Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pabo Post Prydain

| Pabo Post Prydain |
| --- |
| Ganwyd | 474  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | brenin  |
| Dydd gŵyl | 9 Tachwedd  |
| Tad | Ceneu ap Coel Hen, Arthwys ap Mor  |
| Plant | Sawyl Ben Uchel, Dynod Fawr, Arddun Penasgell  |

Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Pabo Post Prydain** (Cymraeg Canol: **Pabo Post Prydein**) (fl. 6g). Yn ôl traddodiad, roedd Pabo yn un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen. Fe'i cysylltir â Llanbabo ym Môn ond does dim prawf pendant i'w uniaethu â'r sant Pabo a goffeir yn enw'r llan honno, sydd fel arall yn anhysbys.

## Yr Hen Ogledd

Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Pabo Post Prydain ac enwau ei feibion:

Dunawd a Cherwydd a Sawyl Ben Uchel meibion Pabo Post Prydain mab Arthwys mab Mar mab Cenau mab Coel.
Mae testun achau arall, 'Bonedd y Saint', yn cofnodi enw ei ferch Arddun Ben Asgell, mam Tysilio Sant. Ond mae'r testunau achau hyn yn dyddio o'r Oesoedd Canol ac ni ellir dibynnu ar bob manylyn ynddynt. Mae disgynyddion eraill Coel Hen, sef y *Coelwys*, yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Elidir Lydanwyn, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir Dunawd fab Pabo Post Prydain yn un o 'Dri Phost Cad Ynys Prydain'. Mae'r enw Pabo yn Gymreigiad o'r gair Lladin *papa*. Gelwir Urien Rheged yn 'Bost Prydain' hefyd. Trosiad yw 'post' am gynhalwr, h.y. brenin neu bennaeth, un sy'n cynnal trefn y gymdeithas.

Cyfeirir at Pabo Post Prydain yng ngwaith y bardd Llygad Gŵr ac efallai hefyd mewn cerddi gan Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch) a'r Ustus Llwyd.

## Sant Llanbabo

Eglwys Pabo Sant, Llanbabo.
Cofnododd Lewis Morris arysgrif ar hen faen a ddangoswyd iddo fel bedd honedig Pabo yn eglwys Llanbabo yn y 18g. Roedd yn darllen:

*Hic iacet Pabo Post PriiD* ('Yma y gorwedd Pabo Post P[rydain]'?)
Ond dydy'r arysgrifen ddim yn ddigon eglur i'w darllen yn iawn heddiw ac mae haneswyr yn amau dilysrwydd y traddodiad am nad oes rheswm amlwg i frenin o'r Hen Ogledd ymddeol i fod yn glerigwr ym Môn, ymhell i'r de.

## Ffynhonnell

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 5, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 483.
# Pasgen fab Urien

Yn ôl traddodiad, un o feibion Urien Rheged oedd **Pasgen fab Urien** (fl. ail hanner y 6g). Fel mab Urien, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, roedd Pasgen yn un o ddisgynyddion y brenin Coel Hen ac yn perthyn i linach y *Coelwys*.

Ceir sawl enghraifft o'r enw personol 'Pasgen' (Cymraeg Canol *Pascen*; Hen Gymraeg *Pascent* < Lladin *Pascentius*). Ceir enghraifft o'r enw Lladin ar garreg yn eglwys Tywyn sy'n dyddio o'r 5ed neu'r 6g a cheir enw Pasgen fab Gwrtheyrn ar biler yng Nglyn Egwestl (9g).

Ni chofnodir enw Pasgen yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ond ceir llinach ei dad Urien Rheged yno. Dangosir yr achau hyn ei fod yn perthyn i Llywarch Hen. Yn y cylch o gerddi a adnabyddir fel Canu Llywarch Hen, cyfeirir at bennaeth o'r enw Pasgen mewn cyd-destun sy'n awgrymu mai un o feibion Urien Rheged ydyw: gyda'i frodyr Owain ac Elffin brwydrodd yn y Gogledd yn erbyn Dunod fab Pabo Post Prydain a Gwallog fab Llëenog.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir 'Pasgen fab Urien' fel un o 'Dri Thrahawg Ynys Prydain', gyda Sawyl Ben Uchel a *Rhun fab Einion*. Mae triawd arall yn cofnodi ei farch Arfwl Felyn fel un o 'Dri Thom Edystr Ynys Prydain' (*tom edystr*='pwn-farch' neu *pack-horse*). Enwir Arfwl Felyn yng Nghanu Llywarch Hen mewn deialog sy'n cyfeirio at Owain, brawd Pasgen.

Yn yr achau cofnodir Gwrfyw a Menrudd fel meibion Pasgen.

## Ffynhonnell

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler trioedd 23 a 43 a'r nodyn ar dud. 487.
# Rhiwallon fab Urien

| Rhiwallon fab Urien |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 6 g  |
| Tad | Urien Rheged  |

Un o feibion Urien Rheged (fl. 550-90), brenin teyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd, oedd **Rhiwallon fab Urien**, a elwir hefyd yn **Rhiwallon Wallt Banhadlen** (fl. ail hanner y 6g - dechrau'r 7g?).

Roedd ganddo dri frawd, sef Owain, Rhun a Pasgen. Ei frawd Owain a etifeddodd y deyrnas pan laddwyd Urien Rheged: canodd y bardd Taliesin iddo, ac i Urien hefyd, ond ni cheir canu ar glawr i Riwallon ei hun.

Ychydig o wybodaeth sydd gennym amdano, ond mae ganddo le yn hanes traddodiadol Cymru. Cyfeirir ato yn y Trioedd fel arweinydd un o 'Dri Hualogion Deulu Ynys Brydain', gyda theulu (gosgordd neu fintai o ryfelwyr) Cadwallon Llawhir a theulu Belyn o Lŷn. Cyfeiriad digon moel ydyw, sy'n cyfeirio at fintai Rhiwallon "yn ymladd â['r] Saeson". Cynigir Rachel Bromwich fod y term "hualogion" yn cyfeirio at ryw fath o *insignia* brenhinol.

Mae'r ddau gyfeiriad arall yn llai sicr, ond credir mai'r un yw "Rhiwallon Wallt Banhadlen" (a'i wallt yn felyn, yr un lliw â banadl) a Rhiwallon fab Urien. Roedd yn un o "Dri Deifniog" Ynys Brydain, gyda Gwalchmai fab Gwyar a Llachau fab Arthur; mae'r gair *deifniog* yn golygu "pwysig, sylweddol, cyfoethog" ac yn awgrymu statws brenhinol eto. Cyfeirir ato fel un o "Dri Hualog Ynys Brydain" hefyd, gyda Cadwaladr Fendigaid a Rhun ap Maelgwn Gwynedd.

## Cyfeiriadau

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961; argraffiad newydd, 1991), trioedd 4, 17, 62
# Rhun fab Urien

| Rhun fab Urien |
| --- |
| Ganwyd | 6 g  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Tad | Urien Rheged  |
| Plant | Rhoedd  |

Un o feibion Urien Rheged (fl. 550-90), brenin teyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd, oedd **Rhun fab Urien**, a elwir hefyd yn **Rhun Ryfeddfawr** (fl. ail hanner y 6g - dechrau'r 7g).

Roedd ganddo dri frawd, sef Owain, Rhiwallon a Pasgen. Ei frawd Owain a etifeddodd y deyrnas pan laddwyd Urien Rheged: canodd y bardd Taliesin iddo, ac i Urien hefyd, ond ni cheir canu ar glawr i Rhun ei hun.

Ychydig o wybodaeth sydd gennym amdano. Mae ei enw yn digwydd yn yr achau traddodiadol fel un o feibion Urien. Mae'n debygol ei fod i'w uniaethu â'r *Run map Urbag(h)en* y cyeirir ato yn yr *Annales Cambriae* a'r *Historia Brittonum* (pennod 63), yn cymryd rhan yng ngwasanaeth bedyddio y brenin Edwin o Northumbria yn y flwyddyn 627, pan dderbyniodd y brenin hwnnw a'i ddilynwyr y ffydd Gristnogol. Ond does dim sicrwydd am hynny. Mae'r hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda yn uniaethu'r Rhun hwnnw â'r esgob Paulinus. Mae cofnod arall yn yr *Historia Brittonum* yn cyfeirio at rywun o'r enw *Rhun* fel taid Rieinmelth, brenhines Oswy o Northumbria.

Mae ganddo le yn hanes traddodiadol Cymru. Cyfeirir ato yn y Trioedd fel **Rhun Ryfeddfawr**: dywedir fod ei ferch Perwyr yn un o "Dri Gohoywriain Ynys Brydain". Cyfeirir at Run Ryfeddfawr mewn englyn sy'n perthyn i gylch Canu Llywarch Hen hefyd, fel noddwr hael o ryfelwr.

## Llyfryddiaeth

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961; argraffiad newydd, 1991), triawd 78
# Sawyl Ben Uchel

| Sawyl Ben Uchel |
| --- |
| Ganwyd | 488  |
| Bu farw | 590  o boddi  |
| Dinasyddiaeth | sub-Roman Britain  |
| Galwedigaeth | brenin neu frenhines  |
| Swydd | legendary king of Britain  |
| Tad | Pabo Post Prydain  |
| Plant | Sanctan, Asaph  |

Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Sawyl Ben Uchel** (fl. 6g). Roedd yn un o feibion Pabo Post Prydain - pennaeth arall o'r Hen Ogledd a gysylltir â Llanbabo, Môn, yn ôl traddodiad - ac felly'n un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen. Ar sail yr achau Cymreig traddodiadol, mae'n debyg ei fod yn byw yn yr un cyfnod â Urien Rheged a Taliesin.

Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Pabo Post Prydain ac enwau ei feibion:

Dunod a Cherwydd a Sawyl Ben Uchel meibion Pabo Post Prydain mab Arthwys mab Mar mab Cenau mab Coel.
Mae disgynyddion eraill Coel Hen, sef y *Coelwys*, yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Elidir Lydanwyn, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir 'Sawyl Ben Uchel mab Pabo Post Prydein' yn un o 'Dri Thrahawg Ynys Prydain', gyda Pasgen fab Urien a *Rhun fab Einion*. Mae'r enw 'Sawyl' yn deillio o'r enw Lladin *Samuelis* (Hebraeg: *Samuel*). Er mai fel 'Sawyl Ben Uchel' y cyfeirir ato yn gyffredinol, mae testun achau cynnar yn ei alw yn 'Sawyl Ben Isel' (*Samuil Pennissel*) ac mae'n bosibl mai 'Pen Isel' oedd yr *epithet* gwreiddiol.

Yn ôl *Bonedd y Saint* roedd Sawyl yn dad i Sant Asaph (*Assa*) a gafodd gan ei wraig Gwenasedd ferch Rhain. Yn ei *Gronicl* mae'r hynafiaethydd Elis Gruffydd yn cofnodi fod merch Sawyl wedi priodi Maelgwn Gwynedd, brenin grymusaf Prydain yn hanner cyntaf y 6g. Cyfeiria testun achyddol Gwyddelig at un *Samuel Chend-isel* (*Chend-isel* = 'Pen Isel') a briododd Deichter, merch Muiredach Muinderg, brenin Wlster, a dywedir iddynt gael dau fab, sef Sanctan, a ddaeth yn esgob Cil-dá-les a sefydlydd Kilnasantan yn Swydd Ddulyn, a Matóc Ailithir. Mae'r *Liber Hymnorum* Gwyddelig yn cofnodi fod Sanctan a Matóc wedi dod i Iwerddon o Ynys Prydain.

Ym *Mrut y Brenhinedd*, cyfeiria Sieffre o Fynwy at *Samuil Penissel*, sy'n awgrymu ei fod yn dilyn ffynhonnell achyddol gynnar (cf. uchod). Ond mae Sieffre yn lleoli teyrnasiad Sawyl yn y cyfnod cyn-Rufeinig.

Ym *Muchedd* Sant Cadog mae Sawyl yn frenin trahaus a lyncir mewn cors am wrthwynebu'r sant. Lleolir y Sawyl hwnnw yn ardal Cydweli ac mae'n bosibl mai at frenin arall y cyfeirir neu fod traddodiadau am y Sawyl o'r Hen Ogledd a rheolwr lleol wedi cymysgu dros y canrifoedd. Yn ôl y *Fuchedd* roedd ganddo lys yn Allt Cunedda, yn Sir Gaerfyrddin a chafodd ei gladdu mewn tomen o'r enw 'Banc Benuchel'.

Ceir cyfeiriad arall at Sawyl mewn cerdd gan Yr Ustus Llwyd (14g).

## Cyfeiriadau

## Prif ffynhonnell

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 23, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 506.
# Rhydderch Hael

| Rhydderch Hael |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 6 g  Ystrad Clud  |
| Bu farw | 614  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | list of kings of Strathclyde  |
| Tad | Tudwal Tudclyd  |
| Plant | Cystennin, brenin Ystrad Clud  |

Brenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd oedd **Rhydderch Hael**, hefyd **Rhydderch Hen** (bu farw tua 614). Roedd yn fab i'r brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen. Rheolai o gaer Allt Clud (ger Dumbarton yng nghanolbarth yr Alban).

Clochoderick (Maen Rhydderch) yn Swydd Renfrew. Yn ôl traddodiad, mae'n dynodi man claddu Rhydderch Hael.
Yn *Achau'r Saeson* ceir cofnod amdano'n ymladd gyda Urien Rheged, Gwallawg, a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria tua 590. Ceir cyfeiriad ato hefyd gan Adamnan yn ei waith *Buchedd Colum Cille*, lle dywed ei fod yn gyfaill i Colum Cille. Yn ôl *Buchedd Cyndeyrn* bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn. Ceir cyfeiriad ato yn *Bonedd Gwŷr y Gogledd* hefyd.

Yn ddiweddarch ceir cyfeiriadau ato yn y chwedlau ynghylch Myrddin a geir yng ngherddi Llyfr Du Caerfyrddin. Dywedir mai ef oedd yn fuddugol ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio. Yn y Trioedd ceir cyfeiriad at anrheithio ei lys gan Aiddan (Áedán mac Gabráin), brenin Dál Riata.

## Cyfeiriadau

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991)
# Talhaearn Tad Awen

| Talhaearn Tad Awen |
| --- |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | bardd  |

**Talhaearn Tad Awen** (fl. 6g) oedd un o'r beirdd cynharaf yn y Traddodiad Barddol Cymraeg. Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a'r Hengerdd. Roedd yn gyfoeswr i Aneirin a Taliesin.

## Tystiolaeth

Ceir y cyfeiriad cynharaf ato gan Nennius yn yr *Historia Brittonum* ar ôl nodyn am Ida, brenin Northumbria (547-579):

'Ar y pryd, yn yr amser hwnnw ymladdai Dutigirn (=*Eudeyrn*) yn wrol yn erbyn cenedl yr Eingl. Yr un adeg bu **Talhaearn Tad Awen** yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin (=Aneirin) a Thaliesin a Blwchfardd a Chian (a elwir Gwenith Gwawd) ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.'
Cyfeirir at Dalhaearn mewn cerdd o'r enw 'Angar Cyfyndawd' a geir yn Llyfr Taliesin. Mae'n perthyn i gylch o gerddi am y Taliesin chwedlonol. Dywedir ei fod 'mwyaf y sywedydd' ("y mwyaf o'r doethion").

Enwir Talhaearn yn un o Drioedd Ynys Brydain. Dywedir fod Talhaearn yn derbyn "gant o fuchod bob dydd Sadwrn" gan Aneirin (fel tal neu wobr efallai). Awgrymir y posiblrwydd fod chwedl goll am ymryson neu gydymgais rhwng Talhaearn ac Aneirin.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Awen
* Yr Hengerdd
# Tristfardd

| Tristfardd |
| --- |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | bardd  |

Bardd o'r Hen Ogledd a gysylltir ag Urien Rheged oedd **Tristfardd** (fl. ail hanner y 6g efallai). Buasai'n gyfoeswr i'r bardd Taliesin. Does dim o'i waith wedi goroesi.

## Traddodiadau

Mewn triawd yn y casgliad *Trioedd Ynys Prydain*, mae'n cael ei alw'n un o "Dri bardd coch eu gwaywffyn Ynys Prydain", gyda Dygynnelw ac Afan Ferddig (orgraff ddiweddar):

Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain:

Tristfardd bardd Urien,

A Dygynnelw bardd Owain ab Urien,

Ac Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan.

Mae chwedl (ddiweddar yn ei ffurf bresennol) yn ei wneud yn garwr i wraig Urien. Ceir tri englyn anghyflawn yng nghorff testun y chwedl sydd i'w cael mewn llawysgirfau o ddiwedd yr 16g. Mae'r englynion yn cofnodi ymddiddan rhwng Tristfardd ac Urien ac efallai'n deillio o destun coll cynharach. Yn un o lawysgrifau Gwallter Mechain, sy'n dyddio o ddiwedd y 18g, ceir fersiwn o'r chwedl hon dan y teitl 'Chwedl Tristfardd bardd Urien Rheged'. Ynddi portreadir Tristfardd fel carwr dirgel gwraig Urien. Ymddengys nad yw'n sylweddoli pwy ydyw hi, oherwydd mae'n anfon Urien gyda neges iddi. Mae'r englynion yn rhan o gyfres (goll) sy'n ymddiddan rhwng y bardd ac Urien a'i wraig. Ar ddiwedd y chwedl mae Urien yn lladd Tristfardd ar ryd a elwir yn 'Rhyd Tristfardd' ac a leolir ger castell Urien (wedi ei gamleoli ym Maesyfed, Powys).

Mae'r bardd canoloesol Cynddelw Brydydd Mawr yn cyfeirio sawl gwaith at Dristfardd ond heb ychwanegu ddim at ein gwybodaeth amdano. Gan fod Cynddelw yn hanu o Bowys mae'n bosibl ei fod yn gyfarwydd â thraddodiadau amdano sydd wedi diflannu.

## Cyfeiriadau
# Tudwal Tudclyd

| Tudwal Tudclyd |
| --- |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | list of kings of Strathclyde  |
| Tad | Clynog ab Dyfnwal  |
| Plant | Rhydderch Hael  |

Brenin cynnar ar deyrnas Frythonaidd Ystrad Clud oedd **Tudwal Tudclyd**. Roedd yn dad i Rhydderch Hael (m. tua 604) ac felly buasai yn ei flodau tua chanol y 6g.

Cyfeirir at Dudwal mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel tad Rhydderch.

Ystyr yr enw *Tudwal* yw "Arweinydd y bobl" (*tud* = "pobl", cf. Gwyddeleg *túath* + Hen Gymraeg *gwâl* = "arweinydd"), ac mae *Tudclyd* yn golygu "Amddiffynnwr y bobl" (*clyd* = "cysgod", "amddiffyn").

Ceir mwy nag un traddodiad am dras Tudwal. Mae un o'r achau yn ei wneud yn fab i ryw *Eidinet* (Ednyfed?) ac felly'n un o ddisgynyddion Macsen Wledig, ond mae ach arall yn ei wneud yn ddisgynnydd i'r arwr Dyfnwal Hen.

Roedd Tudwal yn berchen un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain:

(H)ogalen Tudwal Tutklyd: o hogai wr dewr (e)i gleddyf arni, od enwaedi ar wr, marw fyddai; ag os hogai wr llwfr, ni byddai waeth.
Cyfeirir at Dudwal (os yr un gŵr ydyw) ym Muchedd Sant Ninian gan Ailred o Rievaulx (12g). Yn ôl y fuchedd roedd *Tuduvallus* yn frenin pechadurus a gosbwyd trwy ei wneud yn ddall. Ymddengys fod y fuchedd yn seiliedig ar ffynonellau o'r 8g.

## Cyfeiriadau

* *Trioedd Ynys Prydein*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991)
# Brwydr Arfderydd

Brwydr Arfderydd| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | 573  |
| Lleoliad | Cumberland  |
|  |
| Gwladwriaeth | Yr Hen Ogledd, y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/08wzfs  |

Ymladdwyd **Brwydr Arfderydd**, yn ôl traddodiad, yn yr Hen Ogledd tua'r flwyddyn 573 rhwng Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud a Gwenddolau fab Ceidio.

Ceir yr hanes yn y farddoniaeth a gysylltir a Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin. Gyrrwyd bardd llys Gwenddoleu, Myrddin, yn wallgof gan farwolaeth ei arglwydd ac erchylltra'r frwydr. Ffôdd i Goed Celyddon, lle bu'n byw fel dyn gwyllt gan ennill iddo'i hun yr enw "Myrddin Wyllt".

Yn y gerdd gynnar 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin', cysylltir Gofannon fab Dôn â brwydr Arfderydd. Dywedir iddo ymladd yn y frwydr honno â saith gwaywffon.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yn y cofnod am y flwyddyn 573 yn yr *Annales Cambriae*, ond yma dywedir ei bod yn frwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer. Mewn cofnod diweddarach, mae'r *Annales* yn enwi meibion Eliffer fel Gwrgi a Peredur.

Yn ôl Trioedd Ynys Prydain roedd Brwydr Arfderydd yn un o 'Dri Ofergad Ynys Prydain'. Mae'r triawd yn dweud mai "o achaws nyth yr ychedydd" (o achos nyth yr ehedydd) yr ymladdwyd y frwydr. Mae rhai ysgolheigion yn cynnig fod hyn yn gyfeiriad at ymrafael yn llys Caerlaverock (tref yn Swydd Dumfries yn yr Alban heddiw), sef "Caer yr Ehedydd" ar lannau'r Moryd Solway.

## Llyfryddiaeth

* Kenneth Jackson, 'O achaws nyth yr ychedydd', yn *Ysgrifau Beirniadol*, cyfrol X (Gwasg Gee, 1977)
# Argoed Llwyfain

Argoed Llwyfain| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | 6 g  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

*Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Argoed.*
Safle brwydr dyngedfennol yn yr Hen Ogledd oedd **Argoed Llwyfain** (hefyd **Argoed Llwyfein**). Ceir hanes y frwydr mewn awdl o waith Taliesin a gedwir yn *Llyfr Taliesin*. Mae ei union leoliad yn ansicr, ond cynigir safle yn nyffryn afon Eden, Cumbria. Ymddengys fod yr enw *Llwyfain* yn gysylltiedig ag enw yr ardal Llwyfenydd, yn nhiriogaeth Rheged.

Yn ôl yr awdl 'Gweith Argoet Llwyfein' ("Brwydr Argoed Llwyfain") gan Daliesin, ymladdwyd y frwydr enwog ryw 'bore dydd Sadwrn' rhwng lluoedd gwŷr Rheged, dan arweiniad Urien Rheged a'i fab Owain, a llu o elynion (Eingl-Sacsoniaid o Frynaich efallai) dan arweiniad Fflamddwyn. Roedd byddin Fflamddwyn wedi'i threfnu yn bedair adran. Parodd am ddiwrnod cyfan ac enillodd y Brythoniaid fuddugoliaeth ysgubol. Gadawyd nifer o gyrff yr ymosodwyr ar faes y gad yn fwyd i'r brain:

A rhag gwaith Argoed Llwyfain
Bu llawer celain;
Rhuddai frain rhag rhyfel gwŷr.
Mae'n debyg i'r frwydr gael ei hymladd tua chanol y 6g, ond ni ellir ei dyddio'n fanylach.

## Cyfeiriadau
# Castell Dumbarton

Castell Dùn Breatann|  |
| Math | castell, caer lefal  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gorllewin Swydd Dunbarton  |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Cyfesurynnau | 55.936°N 4.5628°W  |
| Rheolir gan | Historic Environment Scotland  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Perchnogaeth | Historic Environment Scotland  |
| Statws treftadaeth | part of a Scheduled Monument  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Castell yn yr Alban sy'n dyddio yn ôl i'r Oesoedd Canol Cynnar yw **Castell Dumbarton**. Mae'r safle 240 troedfedd i fyny ar Graig Dumbarton uwchben tref Dumbarton, ger Glasgow, ar lan Afon Clud. Daw'r enw o'r enw Gaeleg: *Dùn Breatainn,*, "Caer y Brythoniaid"). Yma yn y cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid o Brydain yr oedd caer *Alt Clut* neu *Alclut* (**Allt Clud** mewn Cymraeg Diweddar), prif lys teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd. Codwyd castell arall yno yn yr Oesoedd Canol a ddaeth yn un o ganolfannau brenhinoedd yr Alban. Ychydig iawn o olion o'r cestyll hyn sy'n aros yno erbyn heddiw.

Craig Dumbarton o'r de. Roedd caer Alt Clut ar y copa ar y dde.
## Hanes

Credir fod bryngaer ar y safle yn Oes yr Haearn, a gwyddys fod trigolion y safle strategol hon yn masnachu efo'r Rhufeiniad. Cyfeirir Sant Padrig at y safle mewn llythyr at y brenin Ceredig o Allt Clud ar ddiwedd y 5g (ond does dim sicrwydd fod y ddogfen yn ddilys).

Llun o'r castell tua 1800
O'r 5g hyd ganol y 9g roedd Allt Clud yn brifddinas teyrnas Ystrad Clud. Tua 570, Rhydderch Hael oedd brenin Ystrad Clud. Ceir traddodiad fod Myrddin wedi arod yno yn ystod ei deyrnasiad. Yn 756 syrthiodd Allt Clud i lu o Bictiaid mewn cynghrair â gwŷr Northumbria, ond byr fu eu gafael arni. Erbyn y flwyddyn 870 roedd Llychlynwyr Dulyn yn ymosod ar y gaer; syrthiodd ar ôl pedwar mis o warchae pan dorrwyd y cyflenwad dŵr. Dychwelodd y brenin Olaf i Ddulyn yn 871 gyda 200 o longau yn dwyn caethweision a thrysor. Ymddengys fod annibyniaeth Allt Clud, a'r deyrnas, wedi dod i ben ar farwolaeth Owain Foel, pan gymerodd brenhinllin Kenneth mac Alpin reolaeth ar yr ardal.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n gastell brenhinol pwysig. Bu'n noddfa i Dafydd II (mab Robert Bruce) a'i wraig ifanc, Joan, ar ô; i'r Albanwyr golli Brwydr Allt Halidon ger Berwick-upon-Tweed yn 1333. Patrick Hepburn, Iarll 1af Bothwell, oedd Capten y castell ar 1 Ebrill 1495. Yn 1548, ar ôl trychineb Brwydr Pinkie, ger Caeredin, daeth y castell yn noddfa i Mari I, brenhines yr Alban cyn iddi lwyddo i ddianc i Ffrainc. Dirywio fu hanes y castell ar ôl hynny, ond roedd yn dal i gael ei ddefnyddio fel cartref garsiwn yn y 18g a bu presenoldeb milwrol yno yn yr Ail Ryfel Byd hefyd.

Erbyn heddiw mae'r strwythurau cynnar i gyd wedi diflannu bron ac mae'r rhan fwyaf o'r adeiladwaith yn dyddio i amser Cromwell a'r 18g.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Undiscovered Scotland, Castell Dumbarton
* (Saesneg) www.rampantscotland.com Castell Dumbarton Archifwyd 2014-03-31 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Castell Dumbarton - oriel ffotograffau Archifwyd 2008-03-09 yn y Peiriant Wayback
# Coed Celyddon

Coed Celyddon| Enghraifft o: | cyn le  |
| Dynodwyr |

Coedwig rhywle yn yr Hen Ogledd, yn y diriogaeth sy'n awr yn rhan ddeheuol yr Alban oedd **Coed Celyddon**.

Ceir nifer o gyfeiriadau at y goedwig hon. Yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ceir rhestr o frwydrau Arthur. Un o'r rhain yw *Cat Coit Celidon* (Cad Coed Celyddon).

Yn y farddoniaeth sy'n ymwneud â Myrddin Wyllt yn Llyfr Du Caerfyrddin, dywedir i Myrddin wallgofi a mynd i fyw i Goed Celyddon yn dilyn Brwydr Arfderydd. Roedd Myrddin yn fardd llys i Gwenddoleu ap Ceidio, a laddwyd yn y frwydr gan Rhydderch Hael.

Ceir hefyd gyfeiriad yn y *Vita Kentigerni* at Llallogan yn gwallgofi a ffoi i'r goedwig yn yr un modd.

Ceir hanes Myrddin Wyllt yng Nghoed Celyddon yn y gerdd Ladin *Vita Merlini* ('Buchedd Myrddin') gan Sieffre o Fynwy yn ogystal. Yno mae Taliesin yn ymweld â Myrddin Wyllt yn y coed ac yn trafod hanes y byd, gwyddoniaeth, a phynciau eraill. Yng nghorff y gerdd ceir cyfres o ddaroganau am y Brythoniaid.