Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Goronwy Rees

| Goronwy Rees |
| --- |
| Ganwyd | 29 Tachwedd 1909  Aberystwyth  |
| Bu farw | 12 Rhagfyr 1979  Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Holl Eneidiau
* Ysgol Uwchradd Caerdydd
 |
| Galwedigaeth | newyddiadurwr, ysbïwr, ysgrifennwr, gweinyddwr academig  |
| Tad | R. J. Rees  |
| Priod | Margaret Ewing Morris  |
| Partner | Rosamond Lehmann  |

Newyddiadurwr ac awdur o Gymru oedd **Goronwy Rees** (29 Tachwedd 1909 – 12 Rhagfyr 1979). Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Rhydychen.

Yn ystod y 1930au roedd yn ddeallusyn Marcsiaidd, gyda chysylltiadau ag ysbïwyr y *Cambridge Five* yng Nghaergrawnt drwy un o'u haelodau, Guy Burgess. Ym 1953 etholwyd ef yn bennaeth ar Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ond bu'n rhaid iddo ymddeol o'r swydd pedair mlynedd yn ddiweddarach pan daeth natur ei berthynas â Guy Burgess i'r amlwg.

Yn ei flynyddoedd diwethaf y bu i Goronwy Rees gyfaddaef ei fod yntau wedi bod yn ysbïwr i'r Undeb Sofietaidd.

## Llyfryddiaeth

* *The Summer Flood* (1932)
* *Where No Wounds Were* (1950)
* *A Bundle of Sensations: Sketches in Autobiography* (1961)
* *Multimillionaires: Six Studies In Wealth* (1961)
* *The Rhine* (1967)
* *St Michael: A History of Marks & Spencer* (1969)
* *The Great Slump: Capitalism in Crisis 1929-1933* (1970)
* *Conversations with Kafka by Gustav Janouch* (1970) (cyf.)
* *A Chapter of Accidents* (1972)
* *Brief Encounters* (1974)

## Gweler hefyd

* Arthur George Owens

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Goronwy Daniel

| Goronwy Daniel |
| --- |
| Ganwyd | 21 Mawrth 1914  |
| Bu farw | 17 Ionawr 2003  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Iesu, Rhydychen
* Prifysgol Aberystwyth
 |
| Galwedigaeth | ystadegydd, swyddog  |
| Priod | Valerie Davidia Lloyd George  |
| Plant | Anne Margaret Daniel, Gwyneth Roberta Daniel, David Llewelyn Daniel  |
| Gwobr/au | Marchog-Cadlywydd Urdd Brenhinol Fictoraidd  |

Gŵr dylanwadol iawn a phennaeth cyntaf gwasanaeth sifil y Swyddfa Gymreig oedd **Goronwy Hopkin Daniel** (21 Mawrth 1914 - 17 Ionawr 2003), Prifathro Prifysgol Aberystwyth a sefydlydd Theatr y Werin, Aberystwyth.

Roedd Goronwy'n un o'r tri aeth i Lundain i siarad â Willie Whitelaw, un o Weinidogion Margaret Thatcher, am yr angen i sefydlu sianel Gymraeg. Gwilym Williams, Archesgob Bangor a Chledwyn Hughes oedd y ddau arall.

Bu'n aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Priododd Valerie, wyres David Lloyd George. Sefydlwyd Cymdeithas Syr Goronwy Daniel, cymdeithas ar gyfer gweision sifil Cymraeg Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2009.

Bu farw'n 88 oed.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Kenneth O. Morgan

| Kenneth O. Morgan |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 16 Mai 1934  Cymru  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg Oriel
 |
| Galwedigaeth | hanesydd, academydd, gwleidydd  |
| Swydd | Aelod o Dŷ'r Arglwyddi  |
| Cyflogwr | * Coleg y Frenhines
* Prifysgol Abertawe
* Prifysgol Cymru
 |
| Plaid Wleidyddol | y Blaid Lafur  |
| Tad | David James Morgan  |
| Mam | Margaret Owen  |
| Priod | Jane Keeler  |
| Plant | David Ewart Morgan, Katherine Louise Morgan  |
| Gwobr/au | Cymrawd yr Academi Brydeinig, Cymrawd y Gymdeithas Hanesyddol Frenhinol, honorary doctorate of Tours University  |

Hanesydd o Gymru yw **Kenneth Owen Morgan** (ganwyd 16 Mai 1934).

## Llyfryddiaeth

* *Wales in British Politics* (1963, 1992)
* *The Age of Lloyd George* (1971)
* *Keir Hardie, Radical and Socialist* (1975)
* *Consensus and Disunity* (1979)
* *Labour People* (1987)
* *Callaghan, a Life* (1997)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Noel Lloyd

| Noel Lloyd |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Noel Glynne Lloyd  26 Rhagfyr 1946  Cymru  |
| Bu farw | 7 Mehefin 2019  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Caergrawnt
 |
| Galwedigaeth | is-ganghellor, is-ganghellor, mathemategydd, academydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Gwobr/au | CBE, Gorsedd y Beirdd, Cymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru  |

Academydd oedd **Athro Noel Glynne Lloyd** CBE (26 Rhagfyr 1946 – 7 Mehefin 2019) a fu'n Is-ganghellor Prifysgol Aberystwyth o 2004 tan ei ymddeoliad yn 2011. Cyn hynny, bu'n Bennaeth yr Adran Fathemateg, yn Ddeon Gwyddoniaeth, yn Is-Brifathro ac o 1999 hyd 2004, yn Gofrestrydd ac yn Ysgrifennydd y Brifysgol. Bu'r Athro Lloyd yn un o aelodau annibynnol y Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru (y 'Comisiwn Silk') - a gyflwynodd ei adroddiadau i Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn 2012 ac yn 2014.

Daeth yn Gomisiynydd Penodiadau Barnwrol yn 2012. Roedd yn aelod o fwrdd Jisc o 2012 i 2014 a chadeirydd Masnach Deg, Cymru o 2011 hyd 2017. Bu hefyd yn gadeirydd HPC Cymru (menter gydweithredol rhwng holl brifysgolion Cymru).

Rhwng 2008 a 2011, bu'r Athro Lloyd yn gadeirydd Addysg Uwch Cymru ('Prifysgolion Cymru' bellach) ac yn un o Is-lywyddion Prifysgolion DU (*Universities UK*). Gwasanaethodd ar fyrddau nifer o gyrff eraill, traws-DU. Graddiodd mewn Mathemateg o Brifysgol Caergrawnt a chwblhaodd ei ddoethuriaeth yno; bu'n Gymrawd Ymchwil yng Ngholeg Sant Ioan. Roedd ganddo hefyd ddiploma Coleg Cerdd y Drindod, Llundain.

Roedd yn flaenor yng Nghapel y Morfa, Aberystwyth, a bu'n ysgrifennydd yr eglwys o 1989 hyd 2004. Roedd hefyd yn gadeirydd Adran Eglwys a Chymdeithas Eglwys Bresbyteraidd Cymru.

Dywedodd Syr Emyr Jones Parry, Llywydd Prifysgol Aberystwyth:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 |
“Mae Noel wedi rhoi gwasanaeth hir a neilltuol i Brifysgol Aberystwyth. Mae’r Cyngor wedi talu teyrnged iddo am ei wasanaeth fel Cofrestrydd ac Ysgrifennydd ac yna fel Is-Ganghellor.”

 | ”
 |

## Mathemategydd

Ei ddiddordebau ymchwil oedd Systemau Aflinol, a chyhoeddodd nifer sylweddol o bapurau ar Hafaliadau Differol Aflinol. Bu'n Athro Ymchwil ym Mhrifysgol Aberystwyth o 2011 hyd 2016 cyn dod yn Athro Emeritws wedi ymddeol. Bu hefyd yn olygydd y *Journal of the London Mathematical Society* o 1983 tan 1988.

## Gwobrau

Dyfarnwyd CBE iddo yn Rhestr Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines yn 2010 am ei wasanaeth i Addysg Uwch yng Nghymru. Roedd yn Gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac fe'i urddwyd yn Aelod Anrhydeddus o'r Orsedd yn 2012.

## Marwolaeth

Yn dilyn ei farwolaeth yn 72 mlwydd oed dywedodd dirprwy ganghellor Prifysgol Aberystwyth, Gwerfyl Pierce Jones wrth BBC Cymru Fyw:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | "Mae colli Noel Lloyd yn golled enfawr. Roedd yn ysgolhaig disglair, yn Athro Mathemateg a ddaeth maes o law yn is-ganghellor Aberystwyth."
 | ”
 |

Roedd yn gadael gweddw, Dilys, dau o blant, Carys a Hywel, a dwy wyres.

## Cyfeiriadau
# Derec Llwyd Morgan

| Derec Llwyd Morgan |
| --- |
| Ganwyd | 15 Tachwedd 1943  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Iesu, Rhydychen
 |
| Galwedigaeth | bardd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
* Prifysgol Bangor
 |
| Gwobr/au | Cymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru  |

Bardd Cymraeg a beirniad llenyddol yw **Derec Llwyd Morgan** (ganed 15 Tachwedd 1943). Mae'n enedigol o bentref Cefn-bryn-brain, Sir Gaerfyrddin. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Dyffryn Aman, Rhydaman, Coleg Prifysgol Cymru, Bangor a Phrifysgol Rhydychen. Bu'n ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1969 hyd 1975, pan symudodd i'r Adran Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor. Dyrchafwyd ef yn Ddarllenydd (1983–1989). Bu'n Athro’r Gymraeg ac yn bennaeth Adran y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth hyd 1995, pan benodwyd ef yn Brifathro’r Coleg. Ymddeolodd yn 2004.

Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac yn Aelod o’r Cyngor cychwynnol.

## Cyhoeddiadau

* *Y Tan Melys* (Llyfrau'r Dryw, 1966)
* *Yr Aelwyd Hon: Diweddariadau o Hen Farddoniaeth Gymraeg* (Llyfrau'r Dryw, 1970)
* *Gwna yn Llawen, Wr Ieuanc* (Gomer, 1978)
* (gol.) *Bro a Bywyd: Kate Roberts 1891-1985* (Cyhoeddiadau Barddas, 1981)
* *Pobl Pantycelyn* (Gomer, 1986)
* *Cefn y Byd* (Gomer, 1987)
* *Meddwl a Dychymyg Williams Pantycelyn* (Gomer, 1991)
* *Y Beibl a Llenyddiaeth Gymraeg* (Gomer, 1998)
* *Y Diwygiad Mawr* (Gomer, 1999)
* *Tyred i'n Gwaredu: Bywyd John Roberts, Llanfwrog* (Gwasg y Bwthyn, 2010)
* *Y Brenhinbren: Bywyd a Gwaith Thomas Parry, 1904-1985* (Gomer, 2015)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenor** neu **awdur** o **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Walford Davies

| Walford Davies |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 6 Medi 1869  Croesoswallt  |
| Bu farw | 11 Mawrth 1941  Wrington  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg Fitzwilliam
* Y Coleg Cerdd Frenhinol
* St George's School, Windsor Castle
 |
| Galwedigaeth | organydd, cyfansoddwr, academydd  |
| Swydd | Meistr Cerddoriaeth y Brenin  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Arddull | cerddoriaeth glasurol  |
| Priod | Constance Margaret Isabel Evans  |
| Gwobr/au | OBE, Marchog-Cadlywydd Urdd Brenhinol Fictoraidd  |

Cerddor a chyfansoddwr oedd **Syr Henry Walford Davies** (6 Medi 1869 – 11 Mawrth 1941) a oedd yn adnabyddus i lawer a wrandawai arno’n darlledu am gerddoriaeth ar y radio.

## Bywyd a gwaith

Ganed Walford Davies yng Nghroesoswallt, Lloegr.

### Gyrfa academaidd

Ymunodd â chôr Capel Sant Siôr, Windsor pan yn 12 oed, lle y bu yn astudio ac yna’n cynorthwyo yr organydd Syr Walter Parratt. Aeth oddi yno yn 1890 i astudio yn y Coleg Cerdd Brenhinol. By’n athro gwrthbwynt yn y coleg o 1895 hyd at 1903.

O 1919 hyd at 1926 bu’n athro cerdd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu’n weithgar yn hybu cerddoriaeth Gymreig yn ei swydd fel cadeirydd Cyngor Genedlaethol Cerddoriaeth Cymru a ddaliodd o 1919 hyd at ei farw.

### Cerddor a Chyfansoddwr

Bu’n organydd mewn nifer o eglwysi gan gynnwys Eglwys Temple, Llundain a Chapel Sant Siør, Windsor. Bu’n gyfarwyddwr cerdd mewn sawl man gan gynnwys bod yn gyfarwyddwr cerdd i’r Awyrlu Brenhinol ac yn arweinydd Côr Bach.

Cyfansoddodd Walford Davies weithiau ar gyfer cerddorfeydd, bandiau pres, corau ac unawdwyr. Gweithiau crefyddol oedd y mwyafrif o’i gyfansoddiadau.

### Darlithydd a darlledwr

Yn y 1920au dechrewyd gyhoeddi recordiau o ddarlithoedd Walford Davies ar fiwsig. O 1926 hyd at 1939 bu’n darlledu ar bwnc miwsig clasurol ar wasanaeth radio y BBC. Oherwydd y gwaith radio yma y daeth yn adnabyddus i lawer.

Ar goroni'r brenin Siarl III, ym mis Mai 2023, canodd Roderick Williams y "Confortare" gan Davies.

### Anrhydeddau

* Dyrchafwyd ef yn farchog yn 1922.
* Apwyntiwyd ef yn Feistr Cerddoriaeth y Brenin yn 1934.

## Gweithiau

### Detholiad o’i gyfansoddiadau

* *Everyman* (oratorio)
* *O Little Town of Bethlehem* (trefniant)
* *RAF March Past* (ymdaith i fand pres)
* *Solemn Melody* (ar gyfer cerddorfa ac organ)

### Llyfrau

* *The Pursuit of Music* (1935)

## Llyfryddiaeth

* *Walford Davies & the National Council of Music, 1918 – 1941* gan David Ian Allsobrook
* *A Forgotten Organist* gan Kenneth Shenton (1992)
* *The Oxford Companion to Music* gan Percy Scholes
* *Letters of Frederic Rothwell* (1900)
* *Music & Letters* gan HC Colles (1941)

## Llyfryddiaeth ar y we

* Organists of The Temple Church Archifwyd 2005-09-13 yn y Peiriant Wayback

## Prif ffynonellau yr erthygl

* Y Bywgraffiadur Cymreig 1941 - 1950 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd Edward Elgar | **Meistr Cerddoriaeth y Brenin** 1934–1941
 | Olynydd Arnold Bax |

## Cyfeiriadau
# E. H. Carr

| E. H. Carr |
| --- |
| Ganwyd | 28 Mehefin 1892  Llundain  |
| Bu farw | 3 Tachwedd 1982  Llundain  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Coleg y Drindod, Caergrawnt
 |
| Galwedigaeth | hanesydd, newyddiadurwr, diplomydd, ysgrifennwr, gwyddonydd gwleidyddol, athro cadeiriol, gwleidydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
* Prifysgol Rhydychen
 |
| Adnabyddus am | What Is History?  |
| Priod | Betty Abigail Behrens  |
| Gwobr/au | CBE, Cymrawd yr Academi Brydeinig, Porson Prize, Cross of Liberty 3rd Division, 3rd Class  |

Hanesydd, newyddiadurwr, a damcaniaethwr cysylltiadau rhyngwladol o Loegr oedd **Edward Hallett "Ted" Carr** CBE (28 Mehefin 1892 – 3 Tachwedd 1982). Ymysg ei weithiau enwocaf y mae *The Twenty Years' Crisis* sef llyfr arloesol ar ddamcaniaeth realaidd cysylltiadau rhyngwladol), *A History of Soviet Russia*, a *What Is History?*.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanesydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gysylltiadau rhyngwladol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# John Davies (hanesydd)

| John Davies |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 25 Ebrill 1938  Treorci  |
| Bu farw | 16 Chwefror 2015  Caerdydd  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Caerdydd
* Coleg y Drindod, Caergrawnt
 |
| Galwedigaeth | hanesydd, ysgrifennwr, academydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Adnabyddus am | Y Celtiaid, Hanes Cymru  |
| Plant | Anna Brychan  |
| Gwobr/au | Cymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru  |

Hanesydd o Gymru oedd **John Davies** (25 Ebrill 1938 – 16 Chwefror 2015), a oedd hefyd yn adnabyddus fel darlledwr. Ei lyfr enwocaf oedd *Hanes Cymru* (ail argraffiad 2006), sy'n cael ei ystyried gan lawer o feirniaid fel y gyfrol orau i'w chyhoeddi ar y pwnc.

## Bywgraffiad

Ganed John Davies yn Ysbyty Llwynypia, Rhondda Fawr yn fab i Mary (née Potter) a Daniel Davies o Heol Dumfries, Treorci. Magwyd yn Nhreorci ond symudodd ei deulu i bentref Bwlchllan ger Llanbedr Pont Steffan pan oedd yn saith oed a felly daeth yn adnabyddus i lawer fel **John Bwlch-llan** neu **Bwlchws**. Addysgwyd ef yn ysgolion Treorci, Bwlch-llan a Thregaron, yna ym Mhrifysgol Cymru, Caerdydd a Choleg y Drindod, Caergrawnt. Daeth yn aelod o Adran Hanes Cymru ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth ac yn Warden Neuadd Pantycelyn yno. Wedi ymddeol, symudodd i fyw i Gaerdydd. John Davies oedd ysgrifennydd cenedlaethol cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Yn 2005 cyflwynwyd Gwobr Glyndŵr iddo yn ystod Gŵyl Machynlleth am ei gyfraniad i'r celfyddydau yng Nghymru. Bu hefyd yn olygydd cyffredinol Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig.

Fe'i dyfarnwyd yn Gymrodor gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn 2013 a sefydlwyd Gwobr Goffa Dr John Davies am y traethawd Hanes Cymru orau yn ei enw yn 2015.

## Bywyd personol

Priododd ei wraig Janet (nee Mackenzie) yn 1966. Roedd hithau yn hanesydd ac yn frodor o Flaenau Gwent. Cawsant bedwar o blant sef Anna, Beca, Guto and Ianto.

Mewn cyfweliad gyda HTV Cymru yn Nhachwedd 1998, daeth allan fel dyn deurywiol.

Bu farw o gancr yn 76 mlwydd oed. Cynhaliwyd ei angladd yn breifat ar ddydd Iau, 26 Chwefror 2015. Cafwyd digwyddiad i ddathlu ei fywyd yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd ar ddydd Gwener, 17 Ebrill 2015.

## Cyhoeddiadau

* *Cardiff and the Marquesses of Bute* (1981)
* *The Green and the Red: Nationalism and Ideology in Twentieth Century Wales* (1984)
* *Hanes Cymru* (1990; ail-argraffiad 2006)
* *Broadcasting and the BBC in Wales* (1994)
* *A History of Wales* (1994) (cyfieithiad o *Hanes Cymru*; ail-argraffiad 2006)
* *Plaid Cymru oddi ar 1960* (1997)
* *The Making of Wales* (1999)
* *The Celts* (2000)
* *Y Celtiaid* (2001)
* *A Pocket Guide Series: Cardiff* (2002)
* *Rhanbarth Ymylol? Y Gogledd-Ddwyrain a Hanes Cymru* (Caerdydd, 2007)
* *Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw* (Y Lolfa, 2009)

## Cyfeiriadau
# David Russell Hulme

| David Russell Hulme |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 19 Mehefin 1951, Mehefin 1951  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Aberystwyth
* Prifysgol Cymru
 |
| Galwedigaeth | arweinydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Gwobr/au | Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Celf (FRSA)  |

Cerddor o Gymru yw **David Russell Hulme** (ganwyd 19 Mehefin 1951). Cyfeiriwr Cerddoriaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth ers 1992 yw ef.

Fe'i ganwyd ym Machynlleth. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Disgybl Syr Adrian Boult oedd ef.
# David James Jones (Gwenallt)

| David James Jones |
| --- |
| Ffugenw | Gwenallt  |
| Ganwyd | 18 Mai 1899  Pontardawe  |
| Bu farw | 24 Rhagfyr 1968  Aberystwyth  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Aberystwyth
* Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur
 |
| Galwedigaeth | bardd, nofelydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Priod | Nêl Edwards  |

Clawr y gyfrol *Gwreiddiau*
Roedd **Gwenallt** (18 Mai 1899 – 24 Rhagfyr 1968) (**David James Jones**) yn un o feirdd mwyaf yr 20g. Fe'i ganwyd ym Mhontardawe ond fe symudodd y teulu yn fuan i'r Alltwen, yng Nghwm Tawe.

## Ei fywyd a'i waith

Cafodd marwolaeth ei dad a laddwyd gan fetel tawdd yn y gwaith tun effaith ddofn arno. Er ei fagu mewn ardal ddiwydiannol roedd dylanwad ardal wledig Rhydcymerau Sir Gaerfyrddin arno hefyd, am iddo ymweld ac aros gyda pherthnasau yno lawer yn ei fachgendod.

Roedd yn ddarlithydd yn Adran Gymraeg Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth ac fe'i siomwyd pan na chafodd ei apwyntio i fod yn Athro ar yr adran i ddilyn T. H. Parry-Williams. Ef oedd golygydd cyntaf y cylchgrawn llenyddol Taliesin a gyhoeddir gan yr Academi Gymreig.

Am ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol fe'i carcharwyd yn Wormwood Scrubs a Dartmoor ac ysgrifennodd ei nofel *Plasau'r Brenin* o ganlyniad i'r profiad hwnnw.

Daeth yn amlwg fel bardd pan enillodd ei awdl Y Mynach gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926. Enillodd y Gadair eto yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor, 1931 gyda *Breuddwyd y Bardd*.

Pan yn ifanc arferai fynd i'r capel yn gyson ond wedyn coleddodd syniadau Marcsaidd. Newidiodd ei farn eto a daeth yn Genedlaetholwr Cymraeg a Bardd Cristnogol oedd Gwenallt. Mae recordiad o Gwenallt yn darllen tri o'i gerddi ar gael ar CD a gwefan gan Sain.

Bedd Gwenallt ym Mynwent Plascrug, Aberystwyth
## Llyfryddiaeth

### Nofelau

* *Plasau'r Brenin* (1934)
* *Ffwrneisiau* (1982)

### Cerddi

* *Ysgubau'r Awen* (1939)
* *Cnoi Cil* (1942)
* *Eples* (1951)
* *Gwreiddiau* (1959)
* *Y Coed* (1969)
* *Cerddi Gwenallt: Y Casgliad Cyflawn*, gol. Christine James (2001)
*  Archifwyd 2015-02-22 yn y Peiriant Wayback

### Gwaith golygyddol a beirniadaeth lenyddol

* (gol.), *Yr Areithiau Pros* (Caerdydd, 1934)
* (gol.), *Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif* (Caerdydd, 1936)
* (gol.), *Detholiad o Ryddiaith Gymraeg R. J. Derfel* (Caerdydd, 1945)
* *Cofiant Idwal Jones* (1958)

## Astudiaethau

Paratowyd llyfryddiaeth o weithiau Gwenallt gan Iestyn Hughes (1983).

* J. E. Meredith, *Gwenallt, Bardd Crefyddol* (1974)
* Dafydd Rowlands (gol.), *Bro a Bywyd: Gwenallt* (1982)
* Alan Llwyd, *Gwenallt: Cofiant D. Gwenallt Jones, 1899-1968* (2016)

## Cyfeiriadau
# Leopold Kohr

| Leopold Kohr |
| --- |
| Ganwyd | 5 Hydref 1909  Oberndorf bei Salzburg  |
| Bu farw | 26 Chwefror 1994  Caerloyw  |
| Dinasyddiaeth | Awstria  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Fienna
* Prifysgol Innsbruck
 |
| Galwedigaeth | economegydd, athronydd, academydd, cyfreithegwr  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Adnabyddus am | The Breakdown of Nations  |
| Gwobr/au | Gwobr 'Right Livelihood', Anrhydeddu Aur am Wasanaeth i Weriniaeth Awstria  |

Plac i Leopold Kohr, Stryd y Popty, Aberystwyth
Roedd **Leopold Kohr** (5 Hydref 1909 – 26 Chwefror 1994) yn economegydd, cyfreithegwr, anarchydd a gwyddonydd gwleidyddol. Fe'i ganwyd yn Oberndorf bei Salzburg, Awstria.

Prif thema ei waith oedd pwysigrwydd maint endidau gwleidyddol ac economaidd; roedd yn credu'n gryf mai'r duedd i greu endidau a gwladwriaethau mawr, grymusgar oedd wrth wraidd llawer o broblemau'r byd, ac mai cynnal endidau llai oedd y ffordd orau i wella'r byd. Buodd weithio ym Mhrifysgol Puerto Rico ac ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Roedd ganddo berthynas glòs â chenedlaetholdeb Cymreig. Bu farw yng Nghaerloyw, Lloegr.

## Llyfryddiaeth

* *Cymru Fach* Y Lolfa, 1980
* *Small is Beautiful*: Detholiad o'i ysgrifau. Wien, 1995.
* *The Academic Inn*, Lolfa, 1993.
* *The Inner City: From Mud To Marble*, Lolfa, Dyfed, 1989.
* *Development Without Aid: The Translucent Society*, Schocken Books, 1979.
* *The Overdeveloped Nations: The Diseconomies Of Scale*, Schocken, 1978.
* *The City Of Man: The Duke Of Buen Consejo*, Univ Puerto Rico, 1976.
* *Is Wales Viable?*, C. Davies, 1971.
* *The Breakdown of Nations*, Routledge & K. Paul, 1957 (fersiwn 1986 Routledge ar wefan books.google.com); - ei lyfr enwocaf
* "Disunion Now: A Plea for a Society based upon Small Autonomous Units", a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn *The Commonweal* ym 1941 dan y ffug-enw Hans Kohr.
# David John de Lloyd

| David John de Lloyd |
| --- |
| Ganwyd | 30 Ebrill 1883  |
| Bu farw | 20 Awst 1948  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Galwedigaeth | cyfansoddwr  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
 |

Bedd David de Lloyd ym Mynwent Aberystwyth
Cerddor a chyfansoddwr oedd **David John de Lloyd** (30 Ebrill 1883 – 20 Awst 1948).

Cafodd ei eni yn Sgiwen, ond symudodd i Benparcau, Aberystwyth pan oedd yn ifanc.

Astudiodd Hanes yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth ar ôl ennill ysgoloriaeth o Ysgol Ramadeg Ardwyn. Cafodd grant i astudio yn Leipzig ac enillodd ddoethuriaeth mewn cerddoriaeth o Goleg y Drindod, Dulyn.

Yn 1926, olynodd Syr Walford Davies fel Athro Cerddoriaeth Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Roedd yn weithgar gyda'r Eisteddfod. Roedd yn casglu a threfnu alawon gwerin, a cyhoeddwyd rhai yn *Forty Welsh Traditional Tunes* yn 1929.

## Cerddoriaeth

* *Gwlad fy Nhadau* (cantata) (1914)
* Arglwydd, Gad i Ni, Rai Euog (Emyn) (1918)
* Castell Bere (Emyn) (1918)
* Richmond Hill (Emyn) (1918)
* Williamsburg (Emyn) (1918)
* *Er Cof* (1924)
* *Tu draw i’r llen* / *Beyond the Veil* (Anthem estynedig) (1924)
* *Gwenllian* (opera) (1925)
* Hywel of Gwent
* Pwyll a Rhiannon
* Y Requiem Gymraeg
* *Dydd a Nos / Day and Night (*Cantata ar gyfer plant) (1927)
* *Tir na n'Og* (opera) (1932)
* *Saith o Ganeuon enwog Brahms*
* Dos Wanwyn, Dos
* Cyfellion Bach yr Haf
* Ystyriwch y Lili

## Dolenni allanol

* Cofiant Archifwyd 2007-02-12 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Lily Newton

| Lily Newton |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 26 Ionawr 1893  Pensford, Gwlad yr Haf  |
| Bu farw | 26 Mawrth 1981  Pontardawe  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Bryste
* Montpelier High School
 |
| Galwedigaeth | botanegydd, phycologist  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Cymru
 |

Roedd **Lily Newton** (26 Ionawr 1893 – 1981) yn fotanegydd nodedig a aned yn y Deyrnas Unedig.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **13093-1**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **L.Newton**.

## Anrhydeddau

## Botanegwyr benywaidd eraill

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Enw
 | Dyddiad geni
 | Marwolaeth
 | Gwlad (yn ôl pasport) | Delwedd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Anne Elizabeth Ball
 | 1808
 | 1872
 | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Asima Chatterjee
 | 1917-09-23
 | 2006-11-22
 | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India India
 |  |
| Emilie Snethlage
 | 1868-04-13
 | 1929-11-25
 | Yr Almaen
 |  |
| Harriet Margaret Louisa Bolus
 | 1877-07-31
 | 1970-04-05
 | De Affrica
 |  |
| Helen Porter
 | 1899-11-10
 | 1987-12-07
 | y Deyrnas Unedig Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Hildegard von Bingen
 | 1098
 | 1179-09-17
 | yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
 |  |
| Loki Schmidt
 | 1919-03-03
 | 2010-10-21
 | Yr Almaen
 |  |
| Maria Sibylla Merian
 | 1647-04-02
 | 1717-01-13
 | Gwladwriaeth yr Iseldiroedd Yr Almaen
 |  |
| y Dywysoges Therese o Fafaria
 | 1850-11-12
 | 1925-09-19
 | Yr Almaen
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau