# Blaenau Gwent

Blaenau Gwent|  |
|  |
| Arwyddair | Undeb a Rhyddid  |
| Math | prif ardaloedd Cymru  |
|  |
| Poblogaeth | 69,713  |
| Gefeilldref/i | Oberhausen-Rheinhausen  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 108.7279 km²  |
| Yn ffinio gyda | Sir Fynwy, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Powys, Torfaen  |
| Cyfesurynnau | 51.7758°N 3.1964°W  |
| Cod SYG | W06000019  |
| GB-BGW  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Am yr etholaeth ar gyfer San Steffan, gweler Blaenau Gwent (etholaeth seneddol)*
Un o 22 prif ardal Cymru yw **Blaenau Gwent**. Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Torfaen a Sir Fynwy i'r dwyrain, Bwrdeistref Sirol Caerffili i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Abertyleri, Brynmawr, Glyn Ebwy, a Thredegar yw'r prif drefi.

Blaenau Gwent yng Nghymru

## Llywodraeth

Sefydlwyd y fwrdeistref ym 1974 fel dosbarth llywodraeth leol yng Ngwent. Cyfunwyd hen ddosbarthau trefol Sir Fynwy, gan gynnwys Abertyleri, Glyn Ebwy, Nant-y-glo, y Blaenau a Thredegar, yn ogystal â Brynmawr a phlwyf Llanelli yn Sir Frycheiniog.

Ym 1996 cafodd Blaenau Gwent statws newydd fel bwrdeistref sirol, gan eithrio Llanelli a aeth yn lle i Sir Fynwy. Rheolir yr ardal gan Gyngor Bwrdeistref Siriol Blaenau Gwent bellach.

## Hanes

Mae pobl wedi byw yn yr ardal hon ers dros 4,000 o flynyddoedd. Dyma ble roedd pobl Geltaidd o'r enw'r Silwriaid yn byw. I'r Cymry, yr enw ar yr ardal hon rhwng Afon Sirhywi ac Afon Gwy oedd Gwent. Roedd pobl Gwent yn siarad tafodiaith Gymraeg o'r enw 'Gwenhwyseg' am amser hir iawn. Ym 1542, daeth enw newydd i'r ardal - Sir Fynwy. Yna, daeth y Chwyldro Diwydiannol a daeth newid. Agorodd gwaith haearn yn Sirhywi ym 1779 ac wedyn mewn llefydd fel Glyn Ebwy, Tredegar, a Nant-y-glo. Daeth llawer o bobl newydd i'r ardal i weithio ac roedd llawer iawn yn Gymry Cymraeg. Wedyn, daeth y gwaith glo ac wedyn y gwaith dur. Roedd llawer iawn o bobl yn dod i'r ardal ac roedd iaith y Cymoedd yn newid yn araf o Gymraeg i Saesneg. Ym 1801, roedd 45,000 o bobl yn byw yn yr hen Sir Fynwy ac erbyn 1901, roedd 450,000 o bobl yn yr ardal ac roedd y rhan fwyaf yn siarad Saesneg. Ym 1991, dim ond 2.2% o'r bobl oedd yn gallu siarad Cymraeg, ond erbyn 2001, roedd 9.5% yn siarad Cymraeg ac mae nifer y bobl ifanc sy'n siarad yr iaith yn codi bob blwyddyn, gan fod ysgol gynradd Gymraeg newydd yno o'r enw Ysgol Gynradd Bro Helyg a leolir yn y Blaenau (*Ysgol Gymraeg Brynmawr*] cyn hynny); Ysgol Gymraeg Bro Helyg.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Rhennir y fwrdeistref sirol yn 11 o gymunedau:

* Abertyleri
* Badminton
* Bryn-mawr
* Cendl
* Cwm
* De Glynebwy
* Gogledd Glynebwy
* Llanhiledd
* Nantyglo a Blaenau
* Rasa
* Tredegar

## Gwybodaeth arall

Mae gan Blaenau Gwent y lefel uchaf o dlodi plant difrifol yng Nghymru, fel y datgelir gan ddata ystadegol yn ôl adroddiad gan Achub y Plant.

Yn ôl y Cyfrifiad 2011, mae 5,284 o breswylwyr y sir (neu 7.8%) yn gallu siarad Cymraeg, mewn cymhariaeth â 6,417 o siaradwyr (neu 9.5%) yn 2001.

## Gefeilldref

* Yr Almaen - Oberhausen Rheinhausen

## Gweler hefyd

* Blaenau Gwent (etholaeth)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Cyngor Blaenau Gwent Archifwyd 2009-09-06 yn y Peiriant Wayback
* Cell Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, Blaenau Gwent a Chaerffili

 **Trefi a phentrefi Blaenau GwentTrefi**

Abertyleri  **·** Blaenau  **·** Bryn-mawr  **·** Glynebwy  **·** Tredegar

**Pentrefi**

Aber-bîg  **·** Brynithel  **·** Cendl  **·** Cwm  **·** Cwmtyleri  **·** Chwe Chloch  **·** Llanhiledd  **·** Nant-y-glo  **·** Rasa  **·** St Illtyd  ·Swffryd  **·** Tafarnau-bach  **·** Trefil  **·** Y Twyn  **·** Waun-lwyd