# Cylch yr Ulaid

**Cylch yr Ulaid** neu **Gylch Wlster**, a elwid gynt yn **Cylch y Gangen Goch**, yw'r corff mawr o ryddiaith a barddoniaeth Wyddeleg sy'n rhoi hanes arwyr yr Ulaid, yn yr hyn sy'n awr yn nwyrain Ulster. Mae'n un o'r pedwar cylch mawr yn chwedloniaeth Iwerddon.

Mae'r cylch yn ymdrin â theyrnasiad Conchobar mac Nessa, y dywedir ei fod yn frenin Wlster tua amser Iesu Grist. Roedd yn teyrnasu o Emain Macha (Navan Fort ger Armagh heddiw), ac roedd gelyniaeth rhyngddo ef a Medb, brenhines Connacht a'i gŵr Ailill mac Máta. Prif arwr y cylch yw nai Conchobar, Cúchulainn.

## Cymeriadau

### Prif gymeriadau

* Conchobar mac Nessa, brenin Wlster
* Cúchulainn, prif arwr Wlster
* Deirdre
* Medb, brenhines Connacht
* Ailill mac Máta, brenin Connacht
* Fergus mac Róich, cyn-frenin Wlster, bellach yn alltud yn Connacht
* Y Mórrígan, duwies rhyfel a marwolaeth
* Lugh, duw'r haul a goleuni

### Cymeriadau eraill

* Amairgin mac Echit, bardd a rhyfelwr
* Athirne, bardd
* Briccriu
* Cathbad, prif Dderwydd Conchobar
* Celtchar, rhyfelwr o Wlster
* Cet mac Mágach, rhyfelwr o Connacht
* Cethern mac Fintain, rhyfelwr o Wlster
* Conall Cernach, arwr o Wlster
* Connla, mab Cúchulainn
* Cormac Cond Longas, tywysog o Wlster, mewn alltudiaeth gyda Fergus
* Cú Roí, brenin Munster
* Culann, gôf
* Deichtine, chwaer Conchobar a mam Cúchulainn
* Donn Cuailnge, tarw
* Dubthach Dóeltenga, alltud o Wlster
* Emer, gwraig Cúchulainn
* Finnbhennach, tarw
* Fráech, arwr o Connacht
* Lóegaire Búadach
* Lugaid mac Con Roí, mab Cú Roí, yn ceisio dial am ladd ei dad
* Macha, duwies
* Naoise, rhyfelwr o Wlster, cariad Deirdre
* Nera, uchelwr o Connacht
* Ness, tywysoges o Wlster, mam Conchobar
* Scáthach, rhyfelwraig sy'n hyfforddi Cúchulainn yn yr Alban

## Chwedlau

* *Compert Conchobuir*: Genedigaeth Conchobar
* *Scéla Conchobuir mac Nessa*: Newyddion am Conchobar fab Ness
* *Ferchuitred Medba* neu *Cath Bóinde*: Gŵyr Medb
* *Compert Chon Culainn*: Genedigaeth Cú Chulainn
* *Tochmarc Emire*: Canlyn Emer
* *Aided Óenfir Aífe* Marwolaeth unig fab Aífe
* *Aided Derbforgaill*: Marwolaeth Derbforgaill
* *Aided Guill maic Carbada ocus Aided Gairb Glinne Rige*: Marwolaethau Goll mac Carbada a Garb o Glenn Rige
* *Scéla Muicce Maic Dathó*: Hanes mochyn Mac Dathó Archifwyd 2005-06-27 yn y Peiriant Wayback
* *Fled Bricrenn*: Gwledd Bricriu Archifwyd 2005-06-10 yn y Peiriant Wayback
* *Longes mac nDuíl Dermait*: Alltudiaeth meibion Dóel Dermait
* *Longes Mac nUisnech*: Alltudiaeth meibion Usnech
* *Aislinge Óenguso*: Breuddwyd Óengus
* *Táin Bó Fráich*: Cyrch gwartheg Fráech
* *Tochmarc Treblainne*: Canlyn Treblann
* *Táin Bó Regamain*: Cyrch gwartheg Regamon
* *Táin Bó Dartada*: Cyrch gwartheg Dartaid
* *Táin Bó Flidaise*: Cyrch gwartheg Flidais
* *Tochmarc Ferbe*: Canlyn Ferb Fersiwn Llyfr Leinster; Fersiwn Egerton
* *Echtra Nerae*: Anturiaethau Nera
* *Táin Bó Regamna*: Cyrch Gwartheg Regamna
* *Noínden Ulad*: Gwendid Gwŷr Wlster
* *De Chophur in Dá Muccida*: Cweryl y ddau feichiad
* *Táin Bó Cúailnge*: Cyrch Gwartheg Cuailnge Recension 1; Recension 2
* *Aided Con Roí*: Marwolaeth Cú Roí
* *Mesca Ulad*: Meddwdod yr Ulaid
* *Tochmarc Luaine ocus Aided Athirni*: Canlyn Luaine a marwolaeth Athirne
* *Togail Bruidne Da Derga*: Dinistrio hostel Da Derga Archifwyd 2014-08-14 yn y Peiriant Wayback
* *Aided Cheltchair maic Uthechair*: Marwolaeth Celtchair mac Uthechair
* *Serglige Con Culainn ocus Óenét Emire*: Gwaeledd Cú Chulainn ac Unig Eiddigedd Emer
* *Cath Étair*: Brwydr Howth
* *Cath Ruis na Ríg*: Brwydr Ros na Rig
* *Aided Con Culainn*: Marwolaeth Cú Chulainn
* *Aided Ceit maic Mágach*: Marwolaeth Cet mac Mágach
* *Aided Lóegairi Búadaig*: Marwolaeth Lóegaire Búadach
* *Aided Conchobuir*: Marwolaeth Conchobar
* *Bruiden Da Chocae*: Hoste; Da Choca
* *Cath Airtig*: Brwydr Airtech
* *Aided Fergusa maic Róig*: Marwolaeth Fergus mac Róich
* *Goire Conaill Chernaig ocus Aided Ailella ocus Conaill Chernaig*: Caru Conall Cernach, a marwolaethau Ailill a Conall Cernach
* *Aided Meidbe*: Marwolaeth Medb
* *Siaburcharpat Con Culainn*: Ysbryd Cerbyd Cú Chulainn