Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Thomas Stephens

| Thomas Stephens |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 21 Ebrill 1821  Sir Forgannwg  |
| Bu farw | 4 Ionawr 1875  Merthyr Tudful  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | hanesydd, beirniad llenyddol  |
| Cyflogwr | * Merthyr Subscription Library
 |

Hanesydd, beirniad ac awdur o Gymru oedd **Thomas Stephens** (21 Ebrill 1821 - 4 Ionawr 1875). Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y llyfr dylanwadol *The Literature of the Kymry* (1849).

## Bywgraffiad

Ganed ef ym Mhont Nedd Fechan, Morgannwg (de Powys heddiw), yn fab i grydd. Dim ond tua tair blynedd o addysg ffurfiol a gafodd, cyn mynd yn brentis i fferyllydd yn nhref Merthyr Tudful yn 1835. Yn ddiweddarach daeth yn berchen ar y siop fferyllydd ac yn ŵr amlwg ym mywyd y dref; ef oedd prif sylfaenydd Llyfrgell Merthyr.

Daeth yn amlwg fel eisteddfodwr, ac yn Eisteddfod y Fenni yn 1848 enillodd wobr am draethawd ar lenyddiaeth Cymru yng nghyfnod y Gogynfeirdd. Hwn oedd sail ei lyfr diweddarch, *The Literature of the Kymry*. Yn Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858, collodd y wobr am draethawd ar ddarganfyddiad America gan Madog am fod ei draethawd ef yn casglu nad oedd gwir yn y chwedl; cyhoeddwyd hwn yn ddiweddarch.

## Cyhoeddiadau

* *The Literature of the Kymry* (1849)
* *The History of the Trial by Jury in Wales*
* *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (gyda Gweirydd ap Rhys) (1859)
* *Madoc: an Essay on the Discovery of America by Madoc ap Owen Gwynedd in the Twelfth Century* (1893)

## Cyfeiriadau
# Catterick

Catterick|  |
| Math | pentref, plwyf sifil  |
|  |
| Ardal weinyddol | Richmondshire, Gogledd Swydd Efrog |
| Poblogaeth | 3,155, 2,717, 2,743  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gogledd Swydd Efrog (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 54.372°N 1.623°W  |
| Cod SYG | E04007465  |
| Cod OS | SE240980  |
| Cod post | DL10  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pentref a phlwyf sifil yng yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Catterick**, fe'i gelwir weithiau yn **Catterick Village** i'w wahaniaethu oddi wrth wersyll y fyddin gerllaw, Catterick Garrison. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Richmondshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,155.

## Hanes

Dyddia'r pentref o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd **Cataractonium** yn gaer Rufeinig yn gwarchod y groesfan dros Afon Swale. Cyfeirir ar y lle yn *Geographia* Ptolemi fel *Κατουρακτονιον*.

Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion yw mai Catterick yw Catraeth, lle bu brwydr rhwng teyrnas y Gododdin a'r Eingl tua'r flwyddyn 600. Clodfodir yr arwyr a syrthiodd yn y frwydr hon yn y gerdd *Y Gododdin* gan Aneirin. Yng Nghanu Taliesin, sy'n perthyn efallai i gyfnod ychydig yn gynharach, cyferchir Urien Rheged, arglwydd Rheged fel 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth).

Yr ysgolhaig Cymreig Thomas Stephens yn y 19g oedd y cyntaf i gynnig mai Catterick oedd "Catraeth" *Y Gododdin*. Derbyniwyd hyn gan Syr Ifor Williams a chan y rhan o ysgolheigion ers hynny.

## Cyfeiriadau
# 603

6g - **7g** - 8g

550au 560au 570au 580au 590au - **600au** - 610au 620au 630au 640au 650au

598 599 600 601 602 - **603** - 604 605 606 607 608

---

## Digwyddiadau

* Brwydr Degsastan: Æthelfrith brenin Bernicia yn gorchfygu Áedán mac Gabráin brenin Dál Riata.
* Witteric yn diorseddu Liuva II, a dod yn frenin y Fisigothiaid.

## Genedigaethau

* Dagobert I, brenin y Ffranciaid
* 26 Mawrth 26 - Pacal Fawr, brenin Palenque

## Marwolaethau

* Liuva II, brenin y Fisigothiaid
# Brwydr Degsastan

Brwydr Degsastan| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | 603  |
| Lleoliad | Unknown  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/020x47  |

Ymladdwyd **Brwydr Degsastan** tua 603 rhwng Æthelfrith, brenin Brynaich ac Áedán mac Gabráin, brenin Dál Riata. Nid oes sicrwydd am leoliad "Degsastan", ond cred rhai ysgolheigion mai Dawstane yn Liddesdale yn yr Alban ydoedd.

Yn ôl Beda yn ei *Historia ecclesiastica gentis Anglorum*, roedd Æthelfrith wedi ennill nifer o fuddugoliaethau dros deyrnasoedd Brythonig yr Hen Ogledd, ac wedi cynyddu ei nerth a'i diriogaethau yn fawr. Arweiniodd Áedán fyddin fawr yn ei erbyn, ond Æthelfrith fu'n fuddugol, er i'w frawd Theodbald gael ei ladd.
# Æthelfrith o Northumbria

| Æthelfrith o Northumbria |
| --- |
| Ganwyd | 6 g  |
| Bu farw | c. 616  Afon Idle  |
| Dinasyddiaeth | Brynaich  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | brenin Northumbria, brenin Brynaich, brenin Deifr  |
| Tad | Æthelric  |
| Priod | Acha of Deira, Bebba  |
| Plant | Eanfrith of Bernicia, Oswallt, Oswy, Æbbe of Coldingham, Oslac (?), Oswudu (?), Oslaf (?), Offa (?)  |
| Llinach | Leodwaldings  |

Brenin Brynaich a Deifr oedd **Æthelfrith** (bu farw tua 616). Teyrnasodd ym Mrynaich (*Bernicia*) o tua 593 hyd tua 616; ef hefyd, o tua 604 ymlaen, oedd y brenin cyntaf o Frynaich i reoli teyrnas Deifr (*Deira*), i'r de o Frynaich. Gan mai Deifr a Brynaich oedd y ddwy uned sylfaenol yn yr hyn a ddaeth yn Northumbria yn ddiweddarach, ystyrir Æthelfrith yn frenin cyntaf - *de facto* - teyrnas Northumbria gan haneswyr. Enillodd sawl brwydr yn erbyn Brythoniaid yr Hen Ogledd, a Gwynedd a Phowys, a chafodd fuddugoliaeth bwysig dros Gael Dál Riata. Er iddo gael ei orchyfygu a'i ladd mewn brwydr ac i'w orsedd gael ei chipio gan un o'i elynion, adferwyd ei linach yn y 630au.

Roedd Æthelfrith yn fab i Æthelric ac felly'n ŵyr i Ida, ac ymddangos iddo olynu Hussa fel brenin Brynaich yn 592 neu 593. Mae'n bosibl mai ef oedd arweinydd gwŷr Brynaich ym Mrwydr Catraeth (tua 600) lle cawsant fuddugoliaeth dros wŷr Gododdin, y coffeir eu tranc yn y gerdd arwrol *Y Gododdin*, gan Aneirin.

Rhwng 613 a 616, ymosododd Æthelfrith ar deyrnas Powys ac enillodd Frwydr Caer; lladdwyd Selyf ap Cynan, brenin Powys yno. Ymsododd ar fynachod clas Brythonig Bangor Is Coed hefyd, a oedd wedi ymgynull i weddïo dros fuddugoliaeth i'r Cymry, yn ôl yr hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda, ac eraill. Dywedir fod 1200 wedi eu lladd gan filwyr Æthelfrith ac mae dim ond 50 a ddihangodd. Ystyrir y frwydr hon fel un dyngedfennol yn hanes Cymru, Lloegr a Phrydain, a wahanodd Brythoniaid Cymru oddi ar eu cymdogion yn yr Hen Ogledd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# John Gwenogfryn Evans

| John Gwenogfryn Evans |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 20 Mawrth 1852  Llanybydder  |
| Bu farw | 25 Mawrth 1930  Llanbedrog  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Owens College
 |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr, gweinidog yr Efengyl, paleograffydd  |
| Cysylltir gyda | Llyfrgell Genedlaethol Cymru, William Thomas  |
| Plant | Emrys Hunter Evans  |

Paleograffydd a golygwr hen lawysgrifau Cymreig oedd **John Gwenogvryn Evans** (20 Mawrth 1852 – 25 Mawrth 1930).

Cafodd ei eni yn Llanybydder, Sir Gaerfyrddin. Un o'i athrawon oedd William Thomas (Gwilym Marles). Astudiodd ddiwinyddiaeh a daeth yn weinidog i'r Undodiaid ond oherwydd afiechyd rhoddodd y gorau i'r weinidogaeth ym 1880. Roedd ganddo ddiddordeb dwfn mewn hen lawysgrifau Cymreig, gan sefydlu ei wasg ei hun ym Mhwllheli er mwyn eu cyhoeddi.

Roedd yn gyfaill ac yn wrandawr ar ddarlithoedd Syr John Rhys tra'n byw yn Rhydychen, rhwng 1880 a 1900, a ganddo fo gafodd ei gariad at hen lawysgrifau.

Bu John Gwenogfryn Evans yn ymgyrchu dros gael llyfrgell ddiogel i Gymru. Roedd llyfrau gwerthfawr mewn perygl o gael eu difa gan dân, lleithder a phryfed. Roedd cysylltiad Gwenogvryn Evans â Syr John Williams yn bwysig yn hanes sefydlu Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Sillafiad "cywir" ei enw, sef y fersiwn a ddefnyddid ganddo fo ei hun, oedd "Gwenogvryn". Gwenogfryn oedd enw a fabwysiadwyd ganddo oherwydd dyna enw ei gartref pan yn fachgen.

## Ffynonellau

## Llyfryddiaeth

* *The Text of the Mabinogion from the Red Book of Hergest* (Rhydychen, 1887)
* *The Black Book of Carmarthen* (Pwllheli, 1907)
* *The White Book Mabinogion* (1907)
* *The Text of the Bruts of the Red Book of Hergest* (1890)
* *The Book of Aneirin* (Pwllheli, 1900)
* *The Book of Taliesin* (Pwllheli, 1910)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 638

6g - **7g** - 8g

580au 590au 600au 610au 620au - **630au** - 640au 650au 660au 670au 680au

633 634 635 636 637 - **638** - 639 640 641 642 643

---

## Digwyddiadau

* Y Mwslimiaid yn cipio Jerusalem, Antioch, Caesarea Maritima ag Akko.
* Yr Eingl yn goresgyn Manaw Gododdin yn yr Hen Ogledd

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* 12 Hydref - Pab Honorius I
# Oswy

| Oswy |
| --- |
| Ganwyd | 612  |
| Bu farw | 15 Chwefror 670  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | brenin Northumbria, brenin Brynaich, brenin Deifr, brenin Deifr, brenin Deifr, brenin Mersia  |
| Tad | Æthelfrith o Northumbria  |
| Mam | Acha of Deira  |
| Priod | Eanflæd, Rhiainfellt  |
| Partner | Fín  |
| Plant | Aldfrith, Alhfrith of Deira, Ælfwine of Deira, Ecgfrith of Northumbria, Ælfflæd of Whitby, Osthryth, Alhflæd  |
| Llinach | Leodwaldings  |

Brenin Bryneich oedd **Oswy** (c. 612 – 15 Chwefror 670) (neu **Oswiu**, **Oswig**). Lladdwyd ei dad Æthelfrith o Frynaich mewn brwydr yn erbyn Rædwald, Brenin Dwyrain Anglia ac Edwin of Deira ar lan 'afon Idle' yn 616. Bu'n alltud, gyda'i frodyr, nes y bu farw Edwin yn 633.

Yn dilyn marwolaeth ei frawd Oswallt, brenin Northumbria (a roddodd ei enw i Groesoswallt) a laddwyd gan Penda a gwyr Gwynedd ym Mrwydr Maes Cogwy (Saesneg: *Battle of Maserfield*), yn fwy na thebyg ar 5 Awst 641, fe goronwyd Oswy yn frenin Brynaich. Tawel oedd ei hanes am y ddegfawd nesaf hyd nes i'r Brenin Penda, yn 655, ymosod ar Frynaich. Gyda chymorth gwŷr Gwynedd, lladdwyd Penda ym Mrwydr Maes Gai (neu Frwydr Gwinwaed). Sefydlodd ei hun yn frenin ar Fersia.
# Cymraeg Cynnar

Mae **Cymraeg Cynnar** yn enw ar gyfnod yn hanes yr iaith Gymraeg sy'n estyn o oddeutu canol y 6g, cyfnod trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg, hyd tua chanol yr 8g. Yn Saesneg defnyddir y termau 'Primitive Welsh' neu 'Archaic Welsh' am iaith y cyfnod hwn.

Nid oes testunau Cymraeg wedi goroesi o gyfnod Cymraeg Cynnar. Deillia'r hyn a wyddom am Gymraeg Cynnar o enwau priod mewn dogfennau Lladin, enwau priod a fenthycwyd i'r Saesneg, a'r hyn y gellir ei gasglu ar sail natur yr iaith mewn cyfnodau diweddarach. Er enghraifft, fe gynnwys y testun Lladin *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* ('Hanes Eglwysig Cenedl yr Eingl'), a ysgrifennwyd gan y mynach Beda oddeutu 731, ambell enw priod Cymraeg.

Os oes unrhyw ddarnau o'r Hengerdd yn dyddio i'r 6g neu'r 7g, yna gall mai mewn Cymraeg Cynnar y'u cyfansoddwyd yn wreiddiol. Ond a bod yn fanwl gywir, mae'n debyg mai Cymbrieg Cynnar fyddai iaith *y Gododdin*. Perthyn llawysgrifau'r Hengerdd i gyfnod Cymraeg Canol, er bod lle i gredu bod rhai yn gopïau o destunau a luniwyd mewn Hen Gymraeg.

## Gweler hefyd

* Brythoneg a Chymbrieg
* Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg
* Cymraeg Cynnar: 550 - 750
* Hen Gymraeg: 750 - 1150
* Cymraeg Canol: 1150 - 1400

## Cyfeiriadau
# 570

5g - **6g** - 7g

520au 530au 540au 550au 560au - **570au** - 580au 590au 600au 610au 620au

565 566 567 568 569 - **570** - 571 572 573 574 575

---

## Digwyddiadau

## Genedigaethau

* Muhammad, proffwyd Islam
* Childebert II, brenin Austrasia (bu farw 595)

## Marwolaethau

* Gildas (dyddiad traddodiadol)
* Liuva I, brenin y Fisigothiaid
# Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards

Llyfr ar farddoniaeth y Gogynfeirdd a'r Cynfeirdd gan yr ysgolhaig amryddawn Evan Evans (Ieuan Fardd) a gyhoeddywd ym 1764 yw Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards. Fe'i rhennir yn dair rhan. Roedd y rhan gyntaf yn cynnwys cyfieithiadau i'r Saesneg o rai o gerddi'r Gogynfeirdd (Beirdd y Tywysogion), yr ail ran yn draethawd Lladin ddeallus ar y canu Cymraeg cynnar, sy'n cynnwys deg pennill o'r *Gododdin* (y tro cyntaf i ran o destun y gerdd honno gael ei hargraffu), ac yn y rhan olaf ceir testunau gwreiddiol Cymraeg Canol y cerddi a gyfieithwyd i'r Saesneg yn y rhan gyntaf.

## Disgrifiad

Teitl llawn y llyfr yw:

Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards. Translated into English, with Explanatory Notes on the Historical Passages, and a short Account of Men and Places mentioned by the Bards, in order to give the curious some Idea of the Taste and Sentiments of our Ancestors, and their Manner of Writing.
Cafodd ei gyhoeddi gan R. a J. Dobsley yn Pall-Mall, Llundain.

Llyfr mewn tair iaith ydyw'r *Specimens* felly. Roedd yn rhan o ymdrech Cylch y Morrisiaid i gyhoeddi testunau clasurol Cymraeg a hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r gyfrol yn ymateb hefyd i'r ffasiwn yn Lloegr yn ail hanner y 18g am waith Ossian. Cyhoeddodd James Macpherson "gyfieithiadau" o gerddi Gaeleg honedig hynafol ac yn ei ragymadrodd i'r llyfr mae'n mynegi'r farn nad oedd unrhyw beth tebyg i'w cael yn y Gymraeg ac yn amau yn wir fod unrhyw lenyddiaeth o werth o gwbl i'w cael yn yr iaith. Un o fwriadau Evan Evans wrth gyhoeddi'r gwaith felly oedd dangos i'r byd fod gan y Gymraeg lenyddiaeth hynafol a haeddai ei lle ymhlith llenyddiaethau mawr y byd (drwgdybiai Evans a'r Morysiaid hefyd fod gwaith Macpherson yn dwyll). Yn ei ragymadrodd meddai'r golygydd mai ei amcan yw "dangos ansawdd ein Prydyddiaeth i wyr cywraint, dysgedig, anghyfiaith." Yn ogystal â'r farchnad yn Lloegr, anelwyd y llyfr at y dosbarth breiniol yng Nghymru yn y gobaith o ennyn diddordeb bonheddwyr Cymru - a llawer ohonynt wedi'u Seisnigeiddio - a'u cael i noddi gweithiau eraill yn y dyfodol.

Mae'r traethawd Lladin sy'n llenwi canol y llyfr yn gampwaith o ysgolheictod am ei gyfnod, cymaint felly fel y cyfeirir at y gyfrol gyfan weithiau dan enw'r adran honno, sef *De Bardis Dissertatio*.

Dyma oedd barn Thomas Parry am y llyfr:

Dyma gynnyrch gwir ysgolhaig, gŵr sydd yn ddigon onest i gyfaddef pan na fedr ddeall darn o hen farddoniaeth, a gadael lle gwag yn ei gyfieithiad. Y tu ôl i'r llyfr hwn yr oedd blynyddoedd o waith hir a chaled i ymgyfarwyddo â chynnwys y llawysgrifau, ac yn y cyfnod hwnnw nid bychan o lafur oedd cael gafael arnynt.
## Cyfeiriadau

* Aneirin Lewis, *Dysg a Dawn: Cyfrol Goffa Aneirin Lewis*, gol. W. Alun Mathias ac E. Wyn James (Cylch Llyfryddol Caerdydd, 1992)
* Gwilym Lleyn, *Llyfryddiaeth y Cymry* (Llanidloes, 1869)
* Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Llandybie, 1981)

## Gweler hefyd

* Cylch y Morrisiaid
* Llenyddiaeth Gymraeg y ddeunawfed ganrif
# 1764

17g - **18g** - 19g

1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au

1759 1760 1761 1762 1763 - **1764** - 1765 1766 1767 1768 1769

---

## Digwyddiadau

* 15 Chwefror - Sefydlu dinas St Louis, Missouri.
* 7 Medi - Stanisław August Poniatowski yn dod yn brenin y cymanwlad Gwlad Pwyl a Lithuania.
* 22 Hydref - Brwydr Buxar yn India.
* **Llyfrau**
	+ Gottfried Leibniz - *Nouveaux Essais sur l'entendement humain*
	+ Dewi Nantbrân - *Catechism Byrr o'r Athrawiaeth Ghristnogol*
	+ Horace Walpole - *The Castle of Otranto*
* **Drama**
	+ Samuel Foote - *The Patron*
	+ Jean-François de La Harpe - *Timoleon*
	+ Christian Felix Weiße - *Die Befreyung von Theben*
* **Barddoniaeth**
	+ William Williams Pantycelyn - *Bywyd a Marwolaeth Theomemphus*
* **Cerddoriaeth**
	+ Josef Haydn - Symffoni rhif 22
	+ Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 1

## Genedigaethau

* 13 Mawrth - Charles Grey, 2il Iarll Grey (m. 1845)
* 29 Ebrill - Ann Hatton, nofelydd (m. 1838)
* 9 Gorffennaf - Ann Radcliffe, awdur (m. 1823)
* 20 Mehefin - Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog a llenor (m. 1833)

## Marwolaethau

* 30 Mawrth - Pietro Locatelli, cyfansoddwr, 50
* 15 Ebrill - Madame de Pompadour, cariad Louis XV, brenin Ffrainc, 42
* 16 Gorffennaf - Ifan VI, tsar Rwsia, 23
* 12 Medi - Jean-Philippe Rameau, cyfansoddwr, 80
* 25 Hydref - William Hogarth, arlunydd, 66
# Owen Jones (Owain Myfyr)

| Owen Jones |
| --- |
| Portread o Owen Jones (Owain Myfyr). |
| Ganwyd | 3 Medi 1741  Llanfihangel Glyn Myfyr  |
| Bu farw | 26 Medi 1814  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | hynafiaethydd, blingwr  |

Hynafiaethydd o Gymru oedd **Owen Jones**, enw barddol **Owain ap Huw** ac yn ddiweddarach **Owain Myfyr** (3 Medi 1741 - 26 Medi 1814). Er nad yn llenor ei hun, roedd yn un o ffigyrau amlycaf bywyd llenyddol Cymru diwedd y 18g, a threuliodd ran helaeth ei fywyd i noddi llenyddiaeth Gymraeg.

## Bywyd

Ganed ef yn Llanfihangel Glyn Myfyr yn Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw), ac aeth i ddinas Llundain fel prentis crwynwr pan yn ieuanc. Erbyn iddo gyrraedd deugain oed roedd yn berchen y busnes, a daeth yn gyfoethog.

Daeth i gysylltiad a Richard Morris, un o Forysiaid Môn a Chymry eraill yn Llundain, a datblygodd ddiddordeb mewn llenyddiaeth Gymraeg. Ymunodd ag Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, ac roedd ganddo ran amlwg mewn sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion yn 1770. Bu'n llywydd y gymdeithas honno nifer o wethiau.

Dechreuodd y Gwyneddigion gyhoeddi cynnwys hen lawysgrifau Cymraeg, ac yn 1789 roedd Owen Jones yn un o olygyddion cyfrol o waith Dafydd ap Gwilym. Yn 1801, cyhoeddwyd *The Myvyrian Archaiology of Wales* mewn dwy gyfrol a olygwyd gan Owen Jones gyda chymorth a chyfraniadau gan Iolo Morganwg a William Owen Pughe. Enwyd y llyfr ar ôl Owain Myfyr, yn erbyn ei ewyllys, gan mai ef oedd wedi talu llawer o gost eu cyhoeddi, rhai miloedd o bunnau. Mae'r ddwy gyfrol yma yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Yn y gyfrol gyntaf ceir detholiad o waith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd. Yn yr ail ceir detholiad da o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol yn cynnwys Trioedd Ynys Prydain a thrioedd eraill, Bucheddau'r Saint a'r brutiau.

Cafodd Owen Jones golledion yn ei fusnes a ohiriodd ddyddiad cyhoeddi'r drydedd gyfrol am gyfnod, ond ymddangosodd yn 1807. Yn anffodus mae cynnwys y drydedd gyfrol yn ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg ei hun. Y bwlch amlwg yn y casgliad yw'r chwedlau a'r Rhamantau. Y bwriad oedd eu cyhoeddi fel pedwaredd gyfrol ond redodd arian Myfyr allan, yn enwedig gan ei fod wedi priodi a chanddo erbyn hyn deulu ieuanc. Daeth ei fab, Owen Jones, yn amlwg fel pensaer ac awdur.

## Oriel luniau

* Cyfrol gan Geraint Phyllips; Gwasg Prifysgol Cymru
* Lleoliad ei fedd heddiw: ger porth Eglwys Sant Mihangel.
* Gwybodaeth diweddar am Owain ar wal yr eglwys.
* Englyn gan W. D. Williams i'r achlysur o symud carreg fedd Owain Myfyr i Lanfihangel
* Eglwys Sant Mihangel yn Llanfihangel Glyn Myfyr
* Carreg fedd Owain ym mro'i eni (Llanfihangel), a symudwyd yno o Nutfield, Surrey yn 1951.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Eglwys Sant Mihangel
# 1801

18g - **19g** - 20g

1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au

1796 1797 1798 1799 1800 - **1801** - 1802 1803 1804 1805 1806

---

## Digwyddiadau

* Y Cyfrifiad swyddogol cyntaf yn dangos fod gan Gymru boblogaeth o 587,000. Merthyr Tudful oedd y dref fwyaf (7,705).
* 1 Ionawr - Deddf Uno 1801
* 2 Ebrill - Brwydr Gyntaf Copenhagen
* 6 Gorffennaf - Brwydr Algeciras

## Genedigaethau

* 4 Ionawr - William Williams (Gwilym Cyfeiliog), bardd (m. 1876)
* 6 Ionawr - Evan Davies (Myfyr Morganwg), hynafiaethydd (m. 1888)
* 6 Chwefror - William Williams (Caledfryn), bardd (m. 1869)
* 21 Chwefror - John Henry Newman, cardinal a diwinydd (m. 1890)
* 1 Mawrth - John Williams, naturiaethwr (m. 1859)
* 6 Ebrill- W. H. Miller, crisialegydd (m. 1880)
* 1 Mehefin - Brigham Young, arweinydd Mormoniaeth (m. 1877)
* 7 Mehefin - Richard Bulkeley Philipps Philipps, gwleidydd (m. 1857)
* 29 Mehefin - Frédéric Bastiat, economegydd (m. 1850)
* 5 Gorffennaf - David Farragut, llyngesydd (m. 1870)
* 23 Medi - Syr Richard Bulkeley Williams-Bulkeley, dirfeddiannwr a gwleidydd (m. 1875)
* 1 Tachwedd
	+ Vincenzo Bellini, cyfansoddwr (m. 1835)
	+ John Lloyd Davies, gwleidydd (m. 1860)
* 18 Tachwedd - David Rees, awdur (m. 1869)
* 23 Rhagfyr - William Watkin Edward Wynne. hynafiaethydd (m. 1880)

## Marwolaethau

* 11 Ionawr - Domenico Cimarosa, cyfansoddwr, 51
* 14 Chwefror - Rhys Jones o'r Blaenau, bardd a hynafiaethydd, 87
* 25 Mawrth - Novalis, bardd, 28
* 17 Mai - William Heberden, meddyg, 90

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* François-René de Chateaubriand - *Atala*
* *The Myvyrian Archaiology of Wales*, golygwyd gan Owain Myfyr, William Owen Pughe ac Iolo Morganwg

### Drama

* Friedrich Schiller - *Maria Stuart*

### Cerddoriaeth

* Joseph Haydn -  *Y Tymhorau* (oratario)
* Pavel Vranický – *Das Urteil des Paris* (ballet)

## Gwyddoniaeth

* Darganfod yr elfen gemegol Fanadiwm gan Andrés Manuel del Río
* Darganfod yr elfen gemegol Niobiwm gan Charles Hatchett
# The Myvyrian Archaiology of Wales

The Myvyrian Archaiology of Wales| Enghraifft o: | gwaith llenyddol, casgliad  |
| Awdur | Owen Jones  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1801  |
| Dechreuwyd | 1801  |
| Daeth i ben | 1807  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

The Myvyrian Archaiology of Wales (3 cyfrol, 1801 - 1807) yw'r teitl ar gasgliad o destunau Cymraeg Canol a olygwyd gan Owain Myfyr gyda chymorth a chyfraniadau gan Iolo Morganwg a William Owen Pughe. Enwyd y gyfrol ar ôl Owain Myfyr, yn erbyn ei ewyllys, am ei fod mor hael yn achos y gwaith hwn a hefyd fel noddwr llenorion ac ysgolheigion Cymraeg yn gyffredinol. Cafodd ei gyhoeddi ar ran Gymdeithas y Gwyneddigion yn Llundain. Ei enw poblogaidd oedd 'Y Myfyrian'.

## Hanes a chynnwys

Mae'r ddwy gyfrol gyntaf yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Yn y gyfrol gyntaf ceir detholiad o waith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd. Yn yr ail ceir detholiad da o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol yn cynnwys Trioedd Ynys Prydain a thrioedd eraill, Bucheddau'r Saint a'r brutiau. Yn anffodus mae cynnwys y drydedd gyfrol yn ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg ei hun. Y bwlch amlwg yn y casgliad yw'r chwedlau a'r Rhamantau. Y bwriad oedd eu cyhoeddi fel pedwaredd gyfrol ond redodd arian Myfyr allan.

Er bod nifer o walliau yn y testunau yn ôl safonau ysgolheictod heddiw, gwnaeth Myfyr a Pughe ymdrech lew i gasglu detholiad cynrychiolol o lenyddiaeth gynnar Cymru. Eu ffynonellau oedd llawysgrifau gwerthfawr yr hynafiaethydd Paul Panton (Plas Gwyn, Ynys Môn) a Thomas Jones, Aelod Seneddol Sir Aberteifi.

Cymhelliad y Gwyneddigion wrth gyhoeddi'r Myvyrian oedd ceisio dangos cyfoeth llenyddiaeth Cymru i'r byd, yn ogystal â hybu astudiaethau o lenyddiaeth Gymraeg yng Nghymru ei hun. Dyna pam y dewiswyd teitl a rhagymadrodd Saesneg. Roedd Cymry diwylliedig fel Owain Myfyr yn ymwydodol iawn o ddylanwad y mudiadau hynafiaethol yn Lloegr ac ar gyfandir Ewrop - gwaith pobl fel Thomas Percy, golygydd *Reliques of Ancient English Poetry* (1765), er enghraifft - a cheisiant sicrhau i lenyddiaeth Gymraeg ei lle ar yr un llwyfan.

## Llyfryddiaeth

### Testun

Cafwyd dau argraffiad o'r *Myvyrian*:

* *The Myvyrian Archaiology of Wales: Collected out of Ancient Manuscripts*, 3 cyfrol (cyfrol 1 a 2: Llundain, 1801, cyfrol 3: Llundain, 1807)
* *The Myvyrian Archaiology of Wales...* (Thomas Gee, Dinbych, 1870). Argraffiad un gyfrol sy'n rhedeg i dros 1500 tudalen.

### Darllen pellach

* Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Abertawe, 1981). Da am y cefndir.

## Dolenni allanol

* *The Myvyrian Archaiology of Wales* mewn un gyfrol ar wefan Internet Archive
* Cyfrol 1 ar Google Books
* Cyfrol 3 ar Google Books