Gronow - *Last Recollections*
* Henry Richard - *Letters on the Social and Political Condition of Wales*

### Barddoniaeth

* Richard Davies (Mynyddog) - *Caneuon Mynyddog*
* Paul Verlaine - *Poèmes saturniens*

### Cerddoriaeth

* Jacques Offenbach - *La Vie Parisienne*
* John Thomas (Pencerdd Gwalia) - *The Bride of Neath Valley* (cantata)

## Cyfeiriadau
# 1888

18g - **19g** - 20g

1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au

1883 1884 1885 1886 1887 - **1888** - 1889 1890 1891 1892 1893

---

Blwyddyn naid a ddechreuodd ar Ddydd Sul yng nghalendr Gregori ac ar Ddydd Gwener yng nghalendr Iŵl oedd **1888** (ynganer: mil-wyth-wyth-wyth neu un-wyth-wyth-wyth; rhifolion Rhufeinig: MDCCCLXXXVIII). Hon oedd yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r fil ac wyth gant (1888fed) yn ôl trefn Oed Crist, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r wyth gant (888fed) yn yr 2il fileniwm, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain (88fed) yn y 19g, a'r nawfed flwyddyn yn negawd y 1880au. Ar gychwyn 1888, mi oedd calendr Gregori 12 diwrnod o flaen calendr Iŵl.

Enw difyr arni yw blwyddyn y tair sbectol. Fe'i elwir yn Flwyddyn y Tri Caiser (Almaeneg: *Dreikaiserjahr*) yn yr Almaen, oherwydd dyma oedd y flwyddyn i Wilhelm I, Friedrich III, a Wilhelm II i gyd deyrnasu dros Ymerodraeth yr Almaen.

## Digwyddiadau

* 18 Ebrill - Daeargryn honedig Waunfawr
* 13 Mai - Mae Beatrix Potter, 22, yn ymweld â Machynlleth.
* Ffurfiodd y Rhyddfrydwyr 'Blaid Gymreig o fewn y Llywodraeth' gan Aelodau Seneddol Rhyddfrydol.
* Sefydlu'r Blaid Ryddfrydol yng Nghymru.
* Henry Morton Stanley yn darganfod Llyn Edward yn nwyrain Affrica.

## Genedigaethau

* 24 Ionawr - Ernst Heinkel, difeisiwr (m. 1958)
* 12 Mawrth - Vaslav Nijinsky, dawnswr (m. 1950)
* 11 Mai - Irving Berlin, cyfansoddwr (m. 1989)
* 21 Mai - William Cove, gwleidydd (m. 1963)
* 13 Awst - John Logie Baird, difeisiwr (m. 1946)
* 16 Awst - T. E. Lawrence, arwr rhyfel ac awdur (m. 1935)
* 26 Medi - T. S. Eliot, bardd (m. 1965)
* 16 Hydref - Eugene O'Neill, dramodydd (m. 1953)
* 19 Hydref - Peter Freeman, gwleidydd (m. 1956)
* 9 Tachwedd - Jean Monnet, economydd a diplomydd (m. 1979)

## Marwolaethau

* 29 Ionawr - Edward Lear, bardd ac arlunydd, 65
* 23 Chwefror - Evan Davies (Myfyr Morganwg), hynafiaethydd, 87
* 6 Mawrth - Louisa May Alcott, nofelydd, 55
* 20 Gorffennaf - Paul Langerhans, biolegydd, 40
* 20 Awst - Henry Richard, gwleidydd, 76

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Anne Beale - *Old Gwen*
* Guy de Maupassant - *Pierre et Jean*
* Robert Louis Stevenson - *The Master of Ballantrae*

### Drama

* August Strindberg - *Miss Julie*

### Cerddoriaeth

* W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - *The Yeomen of the Guard*
* Erik Satie - *3 Gymnopédies*

## Eisteddfod Genedlaethol (Wrecsam)

* **Cadair:** Thomas Tudno Jones
* **Coron:** Howell Elvet Lewis

## Cyfeiriadau
# Kenneth H. Jackson

| Kenneth H. Jackson |
| --- |
| Ganwyd | 1 Tachwedd 1909  Croydon  |
| Bu farw | 20 Chwefror 1991  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
 |
| Galwedigaeth | ieithydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Harvard
 |
| Gwobr/au | Derek Allen Prize, CBE, Cymrawd Cyfatebol Academi Ganoloesol America  |

Ysgolhaig o Sais oedd yn arbenigo yn yr ieithoedd Brythoneg oedd **Kenneth Hurlstone Jackson** (1 Tachwedd 1909 – 20 Chwefror 1991). Ei waith enwocaf yw *Language and history in early Britain*, sy'n trafod trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg.

Ganed ef yn Beddington, Surrey, ac astudiodd yn Ysgol Ramadeg Croydon cyn ennill ysgoloriaeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt ym 1928. Astudiodd dan Hector a Nora Chadwick, a daeth yn rhugl mewn chwech iaith Geltaidd.

Dychwelodd i Gaergrawnt fel darlithydd mewn Celteg ym 1934, ac ym 1939 aeth i Harvard, lle daeth yn Athro Iaith a Llenyddiaeth Geltaidd. Ym 1950 daeth yn Athro Ieithoedd, Hanes a Hynafiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Caeredin, a bu yno hyd ei ymddeoliad ym 1979.

## Cyhoeddiadau

* *Language and history in early Britain: A chronological survey of the Brittonic languages, first to twelfth century A.D.* (1953)
* *The Pictish Language* yn F T Wainwright (gol) *The Problem of the Picts* (1955)
* *Contributions to the study of Manx phonology* (1955)
* "The Arthur of History" yn *Arthurian Literature in the Middle Ages* (1959)
* "Arthur in Early Welsh Verse" yn *Arthurian Literature in the Middle Ages* (1959)
* "The international popular tale and early Welsh tradition" *Darlithoedd Gregynog, 1961* (1961)
* *The oldest Irish tradition: A window on the Iron Age* (1964)
* *A Historical phonology of Breton* (1967)
* *The Gododdin: The Oldest Scottish poem* (1969)
* *A Celtic Miscellany : Translations from the Celtic Literature* (1972)
# A.O.H. Jarman

| A.O.H. Jarman |
| --- |
| Ganwyd | 8 Hydref 1911  Bangor  |
| Bu farw | 26 Hydref 1998  Caerdydd  |
| *Alma mater* | * Ysgol Friars
* Prifysgol Bangor
 |
| Galwedigaeth | ysgolhaig  |
| Priod | Eldra Jarman  |

Ysgolhaig o Gymru oedd **Alfred Owen Hughes Jarman** (8 Hydref 1911 - 26 Hydref 1998). Bu'n Athro Cymraeg ym Mhrifysgol Caerdydd, ac roedd ganddo ddiddordeb arbennig yn y chwedlau Arthuraidd Cymreig. Roedd yn briod ag Eldra Jarman, gor-wyres John Roberts ('Telynor Cymru'), cynrychiolydd olaf traddodiad y telynorion Sipsi Cymreig.

## Cyhoeddiadau

* *The Arthur of the Welsh: the Arthurian legend in medieval Welsh literature* (1991)
* *Chwedlau Cymraeg Canol;* (1969)
* *The Cynfeirdd: early Welsh poets and poetry*  (1981)
* *Y Gododdin: Britain's oldest heroic poem* (1988)
* *A guide to Welsh literature* (gol. gyda Gwilym Rees Hughes) (1992, 1997)
* *The legend of Merlin* (1960)
* *Llyfr Du Caerfyrddin: gyda rhagymadrodd, nodiadau testunol a geirfa (1982)*
* *Sieffre o Fynwy* (1966)
* *Y Sipsiwn Cymreig: teulu Abram Wood* gyda Eldra Jarman (1979)
# 1988

19g - **20g** - 21g

1930au 1940au 1950au 1960au 1970au - **1980au** - 1990au 2000au 2010au 2020au 2030au

1983 1984 1985 1986 1987 - **1988** - 1989 1990 1991 1992 1993

---

## Digwyddiadau

### Ionawr

* 1 Ionawr - Dechreuad perestroika yn yr Undeb Sofietaidd
* 13 Ionawr - Lee Teng-hui yn dod yn arlywydd Taiwan

### Chwefror

* 13 Chwefror - Agoriad y Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Calgary, Canada

### Mawrth

* 17 Mawrth - Brwydr Afabet yn Eritrea

### Ebrill

* 10 Ebrill - Agoriad y Pont Mawr Seto yn Japan
* 30 Ebrill - Agoriad Expo '88 yn Brisbane, Awstralia

### Mai

* 4 Mai - Trychineb PEPCON yn Henderson, Nevada, UDA

### Mehefin

### Gorffennaf

* 3 Gorffennaf - Agoriad y Pont Fatih Sultan Mehmet yn Istanbul, Twrci

### Awst

* 21 Awst - Daeargryn yn India/Nepal; 1,004 o bobol yn colli ei bywydau

### Medi

### Hydref

* 30 Hydref - Diwedd yr Expo '88

### Tachwedd

* 21 Tachwedd - Etholiadau genedlaethol yn Canada

### Rhagfyr

* 10 Rhagfyr - Sefydlu Gwobr Sakharov
* 21 Rhagfyr - Trychineb Lockerbie

## Genedigaethau

* 18 Chwefror - Maiara Walsh, actores
* 20 Chwefror - Rihanna, cantores
* 10 Ebrill - Haley Joel Osment, actor
* 24 Awst
	+ Rupert Grint, actor
	+ Maya Yoshida, pêl-droediwr
* 5 Hydref - Sam Warburton, chwaraewr rygbi
* 29 Hydref
	+ Andy King, pêl-droediwr
	+ Kayne Vincent, pêl-droediwr
* 31 Hydref - Lizzy Yarnold, rasiwr ysgerbwd

## Marwolaethau

* 26 Ionawr - Raymond Williams, awdur, 66
* 2 Ebrill - Euros Bowen, bardd, 83
* Ebrill - T. Glynne Davies, bardd, llenor a darlledydd radio a theledu, 62
* 18 Mai - Brandon Rhys-Williams, gwleidydd, 60
* 10 Mehefin - Louis L'Amour, nofelydd, 80
* 23 Medi - Arwel Hughes, cyfansoddwr, 79
* 16 Hydref - John Gwilym Jones, dramodydd, 84
* 27 Hydref - Charles Hawtrey, actor comedi, 73
* 31 Hydref - Lizzy Yarnold, rasiwr ysgerbwd

## Y celfyddydau

### Ffilmiau

* + *Yr Alwad*
	+ *Die Hard*
	+ *Dangerous Liaisons*
	+ *Drowning by Numbers*

### Llyfrau

* + Paulo Coelho - *The Alchemist*
	+ T. Glynne Davies - *Cerddi*
	+ Bobi Jones - *Llenyddiaeth Gymraeg 1902-36*
	+ Rhiannon Davies Jones - *Cribau Eryri*
	+ William Owen Roberts - *Y Pla*
	+ Huw Walters - *Canu'r Pwll a'r Pulpud*

### Cerdd

* + Ffa Coffi Pawb - *Dalec Peilon*
	+ U2 - *Rattle and Hum*

## Eisteddfod Genedlaethol (Casnewydd)

* **Cadair:** Elwyn Edwards
* **Coron:** T. James Jones
* **Medal Ryddiaeth:** dim gwobr
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** ?

## Gwobrau Nobel

* **Ffiseg:** Leon M. Lederman, Melvin Schwartz a Jack Steinberger
* **Cemeg:** Johann Deisenhofer, Robert Huber a Hartmut Michel
* **Meddygaeth:** Syr James W. Black, Gertrude B. Elion a George H. Hitchings
* **Llenyddiaeth:** Naguib Mahfouz
* **Economeg:** Maurice Allais
* **Heddwch:** Lluoedd Cadw-Heddwch y Cenhedlau Unedig

## Gwobrau Llenyddiaeth

* Gwobr Mary Vaughan Jones - Emily Huws

## Cyfeiriadau
# Joseph P. Clancy

| Joseph P. Clancy |
| --- |
| Ganwyd | 8 Mawrth 1928  Dinas Efrog Newydd  |
| Bu farw | 27 Chwefror 2017  |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr  |

Ysgolhaig, bardd, cyfieithydd a darlithydd a oedd yn gweithio yn y Gymraeg a'r Saesneg oedd **Joseph P. Clancy** (8 Mawrth 1928 – 27 Chwefror 2017)

## Llyfryddiaeth

### Cyfieithiadau

* The Odes and Epodes of Horace (University of Chicago Press, 1960)
* Medieval Welsh Lyrics (Macmillan, 1965)
* The Earliest Welsh Poetry (Macmillan, 1970)
* Twentieth Century Welsh Poems (Gomer, 1982)
* Living a Life: Selected Poems by Gwyn Thomas (Bridges Books, 1982)
* The Plays of Saunders Lewis (Christopher Davies, 1985)
* Bobi Jones: Selected Poems (Christopher Davies, 1987)
* The World of Kate Roberts (Temple University Press, 1991)
* Saunders Lewis: Selected Poems (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)
* Where There’s Love: Welsh Folk Poems of Love and Marriage (Northgate Books, 1995)
* The Light in the Gloom: Poems and Prose by Alun Llywellyn Williams (Gwasg Gee, 1998)
* Medieval Welsh Poems (Four Courts Press, 2002)
* Bobi Jones: Right as Rain (e-lyfr)
* The Poems of Dafydd ap Gwilym (Brown Dog Books, 2016)

### Cerddi

* The Significance of Flesh: Poems 1950-1983 (Gomer, 1984)
* Here & There (Headland, 1994)
* Ordinary Time (Gomer, 1999)
* Passing Through (Headland, 2008)

### Eraill

* Pendragon: King Arthur and His Britain (Macmillan, 1971) - ffeithiol
* Death is a Pilgrim: A Canterbury Tale (Northgate Books, 1993) - nofel gyda Gertrude Clancy, ei wraig
* The Retired Life (Northgate Books, 1997) - straeon byrion o dan yr enw P.G. Thomas
* Other Words: Essays on Poetry and Translation (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999) - ffeithiol

## Cyfeiriadau
# 1994

19g - **20g** - 21g

1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au

1989 1990 1991 1992 1993 - **1994** - 1995 1996 1997 1998 1999

---

## Digwyddiadau

* 26 Ionawr - Ymosodiad ar Y Tywysog Cymru yn Awstralia.
* 28 Chwefror - Arestiad y llofruddwyr Ffred a Rosemary West yng Nghaerloyw.
* 6 Ebrill - Dechrau Hil-laddiad Rwanda ac o ganlyniad iddo argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr. Dros y tri mis nesaf, lleddir rhwng 500,000 a miliwn o bobl.
* 6 Mai - Agoriad y Twnnel Môr Udd.
* 28 Medi - Mae'r *MS Estonia* yn suddo yn y Môr Baltig; 852 o bobl yn colli ei bywydau.

## Genedigaethau

* 1 Mawrth - Justin Bieber, canwr
* 7 Medi - Elinor Barker, seiclwraig
* 12 Medi - Mhairi Black, gwleidydd

## Marwolaethau

* 24 Chwefror - Dinah Shore, cantores, 77
* 4 Mawrth - John Candy, actor a chomediwr, 43
* 9 Mawrth - Charles Bukowski, llenor, 73
* 23 Mawrth - Donald Swann, cerddor, 70
* 5 Ebrill - Kurt Cobain, seren roc, 27
* 22 Ebrill - Richard M. Nixon, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 81
* 1 Mai - Ayrton Senna, gyrrwr Fformiwla Un, 34
* 12 Mai - John Smith, arweinydd Plaid Lafur, Prydain 55
* 19 Mai - Jackie Kennedy, gweddw John F. Kennedy ac Aristotle Onassis, 64
* 29 Mai
	+ Nene Gare, arlunydd, 85
	+ Erich Honecker, gwleidydd, 81
* 29 Gorffennaf - William Mathias, cyfansoddwr, 57
* 31 Gorffennaf - Caitlin Thomas, gwraig Dylan Thomas, 81
* 1 Medi - Dr Roger Thomas, gwleidydd, 69
* 11 Medi - Jessica Tandy, actores, 85
* 20 Hydref - Burt Lancaster, actor, 80
* 6 Rhagfyr - Alun Owen, awdur, 69
* 31 Rhagfyr - Harri Webb, bardd, 74

## Y celfyddydau

### Ffilmiau

* *Branwen* (Ceri Sherlock)
* *Ymadawiad Arthur*
* *Llew Frenin*
* *Pulp Fiction*
* *The Shawshank Redemption*

### Llyfrau

* Glyn Davies - *A History Of Money From Ancient Times To The Present Day*
* Robin Chapman - *W. J. Gruffydd* (cyfres Dawn Dweud)
* Paul Ferris - *Caitlin*
* Bobi Jones - *Crist a Chenedlaetholdeb*
* Mihangel Morgan - *Saith Pechod Marwol*
* Carol Shields - *The Stone Diaries*
* Gwyn Thomas a Ted Breeze Jones - *Anifeiliaid y Maes Hefyd*

### Drama

* Kevin Elyot - *My Night with Reg*
* Terrence McNally - *Love! Valour! Compassion!*

### Cerddoriaeth

* *Beauty and the Beast* (sioe Broadway)
* Dan ar Braz - *Héritage des Celtes*
* Gorky's Zygotic Mynci - *Tatay* (albwm)
* Karl Jenkins - *Adiemus: Songs of Sanctuary*

## Eisteddfod Genedlaethol (Castell-nedd)

* **Cadair:** Emyr Lewis
* **Coron:** Gerwyn Williams
* **Medal Ryddiaeth:** Robin Llywelyn, *O'r Harbwr Gwag i'r Cefnfor Gwyn*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Eirug Wyn, *Smôc Gron Bach*

## Gwobrau Nobel

* **Ffiseg:** Bertram N. Brockhouse a Clifford G. Shull
* **Cemeg:** George A. Olah
* **Meddygaeth:** Alfred G. Gilman a Martin Rodbell
* **Llenyddiaeth:** Kenzaburo Oe
* **Economeg:** Reinhard Selten, John Forbes Nash a John Harsanyi
* **Heddwch:** Yasser Arafat, Shimon Peres ac Yitzhak Rabin

## Gwobrau Llenyddiaeth

* Gwobr Mary Vaughan Jones - W. J. Jones
# Aeron

Aeron| Enghraifft o: | teyrnas  |
| Dynodwyr |

*Mae hon yn erthygl am y fro yn yr Hen Ogledd, ac enw Cymraeg ar y swydd a elwir yn Ayrshire yn Saesneg. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Aeron (gwahaniaethu).*
**Aeron**, yn ôl pob tebyg, oedd enw bro yn yr Hen Ogledd y cyfeirir ati yng Nghanu Aneirin a Chanu Taliesin. Credir bod ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i hen Swydd Aeron (*Ayrshire*) yn ne-orllewin yr Alban.

Yn *Y Gododdin* cysylltir yr arwr Cynon fab Clydno ag Aeron. Mae'n cael ei ddisgrifio fel *dileid Aeron* ("amddiffynnydd Aeron") a ymunodd â gwŷr Manaw Gododdin i fynd i frwydro yng Nghatraeth. Mae'r gerdd yn sôn am "ddau gadgi Aeron" (dau ryfelwr o Aeron) a rhyw "Cynddilig Aeron" anhysbys yn ogystal.

Mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion yn cytuno mai'r hen Swydd Ayr yn yr Alban yw'r Aeron yng ngwaith Taliesin ac Aneirin.

Posiblrwydd arall yw ei bod rhywle ger teyrnas Elfed (gogledd canolbarth Lloegr) gan fod Aire yn enw ar afon yn nwyrain Swydd Efrog.

Disgrifir Urien Rheged fel "diffreidawc Aeron" ("amddiffynnydd Aeron") mewn cerdd yng Nghanu Taliesin a sonnir amdano yn mynd i Aeron i ymladd yn erbyn y gelyn. Mae'n bosibl felly fod Aeron naill ai yn rhan o deyrnas Rheged yn amser Urien neu'n gorwedd rhwng y deyrnas honno a Stratclud (Ystrad Clud); efallai fod Aeron yn deyrnas annibynnol ar un adeg felly.

Cysylltir Aeron, trwy Urien a Chlydno, â llinach Coel Hen.

## Cyfeiriadau

* Rachel Bromwich, 'Cynon fab Clydno', yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (Caerdydd, 1978)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960)
* John Davies et al (Cyd-olygyddion) *Gwyddoniadur Cymru* (Caerdydd 2008)

Wiciadur
Chwiliwch am Aeron
yn Wiciadur.
# Manaw Gododdin

Manaw Gododdin| Enghraifft o: | teyrnas  |
| Daeth i ben | 7 g  |
| Dechrau/Sefydlu | 3 g  |
| Rhagflaenydd | Gododdin  |
| Dynodwyr |

**Tiriogaethau Prydain 500-700**
|  |
|
**PictiaidDál RiataUlaidYstradCludAeronGododdinRhegedElfedGwyneddCeredigionPowysBrycheiniogErgingGwentDyfedCernywDumnoniaBrynaich(Yn hwyrach, Northumbria)DeifrLindseyMersiaDwyrain AngliaEssexCaintSussexWessex**

Allwedd:
Teyrnas Frythonig
Sacsoniaid ac estroniaid eraill
Teyrnasoedd Goidelig |

Teyrnas Frythonaidd yn yr Hen Ogledd oedd **Manaw Gododdin**. Gorweddai yn yr ardal a elwir heddiw yn Alloa, ger Moryd Forth yng nghanolbarth yr Alban. Ymddengys ei fod yn is-deyrnas o deyrnas Gododdin neu gnewyllyn y deyrnas honno. Din Eidyn oedd prif gaer y deyrnas a safle llys Mynyddog Mwynfawr, yn ôl pob tebyg. Cyfeirir at Fanaw Gododdin yn y gerdd gynnar enwog 'Y Gododdin', gan Aneirin (6g).

Cyfeiria Nennius at Fanaw Gododdin yn ei *Historia Brittonum*, gan ddweud fod Cunedda, sefydlydd teyrnas Gwynedd, wedi dod i Ogledd Cymru "o'r fro a elwir *Manau Guotodin* (Manaw Gododdin), 146 o flynyddoedd cyn i Faelgwn ddechrau teyrnasu."

Yn ôl rhestr o enwau meibion Cunedda a geir yn llawysgrif Harleian 3859, sef Achresau Harley, bu farw Typiaun, mab cyntaf-anedig Cunedda, yn yr ardal "a elwir *manau guodotin* (Manaw Gododdin), ac ni ddaeth yma (i Gymru) gyda'i dad a'i frodyr."

Cysylltir Manaw Gododdin gan haneswyr â gwlad yr Otadini, pobl Geltaidd a drigai yn nwyrain y tir sy'n gorwedd rhwng Mur Hadrian a Mur Anton, sef de-ddwyrain yr Alban heddiw.

Yr un yw'r gair 'Manaw' yn yr enw a'r 'Manaw' yn enw Ynys Manaw. Mae 'Manaw' yn gytras â'r gair Gwyddeleg *Manann*, ond mae arwyddocâd yr enw yn achos Manaw Gododdin yn ansicr. Mae cysylltiad Gwyddelig yn bosibl felly (gorweddai teyrnas Wyddelig Dál Riata i'r gogledd-orllewin.

I'r gogledd roedd y Pictiaid yn byw. Cyfeirir at frwydr *Cath Manand* a brwydr mawr â'r Pictiaid yn *Campo Manand* (Caer Manaw) mewn ffynonellau Gwyddelig."

## Cyfeiriadau