# Homo sapiens

Animalia

| *Homo sapiens* Amrediad amseryddol: Pleistosen Canol–Y presennol |
| --- |
|  |
| Benyw a gwryw
 |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Phylum:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 |  Mammalia |
| Urdd:
 | Primates |
| Is-urdd:
 | Haplorhini |
| Teulu:
 | Hominidae |
| Genus:
 | *Homo* |
| Rhywogaeth:
 | H. sapiens |
| Enw deuenwol
 |
| Homo sapiens Linnaeus, 1758 |
| Isrywogaeth
 |
|
†*Homo sapiens idaltu*
*Homo sapiens sapiens*
†*Homo neanderthalensis*?
†*Homo rhodesiensis*?
†*Pobl Ogof y Carw Coch*?

 |

O fewn y dull enwi gwyddonol, Homo sapiens (Lladin: "person deallus") yw'r enw rhyngwladol ar fodau dynol, ac a dalfyrir yn aml yn H. sapiens. Bellach, gyda diflaniad y Neanderthal (ac eraill), dim ond y rhywogaeth hon sy'n bodoli heddiw o fewn y genws a elwir yn *Homo*. Isrywogaeth yw bodau dynol modern (neu bobl modern), a elwir yn wyddonol yn *Homo sapiens sapiens*.

Hynafiaid pobl heddiw, yn ôl llawer, oedd yr *Homo sapiens idaltu*. Credir fod eu dyfeisgarwch a'u gallu i addasu i amgylchfyd cyfnewidiol wedi arwain iddynt fod y rhywogaeth mwyaf dylanwadol ar wyneb Daear ac felly fe'i nodir fel "pryder lleiaf" ar Restr Goch yr IUCN, sef y rhestr o rywogaethau mewn perygl o beidio â bodoli, a gaiff ei gynnal gan Yr Undeb Ryngwladol Dros Cadwraeth Natur.

## Enw

Y Naturiaethwr Carl Linnaeus a fathodd yr enw, a hynny 1758.
Yr enw Lladin yw *homō* (enw genidol *hominis*) sef "dyn, bod dynol" ac ystyr *sapien* yw 'deallus'.

## Tarddiad

Gyda thystiolaeth newydd yn cael ei darganfod yn flynyddol, bron, mae rhoi dyddiad ar darddiad y rhywogaeth *H. sapiens* yn beth anodd; felly hefyd gyda dosbarthiad llawer o esgyrn gwahanol isrywogaethau, a cheir cryn anghytundeb yn y byd gwyddonol wrth i fwy a mwy o esgyrn ddod i'r golwg. Er enghraifft, yn Hydref 2015, yn y cylchgrawn *Nature* cyhoeddwyd i 47 o ddannedd gael eu darganfod yn Ogof Fuyan yn Tsieina a ddyddiwyd i fod rhwng 80,000 a 125,000 o flynyddoedd oed.

Yn draddodiadol, ceir dau farn am ddechreuad *H. sapiens*. Mae'r cynta'n dal mai o Affrica maent yn tarddu, a'r ail farn yn honni iddynt darddu o wahanol lefydd ar yr un pryd.

Ceir sawl term am y cysyniad 'Allan-o-Affrica' gan gynnwys *recent single-origin hypothesis (RSOH)* a *Recent African Origin (RAO)*. Cyhoeddwyd y cysyniad hwn yn gyntaf gan Charles Darwin yn ei lyfr *Descent of Man* yn 1871 ond nid enillodd ei blwyf tan y 1980au pan ddaeth tystiolaeth newydd i'r fei: sef astudiaeth o DNA ac astudiaeth o siâp ffisegol hen esgyrn. Oherwydd gwydnwch y dannedd, dyma'n aml yr unig dystiolaeth sy'n parhau oherwydd fod gweddill y corff wedi pydru. Gan ddefnyddio'r ddwy dechneg yma i ddyddio *Homo sapiens*, credir iddynt darddu o Affrica rhwng 200,000 a 125,000 o flynyddoedd yn ôl. Llwyddodd *H. sapiens* i wladychu talpiau eang o'r Dwyrain, ond methwyd yn Ewrop oherwydd fod yno gynifer o Neanderthaliaid yn ffynnu'n llwyddiannus. O astudio'r genynnau, credir yn gyffredinol i *H. sapiens baru gyda Neanderthaliaid.*

Siart 'Stringer' o esblygiad sawl rhywogaeth o'r genws *Homo* dros ddwy filiwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'r cysyniad "Allan o Affrica" i'w weld ar frig y siart.
Erbyn 2015 dyma'r farn fwyaf cyffredin. Yn 2017 mynnodd Jean-Jacques Hublin o *Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology* yn Leipzig fod ffosiliau o Moroco'n profi i H. Sapiens wahanu 350,000 CP.

Yr ail farn (a gynigiwyd gan Milford H. Wolpoff yn 1988) yw i *H. sapiens* darddu ar ddechrau'r Pleistosen, 2.5 miliwn o flynyddoedd CP gan esbylgu mewn llinell syth hyd at ddyn modern (yr *Homo sapiens sapiens*) - hynny yw heb iddo baru gyda Neanderthaliaid.

## Gweler hefyd

* Bodau dynol

## Cyfeiriadau