# Manaweg

| Manaweg |
| --- |
| Y Fanaweg |
| Gaelg Gailck |
| Ynganiad | * [ɡɪlɡ] (Gaelg)
* [ɡeːlɡ] (Gaelg)
* [ɡɪlk] (Gailck)
* [əˈɣɪlɡ] (y Ghaelg)
* [əˈɣeːlɡ] (y Ghaelg)
* [əˈɣɪlk] (y Ghailk)
 |
| Yn frodorol i | Ynys Manaw |
| Ethnigedd | Manawiaid |
| Diflanedig | 27 Rhagfyr 1974, gyda marwolaeth Ned Maddrell |
| Adfywiad | * **Iaith gyntaf: Neb
* **Ail iaith: 2,023 o siaradwyr (2021)
 |
| Teulu ieithyddol | Indo-Ewropeaidd
* Celtaidd
	+ Celteg Ynysig
		- Goedelaidd
			* **Manaweg**
 |
| Ffurfiau cynnar | Gwyddeleg Gyntefig
* Hen Wyddeleg
	+ Gwyddeleg Canol
 |
| Tafodieithoedd | * Gogleddol †
* Y Canolbarthau (dim tystiolaeth)
* Deheuol
 |
| Statws swyddogol |
| Iaith swyddogol yn | Ynys Manaw |
| Rheolir gan | Coonceil ny Gaelgey (Cyngor Ymgynghorol y Fanaweg) |
| Codau iaith |
| ISO 639-1 | `gv` |
| ISO 639-2 | `glv` |
| ISO 639-3 | `glv` |
| ISO 639-6 | `glvx (hanesydol) rvmx (adfywiedig)` |
| *Glottolog* | `manx1243` |
| ELP | Manx |
| Linguasphere | `50-AAA-aj` |
|  |
| Mae'r Fanaweg Mewn Perygl Pendant yn ôl UNESCO *Atlas Ieithoedd y Byd* (2010) |
|

Nodyn:Infobox ethnonym

Duration: 1 minutes and 45 seconds.1:45Subtitles available.CCSiaradwr Manaweg, recordiwyd ar Ynys Manaw
Iaith Geltaidd gynhenid Ynys Manaw yw **Manaweg** (Manaweg: *Gaelg/Gailck*). Mae'n perthyn yn agos i ieithoedd Celtaidd Iwerddon a'r Alban - Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban - fel rhan o'r is-deulu ieithyddol Q-Gelteg neu Goedeleg (sydd gyda'r Frythoneg yn rhan o deulu mwy, sef Celteg Ynysig).

## Hanes

Credir i'r Fanaweg gael ei chyflwyno i'r ynys gan ymsefydlwyr o Iwerddon yn y 4g neu'r 5ed O.C. Ymsefydlai llwythi eraill o Iwerddon mewn rhannau gorllewinol o Gymru a'r Alban yn yr un cyfnod. Mae mileniwm gyntaf ei bodolaeth yn dywyll. Does dim llenyddiaeth o'r cyfnod wedi goroesi a rhaid dibynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd a phersonol am ein gwybodaeth. Dim ond yn y 18g a'r 19eg y daw'r dystiolaeth ysgrifenedig gyntaf i'r golwg (ac eithrio ambell arysgrif a chofnod byr) ar ffurf cyfieithiadau crefyddol, geiriaduron a gramadegau, yn ogystal â cherddi llafar a baledi â'i gwreiddiau yn yr 16g efallai.

Daeth y Fanaweg i ben fel mamiaith fyw yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Bu farw siaradwr brodorol olaf y Fanaweg, Ned Maddrell, yn 1974, ond mae'r iaith wedi profi ychydig o adfywiad yn ddiweddar. Fe'i siaredir gan rai cannoedd o Fanawiaid - rhai sydd wedi dysgu'r iaith o ddiddordeb, a rhai o'u plant yn ogystal. Agorwyd yr ysgol Fanaweg gyntaf, y Bunscoill Ghaelgagh, yn 2001 a ceir darpariaeth meithrin dan nawdd sefydliad Mooinjer veggey. Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 1,823 yn gallu ei siarad, ei darllen a'i hysgrifennu. Yn ôl yr adferwr iaith, Brian Stowell, dechreuodd yr adfywiad mewn Manaweg wedi i'r olaf o'r siaradwyr cynhenid farw yng nghanol yr 20g gan bod ganddyn nhw agwedd mor negyddol at yr iaith.

## Treigladau

Mae arwyddion dwyieithog i'w gweld mewn llawer o lefydd, er enghraifft, Douglas. Sylwch fod enw Manaweg y dre, *Doolish*, wedi treiglo i *Ghoolish*.
Arwydd yn Doolish (Douglas)
Fan post yn Doolish, 2013
Fel pob iaith Celtaidd, ceir treigladau. Mae ganddi ddau dreiglad: *boggaghys* (math o dreiglad meddal) a *stronnaghys* (math o dreiglad trwynol). Mae dau fath o *boggaghys* i'w gweld mewn sefyllfoedd gwahanol. Dydyn nhw ddim yn gweithio fel treigladau'r Gymraeg.

Dyma dreigladau Manaweg:

**Treigladau Manaweg**
| Llythyren wreiddiol
 | Boggaghys
 | Stronnaghys
 |
| --- | --- | --- |
| Math cyntaf
 | Ail fath
 |
| **p** /p/ | **ph** /f/ | **ph** /f/ | **b** /b/ |
| **t**, **th** /t/ | **h** /h/ | **t**, **th** /t/ | **d** /d/ |
| **çh** /tʃ/ | **h** /h/ | **çh** /tʃ/ | **j** /dʒ/ |
| **c**, **kkeyl* /kʲ/ | **ch** /ç/ | **ch** /ç/ | **g** /gʲ/ |
| **c**, **klheean* /k/ | **ch** /x/ | **ch** /x/ | **g** /g/ |
| **b** /b/ | **v** /v/, /w/ | **v** /v/, /w/ | **m** /m/ |
| **bw** /bw/ | **w** /w/ | **w** /w/ | **mw** /mw/ |
| **d**, **dh** /d/ | **gh** /ɣ/ | **d** /d/ | **n**/n/ |
| **j** /dʒ/ | **y** /j/ | **j** /dʒ/ | **n'y** /nj/ |
| **gkeyl* /gʲ/ | **y**, **gh** /j/ | **y**, **gh** /j/ | **ng** /ŋʲ/ |
| **glheean* /g/ | **gh** /ɣ/ | **gh** /ɣ/ | **ng** /ŋ/ |
| **f** /f/ | (dim) | (dim) | **v** /v/ |
| **s** /s/ | **h** /h/ | **t**/t/ | **s** /s/ |
| **str** /st/ | **tr** /t/ | **tr** /t/ | **str** /st/ |
| **sl** /sl/ | **l** /l/ | **cl** /kl/ | **sl** /sl/ |
| **sn** /sl/ | **n**, **sn** /n/, /sn/ | **n**, **sn** /n/, /sn/ | **sn** /sn/ |
| **sh** /ʃ/ | **h** /h/ | **ç** /tʃ/ | **sh** /ʃ/ |
| **m** /m/ | **v** /v/, /w/ | **v** /v/, /w/ | **m** /m/ |
| **mw** /mw/ | **w** /w/ | **w** /w/ | **mw** /mw/ |
| **qu** /kw/ | **wh** /ʍ/ | **wh** /ʍ/ | **qu** /kw/ |

## Geirfa

### Ymadroddion a geiriau

| Manaweg
 | Ymadrodd agosaf Gwyddeleg
 | Ymadrodd agosaf Gaeleg yr Alban
 | Ymadrodd agosaf Cymraeg
 |
| --- | --- | --- | --- |
| *Moghrey mie* | *Maidin mhaith* | *Madainn mhath* | *Bore da* |
| *Fastyr mie* | *Tráthnóna maith* | *Feasgar math* | *Prynhawn da* |
| *Slane lhiat*, *Slane lhiu* | *Slán leat*, *Slán libh* | *Slàn leat*, *Slàn leibh* | *Hwyl [iti, ichi]* |
| *Gura mie ayd*, *Gura mie eu* | *Go raibh maith agat*, *Go raibh maith agaibh* | *Tapadh leat*, *Tapadh leibh* | *Diolch [iti, ichi]* |
| *baatey* | *bád* | *bàta* | *cwch* |
| *barroose* | *bus* | *bus* | *bws* |
| *blaa* | *bláth* | *blàth* | *blodyn* |
| *booa* | *bó* | *bò* | *buwch* |
| *cabbyl* | *capall* | *capall* | *ceffyl* |
| *cashtal* | *caisleán, caiseal* | *caisteal* | *castell* |
| *creg* | *carraig* | *carraig, creag* | *carreg* |
| *eeast*, *yeeast* | *iasc* | *iasg* | *pysgod* |
| *ellan* | *oileán* | *eilean* | *ynys* |
| *gleashtan* | *gluaisteán*, *carr* | *càr* | *car* |
| *kayt* | *cat* | *cat* | *cathod* |
| *moddey* | *madra, madadh* | *madadh* | *ci* |
| *shap* | *siopa* | *bùth* | *siop* |
| *thie* | *tigh, teach* | *taigh* | *tŷ* |
| *eean* | *éan* | *eun, ian* | *aderyn* |
| *jees* | *beirt, dís* | *dithis* | *dau, dwy; pâr* |
| *oik* | *oifig* | *oifis* | *swydd* |
| *ushtey* | *uisce* | *uisge* | *dŵr* |

### Rhifau

| Manaweg
 | Ymadrodd agosaf Gwyddeleg
 | Ymadrodd agosaf Gaeleg yr Alban
 | Ymadrodd agosaf Cymraeg
 |
| --- | --- | --- | --- |
| (*unnane*) *un / nane*  | *aon (a haon) / amháin* | *aon* | *un* |
| *daa / jees* | *dó, dhá / beirt / dís* | *dà / dithis* | *dau, dwy* |
| *tree* | *trí* | *trì* | *tri, tair* |
| *kiare* | *ceathair, ceithre* | *ceithir* | *pedwar, pedair* |
| *queig* | *cúig* | *còig* | *pump* |
| *shey* | *sé* | *sia* | *chwech* |
| *shiaght* | *seacht* | *seachd* | *saith* |
| *hoght* | *ocht (a hocht)* | *ochd* | *wyth* |
| *nuy* | *naoi* | *naoi* | *naw* |
| *jeih* | *deich* | *deich* | *deg* |
| *nane jeig*, *un jeig* | *aon déag* | *aon deug* | *unarddeg, un deg un* |
| *daa yeig* | *dó dhéag* | *dà dheug* | *deuddeg, un deg dau, un deg dwy* |
| *tree as feed* | *fiche trí* | *trì air fhichead* | *tri ar hugain, dau ddeg tri* |
| *nane-jeig as feed* |  *triocha haon* | *aon dheug air fhichead* | *unarddeg ar hugain, tri deg un* |
| *tree as daeed* | *daichead trí* | *dà fhichead is a trì* | *degain a thri, pedwar deg tri* |
| *tree feed as tree* | *seasca trí* | *trì fhichead is a trì* | *trigain a thri, chwe deg tri* |
| *kiare feed as tree* | *ochtó trí* | *ceithir fhichead is a trì* | *pedwar ugain a thri, wyth deg tri* |
| *keead as daa-yeig as feed* | *céad triocha dó* | *ceud dà dheug air fhichead* | *cant a deuddeg ar hugain, cant tri deg dau* |

#### Nodau am rifau

Mae ffurfiau lluosog i'w weld ar ôl llawer o rifau.

* Does dim ffurf lluosog ar ôl un neu daa
* Does dim ffurf lluosog ar ôl lluosrifau o 20+ (yn cynnwys 100, 1000 ac ati)
* Fel arfer, does dim ffurf lluosog ar ôl mesurau: e.e. arian ac amser.

## Arddodiaid

Fel yn y Gymraeg, gellir rhedeg arddodiaid Manaweg yn ôl y person. Mae ganddynt ansoddeiriau meddiannol hefyd. Dyma ffurfiau *ec* ‘gan’, a'r ansoddeiriau meddiannol yn *italaidd*:

**Ffurfiau *ec
|  | Unigol
 | Lluosog
 |
| --- | --- | --- |
| Person cyntaf
 | aym *ayms* | ain *ainyn* |
| Ail berson
 | ayd *ayds* | eu *euish* |
| Trydedd person
 | Gwrywaidd
 | echey *echeysyn* | oc *ocsyn* |
| Benywaidd
 | eck *ecksh* | oc *ocsyn* |

## Gweler hefyd

* Llenyddiaeth Fanaweg

## Llyfryddiaeth

* G. Broderick, *A Handbook of Late Spoken Manx*. 3 cyfrol. (Llundain, 1984-86)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

Wikipedia
 Argraffiad Manaweg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

* Newyddion ym Manaweg Archifwyd 2004-02-17 yn y Peiriant Wayback (clywedol)
* Eitem mewn Gwyddleg am yr iaith Fanaweg ar Sianel Youtube An Ghaeilge

|  |
| --- |
|  Ieithoedd Celtaidd/Celteg
 |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Brythoneg - (Celteg P) | Goedeleg - (Celteg Q) |
|  |  |  |  |  |  |
| Cernyweg · | Cymraeg · | Llydaweg | | Gaeleg · | Gwyddeleg · | Manaweg |

 |  |
| *Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd* |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|     **Wicipedias Celtaidd: Nifer yr erthyglau (Cyfanswm erthyglau: 469,912)** |
| --- |
|  |  |  |  |  |  |
| Cymraeg
 | Llydaweg
 | Gwyddeleg
 | Gaeleg yr Alban
 | Cernyweg
 | Manaweg
 |
| 284,172
 | 91,311
 | 64,093
 | 16,058
 | 7,170
 | 7,108
 |

 |