# Gwynt

Effaith gwynt ar dyfiant coeden
Pieter Kluyver (1816–1900)
Nwyon yn symud drwy'r atmosffer ydy **gwynt**, a hynny ar raddfa anferthol. Mae meteorolegwyr yn diffinio gwynt fel aer sy'n symud yn llorweddol a gelwir symudiad aer fertigol yn gerrynt. Ceir hefyd wynt solar, sef symudiad gronynnau wedi'u gwefru sy'n dod allan o haul. Gellir astudio yr hyn sy'n achosi gwyntoedd yn ogystal â mesur eu cyfeiriad, eu cryfder ayb. Gelwir chwa fechan o wynt yn 'awel' a gall gwyntoedd uchel mewn trowyntoedd godi i hyd at 200 mya sy'n ddigon i ddifa adeiladau cyfan.

Mae gwyntoedd y byd wedi cael effaith ar ddatblygiad dyn a'i symudiad, a'i ymlediad dros wyneb y Ddaear. Mae gallu dyn i deithio ers milenia wedi dibynnu ar y gwynt i lenwi hwyliau cychod a llongau hwylio gan ei yrru i ynysoedd a chyfandiroedd newydd. Yn y ddau gan mlynedd diwethaf, harnesodd y gwyddonydd y gwynt gan ei ddefnyddio fel ffynhonnell trydan a phwer i wneud gwaith mecanyddol.

## Achos gwynt

Achosir gwynt gan wahanol wasgeddau aer mewn ardaloedd gwahanol. Achosir hyn gan amrywiad yng nghryfder pelydredd'r haul dros wahanol ardaloedd oherwydd ffactorau fel gorchudd cwmwl, lleithder aer, agwedd a lledred. Y ddau brif achos o gylchdro atmosfferig ar raddfa fawr ydyw'r gwahaniaeth enfawr yn nhymeredd y cyhydedd a'r pegynau ynghyd â chylchdro'r blaned (yr effaith Coriolis). Mae gwyntoedd lleol ar yr arfordir yn diffinio'r gwynt lleol, a gall ffurfwedd mynyddoedd a dyffrynoedd hefyd ddifinio'r patrwm lleol.

## Dywediadau Cymraeg

* gwynt adwyth - rhyw haint ar y ffordd (1822)
* gwynt i'r bôn braich - rhoi nerth i berson i wneud ei waith
* gwynt y bwch - arogl ofnadwy / ogla cas bwch gafr; neu'n ffigyrol 'clywed gwynt y bwch' - *I smell a rat!*
* gwynt byr - heb lawer o anadl
* gwynt carthen - yr awel a geir o ysgwyd blanced. Yn ffigyrol / negyddol am berson sy'n siarad yn neis-neis
* gwynt i'r gesail - gwynt i'r bôn braich (Dyfed)
* gwynt cilddor - *draught*, hy gwynt pan fo drws yn gil agored, neu fwlch sy'n caniatau i wynt ddod mewn i'r t
* gwynt coch Amwythig - gwynt o'r Dwyrain (Sir Drefaldwyn)
* gwynt y creigiau - gwynt o'r gogledd-orllewin (o gyfeiriad yr Wyddfa), gwynt oer; (Sir Drefaldwyn)
* gwynt croes - yn ffigyrol: treialon bywyd yn profi person
* gwynt y cythral - gwynt croes (13g)
* gwynt y de - 14g (Dafydd ap Gwilym)
* gwynt y dwyrain - 1588
* gwynt ffalm (ffalwn) - gwynt o'r gorllewin (15g)
* gwynt ffroen yr ych - gwynt y dwyrain - ar lafar gan borthmyn y de
* gwynt (y) gogledd - 13g
* gwynt (y) gorllewin - 13g
* gwynt hedeg - gwynt sy'n hedfan (1798)
* gwynt masnachol neu wyntoedd trafnidiol - *trade winds* (1833)
* gwynt o’r môr: *sea-breeze*
* gwynt Senghennydd - gwynt o'r dwyrain
* gwynt teg ar ôl person - twll ei din (*good riddance*)
* gwynt traed y meirw - gwynt y dwyrain (mae hyn yn cyfeirio at yr arferiad o gladdupobl gyda'u traed yn wynebu'r dwyrain)
* a'i wynt yn ei ddwrn / a’i wynt yn ei wddf / allan o wynt - allan o wynt ar ôl rhedeg (Twm o'r Nant 1808)
* codi'n wynt - y gwynt yn cryfhau
* dan ei wynt / dan ei gwynt - yn dawel neu'n sibrwd
* yn y gwynt - ar y gweill; 'mae rhyw newid yn y gwynt...' (Ellis Wynne; 1703)
* byw ar y gwynt - heb lawer o fwyd
* mynd a'r gwynt o hwyliau rhywun - bod yn negyddol / sarhaus o berson

## Gweler hefyd

* Melin wynt
* Tyrbin gwynt
* Fferm wynt
* Gwynt y Môr - melinau gwynt ar arfordir gogleddol Cymru
* Egni gwynt
* Torri gwynt
* Trowynt - tornado
* Cwch gwynt - *inflatable*

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am gwynt
yn Wiciadur.