Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Brwydr Hyddgen

Brwydr Hyddgen|  |
| Math | brwydr  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | gwrthryfel Owain Glyn Dŵr  |
| Lleoliad | Pumlumon Fawr  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.506°N 3.797°W  |
|  |
| Cyfnod | Mehefin 1401  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tua mis Mehefin 1401 ymladdwyd **brwydr Hyddgen** yn uchel ar lethrau Pumlumon, ar y ffin rhwng Powys a Cheredigion.

**Brwydrau rhwng y Cymry a'r Eingl-Normaniaid**
|
**X Twtil, 1401X Aberconwy, 1194Bron yr Erw, 1075 XBryn Derwin, 1255 XBryn Glas, 1402 XX Crogen, 1165Hyddgen, 1401 Xy Grysmwnt, 1405 XX Coed Llathen, 1257Crug Mawr, 1136 XMynydd Carn, 1081 XPwll Melyn, 1405 X** |  |

## Ymladd

Trechodd byddin fach Owain Glyn Dŵr lu mawr o Saeson oedd yn ceisio cyrraedd castell Aberystwyth. Yn ôl traddodiad dim ond tua 500 o ryfelwyr oedd gan Glyn Dŵr i wynebu byddin o tua 1500 o'r gelyn. Roedd mantais y tirwedd yn erbyn y Cymry, a oedd yn sefyll ar y tir isel wrth i'r Saeson ymosod ar i lawr o gyfeiriad y dwyrain. Ond credir mai ymsefydlwyr o Ffleminiaid o dde Sir Benfro oedd nifer helaeth o'r milwyr ym myddin y Saeson; milwyr dros dro oeddynt, heb lawer o ddisgyblaeth yn eu rhengoedd, er bod ganddyn' nhw arfau da.

## Safle

Mae union safle'r frwydr yn ansicr. Ceir llecyn o'r enw Hyddgen ar lethrau gogleddol Pumlumon, tua milltir a hanner i'r gogledd o gronfa ddŵr Nant-y-moch. Mae afonig fach Afon Hyddgen yn llifo o'r llecyn i'r de i ymuno'n fuan ag Afon Hengwm i lifo i Nant-y-moch, tarddle Afon Rheidol. Rhwng Afon Hyddgen ac Afon Hengwm saif bryn Corn Hyddgen (564m). Dwy filltir i'r gogledd o Hyddgen mae Creigiau Bwlch Hyddgen yn glogwyn serth sylweddol uwchben Hengwm. Mae'r tir o gwmpas yn wlyb iawn dan droed ymhob tymor.

## Cof

Codwyd cofeb ger argau Nant-y-Moch a ddadorchuddiwyd gan Gwynfor Evans ar 16 Gorffennaf, 1977.

## Cyfeiriadau
# Llywelyn ap Gruffudd Fychan

| Llywelyn ap Gruffudd Fychan |
| --- |
| Cofeb Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn Llanymddyfri |
| Ganwyd | 1341  Caeo  |
| Bu farw | 9 Hydref 1401  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |

Sgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin, oedd **Llywelyn ap Gruffudd Fychan** (1341? - 9 Hydref 1401). Roedd yn un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cafodd ei ddienyddio am ei ran yn y gwrthryfel hwnnw.

## Hanes

Cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig oedd yn chwilio am Owain Glyn Dŵr yn 1401. Cynorthwyodd y twyll Owain i ddianc. Fel cosb am ei weithredoedd, gorchmynodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri yn Hydref o'r un flwyddyn.

## Cof

Codwyd cerflun i'w goffáu ger Castell Llanymddyfri yn 2001, ar chwechan mlwyddiant ei ddienyddiad.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Llywelyn ap Gruffudd FychanEginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Gruffudd ab Owain Glyndŵr

| Gruffudd ab Owain Glyndŵr |
| --- |
| Ganwyd | c. 1375  Cymru  |
| Bu farw | c. 1412  o pla biwbonig  Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Tad | Owain Glyn Dŵr  |
| Mam | Margaret Hanmer  |

Mab hynaf Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer oedd **Gruffudd ab Owain Glyn Dŵr** (c. 1385 - 1411).

Cymerodd Gruffudd ran yng ngwrthryfel ei dad, ac ef oedd arweinydd y fyddin Gymreig a orchfygwyd gan fyddin Seisnig dan yr Arglwydd Grey o Codnor ym Mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga, Sir Fynwy, ar 5 Mai 1405. Cymerwyd Gruffudd yn garcharor, a chadwyd ef yn Nhŵr Llundain ar y cychwyn, yna mewn nifer o gaerau eraill. Bu farw o'r pla du yn 1411.

## Llyfryddiaeth

* J. E. Lloyd, *Owen Glendower* (Rhydychen: Clarendon Press, 1931)
# Margaret Hanmer

| Margaret Hanmer |
| --- |
| Ganwyd | c. 1370  Cymru  |
| Bu farw | c. 1420  o Unknown  Tŵr Llundain  |
| Tad | David Hanmer  |
| Mam | Angharad ferch Llywelyn  |
| Priod | Owain Glyn Dŵr  |
| Plant | Maredudd ab Owain Glyn Dŵr, Catrin ferch Owain Glyn Dŵr, Gruffudd ab Owain Glyndŵr, Alys ferch Owain Glyndŵr, Gwenllian ferch Owain Glyndŵr, Sioned ferch Owain Glyn Dŵr, Ieuan ap Dafydd Dymock, of Penley  |

Gwraig Owain Glyn Dŵr oedd **Margaret Hanmer**, weithiau **Marred ferch Dafydd** (tua 1370 – tua 1420). Er y bu'n wraig i Glyn Dŵr pan datganodd mai ef oedd Tywysog Cymru ym 1400, nid oes cofnod iddi erioed ddefnyddio'r teitl Tywysoges Cymru.

Roedd yn ferch i Syr David Hanmer a'i wraig Angharad, ac roedd ganddi dri brawd, Gruffydd, Philip a John, ill tri yn gefnogwyr Glyn Dŵr yn ddiweddarach.

Credir iddynt briodi tua 1383, a chawsant tua naw o blant. Cymerwyd hi a dwy o'i merched yn garcharor pan syrthiodd Castell Harlech i'r Saeson yn 1409. Nid oes cofnod pellach amdani ar ôl hyn; mae'n debyg iddi farw mewn caethiwed.

## Llinach Margaret ac Owain

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Phylip Hanmer** |
|
|   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Syr David Hanmer** Cefnogi OGD m. 1387 |   | **Angharad** merch Llywelyn Ddu |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Owain Glyn Dŵr** Tywysog Cymru |   | **Margaret Hanmer** 1370 – tua 1420) |   | **John** Cefnogi OGD |   | **Phylip** Cefnogi OGD |   | **Gruffudd** Cefnogi OGD |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| **Gruffudd** m. 1411 |   | **Maredudd** Yn dal yn fyw yn 1417 |   | **Catrin ferch Owain Glyn Dŵr** m. 1413 |   | **Edmund Mortimer** Cefnogi OGD m. 1409 |   | Roger Mortimer Iarll y Mers m 1398 |
|   |
# Alys ferch Owain Glyndŵr

| Alys ferch Owain Glyndŵr |
| --- |
| Ganwyd | 14 g  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | pendefig  |
| Tad | Owain Glyn Dŵr  |
| Mam | Margaret Hanmer  |
| Priod | John Scudamore  |
| Plant | Sir John 'Ieuanc' Scudamore, of Kentchurch, NN Scudamore, Elsbeth ferch John Scudamore  |

Merch i Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer oedd **Alys ferch Owain Glyn Dŵr** (rhwng 1390–1420).

## Bywgraffiad

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael amdani. Priododd Syr John Scudamore, siryf Swydd Henffordd, oedd a stad yn Monnington Straddell, gerllaw Kentchurch. Ymddengys fod y briodas wedi ei chadw yn gyfrinachol, oherwydd roedd y Deddfau Penyd yn 1402 yn benodol wedi datgan y byddai unrhyw Sais a briodai aelod o deulu Glyn Dŵr yn colli ei swydd. Cawsant nifer o blant, ac mae eu disgynyddion yn parhau i fyw yn yr ardal.

Mae nifer o draddodiadau yn yr ardal yn awgrymu i Owain Glyn Dŵr ei hun ddiweddu ei oes yma, yn cael ei guddio gan Alys a'i gŵr. Yn 1999, adroddwyd fod rhai o'r teulu yn haeru eu bod yn gwybod union leoliad ei fedd.

## Cyfeiriadau
# Catrin ferch Owain Glyn Dŵr

| Catrin ferch Owain Glyn Dŵr |
| --- |
| Ganwyd | 14 g  |
| Bu farw | 1413  Llundain  |
| Dinasyddiaeth | Tywysogaeth Cymru  |
| Tad | Owain Glyn Dŵr  |
| Mam | Margaret Hanmer  |
| Priod | Edmund Mortimer  |
| Llinach | Teulu Mortimer  |

Merch hynaf Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer oedd **Catrin ferch Owain Glyn Dŵr** (bu farw c. 1413). Priododd Edmund Mortimer wedi iddo ef wneud cynghrair a'i thad, a chawsant nifer o blant.

Cofeb i Catrin ar safle ei bedd yn Llundain.
Cymerwyd Catrin a dau o'i phlant yn garcharor i Dŵr Llundain, wedi i Gastell Harlech syrthio i'r Saeson yn 1409. Roedd ei gŵr wedi marw yn ystod y gwarchae ar y castell. Mae'n debyg iddi hi a'i merched farw mewn caethiwed ar y 1af o Ragfyr, 1413; claddwyd hwy ym mynwent Eglwys San Switan (Saesneg: *St. Swithin's Church*), Llundain.

Dymchwelwyd Eglwys Sant Switan gan fomiau'r Almaen yn yr Ail Ryfel Byd. Arferai sefyll ar ran ogleddol *Cannon Street*, rhwng *Salters' Hall Court* a *St Swithin's Lane*, Cyn hynny, llosgwyd yr eglwys yn Nhân Mawr Llundain, a'i hail-adeiladu i gynllun gan Christopher Wren. Mae'r cofnod cyntaf sydd ar gael sy'n crybwyll yr eglwys yn ymwneud â Chatrin. Yn un o ddogfennau'r Trysorlys, 1413, nodir taliad  *"for expenses and other charges incurred for the burial of the wife of Edmund Mortimer and her daughters, buried within St Swithin's Church London ... £1"*.

Dadorchuddiwyd cofeb iddi a gynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John yno gan Siân Phillips yn 2001. Gwnaed y gofeb allan o o garreg las Gelligaer wedi'i gerfio gan Richard Renshaw o Gwmdu.

## Llinach mam Catrin ac Edmwnd ei phriod

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Phylip Hanmer** |
|
|   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Syr David Hanmer** Cefnogi OGD m. 1387 |   | **Angharad** merch Llywelyn Ddu |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Owain Glyn Dŵr** Tywysog Cymru |   | **Margaret Hanmer** 1370 – tua 1420) |   | **John** Cefnogi OGD |   | **Phylip** Cefnogi OGD |   | **Gruffudd** Cefnogi OGD |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| **Gruffudd** m. 1411 |   | **Maredudd** Yn dal yn fyw yn 1417 |   | **Catrin ferch Owain Glyn Dŵr** m. 1413 |   | **Edmund Mortimer** Cefnogi OGD m. 1409 |   | Roger Mortimer Iarll y Mers m 1398 |
|   |

## Cyfeiriadau
# Maredudd ab Owain Glyn Dŵr

| Maredudd ab Owain Glyn Dŵr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 14 g  |
| Bu farw | 15 g  |
| Tad | Owain Glyn Dŵr  |
| Mam | Margaret Hanmer  |

Roedd **Maredudd ab Owain Glyn Dŵr**, neu **Maredudd ab Owain ap Gruffudd** (fl. diwedd y 14g – chwarter cyntaf y 15g), yn fab i Margaret Hanmer ac Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru a disgynydd o deulu brenhinol Powys Fadog, arweinydd gwrthryfel mawr 1400 – c.1416 i ennill annibyniaeth i Gymru ar Loegr. Fel yn achos gweddill plant Owain Glyn Dŵr, ychydig o ffeithiau cadarn sydd gennym ni am Faredudd.

## Y gwrthryfel

Ni wyddys dim o gwbl am ran Maredudd yng ngwrthryfel ei dad, ond gellid tybied ei fod yn bresennol wrth ochr y tywysog ar sawl achlysur yn y cyfnod 1400-1409. Mae'n ddigon posibl yn ogystal iddo dreulio rhan o leiaf o'r cyfnod rhwng diflannu Owain Glyn Dŵr o'r cofnodion ar ôl cwymp castell Harlech a thua 1414 yn llochesu gyda'i dad rywle yng Nghymru neu'r gororau.

## Dial

Credir i Faredudd ymladd ar ochr y Ffrancod yn erbyn byddin Seisnig Harri V o Loegr ym mrwydr Agincourt yn 1415.

Erbyn 1416 roedd yn ôl yng ngogledd Cymru yn ceisio ail-gynneu'r gwrthryfel gyda llu o Albanwyr.

## Gwrthod pardwn brenhinol

Gwyddys iddo wrthod derbyn pardwn brenhinol gan frenin Lloegr iddo fo ei hun a'i dad y flwyddyn ganlynol, 1417, a gynigiwyd iddo gan swyddogion Harri V.

Yn 1420 cafodd John o Gaerhirfryn, Dug 1af Bedford, brawd iau y brenin Harri V, ei awdurdodi i drafod termau gyda Maredudd ab Owain ar ran y brenin, ac i ofyn iddo ystyried gwasanaethu ym myddin brenin Lloegr yn Normandi, mewn cyfnewid am bardwn. Gwrthododd Maredudd.

Ond ar 8 Ebrill, 1421, derbyniodd bardwn, iddo fo ei hun ; ffaith sy'n awgrymu efallai fod ei dad yn farw erbyn hynny. Buasai Owain Glyn Dŵr ymhell yn ei chwedegau erbyn hynny, pe bai dal yn fyw ; gwth o oedran yn yr Oesoedd Canol.

Ni wyddys be ddigwyddodd i Faredudd ar ôl 1421. Yn union fel ei dad, mae'r gwrthryfelwr gwydn hwn yn diflannu o dudalennau hanes.

Y flwyddyn ganlynol bu farw Harri V ei hun, o ddysentri, wrth ymgyrchu yn Ffrainc.

## Llyfryddiaeth

* R. R. Davies, *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Rhydychen, 1995)
# Sêl Cymru

Sêl Cymru| Enghraifft o: | sêl cenedlaethol  |
| Dynodwyr |

Sêl Cymru 2011
Roedd gan Dywysogion Cymru eu sêl eu hunain ac fe ddefnyddiwyd sêl genedlaethol newydd am y tro cyntaf yn 2011.

## Sêl Llywelyn ap Iorwerth

Sêl Llywelyn ap Iorwerth (m. 1240).
Mae sêl Llywelyn Fawr (Llywelyn ap Iorwerth) yn dyddio i 1240. Gwelir Llywelyn wedi’i arfwisgo mewn swrcot yn dal cleddyf yn ei law dde a tharian ar ei fraich chwith wedi’i gosod ar farch yn carlamu i’r dde.

Defnyddiwyd seliau fel arwydd o ddilysrwydd y llofnodwr ac weithiau ychwanegwyd sêl gyfrin at gefn y sêl gwyr i sicrhau dilysrwydd pellach. Gwyddys i Lywelyn ap Iorwerth ddefnyddio ei gyfrinach neu ei wrth-sêl megis yn 1230, sef "selio'r llythyrau â'i sêl ddirgel oherwydd nad oes ganddo ei sêl fawr ag ef".

## Sêl Llywelyn ap Gruffydd

Credir i sêl gyfrin Llywelyn ein Llyw Olaf (Llywelyn ap Gruffydd), ei wraig Elinor a’i frawd Dafydd gael eu toddi gan y Saeson ar ôl dod o hyd iddynt ar eu cyrff i wneud cymal yn 1284.

Dywed yr Archesgob Peckham, yn ei lythyr cyntaf at Robert Bishop o Bath a Wells dyddiedig 17 Rhagfyr 1282 “Os yw’r brenin yn dymuno cael y copi [o’r rhestr] a geir yn llodrau Llywelyn, gall ei gael gan Edmund Mortimer, sydd wedi ei warchod a hefyd sêl gyfrin Llywelyn a rhai pethau eraill a ddarganfuwyd yn yr un lle."

## Sêl Owain Glyn Dŵr

Sêl (dde) a Sêl cyfrin (chwith) Owain Glyndŵr fel Tywysog Cymru. Mae'r sêl cyfrin yn cynnwys ei arfbais, llew â choron a draig.
Sêl (dde) a Sêl Gyfrin (chwith) Owain Glyndŵr fel Tywysog Cymru. Mae'r sêl gyfrin yn cynnwys ei freichiau, llew coronog a draig.

Roedd Sêl Gyfrin Fawr Owain Glyndŵr fel Tywysog Cymru yn cynnwys draig goch ar ei frig.

Mae llythyr Pennal, a ysgrifennwyd gan Owain Glyn Dŵr ar hyn o bryd yn cael ei gadw yn yr Archifau Cenedlaethol ym Mharis. Crëwyd copïau ffacsimili yn ymwneud â thechnegau heneiddio arbenigol a mowldiau o sêl enwog Glyndŵr gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru a gyflwynwyd gan y gweinidog treftadaeth ar y pryd, Alun Ffred Jones, i chwe sefydliad Cymreig yn 2009. Rhoddwyd y sêl fawr frenhinol o 1404 i Charles IV o Ffrainc ac mae'n cynnwys delweddau a theitl Glyndŵr – Lladin: Owynus Dei Gratia Princeps Walliae – 'Owain, trwy ras Duw, Tywysog Cymru'.

Mae Sêl Fawr Glyndŵr a llythyr a ysgrifennwyd ganddo at y Ffrancwyr yn 1406 yn y Bibliothèque nationale de France ym Mharis. Gwnaethpwyd chwe atgynhyrchiad gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru i'w harddangos yng Nghymru.

## Sêl Cymru datganoledig

Cyhoeddwyd sêl cyntaf Cymru ers oes Owain Glyndŵr yn 2011.

## Cyfeiriadau
# Llwydlo

Llwydlo|  |
|  |
| Math | tref, plwyf sifil, tref farchnad  |
|  |
| Ardal weinyddol | Swydd Amwythig |
| Poblogaeth | 10,266, 10,041, 9,548  |
| Gefeilldref/i | San Pietro in Cariano  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Swydd Amwythig (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Yn ffinio gyda | Craven Arms  |
| Cyfesurynnau | 52.37°N 2.72°W  |
| Cod SYG | E04011309, E04008515  |
| Cod OS | SO512746  |
| Cod post | SY8  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Llwydlo** (Saesneg: *Ludlow*). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif ar Afon Tefeidiad yn agos at y ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,266.

## Hanes

Yn 1471 sefydlwyd Cyngor Cymru a'r Gororau yn Llwydlo gan Edward IV o Loegr a defnyddiwyd y dref fel troedle neu bencadlys ei ymdrechion i oresgyn Cymru. Bu'r Tywysog Cymru, Arthur Tudur, farw yn Llwydlo ym 1502.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Castell Llwydlo
* Eglwys Sant Laurence
* Feathers Hotel
* Pont Dinham

## Enwogion

* Thomas Johnes (1748-1816), gwleidydd
* Syr Charles Hastings (1794-1866), meddyg
* Dick Heckstall-Smith (1934-2004), cerddor

## Oriel

* Castell Llwydlo
* Gwesty'r Feathers

## Gweler hefyd

* Gorsaf reilffordd Llwydlo
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau

 **Trefi Swydd Amwythig**[cuddio]

Amwythig **·**
Bridgnorth **·**
Broseley **·**
Cleobury Mortimer **·**
Clun **·**
Craven Arms **·**
Croesoswallt **·**
Church Stretton **·**
Dawley **·**
Yr Eglwys Wen **·**
Ellesmere **·**
Llwydlo **·**
Madeley **·**
Market Drayton **·**
Much Wenlock **·**
Newport **·**
Oakengates **·**
Shifnal **·**
Telford **·**
Trefesgob **·**
Wellington **·**
Wem
# Owain Tudur

| Owain Tudur |
| --- |
| Arfau **Owain Tudur** |
| Ganwyd | c. 1400  Cymru  |
| Bu farw | 2 Chwefror 1461  Henffordd  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | person milwrol  |
| Cysylltir gyda | Penmynydd  |
| Tad | Maredudd ap Tudur  |
| Mam | Margaret Fychan  |
| Priod | Catrin o Valois  |
| Plant | Edmwnd Tudur, Siasbar Tudur, merch Tudor, Owen Tudor, Margaret Tudor, David Owen  |
| Llinach | Tuduriaid  |

Milwr, gŵr llys, a phriod dirgel Catrin o Valois, gweddw Harri V, brenin Lloegr, oedd **Owain Tudur** (tua 1400 – 2 Chwefror 1461). Ef oedd tadcu Harri Tudur trwy ei fab Edmwnd Tudur. O'i bedwar mab arall y pwysicaf fu Siasbar Tudur, Iarll Penfro a Dug Bedford, a ymgyrchai'n galed i gael Harri Tudur ar orsedd Lloegr. Roedd Owain Tudur yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr. Roedd yn perthyn i Duduriad Môn trwy ei dad Maredudd ap Tudur, brawd Rhys ap Tudur a Goronwy ap Tudur a ymunasant ag Owain Glyn Dŵr yn ei wrthryfel yn erbyn y Saeson. Penmynydd ar Ynys Môn oedd ystâd y teulu.

## Ei ddiwedd

Dienyddiwyd ef yn Henffordd ar orchymyn Edward Iarll y Mers wedi i'r Lancastriaid golli'r dydd ym Mrwydr Mortimer's Cross yn 1461. Yn ôl un croniclydd, nid oedd yn credu y byddai Edward mor ansifil â'i ddienyddio tan y gwelodd y blocyn pren yn barod iddo.

'Yna dywedodd, "Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin", a chan gyflwyno ei feddwl a'i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i'w dranc.'

## Llinach

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Goronwy ap Tudur Hen** (Teulu Ednyfed Fychan) |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Gruffudd Fychan II** m. cyn 1340 |   |   |   | **Elen ferch Tomos** |   | **Marged ferch Tomos** |   | **Tudur ap Goronwy** m. 1367 |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   | **Owain Glyn Dŵr** c. 1354 - c. 1414 |   |   | **Maredudd** m.1406 |   | **Rhys** m. 1409 |   | **Gwilym** m. 1413 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Owain Tudur** |
|

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

### Llyfrau hanes

* W. Ambrose Bebb, *Cyfnod y Tuduriaid* (1939)
* H.T. Evans, *Wales and the Wars of the Roses* (1915)

### Ffuglen

* William Pritchard, *Owen Tudur* (Caernarfon, 1913). Rhamant hanesyddol seiliedig ar draddodiadau lleol am Owain Tudur ar Ynys Môn.
# Cadwaladr

| Cadwaladr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 633  |
| Bu farw | 682  o y pla  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | brenin neu frenhines  |
| Swydd | King of Gwynedd  |
| Tad | Cadwallon ap Cadfan  |
| Plant | Idwal Iwrch, Hywel ap Cadwaladr  |

*Gweler hefyd Cadwaladr (gwahaniaethu).*
Roedd **Cadwaladr ap Cadwallon** (*c.* 633–682, teyrnasodd o *c.* 655) (Lladin: Catuvelladurus), a adnabyddir fel **Cadwaladr Fendigaid**, yn frenin Gwynedd.

## Hanes

Roedd Cadwaladr yn blentyn pan laddwyd ei dad, Cadwallon ap Cadfan, mewn brwydr yn erbyn Oswald o Northumbria. Cipiwyd teyrnas Gwynedd gan Cadafael Cadomedd ap Cynfeddw, a bu raid i Gadwaladr ffoi. Credir iddo fyw yn Iwerddon, Llydaw neu un o'r teyrnasoedd Brythonig eraill. Llwyddodd Cadwallon i adennill teyrnas ei dad, ond nid oes gwybodaeth am sut y gwnaeth hyn. Erbyn 658 yr oedd yn ddigon grymus i ymosod ar y Saeson yng Ngwlad yr Haf, ond heb lwyddiant.

Wedi hyn, nid yw'n ymddangos i Gadwaladr arwain byddinoedd tu allan i Wynedd. Roedd enw iddo am fod yn frenin duwiol dros ben, a chafodd yr enw "Cadwaladr Fendigaid". Sefydlodd nifer o eglwysi yng Ngwynedd, a chredir mai ef yw'r "Cadwaladr" sy'n cael ei goffau yn enw eglwys Llangadwaladr ar Ynys Môn, lle gellir gweld carreg fedd ei daid, Cadfan ap Iago.

Yn ôl yr *Annales Cambriae*, bu farw o'r pla yn 682. Mae rhai ffynonellau'n awgrymu iddo farw mewn pla cynharach yn 663/664, ond ymddengys hyn yn llai tebygol.

Sant Cadwaladr yn mynd i'r frwydr, dan faner y Ddraig Goch. Ffenestr liw yn Eglwys Gadeiriol Llandaf.
Llun o Gadwaladr allan o Historia Regum Britanniae, Sieffre o Fynwy; 15g.
## Ffynonellau a thraddodiad

Sonnir am Cadwaladr fel y ffigwr cyntaf ar ddechrau Brut y Tywysogion. Cyfeirir ato fel 'Cadwaladr Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid'. Mae'r Brut yn dweud iddo farw yn Rhufain, ar 12 Mai 681 fel y proffwydodd Myrddin i Gwrtheyrn. Yn ôl y Brut, dyma'r pwynt y collwyd coron Prydain gan y Brythoniaid i'r Sacsoniaid.

Mae traddodiad a geir yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain yn rhestru 'Tair Gwyth Balfawd Ynys Prydain' (Tri thrawiad niweidiol...'), a'r drydedd yw'r un a roddodd Golyddan Fardd i Gadwaladr Fendigaid. Does dim cyfeiriad at ei ladd gan Golyddan yn y croniclau. Ceir cyfeiriad arall gan y bardd Philyp Brydydd at ladd Gadwaladr gan Golyddan.

Parhaodd y côf am Cadwaladr yn y Brudiau fel Mab Darogan. Yn *Armes Prydein* darogenir y bydd Cynan a Chadwaladr yn arwain y Cymry a'u cyngheiriad i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Cysylltir baner y Ddraig Goch ag ef, a defnyddiwyd y ddraig goch fel arwydd Harri Tudur ym Mrwydr Bosworth. gan fod Harri yn hawlio bod yn ddisgynnydd Cadwaladr.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Rhagflaenydd :**
Cadwallon ap Cadfan

 | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**
Idwal Iwrch

 |

## Cyfeiriadau