Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Caerliwelydd

Caerliwelydd|  |
|  |
| Math | dinas, tref sirol, ardal ddi-blwyf, plwyf sifil, dinas yn y Deyrnas Unedig  |
|  |
| Ardal weinyddol | Dinas Caerliwelydd, Cumberland |
| Poblogaeth | 75,399  |
| Gefeilldref/i | Flensburg, Słupsk  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Cumbria (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Arwynebedd | 18.9 km²  |
| Uwch y môr | 28 metr  |
| Yn ffinio gyda | Lockerbie  |
| Cyfesurynnau | 54.8947°N 2.9364°W  |
| Cod OS | NY395555  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Caerliwelydd** (Saesneg *Carlisle*, Lladin *Luguvalium*). Saif yng ngogledd-orllewin eithaf Lloegr, 16 km o'r ffin a'r Alban. Roedd gynt yn dref sirol hanesyddol Cumberland, ac yn awr mae'n gartref i bencadlys awdurdod unedol Cumberland.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Caerliwelydd boblogaeth o 77,728.

## Hanes

Mae Caerliwelydd yn sefyll ger pen gorllewinol Mur Hadrian. Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer o adeiladwaith pren tua OC 72 neu 73. Codwyd caer newydd yn ei lle tua OC 105. Yn 165 codwyd caer gerrig yn ei lle. Mae rhai haneswyr yn awgrymu mai Caerliwelydd oedd prifddinas Valentia, talaith Rufeinig o fewn Britannia a sefydlwyd yn 369, ond ni ellir profi hynny.

Mae'r enw Rhufeinig *Luguvalium* yn dynodi "mur neu le Llug" a thybir mai enw duw brodorol yw Llug. Yr enw Cymraeg yw Caerliwelydd, Caer Lliwelydd, a cheir mwy nag un enghraifft o'r enw personol Lliwelydd mewn testunau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol (e.e. Llwyddawg fab Lliwelydd yn *Englynion y Beddau*, Llyfr Du Caerfyrddin).

## Adeiladau a chofadeiladau

* Amgueddfa Tŷ Tullie
* Castell Caerliwelydd
* Eglwys gadeiriol

## Enwogion

* Margaret Forster (g. 1938), awdures
* Melvyn Bragg (g. 1939), cyflwynwr ac awdur
* Mike Figgis (g. 1948), cyfarwyddwr ffilm

## Gweler hefyd

* Gorsaf reilffordd Caerliwelydd
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol

 **Dinasoedd a threfi Cumbria**[cuddio]

**Dinas**

Caerliwelydd

**Trefi**

Alston **·**
Ambleside **·**
Appleby-in-Westmorland **·**
Aspatria **·**
Barrow-in-Furness **·**
Bowness-on-Windermere **·**
Brampton **·**
Broughton-in-Furness **·**
Cleator Moor **·**
Cockermouth **·**
Dalton-in-Furness **·**
Egremont **·**
Grange-over-Sands **·**
Harrington **·**
Kendal **·**
Keswick **·**
Kirkby Lonsdale **·**
Kirkby Stephen **·**
Longtown **·**
Maryport **·**
Millom **·**
Penrith **·**
Sedbergh **·**
Silloth **·**
Ulverston **·**
Whitehaven **·**
Wigton **·**
Windermere **·**
Workington
# Dunragit

Dùn Reichit|  |
| Math | pentref  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Dumfries a Galloway  |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Cyfesurynnau | 54.879°N 4.885°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Dunragit** (Gaeleg: **Dùn Reicheit**) yn bentref ar yr A75, rhwng Stranraer a Glenluce yn Dumfries a Galloway (Swydd Wigtown cyn hynny) yn ne-orllewin yr Alban. Tyfodd y pentref presennol oddi amgylch porth gorllewinol Plas Dunragit, sy'n dyddio i'r 18g. Tyfodd yn sylweddol yn y 1950au.

Ceir safle tebygol mynwent Rufeinig ac olion dau castell mwnt a beili yn y pentref. yn ddiweddar cloddiwyd heneb *cursus*, sy'n dyddio i'r Neolithig ac Oes yr Efydd. Cafodd ei darganfod trwy luniau o'r awyr yn 1992.

Mae rhai ysgolheigion yn credu fod yr enw yn tarddu o'r enw Brythoneg/Cymraeg Cynnar 'Din Rheged' ("Caer Rheged"). Fe fyddai felly'n gysylltiedig â theyrnas Frythonaidd Rheged, gwlad Urien Rheged a'i fab Owain ab Urien yn yr Hen Ogledd. Mae'n bosibl fod Din Rheged yn un o safleoedd brenhinol Rheged. Mae rhai ysgolheigion eraill wedi mynd cam ymhellach a cheisio ei uniaethu â llys brenhinol Penrhyn Rhionydd (neu Benrhyn Rhionedd), y cyfeirir ati yn Trioedd Ynys Prydain a rhai testunau Cymraeg Canol eraill.

### Dolenni allanol

* Adroddad ar y cloddio ar safle'r *cursus* Archifwyd 2014-05-19 yn y Peiriant Wayback
# Pen Rhionydd

Lleoliad llys gogleddol y Brenin Arthur yw **Pen Rhionydd** (Cymraeg Canol: *Penn Ryonyd*, amrywiad: *Penryn Rioned*), yn ôl y traddodiadau Cymreig cynnar amdano a geir yn y gyfres Trioedd Ynys Prydain.

Cyfeirir at Ben Rhionydd mewn dau o Drioedd Ynys Prydain. Yn nhriawd 1 yng ngolygiad Rachel Bromwich, dywedir fod Arthur yn "Ben Teyrnedd ym Mhen Rhionydd yn y Gogledd" gyda Gwerthmul Wledig yn "Ben Hynaif" iddo a Chyndeyrn Garthwys yn "Ben Esgob". Mae'r un triawd yn lleoli ei ddau lys arall yng "Nghelliwig yng Nghernyw" a Mynyw. Ceir triawd arall sy'n nodi Pen Rhionydd fel lleoliad un o dri llys Arthur hefyd.

Yn ogystal, cyfeirir at Ben Rhionydd yn y testun 'Enwau Ynys Brydain' a geir yn *Llyfr Gwyn Rhydderch* fel lleoliad un o "dair talaith Ynys Brydain", ynghyd â Chelliwig (nas enwir) yng Nghernyw ac Aberffraw yng Ngwynedd.

Ni cheir cyfeiriadau eraill at Ben Rhionydd yn nhestunau Cymraeg yr Oesoedd Canol.

## Lleoliad

Mae'n amlwg mai penrhyn neu bentir yw Pen Rhionydd. Cafwyd sawl cais i'w leoli yn y gorffennol ac mae'n destun damcaniaethu o hyd gan ymchwilwyr i Gylch Arthur. Mae Rachel Bromwich yn cynnig lleoliad yn nheyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd, efallai ar arfordir Galloway yn yr Alban. Cyfeiria Ptolemi at *Rerigonion* fel prifddinas y Novantae, llwyth Celtaidd a drigai yn yr ardal honno. Ar sail camgopîo neu gamddealltwriaeth gan rai hynafiaethwyr, a greodd y ffurf 'Pen[rhyn] Rhianedd' ('Penrhyn y Morwynion'), ceisiodd rhai ymchwilwyr ei uniaethu â Caeredin a elwir yn *castellum puellarum* ('castell y morwynion') yn y Rhamantau. Ceir Morfa Rhianedd ger Llandudno hefyd, a gysylltir â Maelgwn Gwynedd yn *Hanes Taliesin*, ond mae'r traddodiad o blaid lleoliad yn yr Hen Ogledd.

## Cyfeiriadau
# Lindisfarne

Lindisfarne|  |
| Math | ynys lanwol  |
|  |
| Poblogaeth | 160  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Northumberland  |
| Gwlad |  Lloegr |
| Arwynebedd | 4 km²  |
| Gerllaw | Môr y Gogledd  |
| Cyfesurynnau | 55.68°N 1.8025°W  |
| Cod OS | NU129420  |
| Cod post | TD15  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys sanctaidd ger arfordir Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Lindisfarne**, hefyd **Ynys Holy** (Saesneg: *Holy Island*). **Ynys Metcaud** neu **Medgawdd** oedd yr hen enw Cymraeg. Ar wahân i adegau o lanw uchel, mae modd gyrru car i'r ynys. Roedd y boblogaeth yn 180 yn 2011. Dynodwyd rhan helaeth o'r ynys yn Warchodfa Natur, a cheir amrywiaeth o adar yma.

Yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ceir hanes gwarchae ar yr ynys. Yn y 6g gwnaed cynghrair rhwng teyrnasoedd Brythonig yr Hen Ogledd i ymladd yn erbyn yr Eingl. Bu Urien Rheged, Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, Gwallawc Marchawc Trin o Elmet a Morgant Bwlch yn gwarchae Eingl Brynaich ar yr ynys, a oedd wedi'u gyrru o'u prifddinas Din Guardi. Fodd bynnag, roedd Morgant yn genfigennus o lwyddiant Urien, a threfnodd i Llofan Llaf Difo ei lofruddio.

Sefydlwyd abaty Lindisfarne gan Sant Aidan o Iwerddon, a yrrwyd o Iona ar gais Oswallt, brenin Northumbria tua 635. Yn ddiweddarch bu nawdd-sant yr ynys, Cwthbert o Lindisfarne yn abad ac yn esgob yma.

Rywbryd tua dechrau'r 700au, cynhyrchwyd Efengylau Lindisfarne yma. Yn 793 ymosodwyd ar yr ynys gan y Llychlynwyr; ystyrir mai'r ymosodiad yma oedd dechrau oes yr ymosodiadau Llychlynnaidd ar Loegr. Bu ymosodiadau pellach, gan orfodi'r myneich i adael yr ynys.

## Gweler hefyd

* Cwthbert, sant o Frynaich (wedyn: Northumbria)

## Cyfeiriadau
# Bonedd Gwŷr y Gogledd

Bonedd Gwŷr y Gogledd| Enghraifft o: | gwaith ysgrifenedig  |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 13 g  |
| Dynodwyr |

**Tiriogaethau Prydain 500-700**
|  |
|
**PictiaidDál RiataUlaidYstradCludAeronGododdinRhegedElfedGwyneddCeredigionPowysBrycheiniogErgingGwentDyfedCernywDumnoniaBrynaich(Yn hwyrach, Northumbria)DeifrLindseyMersiaDwyrain AngliaEssexCaintSussexWessex**

Allwedd:
Teyrnas Frythonig
Sacsoniaid ac estroniaid eraill
Teyrnasoedd Goidelig |

Testun achyddol Cymraeg Canol sy'n nodi llinach rhai o frenhinoedd ac arwyr yr Hen Ogledd yw **Bonedd Gwŷr y Gogledd**. Dim ond un copi o'r testun sydd ar glawr, yn llawysgrif Peniarth 45 (diwedd y 13g).

Ymrennir y testun yn ddwy brif ran. Yn y rhan gyntaf ceir llinachau'r Coeling, disgynyddion Coel Hen. Mae'n cynnwys Urien Rheged, Clydno Eiddin, Cynfelyn, Nudd, Llywarch Hen a Gwenddoleu. Yn yr ail ran ceir disgynyddion Dyfnwal Hen. Yno ceir rhestr o frenhinoedd o'r 5g. Mae'r enwau yn cynnwys Rhydderch Hael, Tudwal Tudclud, Elffin ap Gwyddno, Cawrdaf, Mordaf Hael, Elidir Mwynfawr a Macsen Wledig. Rhwng y ddwy ran hyn ceir triawd am y Coeling sy'n coffau gwroldeb arwyr o'r llwyth hwnnw.

Er bod y llinachau hyn yn gorffen gyda brenhinoedd y 6g, nid yw'n debygol fod y testun yn deillio o ddogfen o'r cyfnod hwnnw. Mae Kenneth Jackson wedi dadlau dros ddyddiad yn y 9g am gyfansoddi'r testun gwreiddiol. Wrth gwrs fe allai ffynonellau'r testun tybiedig hwnnw fod yn hŷn.

## Llyfryddiaeth

Ceir testun hwylus gyda nodiadau yn,

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1991). Atodiad II.

## Gweler hefyd

* Achresau Harley
# Canu Llywarch Hen

Canu Llywarch Hen| Enghraifft o: | gwaith llenyddol  |
| Awdur | Llywarch Hen  |
| Genre | barddoniaeth Gymraeg  |
| Dynodwyr |

**Canu Llywarch Hen** yw'r enw a roddwyd ar y cyfresi o englynion am yr arwr Llywarch Hen gan yr ysgolhaig Ifor Williams yn ei gyfrol o'r un enw (mae *Canu Llywarch Hen*, 1935, yn cynnwys y cerddi a adnabyddir fel Canu Heledd yn ogystal â cherddi eraill sy'n perthyn i'r cylch).

## Cefndir

Aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd oedd Llywarch Hen (fl. diwedd y 6g). Mae'n bosibl ei fod wedi olynu Urien Rheged fel brenin Rheged (bu farw Owain fab Urien cyn ei dad), ond nid oes sicrwydd am hynny. Mae dyddiadau geni a marw Llywarch Hen yn anhysbys. Roedd yn gefnder i Urien Rheged ac yn un o ddisgynyddion Coel Hen. Ychydig iawn a wyddys amdano ar wahân i'r hyn a geir yn nhraddodiadau cynnar Cymru. Yn yr achau traddodiadol a elwir Bonedd Gwŷr y Gogledd mae'n un o ddisgynyddion Coel Hen, hendaid Rhodri Mawr ac eraill o frenhinoedd Cymru'r Oesoedd Canol. Dywedir mai Gwawr ferch Brychan oedd mam Llywarch ac Urien.

Yn ddiweddarach trawsleolwyd y traddodiadau am Lywarch a'i feibion i Bowys a lluniwyd cyfres o englynion lled-hanesyddol, lled-chwedlonol, am ei fywyd. Fe'i portreadir ynddynt fel hen ŵr unig sy'n galaru colli ei 24 mab. Am ei fod yn siarad yn y person cyntaf mewn rhai o'r englynion hyn daethpwyd i ystyried mai ef a'u canodd, ond gwyddys erbyn heddiw eu bod yn gerddi amdano a fu'n rhan o gylch o chwedlau ehangach, efallai. Credir i'r cerddi gael eu cyfansoddi tua chanol y 9g gan fardd neu feirdd o Bowys.
Mae'r broses hon o drawsleoli arwyr yr Hen Ogledd i Gymru i'w gweld hefyd yn achos cymeriadau eraill, e.e. Taliesin, Gwyddno Garanhir, Myrddin, ac Urien Rheged hefyd.

## Y cerddi

Ceir testunau'r englynion yn *Llyfr Coch Hergest* (y casgliad cyflawnaf a phwysicaf), *Llyfr Du Caerfyrddin* a llawysgrifau eraill. Yn y gyfrol *Canu Llywarch Hen* dosbarthodd Ifor Williams y cerddi canlynol fel cylch o gerddi sy'n ymwneud â Llywarch:

1. Gwên ap Llywarch a'i dad
2. Cân yr Henwr
3. Urien Rheged
4. Llywarch a Maen
5. Gwahodd Llywarch i Lanfawr (Llanfor)
6. Claf Abercuawg
7. Mechydd ap Llywarch
8. Enwau Meibion Llywarch Hen
9. March Gwên
10. Am Arwdir Eifionydd
11. Am ei blant

Sylwer mai trefniant Ifor Williams yw hyn a bod trefn y cerddi yn amrywio yn y llawysgrifau. Syr Ifor hefyd biau deitlau'r cerddi (ac eithrio 'Enwau Meibion Llywarch Hen').

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* *Early Welsh Saga Poetry*, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
* *Canu Llywarch Hen*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

## Gweler hefyd

* Canu'r Bwlch
* Llywarch Hen
* Canu Heledd
* Pabell Llywarch Hen
* Rheged

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Yr Hengerdd

**Yr Hengerdd** yw'r enw a roddir ar y canu cynharaf yn Gymraeg. Mae enwau'r beirdd cynharaf am y canu yn Gymraeg hwn sy'n hysbys yn cynnwys Aneirin, Taliesin, Cian, Talhaearn Tad Awen a Blwchfardd. Dim ond gwaith Aneirin a Taliesin sydd ar glawr heddiw. Mae rhai ysgolheigion yn arfer cynnwys rhan o Ganu'r Bwlch yn y dosbarth hwn yn ogystal. Dyma'r canu cynharaf yn Gymraeg sydd wedi goroesi.

Canai Aneirin a Taliesin i arweinwyr y Brythoniaid yng Nghymru a'r Hen Ogledd yn y 6ed ganrif. Canu arwrol ydyw; cerddi sy'n dathlu bywyd a marwolaeth arwyr o ryfelwyr ac yn canu clodydd brenhinoedd hael fel Urien Rheged (prif noddwr Taliesin) a Mynyddog Mwynfawr (noddwr Aneirin). Mae gwreiddiau'r canu hwnnw'n hen iawn ac yn tarddu o gyfnod y Celtiaid. Er iddo addasu a newid gyda threigliad amser, para'r canu arwrol i fod yn elfen amlwg iawn yng ngwaith y beirdd Cymraeg hyd gyfnod Beirdd yr Uchelwyr.

## Canu Aneirin

*Prif: Aneirin a Y Gododdin*
Bardd a flodeuodd yn y 6g oedd Aneirin. Priodolir y gerdd arwrol hir 'Y Gododdin' iddo. Mae'r testun cynharaf o'r gerdd honno ar glawr yn y llawysgrif *Llyfr Aneirin* (tua 1265), sy'n dechrau gyda'r datganiad *Hwn yw e gododin. aneirin ae cant* ("Hwn yw Y Gododdin; Aneirin a'i ganodd"). Mae'r gerdd yn coffáu arwyr hen deyrnas Manaw Gododdin, oedd a'i phrifddinas yng Nghaeredin. Gelwir y gerdd a darnau eraill o farddoniaeth yn *Llyfr Aneirin* a briodolir i'r bardd yn **Canu Aneirin**.

## Canu Taliesin

*Prif: Taliesin a Canu Taliesin*
## Gweler hefyd

* Y Cynfeirdd
* Llyfr Aneirin
* Llyfr Taliesin
* Yr Hen Ogledd

## Llyfryddiaeth

* Rachel Bromwich a R. Brinley Jones (gol.), *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (Caerdydd, 1978)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Aneirin* (Caerdydd, 1938; argraffiad newydd 1961)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Trioedd Ynys Prydain

Trioedd Ynys Prydain| Rhan o lawysgrif *Llyfr Coch Hergest*, sy'n cynnwys y Trioedd. |
| Enghraifft o: | gwaith ysgrifenedig  |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1380s  |
| Dynodwyr |

**Trioedd Ynys Prydain** (hen ffurf: **Trioedd Ynys Prydein**) yw'r enw ar gasgliad arbennig o drioedd sy'n ffurfio math o fynegai neu wyddionadur llawfer o wybodaeth y beirdd Cymraeg am hanes a thraddodiadau cynnar Cymru ac Ynys Prydain. Fel yn achos trioedd eraill, mae'r deunydd yn cael ei ddosbarthu yn unedau o dri, gan restru enwau arwyr traddodiadol a digwyddiadau, ac mae gan bob triawd ei deitl. Mae 96 triawd wedi goroesi. Ceir llawer o'r Trioedd hyn yn *Llyfr Coch Hergest* yn dyddio i'r 14g ac a gedwir yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen gyda'r cyfeirnod MS 111. Roedd yr arferiad o ddosbarthu pethau yn drioedd, fel hyn, yn ddyfais bwysig yn niwylliant Celtaidd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Credir i'r Trioedd gael eu casglu at ei gilydd yn y 12g , gyda llawer o'r triawdau yn llawer hŷn na hynny.

## Cynnwys

Mae'n debyg fod gwreiddiau Trioedd Ynys Prydain yn hen iawn. Ynddyn nhw ceir math o grynodeb o ddysg y beirdd, fel math o lawlyfr cryno i hanes traddodiadol y Cymry. Diau mai rhan o'i bwrpas yw gwasanaethu fel cymorth i gofio chwedlau a thraddodiadau a'r berthynas rhyngddyn nhw. Dylid cofio fod y bardd cynnar yn gyfarwydd (adroddwr chwedlau, chwedleuydd) yn ogystal â bod yn brydydd. Roedd dysg y beirdd yn cael ei throsglwyddo ar lafar ac felly roedd angen ffurf a fyddai'n hawdd i'w gofio.

Craidd Trioedd Ynys Prydain yw chwedlau neu draddodiadau am gymeriadau Cymreig neu Frythonaidd sy'n perthyn i fyd mytholeg, hanes traddodiadol Cymru, Iwerddon ac Ynys Prydain o safbwynt Cymreig gyda'r pwyslais ar Gaswallon, Gwrtheyrn a Macsen Wledig a'u cylch, a chymeriadau a digwyddiadau sy'n gysyllteidig â'r Hen Ogledd ac Oes Arwrol y 6ed a'r 7g. Yn perthyn i'r dosbarth olaf y mae traddodiadau Cymreig am Arthur a'i lys.

## Llyfryddiaeth

Y golygiad safonol yw:

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Ceir y testunau Cymraeg gyda chyfieithiadau Saesneg, rhagymadrodd helaeth a nodiadau llawn.

## Gweler hefyd

* Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain‎
* Ynys Prydain

## Cyfeiriadau
# Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

Ymddiddan Myrddin a Thaliesin| Tudalen gyntaf Llyfr Du Caerfyrddin. Llun wedi'i sganio o argraffiad diplomataidd J. Gwenogvryn Evans (Pwllheli, 1907). |
| Enghraifft o: | gwaith llenyddol  |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 11 g  |
| Tudalennau | 6  |
| Genre | dialog  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Lleoliad y gwaith | Yr Hen Ogledd, Teyrnas Dyfed  |
| Dynodwyr |

Cerdd o naws chwedlonol am hanes cynnar Cymru yw **Ymddiddan Myrddin a Thaliesin**. Hon yw'r gân gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin.

Mae ar ffurf deialog rhwng Taliesin a Myrddin, dau fardd cynnar a drowyd yn ffigurau mytholegol yn nhraddodiad yr Oesoedd Canol ac yn awduron nifer o gerddi darogan. Mae hi'n gerdd 38 llinell sy'n llenwi chwe thudalen cyntaf y llawysgrif. Credir fod Llyfr Du Caerfyrddin wedi'i ysgrifennu tua chanol y 12g a bod y gerdd yn perthyn i'r 11g.

Cyfres o sylwadau am arwyr a brwydrau a wneir bob yn ail gan Myrddin a Thaliesin ydyw. Ceir disgrifiadau byrion o'r brwydrau ac yna alaru am yr arwyr a gollwyd. Yr arwyr a enwir yw Cedfyw, Cadfan, Cyndur, Cynfelyn, Dywel ab Erbin, Elgan, Eliffer, Errith, Gwrrith, Maelgwn (Maelgwn Gwynedd), Rhys Undant, a'r ffigwr chwedlonol Gofannon. Cyfeirir at ddau le, sef Arfderydd a Choed Celyddon.

Mae'n destun llawn o gyfeiriadau tywyll sy'n anodd eu dehongli, ond serch hynny mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru a'r Hen Ogledd. Ymddengys fod y gerdd i'w hymrannu'n ddwy ran, neu'n gyfuniad o ddau destun annibynnol (er bod hynny'n annhebygol). Yn y rhan gyntaf ceir hanes ymosodiad ar Ddyfed gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd, gyda Myrddin yn cymryd safbwynt rhyfelwyr Dyfed (fe'i cysylltir â Chaerfyrddin) a Thaliesin yn cynrychioli'r Gogledd (fe'i cysylltir fel ffigwr chwedlonol â llys Maelgwn Gwynedd yn Negannwy). Yn yr ail ran ceir darogan am frwydr Arfderydd.

Mae lle i gredu fod Sieffre o Fynwy wedi tynnu ar y gerdd neu destun tebyg i lunio'r *Vita Merlini*.

## Llyfryddiaeth

Fersiwn 1967; Gwasg Prifysgol Cymru
Ceir testun golygedig gyda rhagymadrodd a nodiadau yn,

* A. O. H. Jarman (gol.), *Ymddiddan Myrddin a Thaliesin* (Caerdydd, 1951)
# Ynys yr Adar

Ynys yr Adar| Math | ynys  |
| LL-Q9309 (cym)-RandomWilliams1908-Ynys yr Adar (Q20602430).wav  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Ynys Llanddwyn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.135376°N 4.419255°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

‎Ynys fechan gerllaw Ynys Llanddwyn ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, yng ngogledd Cymru yw **Ynys yr Adar**.

Saif ychydig i'r gorllewin o Ynys Llanddwyn, a hi yw'r fwyaf o nifer o ynysoedd bach o gwmpas Ynys Llanddwyn. Mae nifer o barau o'r Fulfran a'r Fulfran werdd yn nythu arni.
# Ynys Aberteifi

Ynys Aberteifi|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ceredigion  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 40 acre  |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 52.1314°N 4.6889°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan anghyfanedd o tua 40 erw yw **Ynys Aberteifi** (Saesneg: *Cardigan Island*), a leolir i'r gogledd o dref Aberteifi, Ceredigion, yn ne Bae Ceredigion. Fe'i lleolir yng nghumuned Y Ferwig. Mae'n eiddo i Ymddiriedolaeth Natur Gorllewin Cymru.

Mae'n gorwedd tua 200-300 llath oddi ar y lan yn aber Afon Teifi, gyferbyn i'r penrhyn o dir sy'n ymestyn i'r môr i'r gogledd o bentref Gwbert. Mae'n adnabyddus am ei goloni o forloi llwyd. Gellir gweld nifer o adar y môr yno yn ogystal.

Ynys Aberteifi
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Geredigion**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Caer Arianrhod (ynys)

Caer Arianrhod| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.06464°N 4.343001°W  |
| Cod OS | SH431545  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan greigiog oddi ar arfordir Gwynedd, Cymru, ydy **Caer Arianrhod**. Saif tua hanner y ffordd rhwng Pontllyfni a Dinas Dinlle, a thua 1 km o'r lan. Mae'r ynys hon yn ymddangos pan fydd y llanw'n mynd allan yn unig. Er i rai honni eu bod wedi gweld ffurfiant waliau ac ati yno, y gred gyffredinol yw bod y safle'n gwbl naturiol.

Cysylltir yr enw â chwedl *Math fab Mathonwy*, sef y bedwaredd gainc o'r Mabinogi. Yn y chwedl hon mae gan Arianrhod gaer ac mae'r dewin Gwydion fab Dôn yn ymweld â'r gaer mewn llong, gan ddwyn ei nai Lleu Llaw Gyffes, mab Arianrhod, i gyfarfod ei fam yno.

Mae "Caer Arianrhod" hefyd yn cael ei ddweud am y stribed gwyn o sêr a welir fin nos ar draws yr awyr, sef y Llwybr Llaethog.

Roedd gan y grŵp Bando (prif leisydd: Caryl Parry Jones) gân yn dwyn y teitl "Nos yng Nghaer Arianrhod" ar eu halbwm *Shampŵ*.
# Ynys Amlwch

Ynys Amlwch|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.4219°N 4.3411°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys oddi ar arfordir gogleddol Ynys Môn gerllaw tref Amlwch yw **Ynys Amlwch** (Saesneg: *East Mouse*).

Ar lanw isel, mae'r ynys tua 141 medr o hyd a 61 medr o led, gydag arwynebedd o 1.5 acer.

Ynys Amlwch
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ynys Môn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ynys Arw

Ynys Arw| Ynys Arw, gyda llong yn hwylio o Gaergybi i Iwerddon |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.3223°N 4.6836°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fechan oddi ar benrhyn mwyaf gogleddol Ynys Gybi, gerllaw Ynys Môn yw **Ynys Arw** (Saesneg: *North Stack*). Saif yng nghymuned Trearddur.

Daw'r enw Saesneg o'r gair Sgandinafaidd *stak*, sef "ynys" (gweler hefyd Ynys Lawd, a elwir yn *South Stack* yn Saesneg).

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Cyfeiriadau