Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Undeb Rygbi Cymru

Undeb Rygbi Cymru|  |
|  |
| Math | corff llywodraethol rygbi'r undeb |
| Aelod o'r canlynol | World Rugby |
| Sefydlwyd | 12 Mawrth 1881 |
| Cadeirydd | Terry Cobner |
| Aelod o'r canlynol | World Rugby, Rugby Europe |
| Pencadlys | Caerdydd |
| Lle ffurfio | Castell-nedd |
| Gwefan |   |

**Undeb Rygbi Cymru** yw'r corff sy'n rheoli rygbi'r undeb yng Nghymru. Sefydlwyd yn y "Castle Hotel" yng Nghastell Nedd gan 16 tim rygbi ar 12 Mawrth 1881.

Yr Undeb sy'n penodi prif hyfforddwr tîm rygbi cenedlaethol Cymru.

## Beirniadaeth

### Ffrae enw'r Cwpan

Yn Awst 2006 cyhoeddwyd y byddai'r Tywysog William yn Ddirpwy Noddwr Brenhinol Undeb Rygbi Cymru o Chwefror 2007. Yn ogystal, cyhoeddodd yr URC eu bod am weld ci enillwyr y gemau prawf rhwng Cymru a De Affrica yn cael ei galw'n "Cwpan y Tywysog William". Mae hynny wedi ennyn ymateb beirniadol iawn yng Nghymru am fod nifer o bobl yn gweld William fel cefnogwr Lloegr. Eisoes mae nifer o Gymry yn galw ar swyddogion Undeb Rygbi Cymru i ailystyried eu penderfyniad dadleuol i enwi'r tlws newydd yn "Gwpan y Tywysog William" ac yn galw am ei newid i "Cwpan Ray Gravell" er coffadwriaeth deilwng i'r diweddar Ray Gravell. Dadleuant fod enwi'r cwpan ar ôl y Tywysog William, Sais sy'n adnabyddus am ei gefnogaeth bersonol i dimau pêl-droed a rygbi Lloegr, yn cwbl anaddas. Lawnsiwyd deiseb ar-lein yn galw am newid yr enw arfaethedig i "Gwpan Ray Gravell" ar 6 Hydref 2007; deuddydd yn ddiweddarach roedd dros 2,000 o bobl wedi ei harwyddo

### Honiadau o ddiwylliant gwenwynig

Ar 29 Ionawr 2023, ymddiswyddodd y prif weithredwr Steve Phillips yn dilyn ymchwiliad gan raglen BBC Wales Investigates ddatgelu cyfres o honiadau o ragfarn rhyw, hiliaeth a chasineb at ferched o fewn y sefydliad.

Yn Awst 2023, penodwyd Abi Tierney yn brif weithredwr, y fenyw cyntaf i ddal y swydd honno.

## Cyfeiriadau

*Eginyn erthygl sydd uchod am **chwaraeon yng Nghymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **rygbi'r undeb**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881

Roedd **Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881** yn Ddeddf Senedd y Deyrnas Unedig. Roedd yn un o nifer o ddeddfau trwyddedu i'w cyflwyno rhwng 1828 a 1886. O dan y ddeddf roedd yn ofynnol i bob tafarn yng Nghymru aros ar gau ar Ddydd Sul. Roedd gan y Ddeddf bwysigrwydd gwleidyddol sylweddol fel cydnabyddiaeth ffurfiol o gymeriad gwahanol Gymru i weddill y Deyrnas Unedig, gan osod cynsail ar gyfer deddfwriaeth a phenderfyniadau yn y dyfodol. Fe'i diddymwyd ym 1961.

## Cyflwyno'r ddeddfwriaeth

John Roberts AS
Cyflwynwyd y ddeddfwriaeth yn wreiddiol gan John Roberts AS Bwrdeistrefi Fflint ym mis Chwefror 1880 ar yr un pryd cafodd mesur tebyg ar gyfer Cymru a Lloegr ei gynnig gan Syr Joseph Pease AS South Durham. Trechwyd mesur Pease ond aeth mesur Roberts ymlaen i ail ddarlleniad gyda chefnogaeth Llywodraeth Ryddfrydol Gladstone ar ôl i filoedd o bobl Cymru arwyddo deisebau yn datgan eu cefnogaeth i'r fath mesur

Hwn oedd y Ddeddf gyntaf ers Ddeddfau Uno Cymru a Lloegr 1535-42 a oedd yn benodol berthnasol i Gymru yn unig (Bu dwy ddeddf Gymreig flaenorol Deddf Cymru a Berwick 1746 a Deddf Eglwysi Cadeiriol Cymru 1843 ond eu bwriad hwy oedd gwneud Cymru'n unffurf a Lloegr).

Nid oedd Ddeddf 1881 yn berthnasol i Sir Fynwy, ond cafodd ei ymestyn i'r sir honno ym 1915 o dan ddeddfwriaeth berthnasol i'r Rhyfel Byd Cyntaf a chafodd ei gadarnhau trwy welliant i'r Ddeddf ym 1921.

## Diddymu

Cafodd y Ddeddf ei diddymu gan Ddeddf Trwyddedu 1961, a oedd yn caniatáu i awdurdodau lleol yng Nghymru i gynnal polau o'u trigolion ar barhad y gwaharddiad os oedd o leiaf 500 o bleidleiswyr yn gofyn am bôl.

Cafodd polau eu cynnal mewn rhannau o Gymru ym 1961, 1968, 1975, 1982, 1989 a 1996. Erbyn 1989 yr oedd holl ardaloedd llywodraeth leol Cymru ac eithrio Dwyfor wedi pleidleisio o blaid agor tafarnau ar y Sul, yn referendwm 1996 pleidleisiodd Dwyfor 24,325 o blaid i 9,829 yn erbyn agor, gan droi Cymru gyfan yn *wlyb* am y tro cyntaf ers pasio ddeddf 1881. Y dyddiad nesaf ar gyfer cynnal Refferendwm yfed ar y Sul oedd Mis Hydref 2003, ond o dan bwysau gan rhai aelodau o'r Cynulliad a Peter Hain, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, defnyddiwyd gwelliant i Deddf Trwyddedu 2003 (a ddaeth i rym ym Mis Gorffennaf 2003) i agor holl dafarnau Cymru ac i ddiddymu'r hawl i alw am bolau ar y pwnc.

## Gweler hefyd

Polau yfed ar y Sul yng Nghymru

## Cyfeiriadau
# GIG Cymru

GIG Cymru|  |
| Enghraifft o: | system iechyd, asiantaeth lywodraethol  |
| Rhan o | Gwasanaeth Iechyd Gwladol, Llywodraeth Cymru  |
| Dechrau/Sefydlu | 5 Gorffennaf 1948, 1946  |
| Pencadlys | Parc Cathays  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |    |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**GIG Cymru** (Saesneg: *NHS Wales*) yw enw corfforaethol swyddogol **Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru**; yr oedd yn rhan o'r un stwythur Gwasanaeth Iechyd Gwladol â Lloegr tan yn ddiweddar ond erbyn heddiw mae'n ddatganoledig dan ofal Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol Llywodraeth Cymru.

Andrew Goodall (dde), Prif Weithredwr GIG Cymru, yn ystod Pandemig COVID-19; Ionawr 2021

## Strwythur

Ceir sawl ysbyty GIG yng Nghymru, yn ysbytai cyffredinol, cymunedol a lleol.

Crëwyd Byrddau Iechyd Lleol yn 2003 i gymryd lle'r hen Awdurdodau Iechyd. Mae ymddiriedolaethau iechyd Cymru yn gyfrifol am weinyddu ysbytai yn eu rhanbarth ynghyd â gofal cymunedol a gwasanaethau iechyd meddwl. Ceir 12 ymddiriedolaeth ranbarthol ynghyd ag un ar gyfer Gwasanaeth Ambiwlans Cymru ac un arall, Felindre [1] Archifwyd 2005-10-01 yn y Peiriant Wayback, ar gyfer gwasanaethau cenedlaethol ar draws Cymru.

Mae saith bwrdd iechyd yng Nghymru:

|  |  |
| --- | --- |
|  |
1. Bwrdd Iechyd Addysgu Powys
2. Bwrdd Iechyd Aneurin Bevan
3. Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg
4. Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda
5. Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg
6. Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
7. Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro

 |

Arwydd Cymraeg ger Llyn Crafnant yn dweud "Diolch NHS!"; Gwanwyn 2021
Mae gan Gymru un ysbyty sy'n darparu hyfforddiant, sef Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd. Mae Comisiwn Iechyd Cymru [2] Archifwyd 2006-02-13 yn y Peiriant Wayback yn asiantaeth weithredol dan reolaeth Llywodraeth y Cynulliad sy'n trefnu gofal canolog arbenigol. Mae'n darparu yn ogystal gyngor am wasanaethau arbenigol i GIG Cymru.

Mae gwasanaeth NHS Direct ar gael yng Nghymru hefyd, sy'n cynnig cyngor i gleifion yn Gymraeg a Saesneg. Enw Cymraeg y gwasanaeth yw Galw Iechyd Cymru.

## Gweler hefyd

* Rhestr ysbytai Cymru (wedi eu trefnu yn ôl Ymddiriedolaeth Iechyd GIG)
* Sláintecare

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan GIG Cymru
# Yr Eglwys yng Nghymru

Yr Eglwys yng Nghymru|  |
|  |
| Enghraifft o: | eglwys gwladol, cyhoeddwr, Eglwys Esgobol  |
| Rhan o | Anglicaniaeth  |
| Dechrau/Sefydlu | 1920  |
| Lleoliad yr archif | Llyfrgell Genedlaethol Cymru  |
| Aelod o'r  canlynol | Cyngor Eglwysi'r Byd  |
| Pencadlys | Caerdydd  |
| Enw brodorol | Yr Eglwys yng Nghymru  |
| Gwladwriaeth | Cymru  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Esgobaethau Cymru
Y gangen Gymreig o'r Eglwys Anglicanaidd yw'r **Eglwys Yng Nghymru**. Datgysylltwyd Yr Eglwys yng Nghymru oddi wrth Eglwys Loegr ar 31 Mawrth 1920, dan Ddeddf yr Eglwys Gymreig (1914). Mae'r corff yn berchen ar bron i 1,400 o eglwysi yng Nghymru mewn dros 900 o blwyfi. Diffinia ei hun fel, "eglwys hynafol y tir hwn... sy'n gafael yn dynn yn yr athrawiaeth a'r weinidogaeth o un Eglwys gatholig ac efengylaidd.".

Etholwyd Andy John yn Archesgob Cymru ym mis Rhagfyr 2021.

Mae'r Eglwys yng Nghymru yn cydnabod Archesgob Caergaint fel canolbwynt undod, ond nid oes ganddo awdurdod dros yr Eglwys yng Nghymru.

## Esgobaethau

Mae talaith yr Eglwys wedi'i rhannu'n chwe esgobaeth. Rhennir yr Eglwys yng Nghymru yn chwe esgobaeth, a gofelir am bob un gan Esgob. Ym mhob un o’r esgobaethau y mae dwy neu dair o archddiaconiaethau; mae pymtheng archddiaconiaeth yn Yr Eglwys yng Nghymru. Penodir Archddiacon i bob un, ac y mae'r Archddiacon yn atebol i'r Esgob am eu gweinyddu. Rhennir yr Archddiaconiaethau ymhellach yn Ddeoniaethau.

Mae gan bob un o’r chwe esgobaeth yn Yr Eglwys yng Nghymru Gadeirlan. Hi yw mam-eglwys yr esgobaeth. Yma hefyd y mae 'cadair' yr Esgob. Yn y Gadeirlan y cynhelir digwyddiadau pwysig, megis Sefydlu Esgob newydd. Mae i bob Cadeirlan ei Deon. Fe’i penodwyd i redeg y Gadeirlan, gyda chymorth y Siapter. Ynghyd â'r Archddiaconiaid, y mae Deon y Gadeirlan yn un o glerigion mwyaf blaenllaw’r esgobaeth ar ôl yr Esgob.

Rheolir pob Cadeirlan yng Nghymru gan Siapter, sy'n cynnwys y Deon a nifer o Ganoniaid, a ddewisir o blith clerigion yr esgobaeth.

* Esgobaeth Bangor
* Esgob Llanelwy
* Esgob Tyddewi
* Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu
* Esgobaeth Mynwy
* Esgobaeth Llandaf
* Y cwbwl gyda'i gilydd

## Gweler hefyd

* Archesgob Cymru
* Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru
* Esgobaethau Cymru
* Polisi Pennal

## Cyfeiriadau
# Ymgyrch Senedd i Gymru

Ymgyrch Senedd i Gymru| Enghraifft o: | mudiad gwleidyddol  |
| Cyllideb | annibyniaeth  |
| Cysylltir gyda | Megan Lloyd George  |
| Dechrau/Sefydlu | 1951  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

Mudiad amhleidiol gyda'r nod o ennill senedd lawn i Gymru yw **Ymgyrch Senedd i Gymru**. Lawnsiwyd yr ymgyrch yn 1951 dan gadeiryddiaeth Megan Lloyd George (AS Rhyddfrydol Ynys Môn ar y pryd).

Poster 1954
Yn 1957 cyflwynwyd deiseb yn galw am senedd ddeddfwriaethol etholedig wedi'i harwyddo gan tua 250,000 o bobl—canran sylweddol iawn o boblogaeth Cymru—i senedd San Steffan gan Goronwy Roberts (AS Llafur Caernarfon).

Daeth yr Ymgyrch i'r amlwg eto gyda'r refferendwm yn 1979. Ailsefydlwyd yr ymgyrch ar 26 Tachwedd 1988 a bu'n weithgar iawn yn y 1990au. Newidiwyd yr enw Saesneg o *Campaign for a Welsh Assembly* i *Campaign for a Welsh Parliament* yn 1993.

Cynhaliwyd 'Cynhadledd Democratiaeth' yn Llandrindod yn 1994 gyda tua 250 o bobl yn cynrychioli sawl mudiad, eglwys, undeb ac awdurdod lleol yn cymryd rhan a rhoddwyd cyfres o hysbysebion yn y papurau newydd yn galw am senedd ddatganoliedig i Gymru.

Ar ôl i Cynulliad Cenedlaethol Cymru gael ei sefydlu, mae'r Ymgyrch yn galw am ehangu grym y Cynulliad i'w droi'n senedd lawn gyda grym deddfwriaethol fel Senedd yr Alban a Cynulliad Gogledd Iwerddon.

Rali Machynlleth 1949
## Llyfryddiaeth

* John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1990), tt. 634-5.

* Alan Burt Philip, *The Welsh Question: Nationalism in Welsh Politics 1943-70* (1975)
# Refferendwm datganoli i Gymru, 1979

Refferendwm datganoli i Gymru, 1979| Enghraifft o: | self-determination referendum  |
| Dyddiad | 1 Mawrth 1979  |
| Lleoliad | Cymru  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

Cynhaliwyd **Referendwm Datganoli i Gymru** ar y 1 Mawrth 1979.

Daeth datganoli i frig yr agenda gwleidyddol yng ngwledydd Prydain yn y chwedegau, yn dilyn buddugoliaeth Gwynfor Evans yn is-etholiad Caerfyrddin yn 1966, a Winifred Ewing dros yr SNP yn Hamilton ym 1967, a hefyd is-etholiadau Glasgow Pollock (1967), Rhondda Fawr (1967) a Chaerffili. O ganlyniad sefydlwyd Comisiwn Crowther a ddaeth yn Gomisiwn Kilbrandon ar ôl marwolaeth yr Arglwydd Crowther.

Cyhoeddwyd adroddiad y Comisiwn yn niwedd Hydref 1973, ar ganol ymgyrch is-etholiad Govan, fis ar ôl rhyfel Israel-Aifft-Syria gan godi gwerth olew, ac yr oedd olew bellach wedi ei ddarganfod ar arfordir yr Alban, ac yn bwnc llosg yno. Roedd datganoli yn ôl ar yr agenda. Erbyn Etholiad Cyffredinol Hydref 1974 roedd pleidlais yr SNP wedi codi i 30.4% ac fe etholwyd un ar ddeg o aelodau SNP a 3 aelod Plaid Cymru i'r senedd yn Llundain.

| Sir | Pleidlais Ie (%) | Pleidlais Na (%)
 |
| --- | --- | --- |
| Clwyd
 | 12.1%
 | 87.9%
 |
| Dyfed
 | 28.1%
 | 71.9%
 |
| Gwynedd
 | 34.4%
 | 65.6%
 |
| Gwent
 | 12.1%
 | 87.9%
 |
| Morgannwg Ganol
 | 20.2%
 | 79.8%
 |
| De Morgannwg
 | 13.1%
 | 86.9%
 |
| Gorllewin Morgannwg
 | 18.7%
 | 81.3%
 |
| Powys
 | 18.7%
 | 81.3%
 |

## Gweler hefyd

* Gang o Chwech
* Refferendwm datganoli i'r Alban, 1979
* Refferendwm datganoli i'r Alban, 1997
* Refferendwm datganoli i Gymru, 1997

## Dolenni allanol

* Wales for the Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* No Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Aberystwyth No Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Refferendwm datganoli i Gymru, 1997

Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|  |
| Enghraifft o: | Refferendwm  |
| Dyddiad | 18 Medi 1997  |
| Lleoliad | Cymru  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02wsz2  |

Map yn dangos canlyniad y refferendwm yn ôl awdurdod unedol.
Key:
     Pleidlais Ie      Pleidlais Na
Roedd cynnal **refferendwm datganoli i Gymru yn 1997** yn rhan o raglen ehangach y Blaid Lafur i foderneiddio cyfansoddiad y Deyrnas Unedig.

Cynhaliwyd y refferendwm ar 18 Medi gyda chanlyniad agos iawn. Roedd 50.3% (558,419) o blaid datganoli a 49.7% (552,698) yn erbyn. Enillwyd y bleidlais gyda dim ond 6,721 o fwyafrif. Roedd 51.1% wedi bwrw eu pleidlais.

## Canlyniadau awdurdodau unedol

| Awdurdod Unedol | Pleidlais Ie (%) | Pleidlais Na (%)
 |
| --- | --- | --- |
| Abertawe
 | 53.0%
 | 47.0%
 |
| Blaenau Gwent
 | 56.1%
 | 43.9%
 |
| Bro Morgannwg
 | 35.5%
 | 64.5%
 |
| Caerdydd
 | 44.4%
 | 55.6%
 |
| Caerffili
 | 55.7%
 | 44.3%
 |
| Casnewydd
 | 37.5%
 | 62.5%
 |
| Castellnedd Port Talbot
 | 66.5%
 | 33.5%
 |
| Ceredigion
 | 59.2%
 | 40.8%
 |
| Conwy
 | 40.9%
 | 59.1%
 |
| Gwynedd
 | 64.1%
 | 35.9%
 |
| Merthyr Tudful
 | 58.2%
 | 41.8%
 |
| Pen-y-bont ar Ogwr
 | 54.4%
 | 45.6%
 |
| Powys
 | 42.7%
 | 57.3%
 |
| Rhondda Cynon Taf
 | 58.5%
 | 41.5%
 |
| Sir Benfro
 | 42.8%
 | 57.2%
 |
| Sir Ddinbych
 | 40.5%
 | 59.5%
 |
| Sir Fynwy
 | 32.1%
 | 67.9%
 |
| Sir Gaerfyrddin
 | 65.5%
 | 34.5%
 |
| Sir y Fflint
 | 38.2%
 | 62.8%
 |
| Torfaen
 | 49.8%
 | 50.2%
 |
| Wrecsam
 | 44.3%
 | 55.7%
 |
| Ynys Môn
 | 50.9%
 | 49.1%
 |

## Gweler hefyd

* Refferendwm datganoli i Gymru, 1979
* Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011

## Dolenni allanol

* Cofnodion Ymgyrch Ie Dros Gymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
# Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016

Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016| Enghraifft o: | Deddf Senedd Cymru  |
| Iaith | Saesneg, Cymraeg  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Dynodwr LlGC | Deddf-casglu-rheoli-trethi-cymru-tax-collection-and-management-wales  |

Roedd cyflwyno'r **Bil Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru), 2016** ar 12 Medi 2016 yn ddigwyddiad hanesyddol gan mai dyma'r tro cyntaf i senedd yng Nghymru greu treth newydd ers bron i 800 mlynedd. Roedd yn disodli treth tir y dreth stamp a oedd yn cael ei thalu gan unrhyw un sy'n prynu, lesio neu'n rhentu adeilad neu dir dros bris penodol. Dyma'r Bil cyntaf i'w gyflwyno dan Raglen Ddeddfwriaethol newydd Llywodraeth Cymru.

Yn y flwyddyn ariannol 2014-15, cododd y dreth stamp tua £170 miliwn yng Nghymru ond mae disgwyl i'r swm yma gynyddu i £244 miliwn erbyn 2018-19. Bydd hefyd yn cynnwys mesurau i fynd ymwneud â phobol sy'n osgoi talu treth.

Bydd cyfraddau a bandiau'r dreth trafodiadau tir yn cael eu cyhoeddi oddeutu Ebrill 2018, gyda'r sefyllfa economaidd a'r blaenoriaethau yn cael eu hystyried bryd hynny.

Dyma'r prif newidiadau:

1. Rheol gyffredinol newydd yn erbyn osgoi trethi (GAAR) i helpu i atal osgoi trethi ac i ddelio â'r mater yn gadarn;
2. Rheol wedi'i thargedu yn erbyn osgoi trethi (TAAR), a fydd yn gymwys i bob math o ryddhad;
3. Eithrio dau ryddhad mewn perthynas â datgydfuddiannu cwmnïau yswiriant a chymdeithasau adeiladu;
4. Diwygio rhai rhyddhadau eraill er mwyn iddynt weithio'n well neu mewn ffordd sy'n fwy perthnasol i Gymru;
5. Bydd elfen rent lesoedd preswyl newydd yn esempt rhag treth o dan y dreth trafodiadau tir.
6. Symleiddio'r rheolau'n ymwneud â lesoedd.

Yr Awdurdod Refeniw Cymreig fydd yn gyfrifol am gasglu'r arian. Hwn yw'r mesur hiraf (220 tudalen) o ddeddfwriaeth y mae'r gweinidogion erioed wedi ei gyhoeddi. Disgwylir sêl bendith brenhines Lloegr erbyn gwanwyn 2017.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Llywodraeth Cymru – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
# Deddf Cymru 2014

Deddf Cymru 2014| Enghraifft o: | Deddf Gyhoeddus Gyffredinol Senedd y Deyrnas Unedig  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2014  |
| Dynodwyr |

Mae **Deddf Cymru 2014** yn Ddeddf ddatganoli Cymreig gan Senedd y Deyrnas Unedig .

Cyflwynwyd y mesur i Dŷ’r Cyffredin ar 20 Mawrth 2014 gan Brif Ysgrifennydd y Trysorlys, Danny Alexander ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru, David Jones . Pwrpas y mesur oedd gweithredu rhai o argymhellion Comisiwn Silk gyda’r nod o ddatganoli pwerau pellach o’r Deyrnas Unedig i Gymru .

Llwyddodd i basio’r rhwystrau olaf yn San Steffan a chafodd gydsyniad Brenhinol ar 17 Rhagfyr 2014, gan ddod yn gyfraith.

## Darpariaethau

Mae darpariaethau’r Ddeddf yn cynnwys y canlynol:

* Datganoli’r dreth stamp, ardrethi busnes a’r dreth dirlenwi i Gymru a galluogi’r Cynulliad Cenedlaethol i godi trethi newydd sy’n benodol i Gymru yn eu lle. Gellir datganoli trethi pellach hefyd, gyda chytundeb Senedd y DU a Chynulliad Cymru.
* Darparu ar gyfer refferendwm yng Nghymru ynghylch a ddylai elfen o dreth incwm gael ei datganoli. Os bydd pleidlais o blaid yna bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn gallu gosod cyfradd treth incwm Cymreig. Bydd amrywiadau mewn refeniw yn cael eu rheoli gan bwerau benthyca newydd i Weinidogion Cymru.
* Ymestyn tymhorau Cynulliad Cymru yn barhaol o bedair i bum mlynedd er mwyn lleihau’r siawns y bydd etholiadau’r Cynulliad yn gwrthdaro ag etholiadau cyffredinol i Senedd San Steffan o ganlyniad i Ddeddf Seneddau Cyfnod Penodol 2011.
* Cael gwared ar y gwaharddiad ar ymgeiswyr yn etholiadau Cynulliad Cymru rhag sefyll mewn etholaeth a hefyd bod ar y rhestr ranbarthol.
* Gwahardd Aelodau Cynulliad Cymru rhag bod yn ASau hefyd (gweler mandad deuol ).
* Newid enw Llywodraeth Cynulliad Cymru yn ffurfiol i Lywodraeth Cymru .
* Egluro sefyllfa'r Prif Weinidog rhwng diddymu'r Cynulliad ac etholiad Cynulliad.
* Caniatáu i Weinidogion Cymru osod terfyn ar faint o ddyled tai y gall awdurdodau tai lleol unigol yng Nghymru ei dal. Bydd Trysorlys y DU yn cyfyngu ar gyfanswm dyled tai Cymru.
* Ei gwneud yn ofynnol i Gomisiwn y Gyfraith roi cyngor a gwybodaeth i Weinidogion Cymru ar y materion diwygio’r gyfraith y gwnaethant eu cyfeirio at y Comisiwn.

## Gweler hefyd

* Datganoli Cymru
* Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru
* Cytundeb Dydd Gwyl Dewi
* Deddf Cymru 2017
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* legislation.gov.uk Deddf Cymru 2014
# Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020

Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020| Enghraifft o: | Deddf Senedd Cymru  |
| Iaith | Saesneg, Cymraeg  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

Arwydd yn dweud 'Cynulliad Cenedlaethol Cymru' tu allan i'r adeilad Senedd, o 6 Mai 2020 enwi'r ddeddfwrfa yn Senedd Cymru - Welsh Parliament, ond yn fwy aml dywed yn unig Senedd yn y ddwy iaith.
Mae **Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020** yn Ddeddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru a gafodd gydsyniad brenhinol ar 15 Ionawr 2020. Manylwyd arno gyntaf ym mis Chwefror 2019 trwy gyfrwng Memorandwm Esboniadol. Cyflwynwyd y ddeddf gan Comiswn y Cynulliad dan arweiniad Elin Jones (Llywydd), ac yn rhan gyntaf o adnewyddiad cyfansoddiadol y Cynulliad, o ganlyniad i adroddiad panel 'Senedd sy'n gweithio i Gymru.'

Mae'r Ddeddf am y tro cyntaf yng Nghymru yn rhoi hawl i bobl ifanc 16 a 17 oed bleidleisio, gan ddechrau gydag etholiad Senedd Cymru, 2021. Dyma'r estyniad etholfraint fwyaf yng Nghymru ers 1969, pan ostyngodd Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1969 yr oedran pleidleisio o 21 i 18. Bydd yr etholfraint hefyd yn cael ei hymestyn i "wladolion tramor cymwys".

Mae'r Ddeddf hefyd yn newid enw'r ddeddfwrfa i "Senedd Cymru" neu "Welsh Parliament". Roedd y penderfyniad yn ddadleuol a gwelwyd llawer o ddadlau yn y Siambr rhwng y rhai a oedd yn ffafrio'r enw sengl Senedd a'r rhai (dan arweiniad y cyn Prif Weinidog Carwyn Jones) a geisiodd gynnwys elfen ddwyieithog. Mae canllawiau a gyhoeddwyd yn dilyn pasio'r Ddeddf yn awgrymu bod y sefydliad i'w alw'n gyffredin fel y 'Senedd' yn Saesneg a Chymraeg.

Mae'r gyfraith hefyd wedi'i newid fel bod unigolion sydd wedi'u gwahardd yn cael eu gwahardd rhag cymryd sedd yn y Senedd yn hytrach na chael eu gwahardd rhag sefyll i'w hethol, a thrwy sicrhau bod y Comisiwn Etholiadol yn cael ei ariannu gan y Senedd ar gyfer etholiadau Cymru ac yn atebol iddynt.

Cytunwyd ar y Bil gan y Cynulliad ar 27 Tachwedd 2019. Daeth yn Ddeddf yn dilyn Cydsyniad Brenhinol ar 15 Ionawr 2020. Gweithredwyd cynnwys y ddeddf ar 6 Mai 2020, union blwyddyn cyn etholiad Senedd Cymru, 2021.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Hanes pasio trwy'r Senedd
* Bil Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2019 fel y'i pasiwyd
* Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020 - (Diwygiadau Presennol)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Deddf Cymru 2017

Deddf Cymru 2017| Enghraifft o: | Deddf Gyhoeddus Gyffredinol Senedd y Deyrnas Unedig  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2017  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

Mae **Deddf Cymru 2017** yn Ddeddf ddatganoli Cymreig gan Senedd y Deyrnas Unedig. Mae'n nodi diwygiadau i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 ac yn datganoli pwerau pellach i Gymru . Mae'r ddeddfwriaeth yn seiliedig ar gynigion y Papur Gorchymyn Dydd Gŵyl Dewi.

## Cefndir

Cynigiwyd y mesur gan y Blaid Geidwadol yn ei maniffesto ar gyfer etholiad cyffredinol 2015.

Cyflwynwyd ddraft o'r Bil Cymru ym mis Hydref 2015 a wynebodd lawer o feirniadaeth gan y cyhoedd dros brofion cymhwysedd (a elwir hefyd yn "brofion rheidrwydd"). O ganlyniad, cafodd y bill ei ohirio erbyn dechrau 2016. Cyflwynwyd bil diwygiedig i Dŷ’r Cyffredin ar 1 Mehefin 2016.

## Prif ddarpariaethau

Un o’r darpariaethau pwysicaf yw bod y Ddeddf wedi symud Cymru o fodel materion a roddwyd i fodel materion a gadwyd yn ôl, a ddefnyddir yn yr Alban o dan Ddeddf yr Alban 1998. Diddymodd y Ddeddf ddarpariaeth Deddf Cymru 2014 ar gyfer refferendwm yng Nghymru ar ddatganoli treth incwm.

Mae’r Ddeddf yn rhoi pwerau ychwanegol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth Cymru:

* Y gallu i ddiwygio adrannau o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 sy’n ymwneud â gweithrediad Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth Cymru o fewn y Deyrnas Unedig, gan gynnwys rheolaeth ar ei system etholiadol (yn amodol ar fwyafrif o ddwy ran o dair o fewn y Cynulliad) ar gyfer unrhyw newid arfaethedig.
* Y gallu i ddefnyddio gwelliant o’r fath i ddatganoli pwerau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru a Gweinidogion Cymru dros feysydd megis arwyddion ffyrdd, gweithgaredd olew a nwy ar y tir, harbyrau, masnachfreinio rheilffyrdd, effeithlonrwydd ynni, a chyngor.
* Y pŵer i newid enw Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Ar 9 Hydref 2019 cytunodd y Cynulliad mai Welsh Parliament / Senedd Cymru fyddai’r enw newydd. Daeth i rym ym mis Mai 2020.
* Y gallu i godi neu ostwng treth incwm hyd at 10c yn y bunt
* Llywodraeth Cymru i gael mwy o bwerau benthyca i gefnogi buddsoddiad cyfalaf, hyd at £1 biliwn
* Pwerau estynedig dros gydraddoldeb a thribiwnlysoedd
* Creu Awdurdod Cyllid Cymru, awdurdod treth ar gyfer trethi datganoledig Cymreig tra bod CThEM yn casglu trethi nad ydynt wedi’u datganoli i Gymru

Roedd y Ddeddf yn cydnabod Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth Cymru fel rhai parhaol ymhlith trefniadau cyfansoddiadol y DU, gyda refferendwm yn ofynnol cyn y gellir diddymu’r naill neu’r llall. Mae'r Ddeddf hefyd wedi cydnabod bod corff o gyfraith Gymreig a sefydlodd swydd Llywydd Tribiwnlysoedd Cymru .

## Gweler hefyd

* datganoli Cymreig
* Deddf Llywodraeth Cymru 1998
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006
* Deddf Cymru 2014

## Cyfeiriadau