# John T. Koch

| John T. Koch |
| --- |
| Ganwyd | 1953  |
| Dinasyddiaeth |  UDA  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Iesu, Rhydychen
* Prifysgol Harvard
* Prifysgol Aberystwyth
 |
| Galwedigaeth | Celtegwr, ieithydd, hanesydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Cymru
* Prifysgol Harvard
 |
| Gwobr/au | Cymrodoriaeth Guggenheim, Cymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru  |

Mae **John Thomas Koch** FLSW (ganwyd 1953) yn academydd, yn hanesydd ac yn ieithydd Americanaidd sy'n arbenigo mewn astudiaethau Celtaidd, yn enwedig cynhanes, a'r Oesoedd Canol Cynnar. Ef yw golygydd y pum cyfrol *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia* (2006, ABC Clio). Efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus fel prif gynigydd y ddamcaniaeth **Celt o'r Gorllewin**.

Graddiodd o Brifysgol Harvard, lle dyfarnwyd graddau MA a PhD iddo mewn Ieithoedd a Llenyddiaeth Geltaidd yn 1983 a 1985, yn y drefn honno. Y mae hefyd wedi astudio yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu'n dysgu Astudiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Harvard a Choleg Boston.

Mae wedi cyhoeddi ar nifer o bynciau yn ymwneud ag iaith a llenyddiaeth Gymreig a Gwyddeleg. Mae'n adnabyddus yn arbennig am ei lyfr ar *Y Gododdin*, a gyhoeddwyd yn 1997, ac am ei ddamcaniaeth fod cerrig beddau Tartessos yn cynnwys ysgrif Geltaidd o tua'r 6g CC.

## Gyrfa

Ers 1998, bu'n uwch-gymrawd ymchwil (darllenydd) yn y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd, Prifysgol Cymru, lle bu'n goruchwylio prosiect ymchwil o'r enw 'Ieithoedd Celtaidd a Hunaniaeth Ddiwylliannol'. Ffrwyth y llafur hwn yw pum cyfrol: *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia* (2006), ac *An Atlas for Celtic Studies* (2007).

Cyhoeddodd yn eang am agweddau o iaith, llenyddiaeth a hanes Hen Wyddeleg a Chymraeg Cynnar. Ymhlith ei weithiau mae *The Celtic Heroic Age* (cyhoeddwyd gyntaf yn 1994, 4ydd argraffiad yn 2003), mewn cydweithrediad â John Carey; *The Gododdin of Aneirin* (1997), golygiad, cyfieithiad a thrafodaeth o'r gerdd Gymraeg gynnar *y Gododdin.* Cyhoeddodd hefyd nifer o erthyglau ac mewn llyfrau a chyfnodolion gan gynnwys gramadeg o'r Hen Gymraeg a llyfr ar y Taliesin hanesyddol.

Yn 2007, derbyniodd John Koch gadair bersonol Prifysgol Cymru ac yn 2011, etholwyd ef yn Gymrawd y Gymdeithas Ddysgedig

Mae Koch yn goruchwylio (fel uwch gymrawd ac arweinydd) y Prosiect Prydain Hynafol a Pharth yr Iwerydd (sy’n cwmpasu Iwerddon, Armorica, a Phenrhyn Iberia) yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yn Aberystwyth. Yn 2008, traddododd Koch Ddarlith O'Donnell ym Mhrifysgol Aberystwyth dan y teitl *People called Keltoi, the La Tène Style, and ancient Celtic languages: the threefold Celts in the light of geography*. Yn 2009, cyhoeddodd Koch bapur, yn ddiweddarach y flwyddyn honno a ddatblygwyd yn llyfr, *Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History*, llyfr sy'n manylu ar sut y gall yr iaith Tarteseg fod yr iaith Geltaidd gynharaf a ardystiwyd yn uniongyrchol â'r sgript ysgrifenedig Tartesaidd. Cred fod y sgript a ddefnyddiwyd yn yr arysgrifau yn seiliedig ar fersiwn o'r sgript a ddefnyddiwyd tua 825 CC yn Ffenicia. Dilynwyd hyn gan *artessian 2: Preliminaries to Historical Phonology* yn 2011, sy'n canolbwyntio ar arysgrif Mesas do Castelinho.

## Damcaniaeth Celteg o'r Gorllewin

Koch yw prif gefnogwr y Ddamcaniaeth Gelteg o'r Gorllewin, y syniad bod yr ieithoedd Celtaidd wedi tarddu fel cangen o'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd nid yn nyffryn y Danube uchaf, o'r lle yr ymledodd i'r gorllewin, ond yn hytrach eu bod yn codi mewn un rhan o Iwerydd Ewrop, gan gynnwys De-orllewin Ewrop (Gorllewin Ffrainc a Gogledd a Gorllewin Penrhyn Iberia), fel cyfuniad o ddisgynnydd iaith o Broto-Indo-Ewropeg ac Ieithoedd brodorol Cyn-Indo-Ewropeaidd (gyda rhyw gysylltiad ag Acwitaneg neu Broto-Fasgeg, Ibereg, ac ieithoedd eraill sydd heb eu hardystio).

Yn ôl y ddamcaniaeth, ymledodd yr ieithoedd oddi yno i'r dwyrain i Dde Canolbarth Ewrop, gan gynnwys Basn Pannonia, lle byddai ffurfiau cynnar y Proto-Italig eisoes wedi bod yn datblygu'n annibynnol oddi wrth y Proto-Indo-Ewropeg. Dylanwadodd yr iaith neu'r ieithoedd hyn hefyd ar y Cyn-Broto-Germaneg cynnar, hynafiad uniongyrchol y Proto-Germaneg, ond nid oedd eto'n broto-iaith gwbl Germanaidd, (a leolir o bosibl ar arfordir deheuol y Môr Baltig neu ryw le arall yng Ngogledd Canolbarth Ewrop) a chyfrannodd at ei rhwyg o gontinwwm tafodieithol yr ieithoedd Proto-Balto-Slafaidd / Proto-Indo-Iranaidd.

Mae’r syniad hwn wedi'i gyflwyno mewn tair cyfrol gan Koch a Barry Cunliffe o’r enw *Celtic from the West* (2012–2016). Mae ieithyddion eraill yn ystyried y ddamcaniaeth yn un ddadleuol.

## Cyhoeddiadau

* Cyd-olygydd: *Celtic from the West 3: Atlantic Europe in the Metal Ages ― Questions of Shared Language*. Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 2016. ISBN 978-1-78570-227-3.Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 2016. ISBN 978-1-78570-227-3.
* *Cunedda, Cynan, Cadwallon, Cynddylan: Four Welsh Poems and Britain 383–655*. Prifysgol Cymru. 2013. ISBN 978-1-907029-13-4.
* Cyd-olygydd: *Celtic from the West 2: Rethinking the Bronze Age and the Arrival of Indo-European in Atlantic Europe*. Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 2013. ISBN 978-1-84217-529-3.Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 2013. ISBN 978-1-84217-529-3.
* *Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History*. Celtic Studies Publications series (arg. 2nd). Oxbow Books. 2013 [2009]. ISBN 978-1-891271-17-5.
* Cyd-olygydd: *Celtic from the West: Alternative Perspectives from Archaeology, Genetics, Language and Literature*. Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 2012. ISBN 978-1-84217-475-3.Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 2012. ISBN 978-1-84217-475-3.
* Cyd-awdur: *The Celts: History, Life, and Culture*. ABC-CLIO. 2012. ISBN 978-1-59884-964-6ABC-CLIO. 2012. ISBN 978-1-59884-964-6 (2 gyfrol).
* *Tartessian 2: The Inscription of Mesas do Castelinho –* ro *and the Verbal Complex – Preliminaries to Historical Phonology*. Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 2011. ISBN 978-1-907029-07-3.
* *An Atlas for Celtic Studies: Archaeology and Names in Ancient Europe and Early Medieval Ireland, Britain, and Brittany*. Celtic Studies Publications series. Oxford: Oxbow Books. 2007. ISBN 978-1-84217-309-1.
* Golygydd *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia*. Santa Barbara and Oxford: ABC-CLIO. 2006. ISBN 1-85109-440-7. E-book: ISBN 185-1094458Santa Barbara and Oxford: ABC-CLIO. 2006. ISBN 1-85109-440-7. E-book: ISBN 185-1094458 (4 vols.).
* Cyd-olygydd: *The Celtic Heroic Age*. Celtic Studies Publications series (arg. 4th). Oxbow Books. 2003 [2002]. ISBN 978-1-891271-04-5. Additional volume: ISBN 978-1891271090Celtic Studies Publications series (4th ed.). Oxbow Books. 2003 [2002]. ISBN 978-1-891271-04-5. Additional volume: ISBN 978-1891271090 (2 vols.).
* Cyd-olygydd: *The Inscriptions of Early Medieval Brittany – Les inscriptions de la Bretagne du Haut Moyen Âge*. University of Aberystwyth. 2000.University of Aberystwyth. 2000.
* Cyd-olygydd: *Ildanach Ildirech: A Festschrift for Proinsias Mac Cana*. Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 1999. ISBN 978-1-891271-01-4.Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 1999. ISBN 978-1-891271-01-4.
* *The Gododdin of Aneirin: Text and Context from Dark-Age North Britain*. Celtic Studies Publications series. Oxbow Books. 1997. ISBN 978-0-7083-1374-9.
* Cyd-olygydd: *Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium Volume II*. Harvard University. 1982. Harvard University. 1982.

## Cyfeiriadau