Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Is-ganghellor

Is-ganghellor| Enghraifft o: | hen broffesiwn, pennaeth prifysgol, teitl swydd  |
| Math | pennaeth prifysgol  |
| Rhan o | sefydliad addysg uwch  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07xl34  |
| Quora | Chancellors  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yng Nghymru ac mewn llawer o wledydd eraill, **is-ganghellor** yw prif weithredwr prifysgol, sy'n gyfrifol am redeg y sefydliad o ddydd i ddydd. Fel arfer, bydd tîm rheoli prifysgol yn cynnwys yr is-ganghellor a sawl **dirprwy is-ganghellor**.

Fel arfer, swydd wirfoddol a symbolaidd yn unig yw swydd y **canghellor** mewn prifysgolion, sy'n cael ei rhoi i rywun sydd wedi llwyddo mewn rhyw faes, yn enwedig y gyfraith neu wleidyddiaeth. Fodd bynnag, mewn rhai gwledydd, gan gynnwys yr Unol Daleithiau, canghellor yw'r teitl a roddir i brif weithredwr y sefydliad, yn hytrach nag is-ganghellor.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **alwedigaeth**, **swydd**, **cyflogaeth** neu **waith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cyflogaeth

Perthynas gyson rhwng gweithiwr a'r cyflogwr sy'n ei dalu yw **cyflogaeth**, gan amlaf ar sail contract ffurfiol.

Mae'r gweithiwr cyflogedig yn cyflenwi llafur, nwydd neu wasanaeth ac yn derbyn cyflog neu dâl reolaidd oddi wrth yr endid sydd yn ei gyflogi, boed hynny'n unigolyn, corfforaeth breifat, sefydliad di-elw megis elusen, cwmni cydweithredol, neu'r llywodraeth. Gallai'r gweithiwr ennill ei gyflog yn ôl yr awr neu fesul tasg, neu dderbyn tâl flynyddol. Yn ogystal gall cyflogwr cynnig budd-daliadau ychwanegol megis yswiriant iechyd, pensiwn, bonysau, stociau a chyfranddaliadau, a childyrnau.

Gelwir unigolyn sydd yn gweithio ar liwt ei hun ac yn ennill incwm trwy hynny yn hunangyflogedig.

## Gweler hefyd

* Diweithdra
# Myfyriwr

Myfyrwyr mewn darlith ar algebra ym Mhrifysgol Dechnoleg Helsinki
Daw'r gair **myfyriwr** o'r gair *myfyrio* sy'n golygu "meddwl am rywbeth" neu "astudio rhywbeth"; o ganlyniad gellir disgrifio myfyriwr fel "person sy'n meddwl neu'n astudio rhywbeth penodol". Yn ei ystyr ehangaf, defnyddir y term *myfyriwr* i gyfeirio at unrhyw un sy'n cael ei addysgu ond yng Nghymru cyfeirir fel arfer at berson ifanc dros 18 oed sy'n derbyn addysg drydyddol e.e. prifysgol neu goleg arall.

Yn 2015 cafodd 10,120 o fyfyrwyr o Gymru eu derbyn i brifysgolion yng Nghymru (2011: 9,820). Aeth 7,830 o fyfyrwyr o Gymru i Loegr (2011: 5,950), a daeth 9,880 o Loegr i brifysgolion yng Nghymru (2011: 9920).

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am myfyriwr
yn Wiciadur.
# Addysg israddedig

Cam yn y byd addysg cyn i fyfyriwr ennill gradd academaidd yw **addysg israddedig**. Mewn nifer o systemau addysg, addysg israddedig yw addysg uwch hyd at lefel y radd baglor, ond mewn eraill (megis ambell gwrs gwyddoniaeth a pheirianneg ym Mhrydain ac ambell cwrs meddygaeth yn Ewrop) addysg israddedig yw addysg uwch hyd at lefel y radd meistr.

## Gweler hefyd

Addysg uwchraddedig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Addysg uwchraddedig

Cyfnod o astudiaeth academaidd ar ôl i fyfyriwr ennill ei radd academaidd gyntaf yw **addysg uwchraddedig** neu **addysg ôl-raddedig**, ac felly gan amlaf addysg uwch ar ôl lefel y radd baglor yw'r cyfnod hwn.

Mae graddau uwch yn cynnwys tystysgrifau uwchraddedig, diplomâu uwchraddedig, graddau meistr, a doethuriaethau.

## Gweler hefyd

* Addysg israddedig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Prifysgol

Sefydliad addysg uwch ac ymchwil yw **Prifysgol**, sy'n rhoi graddau academig ar bob lefel (baglor, meistr a doethur) mewn amrywiaeth o bynciau. Mae prifysgol yn darparu addysg drydyddol a phedryddol. Mae'r gair am brifysgol mewn sawl iaith (Ffrangeg "*université*" er enghraifft) yn dod o'r ymadrodd Lladin *universitas magistrorum et scholarium*, sy'n golygu "*cymuned o feistrau ac ysgolheigion*."

## Gweler hefyd

* Derbyn myfyrwyr prifysgolion
* Prifysgol Cymru
* Rhestr o prifysgolion yn y DU
* Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Wiciadur
Chwiliwch am prifysgol
yn Wiciadur.
# Thomas Charles Edwards

| Thomas Charles Edwards |
| --- |
| Thomas Charles Edwards, tua 1885 (Casgliad John Thomas, Llyfrgell Genedlaethol Cymru |
| Ganwyd | 22 Medi 1837  Llanycil  |
| Bu farw | 22 Mawrth 1900  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Coleg Lincoln, Rhydychen
 |
| Galwedigaeth | gweinidog yr Efengyl, pregethwr  |
| Tad | Lewis Edwards  |
| Mam | Jane Edwards  |
| Perthnasau | Thomas Charles-Edwards  |

Cerflun o Thomas Charles Edwards tu allan i'r Hen Goleg yn Aberystwyth
Ysgolhaig, awdur a gweinidog Cymreig oedd **Thomas Charles-Edwards** (22 Medi 1837 – 22 Mawrth 1900). Ef oedd Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

## Bywgraffiad

Roedd Thomas Charles Edwards yn fab i Lewis Edwards, sefydlydd Coleg y Bala. Addysgwyd ef yn Ngholeg Lincoln, Rhydychen, a dechreuodd bregethu gydag Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn 1856. Daeth yn weinidog capel Windsor Street yn Lerpwl, ac yn ddiweddarach yn weinidog capel Catherine Street yn yr un ddinas. Ystyrid ef yn un o brif bregethwyr ei genhedlaeth.

Yn 1872, sefydlwyd y brifysgol newydd yn Aberystwyth, ac apwyntiwyd Edwards fel y Prifathro cyntaf. Ymddiswyddodd yn 1891, yn rhannol am resymau iechyd ac yn rhannol i ddilyn ei dad fel pennaeth Coleg y Bala, a oedd bryd hynny lawn cyn bwysiced â'r coleg newydd yn Aberystwyth.

## Teulu

Mae'r hanesydd Thomas Charles-Edwards yn ŵyr iddo.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Thomas Charles Edwards; Y Bywgraffiadur Ar-lein

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Thomas Charles Edwards
# Ymneilltuaeth yng Nghymru

Capel **Ymneilltuol** yn y Gyffin, ger Conwy, gogledd Cymru
Mae **ymneilltuaeth yng Nghymru** (neu Anghydffurfiaeth) wedi bod yn ddylanwad mawr ar fywyd y genedl Gymreig ers yr 16g. Mae ei gwreiddiau i'w cael yn y Diwygiad Protestannaidd pan dorrodd nifer o wledydd yng ngogledd Ewrop yn rhydd o awdurdod yr Eglwys Gatholig.

Y Cymro Anghydffurfiol cyntaf o bwys oedd John Penry, a ferthyrwyd yn 1593. Yr eglwys Anghydffurfiol gyntaf yn y wlad oedd honno yn Llanfaches (Sir Fynwy) a sefydlwyd gan yr Annibynwyr yn 1639.

Ym myd gwleidyddiaeth tueddai'r Anghydffurfwyr cynnar i osgoi ymyrryd yn uniongyrchol yn y byd a'i bethau (heblaw mewn materion eglwysig). Am gyfnod gellid dweud fod Ymneilltuaeth Gymreig wedi bod yn geidwadol ond erbyn y 19g dechreuai Ymneilltuwyr chwarae rhan gynyddol bwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad ac erbyn ail hanner y ganrif honno tueddai'r achos Ymneilltuol i fod ynghlwm wrth Radicaliaeth a'r alwad i Ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a hunanlywodraeth (neu Ymreolaeth) i Gymru. Un o ganlyniadau hyn oedd ffurfio mudiadau radicalaidd fel Cymru Fydd a chwyddo'r gefnogaeth i Ryddfrydiaeth.

Yn ddi-os, cafwyd effaith bell-gyrhaeddiol ar Gymru gan ddominyddiaeth Anghydffurfiaeth. Roedd cyfraniad awduron Anghydffurfiol i lenyddiaeth Gymraeg er enghraifft yn sylweddol iawn, ac esgorodd Anghydffurfiaeth ar rai o lenorion pwysicaf y Gymraeg, fel Morgan Llwyd, Ann Griffiths, William Williams Pantycelyn, Daniel Owen ac Owen Morgan Edwards. Er hyn, bu rhai beirniaid yn yr 20g, megis Saunders Lewis a John Rowlands, yn feirniadol iawn o effaith Anghydffurfiaeth ar ddiwylliant Cymru, gan ddadlau y cafodd ceidwadaeth celfyddydol yr enwadau effaith orthrymol ar ddiwylliant Cymreig (ym maes y nofel er enghraifft).

## Llyfryddiaeth

* James Evans (gol.), *Dylanwad Ymneilltuaeth ar Fywyd y Genedl* (1913)
* R.M. Jones, *Llên Cymru a Chrefydd* (1977)
* R.I. Parry, *Ymneilltuaeth* (1962)
* T. Rees, *History of Protestant Nonconformity in Wales* (1861)
* Saunders Lewis, *Daniel Owen* (1936)
* John Rowlands, *Ysgrifau ar y Nofel* (1992)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Stuart Rendel

| Stuart Rendel |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 2 Gorffennaf 1834  Plymouth  |
| Bu farw | 4 Mehefin 1913  Llundain  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Coleg Oriel
* Coleg Eton
 |
| Galwedigaeth | gwleidydd, bargyfreithiwr  |
| Swydd | Aelod o 25ain Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 24ain Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 23ain Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 22ain Senedd y Deyrnas Unedig  |
| Plaid Wleidyddol | plaid Ryddfrydol  |
| Tad | James Meadows Rendel  |
| Mam | Catherine Jane Harris  |
| Priod | Ellen Sophy Hubbard  |
| Plant | Rose Ellen Rendel, Maud Ernestine Rendel, Grace Daphne Rendel, Clarice Margaret Rendel  |

Roedd **Stuart Rendel, Barwn 1af Rendel** (2 Gorffennaf 1834 – 4 Mehefin 1913) yn ddiwydiannwr Prydeinig, dyngarwr a gwleidydd Rhyddfrydol. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn rhwng 1880 a 1894.

## Cefndir ac addysg

Cafodd Rendel eni yn Plymouth, Dyfnaint, yn fab i'r peiriannydd sifil James Meadows Rendel a'i wraig Catherine Jane, merch W J Harris. Cafodd ei addysg yn Eton a Choleg Oriel, Rhydychen, gan raddio ym 1856 gyda gradd pedwerydd dosbarth mewn astudiaethau clasurol, graddiodd yn MA ym 1859. Cafodd ei alw i'r Bar ym 1861 ond ni fu erioed yn ymarfer yr alwedigaeth honno. Roedd yn ymwneud yn bennaf a pheirianneg, gan ddod yn rheolwr cangen Llundain y cwmni cynhyrchu gynnau Armstrong and Mitchell a chyfarwyddwr Cwmni Haearn a Dur Shelton.

Priododd Ellen Sophy, merch William Egerton Hubbard, ym 1857. Bu iddynt bedair merch. Priododd ei ail ferch, yr Anrhydeddus Maud Ernestine Rendel, Henry Gladstone, mab ei gyfaill agos, William Ewart Gladstone. Bu farw'r Arglwyddes Rendel ym mis Mai 1912 yn 74 oed

## Gyrfa wleidyddol

Safodd Rendel yn etholiad cyffredinol 1880 fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Maldwyn gan gipio'r sedd oddi wrth y Ceidwadwyr, bu'r sedd yn un Rhyddfrydol am y 99 mlynedd olynol cyn i Delwyn Williams ei gipio yn ôl i'r Ceidwadwyr ym 1979 ar drothwy dathliadau canrif Rhyddfrydwyr Maldwyn. Bu Rendel yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn rhwng 1880 a'i ymddeoliad o'r Senedd ym 1894. Er ei fod yn Sais ac yn Anglican, daeth yn boblogaidd yn ei etholaeth anghydffurfiol trwy ddangos cefnogaeth brwd i achosion Cymreig megis Deddf Addysg Ganolradd Cymru, datgysylltu a sefydlu Prifysgol Cymru. Gwasanaethodd fel llywydd Cyngor Cenedlaethol Cymreig y Rhyddfrydwyr a chadeirydd pwyllgor yr aelodau seneddol Rhyddfrydol Cymreig.

Ar ei ymddeoliad o Dŷ'r Cyffredin ym 1894 cafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi fel y Barwn Rendel, o Hatchlands yn Swydd Surrey.

Gwasanaethodd fel llywydd Prifysgol Aberystwyth o 1895 hyd at ei farwolaeth ym 1913

## Marwolaeth

Bu farw yn ei gartref yn Llundain, 10 Palace Green, Kensington Palace Gardens, ym mis Mehefin 1913, oed 78. Daeth y farwniaeth i ben ar ei farwolaeth gan nad oedd ganddo fab i'w hetifeddu.

## Cyfeiriadau

| Senedd y Deyrnas Unedig
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: **Charles Watkin Williams-Wynn** | **Aelod Seneddol Maldwyn (etholaeth seneddol)** 1880 – 1894
 | Olynydd: **Arthur Humphreys-Owen** |
# Thomas Jones (1870-1955)

| Thomas Jones |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 27 Medi 1870  Rhymni  |
| Bu farw | 15 Hydref 1955  Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Ysgol Lewis, Pengam
 |
| Galwedigaeth | addysgwr, gwas sifil, gwleidydd  |
| Plant | Eirene White, Tristan Lloyd Jones  |

*Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.*
Gwas sifil ac addysgydd Cymreig oedd **Thomas (Tom) Jones**, a elwid yn **T.J.** (27 Medi 1870 - 15 Hydref 1955). Gwasanaethodd fel Is-ysgrifennydd y Cabinet dan bedwar Prif Weinidog: Lloyd George, Andrew Bonar Law, Stanley Baldwin a Ramsay MacDonald. Disgrifiwyd ef fel 'Ysgrifennydd Gwladol Answyddogol Cymru' gan *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (1986) a galwodd yr hanesydd Gwyn Alf Williams ef yn *eminence gris* 10 Stryd Downing.

Ganed ef yn Rhymni nawr ym Mwrdeistref Sirol Caerffili.

Bu ganddo gysylltiad a llawer o achosion dyngarol a diwylliannol, gan gynnwys sefydlu'r cylchgrawn *Welsh Outlook (A Monthly Journal of National Social Progress)* yn 1914, Cyngor y Celfyddydau a Choleg Harlech. Ef oedd cadeirydd Gwasg Gregynog.

Tra yn Llundain, roedd yn aelod o'r Cliveden Set a bu'n cyfathrebu ar un adeg gydag Adolf Hitler.

Daeth ei ferch, Eirene White, yn Aelod Seneddol dros Sir y Fflint, a Gweinidog.

## Cyhoeddiadau

* *A Theme with Variations* (1933)
* *Rhymney Memories* (1938)
* *Cerrig Milltir* (1942)
* *Leeks and Daffodils* (1942)
* *The Native Never Returns* (1946)
* *Welsh Broth* (1950)
* *Lloyd George* (1951)
* *The Gregynog Press* (1954)
* *A Diary with Letters 1931-1950* (1954)
* *Whitehall Diaries*, cyf. I a II (1969)
* *Whitehall Diaries*, cyf. III (1971)
# David Hughes Parry

| David Hughes Parry |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 3 Ionawr 1893  Llanaelhaearn  |
| Bu farw | 8 Ionawr 1973  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Peterhouse, Caergrawnt
* Prifysgol Aberystwyth
* Prifysgol Cymru
* Ysgol Glan y Môr
 |
| Galwedigaeth | cyfreithiwr, swyddog  |
| Swydd | llywydd corfforaeth  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Llundain
* Ysgol Economeg Llundain
 |
| Priod | Haf Edwards  |

Cyfreithiwr a gweinyddwr prifysgol oedd **Syr David Hughes Parry** (3 Ionawr 1893 – 8 Ionawr 1973). Roedd yn Athro yn y Gyfraith ac yn Is-Ganghellor Prifysgol Llundain rhwng 1945 a 1948. Ef hefyd oedd sylfaenydd Sefydliad Uwchefrydiau Cyfreithiol y brifysgol ym 1947.

Fe'i ganed ar 3 Ionawr 1893, yn ail blentyn a mab hynaf i John Hughes Parry, ffermwr, a'i wraig Anne, yn Uwchlaw'r-ffynnon, Llanaelhaearn, Gwynedd. Astudiodd economeg a'r gyfraith yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, a graddio mewn economeg gyda dosbarth cyntaf ym 1914. Yn y Rhyfel Byd Cyntaf listiodd fel milwr cyffredin gyda'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig; fe'i dyrchafwyd yn is-gapten yn ddiweddarach. Gwasanaethodd gyda'r gatrawd yn ffosydd Ffrainc, lle cafodd anafiadau a'i plagiodd weddill ei oes. Ar ôl y Rhyfel, astudiodd y gyfraith yng ngholeg Peterhouse, Caergrawnt. Ym 1922 fe'i galwyd i Far y Deml Fewnol. Ond yn hytrach na thrin y gyfraith yn y llysoedd aeth i'r byd academaidd, a bu'n ddarlithydd yn adran y gyfraith yn Aberystwyth ac wedyn yn Ysgol Economeg Llundain, lle y daeth yn athro cadeiriol 1930. Ym Mhrifysgol Llundain, daliodd lawer o swyddi pwysig gan gynnwys yr is-ganghellor (1945–8) a chadeiryddiaeth y llys (1962–70).

Ym 1923, priododd Haf, unig ferch Syr Owen Morgan Edwards a'i wraig Ellen.

## Deddf yr Iaith Gymraeg 1967

*Prif: Deddf yr Iaith Gymraeg 1967*
Cadeiriodd Hughes Parry bwyllgor a gyhoeddodd Arolwg a gomisiynwyd gan Lywodraeth y DU dan bwysau rhwng 1963 ac 1965, gan Gymry amlwg a Chymdeithas yr Iaith i ymchwilio i statws yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Roedd y Ddeddf yn seiliedig ar 'Arolwg Hughes-Parry'. Cyhoeddwyd yr Arolwg yn 1965. Argymhellodd statws cyfartal i'r Gymraeg a'r Saesneg ar lafar ac yn ysgrifenedig, yn llysoedd Cymru ac adrannau gweinyddol y wlad. Fodd bynnag gwrthododd y llywodraeth Brydeinig nifer o'i argymhellion pwysig ac roedd y Ddeddf yn adlewyrchiad gwan o'r Arolwg ei hun.

## Gweler hefyd

* *David Hughes Parry: A Jurist in Society*

## Llyfryddiaeth

* R. Gwynedd Parry, *David Hughes Parry: A Jurist in Society* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 2010)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Deddf Iaith Newydd Archifwyd 2008-02-19 yn y Peiriant Wayback
# Ben Bowen Thomas

| Ben Bowen Thomas |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 18 Mai 1899  Treorci  |
| Bu farw | 26 Gorffennaf 1977  Bangor  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Iesu, Rhydychen
* Prifysgol Aberystwyth
* Ysgol Porth
 |
| Galwedigaeth | gwas sifil  |
| Swydd | llywydd corfforaeth  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
* y Llynges Frenhinol
 |
| Perthnasau | Benjamin Thomas  |
| Gwobr/au | Marchog Faglor, doethuriaeth er anrhydedd  |

Roedd Syr **Ben Bowen Thomas** (18 Mai 1899 – 26 Gorffennaf 1977) yn was sifil Cymreig a phennaeth Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1964 tan 1975.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **academydd** neu **ysgolhaig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Elystan Morgan

| Elystan Morgan |
| --- |
| Ganwyd | 7 Rhagfyr 1932  Ceredigion  |
| Bu farw | 7 Gorffennaf 2021  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | Aelod o Dŷ'r Arglwyddi, Aelod o 45ed Llywodraeth y DU, Aelod o 44ydd Llywodraeth y DU, llywydd corfforaeth  |
| Plaid Wleidyddol | y Blaid Lafur  |
| Tad | Dewi Morgan  |
| Mam | Olwen Morgan  |
| Priod | Alwen Roberts  |
| Plant | Eleri Morgan, Owain Morgan  |

Gwleidydd o Gymru oedd **Dafydd Elystan Morgan, Barwn Elystan-Morgan** (7 Rhagfyr 1932 – 7 Gorffennaf 2021). Roedd yn fab i'r prifardd Dewi Morgan prifardd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925.

## Gyrfa

Dechreuodd ei yrfa wleidyddol fel aelod o Blaid Cymru. Safodd dros y blaid yn is-etholiad seneddol Mawrth 1955 yn etholaeth Wrecsam, ac wedyn yn Etholiad Cyffredinol 1955, ac yna yn 1959 gan gael 6,579 pleidlais. Roedd Gwynfor Evans wedi penderfynu sefyll yn Etholaeth Caerfyrddin yn hytrach na Meirionnydd ac fe safodd Elystan yn ei le ym Meirionnydd. Siomedig oedd etholiad cyffredinol 1964 i Blaid Cymru ac fe ymunodd Elystan â'r Blaid Lafur yn Awst 1965. Yn Etholiad Cyffredinol 1966 safodd yn Etholaeth Ceredigion ac ennill y sedd i Lafur oddi ar Roderic Bowen, Rhyddfrydwr, gyda 523 o fwyafrif. Collodd y sedd yn 1974 i Geraint Howells, Rhyddfrydwr ac amaethwr lleol. Roedd Elystan wedi digio nifer o gefnogwyr y blaid wrth ochri gyda charfan Seisnig yng nghangen Plaid Lafur yr etholaeth a oedd yn uchel eu cloch yn erbyn sefydlu ysgol gyfun ddwyieithog yn Aberystwyth. Methiant fu ei ymdrech am y tro olaf i fynd i'r Tŷ'r Cyffredin drwy sefyll ym Môn yn etholiad cyffredinol 1979.

Cafodd ei wneud yn farwn gan arddel y teitl Barwn Elystan-Morgan. Bu'n aelod gweithgar o Dŷ'r Arglwyddi cyn ymddeol ar 12 Chwefror 2020.

## Bywyd personol

Yn 1959, priododd Alwen Roberts. Cawsant dau o blant - ganwyd ei merch Eleri yn 1960 a'i mab Owain yn 1962. Bu farw ei wraig yn 2006.

Bu farw yn ei gwsg gyda'i deulu wrth ei ochr ar fore Mercher, 7 Gorffennaf 2021.

## Llyfryddiaeth

* *Elystan: Atgofion Oes* (2012)

## Cyfeiriadau

| Senedd y Deyrnas Unedig
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: **Roderic Bowen** | **Aelod Seneddol dros Geredigion** 1966 – 1974
 | Olynydd: **Geraint Howells** |
# Cledwyn Hughes

| Cledwyn Hughes |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 14 Medi 1916  Caergybi  |
| Bu farw | 22 Chwefror 2001  Dinbych  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Aberystwyth
 |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | Aelod o Gyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig, Aelod o 47fed Llywodraeth y DU, Aelod o 46ed Llywodraeth y DU, Aelod o 45ed Llywodraeth y DU, Aelod o 44ydd Llywodraeth y DU, Aelod o 43ydd Llywodraeth y DU, Aelod o 42fed Llywodraeth y DU, Aelod o 41fed Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 40fed Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o Dŷ'r Arglwyddi, Ysgrifennydd Gwladol Cymru  |
| Plaid Wleidyddol | y Blaid Lafur  |
| Tad | Henry David Hughes  |
| Mam | Emily Hughes  |
| Priod | Jean Beatrice Hughes  |
| Plant | Emily Ann Hughes, Harri Cledwyn Hughes  |

Gwleidydd o Gymro oedd **Cledwyn Hughes, Barwn Cledwyn o Benrhos** (14 Medi 1916 – 22 Chwefror 2001).

Roedd yn enedigol o Gaergybi, Ynys Môn. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Caergybi a Phrifysgol Aberystwyth.

Bu farw yn Ysbyty Glan Clwyd, yn 84 oed.

## Cyfeiriadau

| Senedd y Deyrnas Unedig
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: **Megan Lloyd George** | **Aelod Seneddol dros Ynys Môn** 1951 – 1979
 | Olynydd: **Keith Best** |
| Swyddi gwleidyddol
 |
| Rhagflaenydd: **Jim Griffiths** | **Ysgrifennydd Gwladol Cymru** 5 Ebrill 1966 – 5 Ebrill 1968
 | Olynydd: **George Thomas** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Emyr Jones Parry

| Emyr Jones Parry |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 21 Medi 1947  Sir Gaerfyrddin  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Addysg | Doethur mewn Athroniaeth  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Caerdydd
* Coleg y Santes Catrin
 |
| Galwedigaeth | diplomydd, ffisegydd  |
| Swydd | Permanent Representative of the United Kingdom to NATO, Cynrychiolydd Parhaol y Deyrnas Unedig i'r Cenhedloedd Unedig, Efrog Newydd  |
| Cyflogwr | * Swyddfa Dramor, y Gymanwlad a Datblygu
 |
| Gwobr/au | Marchog Croes Fawr Urdd San Fihangel a San Siôr, Cymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru, Cymrawd y Sefydliad Ffiseg  |

Diplomydd o Gymru yw Syr **Emyr Jones Parry** (ganwyd 21 Medi 1947). Roedd yn Gynrychiolydd y Deyrnas Unedig i NATO o 2001 hyd 2003, a Chynrychiolydd y DU i'r Cenhedloedd Unedig o 2003 hyd 2007. Penodwyd yn gadeirydd Confensiwn Cymru Gyfan yn 2007, ac ers 2008 ef yw Llywydd Prifysgol Aberystwyth.

Fe'i addysgwyd yn Ysgol y Gwendraeth cyn iddo astudio ffiseg ym Mhrifysgol Caerdydd; yno bu'n llywydd Undeb y Myfyrwyr cyn iddo dderbyn gradd PhD am waith ar bolymerau yng Ngholeg y Santes Catrin, Caergrawnt.

Mae Parry'n briod â Lynn ac mae ganddyn nhw ddau o fechgyn: Mark a Paul. Mae'n aelod brwd o Glwb Criced Morgannwg a Chlwb Pêl-droed Dinas Abertawe.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ifor Leslie Evans

| Ifor Leslie Evans |
| --- |
| Ganwyd | 17 Ionawr 1897  Aberdâr  |
| Bu farw | 31 Mai 1952  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
 |
| Galwedigaeth | pennaeth  |

Pennaeth ysgol o Gymru oedd **Ifor Leslie Evans** (7 Ionawr 1897 - 31 Mai 1952).

Cafodd ei eni yn Aberdâr yn 1897. Cofir Evans am ei waith tra'n brifathro Prifysgol Aberystwyth yn datblygu safle'r campws newydd ar dir Penglais.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau

* Ifor Leslie Evans - Y Bywgraffiadur Cymreig
# John Humphreys Davies

| John Humphreys Davies |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 15 Ebrill 1871  Llangeitho  |
| Bu farw | 10 Awst 1926  |
| Man preswyl | Cwrt Mawr  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg Lincoln, Rhydychen
* Prifysgol Aberystwyth
 |
| Galwedigaeth | llyfryddiaethwr, ysgolhaig, bargyfreithiwr  |
| Swydd | llywydd corfforaeth  |
| Tad | Robert Joseph Davies  |
| Mam | Frances Davies  |

Ysgolhaig a chasglwr llyfrau a llawysgrifau oedd **John Humphreys Davies** (15 Ebrill 1871 – 10 Awst 1926). Cysylltir ei enw â chasgliad Llawysgrifau Cwrtmawr. Maent yn rhan o gasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn rhodd gan **J. H. Davies**.

Ganed J. H. Davies yn y Cwrt Mawr ger Llangeitho, Ceredigion yn 1871. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth a Choleg Lincoln, Rhydychen. Fe'i penodwyd yn Gofrestrydd y coleg yn Aberystwyth yn 1905 a daeth yn brifathro yno yn 1919.

Roedd ei gyfeillion yn cynnwys Owen M. Edwards a T. E. Ellis.

Fel ysgolhaig gyda diddordeb eang yn llenyddiaeth a hanes Cymru, ymddiddorai yn llenyddiaeth a hanes y 18g, ac yn enwedig yng ngwaith Morrisiaid Môn a Goronwy Owen a chyhoeddodd sawl llyfr yn cynnwys golygiadau o gasgliadau o lythyrau'r Morrisiaid a Goronwy Owen.

Casglodd lyfrgell arbennig o lyfrau a llawysgrifau Cymraeg a Chymreig yn ei gartref yn y Cwrt Mawr. Mae'r casgliad, a adwaenir fel Llawysgrifau Cwrtmawr, yn cynnwys 1,549 cyfrol amrywiol sy'n dyddio o ddiwedd yr Oesoedd Canol hyd y 18g. Testunau llenyddiaeth Gymraeg yw prif gynnwys y llawysgrifau, ond ceir sawl dogfen hanesyddol hefyd. Cafodd ei gyflwyno gan J. H. Davies yn rhodd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth

### Gwaith J. H. Davies

* *Rhai o Hen Ddewiniaid Cymru* (1901)
* *A Bibliography of Welsh Ballads* (1909-11)
* (gol.), *The Morris Letters* (2 gyfrol, 1907, 1909)
* (gol.), *The Letters of Goronwy Owen* (1924)

### Cofiant

Ceir cofiant iddo gan T. I. Ellis (1963)
# Thomas Parry

Gallai **Thomas Parry** gyfeirio at un o sawl gŵr:

* Thomas Parry (1768–1824), marsiandïwr a sefydlodd fusnes yn Chennai, India
* Thomas Parry (1795–1870), esgob Barbados
* Thomas Parry (1904–1985), ysgolhaig Cymraeg, golygydd gwaith Dafydd ap Gwilym

---