# Darganfyddiadau a dyfeisiau Cymreig

Cerflun Aneurin Bevan, seflydlwr y GIGMae'r **rhestr hon o arloesiadau, darganfyddiadau Cymreig** a'r troeon pan bu Cymru neu Gymry y cytaf yn y byd i gyflawni rhywbeth. Mae'r rhestr yn cyfeirio at arloesiadau a darganfyddiadau a wnaed yng Nghymru neu gan bobl o Gymru.

## Arloesedd yng Nghymru neu gan Gymry

### 1557 - Hafaliad = a'r symbol plws +

Robert Recorde
Meddyg a mathemategydd Cymreig oedd Robert Recorde (c. 1512 – 1558). Dyfeisiodd yr hafalliad (sef **=**) a hefyd cyflwynodd y symbol plws (sef **+**) i siaradwyr Saesneg yn 1557.

### 1706 - Y symbol pi (sef  *WIKINIUM\_MATH\_PH\_0* )

Roedd William Jones, FRS (1675 – 1 Gorffennaf 1749) yn fathemategydd Cymreig, sy'n fwyaf nodedig am ddefnyddio'r symbol π (y llythyren Roegaidd *Pi*) i gynrychioli cymhareb cylchedd cylch i'w ddiamedr am y tro cyntaf.

### 1794 - Pêl-ferynau (*ball barings*)

Dyfeisiwr a meistr haearn Cymreig oedd Philip Vaughan a batentiodd y cynllun cyntaf ar gyfer pêl-ferynau ym 1794.  Roedd Cymro arall yn flaengar iawn yn y maes hwn, sef Joseph Henry Hughes o Birmingham a gofrestrodd batent am bêl-feryn amgen yn 1877.

### 1807 - Rheilffordd ffi ar gyfer teithwyr

Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls oedd y rheillffordd cyntaf yn y byd ar gyfer teithwyr lle byddai teithwyr yn talu am ei ddefnydd.

### 1810 - Sosialaeth Iwtopaidd, cwmnïau cydweithredol a diwrnod 8 awr

Gwneuthurwr tecstilau Cymreig, dyngarwr a diwygiwr cymdeithasol oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a'r mudiad cydweithredol. Ymdrechodd i wella amodau gwaith mewn ffatrioedd, hyrwyddodd gymunedau sosialaidd arbrofol, a cheisiodd ddull mwy cyfunol o fagu plant, gan gynnwys rheolaeth y llywodraeth ar addysg. Yn gynnar yn y 19g, cododd Robert Owen y galw am ddiwrnod deg awr ym 1810, a'i sefydlu yn ei fenter arloesol, "sosialaidd" yn New Lanark. Erbyn 1817 roedd wedi llunio nod y diwrnod wyth awr a bathodd y slogan: "Wyth awr o lafur, Wyth awr o hamdden, Wyth awr o orffwys".

### 1826 - Gambit mewn gwyddbwyll

Gambit Evans (sef y Capten William Davies Evans, o Hwlffordd) a ddyfeisiodd y symudiad gambit mewn gwyddbwyll a elwir ers hynny'n 'Gambit Evans'. Dros y blynyddoedd, defnyddiwyd y symudiad hwn gan chwaraewyr fel Paul Morphy, Jan Timman, ac yn y 1990au gan Garry Kasparov, yn fwyaf arbennig mewn buddugoliaeth 25 symudiad yn erbyn Viswanathan Anand ym Mhencampwriaeth Goffa Tal yn Riga, 1995.

### 1835 - Y propelar sgriw i longau

Peiriannydd a dyfeisiwr Cymreig oedd Robert Griffiths (13 Rhagfyr 1805 - Mehefin 1883) o fferm Lleweni, Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych. Yn 1845 aeth i Ffrainc lle sefydlodd weithfeydd peiriannau a gweithfeydd haearn yn Havre. Derbyniodd batentau ar gyfer y propelar sgriw (i yrru llongau) yn 1835, peiriant caboli a llyfnu gwydr yn 1836 a nifer o batentau eraill a oedd yn ymwneud â nyts a bolltau.

### 1836 - Mwyndoddi haearn

Caiff David Thomas ei gyfri'n un o brif feistri haearn y byd. Tra'n gweithio yng Ngwaith Ynyscedwyn, Ystradgynlais, Cwm Tawe, y dyfeisiodd y broses a fyddai'n hybu'r Chwyldro Diwydiannol. Ar 5 Chwefror 1837, defnyddiodd Thomas chwythellu poeth (*hot blast)* i fwyndoddi mwyn haearn a glo carreg.

### 1842 - Y gell danwydd hydrogen

Ymddangosodd y cyfeiriadau cyntaf at y gell danwydd hydrogen ym 1838 mewn llythyr dyddiedig Hydref 1838 ond a gyhoeddwyd yn rhifyn Rhagfyr 1838 o *The London and Edinburgh Philosophical Magazine a Journal of Science. Awdur y llythyr oedd* y ffisegydd a'r bargyfreithiwr o Gymru Syr William Grove am ddatblygiad ei gelloedd tanwydd crai cyntaf. Defnyddiodd gyfuniad o blatiau haearn llen, copr a phorslen, a hydoddiant o sylffad copr ac asid gwan.

### 1861 - Siopa trwy'r post

Entrepreneur Cymreig oedd Syr Pryce Pryce-Jones (16 Hydref 1834 – 11 Ionawr 1920) a ffurfiodd y busnes archebu drwy’r post cyntaf, gan chwyldroi’r ffordd y gwerthid cynhyrchion. Drwy greu’r catalogau *mail-order* cyntaf ym 1861 – a oedd yn cynnwys nwyddau gwlân – gallai cwsmeriaid archebu drwy’r post, a chludwyd y nwyddau ar y rheilffordd. Crynhodd y BBC ei etifeddiaeth fel "Yr arloeswr archebu drwy'r post a ddechreuodd ddiwydiant biliwn o bunnoedd".

### 1876 - Datblygiadau orthopedig

Hugh Owen Thomas
Dyluniwyd a defnyddiwyd y sblint Thomas am y tro cyntaf gan Hugh Owen Thomas o Fodedern, Gogledd Cymru, y DU (Ffigur 8). Mae'r sblint Thomas yn ddyfais sylfaenol a hanfodol a ddefnyddir yn gyffredin mewn adrannau brys ledled y byd. Disgrifiodd Thomas gysyniad a dyluniad y sblint ym 1876. Bu hefyd yn gyfrifol am ddatblygu'r Prawf Thomas ar gyfer synhwyro contractwr plygu clun.

### 1878 - Y meicroffon a'r telegraff argraffu

Roedd David Edward Hughes (16 Mai 1831 – 22 Ionawr 1900) yn ddyfeisiwr Cymreig, yn arbrofwr ymarferol, ac yn athro cerdd a oedd yn adnabyddus am ei waith ar y telegraff argraffu a'r meicroffon. Symudodd ei deulu o gwmpas ei amser ef felly efallai iddo gael ei eni yn Llundain neu Gorwen. Yn 21 oed dyfeisiodd 'delegraff printio' ac yn 1860 fe'i prynwyd gan Lywodraeth yr U.D. ac o fewn ychydig flynyddoedd roedd yn cael ei defnyddio drwy Ewrop; daeth y *Hughes Telegraph System*  hefyd yn safon drwy Ewrop.

### 1880 - Trypanosoma mewn gwaed anifeiliaid

Trypanosoma evansi yw'r trypanosom mamalaidd pathogenig cyntaf i gael ei ddisgrifio yn y byd, ym 1880, gan Griffith Evans, yng ngwaed ceffylau a dromedariaid Indiaidd.

### 1880 - Merched mewn meddygaeth, diwygio cymdeithasol

Meddyg Cymreig oedd Frances Elizabeth Hoggan (*g.* Morgan; 20 Rhagfyr 1843 – 5 Chwefror 1927) a'r fenyw gyntaf o wledydd Prydain i dderbyn doethuriaeth mewn meddygaeth o unrhyw brifysgol yn Ewrop. Roedd hi hefyd yn ymarfer meddygaeth arloesol, yn ymchwilydd ac yn ddiwygiwr cymdeithasol a'r meddyg benywaidd cyntaf i gael ei chofrestru yng Nghymru. Agorodd hi a'i gŵr y practis meddygol gŵr-a-gwraig, a par cyntaf yng ngwledydd Prydain.

### 1884 - Cyfreithloni amlosgiad

William Price
Amlosgodd y Doctor William Price (1800-1893) ei fab ar ben bryn yn Llantrisant yn dilyn ei farwolaeth, a ystyrid yn weithred cableddus yr adeg honno. Tra yn y llys, nododd Price, er nad oedd amlosgi yn gyfreithlon yn y Deyrnas Unedig, nid oedd ychwaith yn anghyfreithlon. Arweiniodd hyn at Ddeddf Amlosgi 1902. Heddiw, ceir cerflun o Price yn Llantrisant.

### 1886 - Ffotograffiaeth gofod dwfn

Peiriannydd a dyn busnes Cymreig oedd Isaac Roberts FRS (27 Ionawr 1829 – 17 Gorffennaf 1904) a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei waith fel seryddwr amatur, gan arloesi ym maes astro-ffotograffiaeth nifylau. Yr oedd yn aelod o Gymdeithas Seryddol Lerpwl ac yn gymrawd o'r Royal Geological Society. Derbyniodd Roberts hefyd Fedal Aur y Gymdeithas Seryddol Frenhinol yn 1895.

### 1896 - Peiriant hedfan cynnar

William (Bill) Frost (1848-1935) oedd y person cyntaf i hedfan awyren a oedd yn cael ei bweru gan beiriant. Yr oedd yn gynllunydd Cymreig o beiriant hedfan cynnar, y *Frost Airship Glider*. Dechreuodd uchelgais Frost i ddyfeisio'r peiriant hedfan yn ~1880. Er gwaethaf ei dlodi, llwyddodd i adeiladu'r "Frost Airship Glider", sy'n ymddangos, mewn egwyddor, i fod yn debyg i awyren esgyn fertigol, gyda thanciau llawn nwy.

### 1896 - Seneddwr Iechyd y Cyhoedd a'r Unol Daleithiau

Ganed Dr Martha Hughes Cannon (1857-1932) yn Llandudno cyn iddi ymfudo i'r Unol Daleithiau. Gweithiodd fel meddyg a threuliodd lawer o'i hamser fel Swffragét yn ogystal ag fel diwygiwr iechyd cyhoeddus. Ym 1896 daeth yn seneddwr talaith (*state senator*) benywaidd cyntaf yr Unol Daleithiau a chyflwynodd filiau deddfwriaethol a chwyldrodd iechyd cyhoeddus yn Utah. Mae adeilad yr Adran Iechyd, yn Salt Lake City, wedi’i enwi ar ei hôl.

### 1896 a 1902 – Toriad Jones a radiograff cyhoeddedig

Robert Jones
Ar 7 Chwefror 1896, cymerodd y llawfeddyg orthopedig o Gymru, Robert Jones (ac Oliver Lodge), radiograff o arddwrn bachgen 12 oed i leoli bwled na ellid ei chanfod trwy chwilota. Roedd angen amlygiad 2 awr ar y pelydr-X, ond dangosodd yn llwyddiannus fod y fwled wedi'i lleoli yn y trydydd cymal carpometacarpal. Cyhoeddwyd yr achos hwn yn The Lancet ym mis Chwefror 1896. Dyma'r radiograff pelydr-x cyntaf o fwled yn y corff ddynol.

Yn ogystal, disgrifiodd Robert Jones math o doriad y pumed metatarsal am y tro cyntaf yn yr Annals of Surgery ym 1902.

### 1904 - Yr olwyn sbâr

Er mwyn hwyluso'r broses anodd o newid teiar, dyfeisiodd Walter Davies a Tom Davies o Lanelli, y teiar sbâr yn 1904. Ar y pryd, roedd ceir modur yn cael eu gwneud heb olwynion sbâr.

### 1934 - Llawfeddygaeth offthalmig

Llawfeddyg offthalmig Cymreig oedd Tudor Thomas (23 Mai 1893 – 23 Ionawr 1976) a ddaeth i sylw'r byd yn 1934 pan wnaeth waith arloesol yn impio cornbilen a adferodd olwg dyn a oedd yn ddall ers 27 mlynedd. Bu hefyd yn athro clinigol i Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru.

### 1935 - Radar

Ffisegydd Cymreig oedd Edward George Bowen, CBE, FRS (14 Ionawr 1911 – 12 Awst 1991) a wnaeth gyfraniad mawr i ddatblygiad radar. Chwaraeodd ran allweddol yn sefydlu seryddiaeth radio yn Awstralia a'r Unol Daleithiau.

### 1936-1939 - "Tad meteoroleg fodern"

Mae David Brunt (1886-1965) yn adnabyddus am droi rhagolygon y tywydd yn wyddoniaeth a elwir yn Wyddor Tywydd). Rhwng 1936 a 1939 cyfrannodd at y ddealltwriaeth ddamcaniaethol o wasgaru niwl a defnyddiwyd y wybodaeth hon wrth ddatblygu system wasgaru niwl FIDO.

### 1963 - Cwch chwyddadwy anhyblyg (RIB)

Mae'r RIB yn gwch ysgafn, perfformiad uchel a chynhwysedd uchel wedi'i adeiladu gyda gwaelod cragen anhyblyg wedi'i gysylltu â thiwbiau aer sy'n ffurfio ochrau ac sy'n cael eu chwythu i bwysedd uchel. Mae'r dyluniad yn sefydlog, yn ysgafn, yn gyflym ac yn addas i'r môr. Mae'r coler chwyddedig yn gweithredu fel siaced achub, gan sicrhau bod y llong yn cadw ei hynofedd, hyd yn oed os y daw dŵr i'r cwch.

Yn wreiddiol, myfyrwyr a staff Coleg yr Iwerydd yn Ne Cymru oedd yn gyfrifol am ddatblygu'r RIB, dan gyfarwyddyd Desmond Hoare a oedd wedi ymddeol, ac a oedd yn bennaeth ar yr ysgol.

### 1965 - Newid pecynnau

Ym 1965 cafodd Donald Davies chwip o syniad, sef switsio pecynnau, sydd heddiw'n brif sail ar gyfer cyfathrebu data mewn rhwydweithiau cyfrifiadurol ledled y byd. Cynigiodd Davies rwydwaith cenedlaethol masnachol yn y Deyrnas Unedig a dyluniodd ac adeiladodd rwydwaith NPL ardal leol i arddangos y dechnoleg. Roedd llawer o'r rhwydweithiau cyfnewid pecynnau ardal eang a adeiladwyd yn y 1970au yn debyg iawn i'w ddyluniad gwreiddiol ef ym 1965. Rhoddodd prosiect ARPANET glod i Davies am ei ddylanwad, a oedd yn allweddol i ddatblygiad y Rhyngrwyd.

### 1969 - Y swigan lysh

Dyfeisydd y swigan lysg neu'r *Alcoholmedr* oedd Tom Parry Jones (27 Mawrth 1935 - 11 Ionawr 2013). Sefydlodd Lion Laboratories yng Nghaerdydd yn 1967, ac yna'r cwmni PPM Technology a Welsh Dragon Aviation. Fe'i derbyniwyd yn aelod o'r Orsedd yn 1997.

### 1971 - Cyfraith Iechyd a Gofal Gwrthdro

Meddyg cyffredinol, Julian Tudor-Hart
Cyflwynodd y meddyg cyffredinol yng Nglyncorrwg, Julian Tudor-Hart, bapur i gyfnodolyn meddygol y Lancet ym 1971 yn datgan, "Mae argaeledd gofal meddygol da yn tueddu i amrywio'n wrthdro â'r angen amdano yn y boblogaeth a wasanaethir. Mae'r "Gyfraith Gofal Gwrthdro" hon yn dal i gael ei dyfynnu gan feddygon, gwleidyddion ac ymchwilwyr heddiw.

### 1973 - Effaith Josephson

Dyfarnwyd Gwobr Nobel mewn Ffiseg i Brian Josephson, y ffisegydd Cymreig, ym 1973 am ei ragfynegiad o effaith Josephson, a wnaed yn 1962 pan oedd yn fyfyriwr PhD 22 oed ym Mhrifysgol Caergrawnt. Hyd at 2023, Josephson oedd yr unig Gymro i ennill Gwobr Nobel mewn Ffiseg. Rhannodd y wobr gyda'r ffisegwyr Leo Esaki ac Ivar Giaever.

### 1976 - Anadlydd electronig

Yn 1967 yng Nghaerdydd, datblygodd a marchnataodd Bill Ducie a Tom Parry Jones yr anadlydd electronig cyntaf: yr hyn a elwir ar lafar yn "swigen lysh". Sefydlodd y ddau labordy Lion yng Nghaerdydd. Peiriannydd trydanol siartredig oedd Ducie, a Tom Parry Jones yn ddarlithydd yn UWIST. Cyflwynodd Deddf Diogelwch Ffyrdd 1967 y lefel uchaf o alcohol yn y gwaed cyntaf ar yrwyr yn y Deyrnas Unedig.

### 2014 - Ffossil

Dracoraptor hangiani ("Lleidr ddraig")
Darganfuwyd ffosil Dracoraptor hanigani yn Larnog yn 2014 gan Nick Hanigan a Rob Hanigan a dybiwyd ifod y ffossil hynaf erioed or cyfnod jwrasig.

### 2015 - Deddf cenedlaethau'r dyfodol

Cymru oedd y wlad gyntaf yn y byd i gyflwyno deddf er budd cenedlaethau'r dyfodol.

### 2019 - Y wlad cyntaf yn y byd i gyhoeddi argyfwng yr amgylchedd

Ym mis Ebrill 2019, Cymru oedd y wlad gyntaf yn y byd i ddatgan argyfwng hinsawdd.

### 2021 - Stocin cywasgu deuddarn

Bu Dr Robert Lister, 54, dermatolegydd yn Ysbyty Maelor Wrecsam yn gyfrifol am ddatblyfu stocin cywasgu deuddarn gan bod cleifion yn cael trafferth defnyddio rhai arferol.

## Gweler hefyd

* Dyfeiswyr Cymru

## Cyfeiriadau