# T. H. Parry-Williams

| T. H. Parry-Williams |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 21 Medi 1887  Rhyd-ddu  |
| Bu farw | 3 Mawrth 1975  Aberystwyth  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Iesu, Rhydychen
* Prifysgol Paris
* Prifysgol Aberystwyth
* Ysgol Eifionydd, Porthmadog
* Ysgol Brynrefail
 |
| Galwedigaeth | bardd, ysgrifennwr  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Tad | Henry Parry-Williams  |
| Priod | Amy Parry-Williams  |
| Gwobr/au | Marchog Faglor  |

Bardd, ysgrifwr, ysgolhaig ac athro prifysgol o Gymru oedd Syr **Thomas Herbert Parry-Williams** (21 Medi 1887 – 3 Mawrth 1975). Mae'n cael ei adnabod yn aml fel **T. H. Parry-Williams** neu **T.H.**. Ef yw awdur y gerdd enwog "Hon".

## Gyrfa

Ganed T. H. Parry-Williams yn Rhyd-ddu, Arfon, lle'r oedd ei dad yn ysgolfeistr; ysgrifennodd soned enwog i 'Dŷ'r Ysgol'. Roedd yn gefnder i'r bardd R. Williams Parry a'r ysgolhaig Thomas Parry. Graddiodd mewn Cymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth ym 1908, ac yna cymerodd radd arall, mewn Lladin, y flwyddyn wedyn. Aeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen ac yna i Brifysgolion Freiburg a Pharis i astudio ymhellach. Cymerodd safiad fel gwrthwynebydd cydwybodol yn erbyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Penodwyd ef i Gadair y Gymraeg yn Aberystwyth ym 1920, ac ar ôl ymddeol ym 1952 parhaodd i fyw yn y dref hyd ei farwolaeth ym 1975.

## Bywyd personol

Priododd Emiah Jane Thomas yn Awst 1942.

Cafodd ei urddo'n farchog ym 1958.

## Gwaith llenyddol

Daeth i sylw cenedlaethol pan enillodd y Gadair a'r Goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym 1912. Roedd hyn yn gamp anghyffredin iawn, ond ym 1915 gwnaeth yr un peth eto. Cyhoeddodd nifer o gasgliadau o gerddi ac o ysgrifau, yn ogystal ag astudiaethau academaidd.

Roedd yr ysgrif, ffurf gymharol newydd yn y Gymraeg, yn bwysig ganddo ac ymhlith ei gasgliadau ceir *Ysgrifau* (1928), *Olion* (1935), *Lloffion* (1942), *O'r Pedwar Gwynt* (1944), *Myfyrdodau* (1957) a *Pensynnu* (1966). Casglwyd y cyfan o'i ysgrifau at ei gilydd ym 1984.

Cyhoeddodd y cyfrolau canlynol: *Cerddi* (1931), *Olion* (1935), *Synfyfyrion* (1937), *Ugain o Gerddi* (1949) a *Myfyrdodau* (1957). Cyhoeddwyd *Detholiad o Gerddi* ym 1972 a *Casgliad o Gerddi* ym 1987.

Ymwneud â bywyd mae ei gerddi fynychaf: mae diffyg ystyr bywyd i'w weld fel thema drwyddynt. Ef yw "brenin y soned Gymraeg"; dyma enghraifft allan o'r gerdd 'Llyn y Gadair':

*Ymweliad â Rhyd-Ddu, bro T. H. Parry-Williams*, ffotograff gan Geoff Charles
Ni wêl y teithiwr talog mono bron
Wrth edrych dros ei fasddwr ar y wlad.
Mae mwy o harddwch ym mynyddoedd hon
Nag mewn rhyw ddarn o lyn, heb ddim ond bad
Pysgotwr unig, sydd yn chwipio'r dŵr
A rhwyfo plwc yn awr ac yn y man,
Fel adyn ar gyfeilorn, neu fel gŵr
Ar ddyfroedd hunlle'n methu cyrraedd glan...
gan ddiweddu gyda'r cwpled canlynol sy'n dweud nad oedd dim yno:

Dim byd ond mawnog a'i boncyffion brau,
Dau glogwyn, a dwy chwarel wedi cau.

## Oriel

* *Cerddi*; clawr argraffiad 2011
* *Ffarwél i Freiburg* gan Angharad Price
* *Damhegion, Distawrwydd a 'Dychrynodau' yn Ysgrifau T. H. Parry-Williams* (2010)
*
*
*
*
*
*
*

## Llyfryddiaeth

Ceir llyfryddiaeth gynhwysfawr gan David Jenkins yng *Nghyfrol Deyrnged Syr Thomas Parry-Williams* (1967).

### Barddoniaeth

* *Cerddi* (1931)
* *Ugain o Gerddi* (1949)

Cyhoeddwyd y cerddi i gyd yn y gyfrol *Casgliad o Gerddi T.H. Parry-Williams* (Gwasg Gomer, 1987).

### Ysgrifau

* *Ysgrifau* (1928)
* *Olion* (1935)
* *Synfyfyrion* (1937)
* *Lloffion* (1942)
* *O'r Pedwar Gwynt* (1944)
* *Myfyrdodau* (1957)
* *Pensynnu* (1966)

DS Mae rhai o'r cyfrolau hyn yn cynnwys adran o gerddi hefyd.

Cyhoeddwyd yr ysgrifau i gyd yn y gyfrol *Casgliad o Ysgrifau T.H. Parry-Williams* (Gwasg Gomer, 1984).

### Ysgholheictod

* *Some Points of Similarity in the Phonology of Welsh and Breton* (Paris: Honoré Champion, 1913)
* *The English Element in Welsh: A Study of the Loan-Words in Welsh* (Llundain: Honourable Society of Cymmrodorion, 1923)
* (golygydd) *Carolau Richard White* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1931)
* (golygydd) *Llawysgrif Richard Morris o Gerddi* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1931)
* (golygydd) *Canu Rhydd Cynnar* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1932)
* (cyd-olygydd) *Llawysgrif Hendregadredd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1933)
* *Elfennau Barddoniaeth* (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1935)
* (golygydd) *Pedair Cainc y Mabinogi* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1937)
* (golygydd) *Ystorïau Heddiw* (Aberystwyth: Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1938)
* (golygydd) *Hen Benillion* (Llandysul: Clwb Llyfrau Cymreig, 1940)
* *Welsh Poetic Diction* (Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1947)
* (golygydd) *Y Bardd yn ei Weithdy: Ysgyrsiau gyda Beirdd* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1948)

### Cyfieithiadau

* *Ystorïau Bohemia*, Cyfres y Werin 6 (Caerdydd: Y Cwmni Cyhoeddi Addysgol, [1921])
* *Chwech o Ganeuon Enwog Schubert* (Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1936)
* *Chwech o Ganeuon Enwog Brahms* (Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1937)
* *Faust (Gounod): Opera Bum Act* (Llangollen: Cwmni Cyhoeddi Gwynn, dros Gyngor yr Eisteddfod Genedlaethol, ?1945)
* *Elijah / Elias* (Merthyr Tudful: Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol, ?1950)

## Astudiaethau

* Idris Foster (gol.), *Cyfrol Deyrnged Syr Thomas Parry-Williams* (Llys yr Eisteddford Genedlaethol, 1967)
* Dyfnallt Morgan, *Rhyw Hanner Ieuenctid: Astudiaeth o Ferddi ac Ysgrifau T. H. Parry-Williams rhwng 1907 a 1928* (Gwasg John Penry, 1971)
* R. Gerallt Jones, *Writers of Wales: T.H. Parry-Williams* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1980)
* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
* R. Gerallt Jones, *T. H. Parry-Williams*, cyfres Dawn Dweud (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)
* Angharad Price, *Ffarwél i Freiburg: Crwydriadau Cynnar T. H. Parry Williams* (Gwasg Gomer, 2013)
* Bleddyn Owen Huws, *Pris Cydwybod: T. H. Parry-Williams a Chysgod y Rhyfel Mawr* (Y Lolfa, 2018)

## Cyfeiriadau