Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dyrham

Dyrham|  |
| Math | pentref  |
|  |
| Ardal weinyddol | Dyrham and Hinton |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Swydd Gaerloyw (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 51.4833°N 2.3667°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pentref yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Dyrham** (neu **Caerweir**). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Dyrham and Hinton yn awdurdod unedol De Swydd Gaerloyw.

Mae'n gorwedd ger briffordd yr A46, tua 6.5 milltir (10.5 km) i'r gogledd o ddinas Caerfaddon a mymryn i'r de o'r M4. Mae llwybr y 'Cotswold Way' yn rhedeg trwy'r pentref.

Mae'n bosibl mai Dyrham oedd lleoliad Brwydr Dyrham (Brwydr Deorham) rhwng y Brythoniaid a'r Eingl-Sacsoniaid yn 577.

Ar gyrion y pentref ceir plasdy mawr Dyrham Park.

## Gweler hefyd

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Swydd Gaerloyw**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Brwydr Caer

Brwydr Caer| Math | brwydr  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | anheddiad Anglo-Sacsonaidd  |
| Lleoliad | Caer  |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 53.1675°N 2.8856°W  |
|  |
| Cyfnod | c. 615  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Brwydrau yng Nghymru: Cyfnod y Sacsoniaid**
|
**X Abergwili, 1022Caer, 615 XX Pencader, 1041Rhyd-y-groes, 1039 X** |  |

Ymladdwyd **Brwydr Caer** tua'r flwyddyn 615 neu 616 (mae'r union ddydiad yn amrywio yn ôl y ffynhonnell) ger safle dinas Caer (yng ngogledd-orllewin Lloegr heddiw).

## Ffynonellau hanesyddol

Cyfeirir at y frwydr yng ngwaith Beda (yr *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum*) ac yn *Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid*. Ceir cyfeiriad moel yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 613: *Gueith Cair Legion, et ibi cecidit Selim filii Cinan*, "Gwaith (Brwydr) Caer Leon; ac yno syrthiodd Selyf fab Cynan".

Cyfeiria un o Drioedd Ynys Prydain at *Waith Perllan Fangor* (Brwydr Perllan Bangor) a'r Cymry a Saeson a ymladdodd yno:

Tri Phorthawr Gweith Perllan Fangor:
Gwgon Gleddyfrudd,
A Madawg ap Rhun,
A Gwiawn ap Cyndrwyn.
A thri ereill o bleid Lloegyr:
Hafystyl Drahawg
a Gwaetcym Herwuden
a Gwiner.
(*Trioedd Ynys Prydein* 60, yr orgraff wedi'i ddiweddaru)
Mae'r ffynhonnell yn bur ddiweddar (15g), ond mae'r triawd yn gynharach. Mae Rachel Bromwich yn dalau fod y chwe "phorthor" yn cyfeirio at y rhyfelwyr ar y ddwy ochr a ddaliai'r mynedfeydd i'r berllan (dyma'r unig gyfeiriad at y frwydr yn cael ei hymladd mewn perllan). Mae enwau'r Cymry'n ddiddorol. Roedd Gwgon Gleddyfrudd a Madog ap Rhun yn ddeiliaid i frenin Powys a chyfoeswyr i Selyf ap Cynan (gweler isod). Mae'r Saeson a enwir yn anhysbys.

Mae Sieffre o Fynwy yn cyfeirio at y frwydr yn ei *Historia Regum Britanniae* ac yn honni fod y tywysogion Cymreig wedi ymosod ar y gelyn yn fuan ar ôl y frwydr ac ennill y dydd, ond nid oes tystiolaeth arall am hynny ac ystyrir llyfr Sieffre yn ffugwaith, er ei fod yn tynnu ar rai traddodiadau Cymreig dilys.

## Y frwydr

Roedd yn frwydr dyngedfennol i'r Brythoniaid. Collwyd y dydd gan y Brythoniaid, a arweinwyd gan y brenin Selyf ap Cynan, mab Cynan Garwyn, o Bowys a Brochwel ap Cyngen yn erbyn byddin gref Æthelfrith, brenin Brynaich a Deifr (Northumbria). Lladdwyd 1200 o fynachod Bangor Is-Coed gan y Saeson naill ai cyn y frwydr neu yn ystod yr ymladd (yn ôl un traddodiad roedd y mynachod yno i lafarganu er gofyn buddugoliaeth i'r Brythoniaid); rhoddwyd yr enw "Cyflafan y Saint" ar y drychineb. Syrthiodd Selyf ei hun a nifer o'i ryfelwyr yn y frwydr hefyd ond ymddengys i Frochwel ddianc.

Ymysg canlyniadau'r frwydr oedd i Frythoniaid Cymru a de-ddwyrain Prydain (Cernyw) gael eu gwahanu fwyfwy o'u cyd-Frythoniaid yn yr Hen Ogledd.

## Ffynonellau

* T.D. Brereton, *The Book of Welsh Saints* (Glyn Dŵr Publications, 2000)
* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Gw. tt. 173-4 a thriawd 60.
* John Morris (gol.), *Nennius* (Llundain, 1980)
# Ystrad Clud

Ystrad Clud| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg, teyrnas  |
| Daeth i ben | 1058  |
| Rhan o | Yr Hen Ogledd  |
| Dechrau/Sefydlu | 410  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hz49  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Craig Dumbarton o'r de. Roedd caer Alt Clut ar y copa ar y dde.
Map o'r Hen Ogledd
Teyrnas Frythonig yn yr Hen Ogledd, yn yr ardal sydd nawr yn Strathclyde yng ngorllewin yr Alban oedd **Ystrad Clud** neu **Strat Clut** (Gaeleg: *Srath Chluaidh*). Gelwid y deyrnas hefyd yn **Alt Clut** (Cymraeg Diweddar "Allt Clud"), o'r enw am yr hyn a elwir heddiw'n Graig Dumbarton, lle roedd prifddinas y deyrnas. Efallai fod y deyrnas wedi datblygu o diriogaeth llwyth y Damnonii, a grybwyllir gan Ptolemi yn y cyfnod Rhufeinig.

Nid oes sicrwydd ymhle'r oedd ffiniau'r deyrnas, ond mae'n debyg ei bod yn ymestyn o ardal Loch Lomond, ar hyd dyffryn Afon Clud ac i'r de at ardal Aeron (o gwmpas Ayr heddiw). Cofnodir i "Coroticus" (Ceredig ap Cunedda) dderbyn llythyr gan Sant Padrig. Disgynnydd iddo ef oedd Rhydderch Hael, oedd yn cydoesi ag Urien Rheged. Yn 642, cofnodir i Frythoniaid Alt Clut dan Owain I, mab Beli I orchfygu byddin Dál Riata a lladd eu brenin, Dyfnwal Frych (Domnall Brecc). Ymgorfforwyd pennill yn dathlu'r fuddugoliaeth yma yn nhestun *Y Gododdin*.

Cofnodir anrheithio Allt Clud gan Lychlynwyr Dulyn yn 870. Yn ddiweddarach meddiannwyd y diriogaeth gan Deyrnas Alba a daeth yn rhan o Deyrnas yr Alban.

Cyhoeddwyd yr efengyl yn Ystrad Clud gan Sant Cyndeyrn, a sefydlodd fynachlog ar y safle a dyfodd i fod yn ddinas Glasgow. Yn ôl un fuchedd, ganwyd Gildas yn *Arecluta* (Ystrad Clud).

## Diwedd Ystrad Clud

Credir i Edmund I, brenin Lloegr orchfygu'r ardal yn 945 gyda chymorth gwŷr Dyfed. Yn ôl ffynhonnell arall, fodd bynnag, daeth annibyniaeth Ystrad Clud i ben ar farwolaeth Owain II (Owain Foel) yn 1018.

## Llyfryddiaeth

* Alcock, Leslie, *Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550–850.* Society of Antiquaries of Scotland, Caeredin, 2003. ISBN 0-903903-24-5
* Lowe, Chris, *Angels, Fools and Tyrants: Britons and Anglo-Saxons in Southern Scotland.* Canongate, Caeredin, 1999. ISBN 0-86241-875-5
# Mersia

Mersia| Math | gwlad ar un adeg, gwladwriaeth ddibynnol  |
|  |
| Prifddinas | Tamworth  |
| Sefydlwyd | * 527
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Hen Saesneg, Lladin  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Saith Deyrnas  |
| Cyfesurynnau | 52.6°N 1.6°W  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | brenin Mersia  |
|  |
| Crefydd/Enwad | paganiaeth Eingl-Sacsonaidd, Christianity in Anglo-Saxon England  |
| Arian | punt yr Anglo-Sacson  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Roedd **Mersia** (neu **Mercia**; Eingl-Sacsoneg: *Mierce*, "pobl y gororau"), yn un o deyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid, gyda'i chalon o gwmpas dyffryn Afon Trannon.

Roedd Mersia'n ffinio â nifer o deyrnasoedd Cymru, yn enwedig Powys, a bu llawer o ymladd rhyngddynt, ond hefyd ambell dro gynghrair. Y brenin cyntaf y gwyddir amdano oedd Creoda, a ddaeth i rym tua 585. Dilynwyd ef gan ei fab, Pybba, yn 593. Dilynwyd ef gan Cearl yn 606, yna daeth Penda yn frenin. Gwnaeth Penda gynghrair gyda nifer o'r brenhinoedd Cymreig i ymgyrchu yn erbyn Northumbria, yn enwedig Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd.

Lladdwyd Penda gan y Northunbriaid ym Mrwydr Winwaed yn 655, ac am gyfnod gwanychwyd Mersia yn fawr. Yn ddiweddarach, tua dechrau'r 8g, cryfhaodd y deyrnas eto, a chipiwyd darn sylweddol o ddwyrain Powys, yn cynnwys y brifddinas, Pengwern. Daeth Æthelbald yn frenin yn 716, ac wedi iddo ef farw bu rhyfel am yr orsedd a enillwyd gan Offa. Yn ddiweddarach edwinodd grym Mersia, cipiwyd rhan ddwyreiniol y deyrnas gan y Daniaid a thyfodd Wessex i fod y mwyaf grymus o deyrnasoedd Lloegr.

Terynas Mersia, yn dangos y deyrnas wreiddiol yn y 6ed ganrif mewn gwyrdd tywyll, a maint eithaf y deyrnas rhwng y 7fed a'r 9fed ganrif mewn gwyrdd golau
## Brenhinoedd a rheolwyr Mersia

* ca. 585 - 593 Creoda (?)
* 593 - ca. 606 Pybba
* 606 - 626 Ceorl (?)
* 626 - 655 Penda
* 655 - 656 Peada
* 656 - 659 Oswy, brenin Northumbria
* 659 - 675 Wulfhere
* 675 - 704 Aethelred
* 704 - 709 Cenred
* 709 - 716 Ceolred
* 716 Ceolwald (?)
* 716 - 757 Aethelbald
* 757 Beornrad
* 757 - 796 Offa
* 787 - 796 Ecgfrith (Cyd-frenin)
* 796 - 821 Cenwulf
* 821 - 823 Ceolwulf I.
* 823 - 825 Beornwulf
* 826 - 827 Ludeca
* 827 - 829 Wiglaf
* 829 - 830 Egbert, brenin Wessex
* 830 - 840 Wiglaf
* 840 - 852 Beorhtwulf
* 852 - 874 Burgred
* 873 - 879 Ceolwulf II.
* 879 - 911 Ealdorman Aethelred
* 911 - 918 Ethelfleda, Gweddw Aethelred.
* 918 - 919 Aelfwynn

## Cyfeiriadau
# Croes Eliseg

Piler Eliseg|  |
| Math | colofn fuddugoliaeth, safle archaeolegol, crug crwn, croes garreg  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Llandysilio-yn-Iâl  |
| Sir | Llandysilio-yn-Iâl  |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 124.9 metr, 106 metr  |
| Cyfesurynnau | 52.99213°N 3.18923°W  |
| Cod OS | SJ2027244528  |
| Rheolir gan | Cadw  |
|  |
| Perchnogaeth | Cadw  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
| Dynodwr Cadw | DE015  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Croes Eliseg** neu **Golofn Eliseg** yn golofn sy'n coffhau Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys. Saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ202445. Credir mai camgymeriad ar ran y cerfiwr oedd cerfio "Eliseg" yn lle "Elisedd".

## Y Groes

Codwyd y golofn gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell. Mae'r arysgrif Ladin ar y golofn bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond yr oedd yn gliriach yn oes Edward Llwyd a wnaeth gopi ohono. Mae cyfieithiad o'r rhan o'r arysgrif sy'n delio ag Elisedd fel a ganlyn :

Ysgrifen ar Groes Eliseg
+ *Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc.*
+ *A'r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen yma ar gyfer ei hen daid Eliseg.*
+ *Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân.*
+ *Pwy bynnag sy'n ailadrodd yr arysgrif yma, rhoed fendith ar enaid Eliseg.*
Mae'r golofn yn awr yng ngofal Cadw.

## Y mwnt

Crug crwn ydy'r mwnt lle saif y Groes. Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE015. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Fe godwyd y crug gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw.

Lleoliad Croes Eliseg
## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Dolen allanol

* Crug a Chroes Eliseg ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)
# Cyngen ap Cadell

| Cyngen ap Cadell |
| --- |
| Ganwyd | c. 778  |
| Bu farw | c. 854  Rhufain  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | brenin neu frenhines  |
| Swydd | King of Powys  |
| Tad | Cadell Powys  |
| Plant | Elisedd ap Cyngen, Gruffydd ap Cyngen  |

Roedd **Cyngen ap Cadell** (bu farw 855) yn frenin Powys.

## Bywgraffiad

Roedd Cyngen o linach Brochwel Ysgithrog ac ar ôl teyrnasiad maith fel brenin Powys aeth ar bererindod i Rufain a bu farw yno yn 855. Credir mai ef oedd y cyntaf o frenhinoedd Cymru i ymweld â Rhufain ers i'r rhan Gymreig o'r Eglwys Geltaidd gytuno i gydymffurfio ag Eglwys Rhufain a'r Pab ynglŷn â dyddiad y Pasg.

Cododd Cyngen golofn er côf am ei daid Elisedd ap Gwylog sydd i'w gweld yn agos at abaty diweddarach Glyn y Groes. Adnabyddir y golofn fel 'Croes Eliseg' (yn hytrach nag Elisedd) oherwydd camgymeriad gan y sawl oedd yn cerfio'r arysgrif.

Cyngen oedd yr olaf o linach brenhinoedd gwreiddiol Powys. Roedd ganddo dri mab, on pan fu farw cipiwyd Powys gan Rhodri Mawr, brenin Gwynedd oedd yn ei hawlio gan ei fod yn fab i Nest, chwaer Cyngen.

## Cyfeiriadau

* John Edward Lloyd, *A History of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain, 1911)
# Elisedd ap Gwylog

| Elisedd ap Gwylog |
| --- |
| Ganwyd | 700s  |
| Bu farw | 755  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Swydd | King of Powys  |
| Tad | Gwylog ap Beli  |
| Plant | Brochfael ab Elisedd, Enghenedl, Cyngen ab Eliseg ap Gwallawg ab Beli  |
| Perthnasau | Cadell Powys  |

Roedd **Elisedd ap Gwylog** (bu farw c. 755), a adnabyddir hefyd fel **Elise**, yn frenin Powys.

## Hanes

Croes Eliseg; yr ysgrifen.
Ychydig sydd wedi ei gadw yn y cofnodion hanesyddol am Elisedd, oedd o linach Brochwel Ysgithrog. Mae'n ymddangos iddo adennill tiriogaeth Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson. Cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er côf amdano sydd i'w gweld heb fod ymhell o Abaty Glyn y Groes (sy'n llawer diweddarach). Adwaenir y golofn yma fel Croes Eliseg, ond credir mai camgymeriad oedd hyn ar ran y cerfiwr.

Mae'r arysgrif Ladin ar y golofn bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond yr oedd yn gliriach yn oes Edward Llwyd a wnaeth gopi ohono. Mae cyfieithiad o'r rhan o'r arysgrif sy'n delio ag Elisedd fel a ganlyn :

+ *Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc.*
+ *A'r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen yma ar gyfer ei hen daid Eliseg.*
+ *Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân.*
+ *Pwy bynnag sy'n ailadrodd yr arysgrif yma, rhoed fendith ar enaid Eliseg.*
Dilynwyd Elisedd gan ei fab Brochfael.

## Cyfeiriadau
# Clawdd Wat

Clawdd Wat|  |
| Math | safle archaeolegol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Powys  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.9867°N 3.0286°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Clawdd a ffos sy'n rhedeg yn gyfochrog a'r ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr yw **Clawdd Wat**, mae hefyd yn rhedeg yn gyfochrog a Chlawdd Offa, er ei fod cryn dipyn yn llai. Tua 40 milltir yw ei hyd: o Abaty Dinas Basing ar lan yr Afon Ddyfrdwy yn y gogledd, heibio Croesoswallt ac i Maesbury yn Swydd Amwythig, sef diwedd ei ran ddeheuol. Ar adegau mae'n cydredeg o fewn ychydig fetrau i Glawdd Offa.

## Dyddio

Darn arian yn perthyn i gyfnod Coenwulf, brenin Mersia
Er y dyddiwyd rhan wedi'i losgi ohono gyda dulliau dyddio carbon, mae cryn ddadlau ai dyma'r adeg y codwyd y clawdd, neu a ydyw'n perthyn i gyfnod diweddarach. Yn 2006 cafwyd cloddfa archaeolegol a chredir bellach i'r clawdd gael ei gloddio rhwng 792-852. Oherwydd ein bod yn gwybod ychydig am hanes y cyfnod hwn, mae'n bur debyg y gallem ddyddio'r clawdd i'r 820au pan oedd Coenwulf yn ymladd yn yr ardal yma yn erbyn y Cymry.

Clawdd Wat - ble mae'r gwrych neu sietyn modern yn tyfu, gyda gwaith sment *Padeswood Hall* ar y dde. Cymerwyd y llun o Ben-y-Ffordd
Y clawdd ychydig i'r gorllewin o Laneurgain.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Llwybr Clawdd Offa
* Y ffin rhwng Cymru a Lloegr
# Clawdd Offa

Clawdd Offa|  |
| Math | cloddwaith, safle archaeolegol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Powys, Sir Ddinbych  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.344°N 3.049°W  |
| Rheolir gan | English Heritage  |
|  |
| Perchnogaeth | English Heritage  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Clawdd a ffos sy'n rhedeg yn gyfochrog i'r ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr yw **Clawdd Offa**. Mae'n ymestyn o aber Afon Dyfrdwy yn y gogledd i aber Afon Hafren yn y de am 150 milltir; dyma oedd y clawdd hwyaf neu hiraf a wnaed gan ddyn yng ngorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol.

Mae'n debygol yr adeiladwyd ef yn ystod teyrnasiad Offa, Brenin Mersia yn yr wythfed ganrif. Yr adeg honno roedd y clawdd yn dynodi'r ffin rhwng teyrnas Powys a Mersia a hefyd, efallai, yn amddiffyn Mersia rhag ymosodiadau gan y Cymry. Nid oes sicrwydd mai Offa a gododd y clawdd; mae'n bosib fod rhan ohono yn gynharach.

Mae Clawdd Offa ar restrau Cadw ac English Heritage ac mae llwybr cyhoeddus pellter hir ar hyd y clawdd.

Mae "y tu draw i Glawdd Offa" yn cael ei ddefnyddio fel ffordd arall o ddweud "Lloegr".

## Llyfryddiaeth

* Cyril Fox, *Offa's Dyke: a Field Survey of the Western Frontier Works of Mercia in the Seventh and Eighth Centuries AD* (Llundain, 1955)
* Margaret Gelling (gol.), *Offa's Dyke Reviewed* (Rhydychen, 1983)
* David Hill a Margaret Worthington, *Offa's Dyke: History and Guide* (Stroud, 2003)

Clawdd Offa ger Castell y Waun, Cyngor Bwrdeisdref Wrecsam
* Ray, Keith; Bapty, Ian (2016). *Offa's Dyke: Landscape and Hegemony in Eighth Century Britain*. Oxbow Books. ISBN 978-1-905119-35-6.

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* Clawdd Offa (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys) Archifwyd 2004-07-05 yn y Peiriant Wayback

## Gweler hefyd

* Llwybr Clawdd Offa
* Clawdd Wat
# Angharad ferch Meurig

| Angharad ferch Meurig |
| --- |
| Ganwyd | 9 g  Cymru  |
| Dinasyddiaeth | Cymru  |
| Tad | Meurig ap Dyfnwal  |
| Priod | Rhodri Mawr  |
| Plant | Merfyn ap Rhodri, Anarawd ap Rhodri, Cadell ap Rhodri  |

Uchelwraig o Gymru o'r 9g yw  **Angharad ferch Meurig.** Roedd hi'n wraig i Rhodri Mawr, Gwynedd, ac yn fam i Anarawd, Cadell ap Rhodri, a Merfyn.

## Bywyd

Roedd Angharad yn ferch i Meurig, a oedd yn ôl tystiolaeth yn Frenin Seisyllwg in ne-orllewin Cymru. Priododd Rhodri Mawr o Wynedd, a oedd a llawer o bwer yng Nghymru. Olynodd ei brawd Gwgon eu tad i orsedd Seisyllwg, ond boddodd heb etifedd yn 872. O ganlyniad, daeth Angharad a Rhodri i ofalu am y deyrnas. Nid oedd gan Rhodri le i gymryd y deyrnas ei hun, ond roedd ei gysylltiad teuluol yn caniatàu i'w ail fab, Cadell, ddod yn frenin. Daeth eu mab cyntaf, Anarawd, i olynu Rhodri yng Ngwynedd. Daeth eu trydydd mab, Merfyn, yn ôl y sôn yn Frenin Powys.

## Cyfeiriadau
# Seisyllwg

Seisyllwg| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 920  |
| Dechrau/Sefydlu | 680  |
| Rhagflaenwyd gan | Teyrnas Ceredigion  |
| Olynwyd gan | Teyrnas Deheubarth  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/059zsy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

Roedd **Seisyllwg** yn deyrnas yn ne-orllewin Cymru, fu'n bodoli o tua 730 hyd 920.

Ar ddechrau'r 8g rheolai'r brenin Seisyll ap Clydog yng Ngheredigion. Tua'r flwyddyn 730 cipiodd Seisyll Ystrad Tywi oddi wrth Rhain ap Cadwgan, brenin Dyfed, a'i ychwanegu at ei deyrnas ei hun. Rhoddwyd yr enw Seisyllwg ar y deyrnas estynedig newydd. Cofnodir fod ei fab, Arthen ap Seisyll, wedi marw yn 807.

Yn 872 boddwyd trwy ddamwain Gwgon ap Meurig, brenin Seisyllwg, ac ychwanegodd Rhodri Mawr ei deyrnas at ei feddiannau trwy ei briodas ag Angharad, chwaer Gwgon a gor-gor-gor-wyres Seisyll ap Clydog. Roedd Rhodri yn awr yn frenin ar y rhan fwyaf o Gymru. Ar farwolaeth Rhodri etifeddwyd Seisyllwg gan Cadell ap Rhodri ac fe'i ail-sefydlwyd am gyfnod fel teyrnas annibynnol. Llwyddodd Cadell i goncro Dyfed yn 904/905, a'i rhoi i'w fab Hywel Dda i'w llywodraethu.

Pan etifeddodd Hywel Seisyllwg hefyd yn 920 unodd y ddwy deyrnas i greu Teyrnas Deheubarth.

## Brenhinoedd

* Seisyll ap Clydog
* Arthen ap Seisyll (-807)
* Dyfnwal ap Arthwyr (807-825/841)
* Meurig ap Dyfnwal (825/841-850/871)
* Gwgon ap Meurig - brenin olaf Ceredigion (871-872)
* Cadell ap Rhodri (872-909)
* Clydog ap Cadell (909-920)
* Meurig ap Cadell (909-?)
* Hyfaidd ap Clydog (920-939)
* Hywel Dda ap Cadell (909-950)

## Llyfryddiaeth

* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co)
# Beachley

Beachley|  |
| Math | pentref  |
|  |
| Ardal weinyddol | Tidenham, Ardal Fforest y Ddena |
| Poblogaeth | 764  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Swydd Gaerloyw (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Gerllaw | Afon Hafren  |
| Cyfesurynnau | 51.616°N 2.6484°W  |
| Cod OS | ST551910  |
| Cod post | NP16  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pentref yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Beachley**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Tidenham yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Swydd Gaerloyw**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cynan ab Iago

| Cynan ab Iago |
| --- |
| Ganwyd | 1014  Aberffraw  |
| Bu farw | 14 Hydref 1063  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | teyrn, pendefig  |
| Swydd | tywysog  |
| Tad | Iago ab Idwal ap Meurig  |
| Mam | Afandfreg ferch Gwair ap Pill ap Cynwrig  |
| Priod | Ragnell  |
| Plant | Gruffudd ap Cynan  |
| Llinach | Llys Aberffraw  |

Roedd **Cynan ab Iago** (fl. tua 1040 - 1060) yn fab i Iago ab Idwal ap Meurig (974? — 1039), brenin Gwynedd, ac yn dad Gruffudd ap Cynan, a ddaeth yn ei dro yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad

Daeth Iago, oedd o linach Idwal Foel, yn frenin ar Wynedd ar farwolaeth Llywelyn ap Seisyll yn 1023. Fodd bynnag, lladdwyd ef gan ei ŵyr ei hun yn 1039, a dilynwyd ef gan fab Llywelyn ap Seisyll, Gruffudd ap Llywelyn. Gorfodwyd Cynan ab Iago i ffoi i Iwerddon.

Yn Iwerddon, priododd Cynan y dywysoges Lychlynnaidd Ragnell (neu Ragnallt), merch i Olaf Arnaid (bu farw 1012), un o feibion Dubhgall, brenin Dulyn. Yn Hanes Gruffudd ap Cynan wrth drafod achau Gruffudd, dywedir:

*Ei dad oedd Cynan, frenin Gwynedd, a'i fam oedd Ragnell ferch Afloedd (Olaf Arnaid), frenin dinas Dulyn a phumed ran Iwerddon* (orgraff ddiweddar).
Fodd bynnag, nid oes cofnod arall i Gynan deyrnasu ar Wynedd. Yn ôl *Historie of Cambria* (1584) gan David Powel, ceisiodd ddwywaith i ennill y deyrnas gyda chymorth llynges o Ddulyn. Yn 1041, llwyddodd i gymeryd Gruffudd ap Llywelyn yn garcharor, ond gallodd gwŷr Gruffudd ei ryddhau yn fuan. Yn 1052, gwasgarwyd ei longau gan storm fawr. Lladdwyd Gruffudd ap Llywelyn gan ei ŵyr ei hun yn 1063 yn ôl y rhan fwyaf o ffynonellau, ond dywed Brut Wlster mai Cynan ab Iago a'i lladdodd yn 1064.

Gellir casglu o Hanes Gruffudd ap Cynan fod Cynan wedi marw pan oedd Gruffudd yn ieuanc. Dywedir i'w fam egluro iddo mai ef oedd gwir etifedd teyrnas Gwynedd, ond nid oes sôn am ei dad yn y cyswllt yma. Pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan i hawlio teyrnas Gwynedd yn ddiweddarach, cyfeirid ato fel "ŵyr Iago" yn hytrach na "Mab Cynan", sy'n awgrymu nad oedd Cynan yn adnabyddus yng Nghymru .
# Rhiwallon ap Cynfyn

| Rhiwallon ap Cynfyn |
| --- |
| Ganwyd | 1025  |
| Bu farw | 1070  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | King of Gwynedd  |
| Tad | Cynfyn ap Gwerstan  |
| Mam | Angharad ferch Meredydd  |
| Plant | Gwladus ferch Rhiwallon ap Cynfyn, Jonet ferch Rhiwallon ap Cynfyn  |

Roedd **Rhiwallon ap Cynfyn** (1025? - 1070) yn frenin Gwynedd a Powys ar y cyd â'r frawd Bleddyn.

## Bywgraffiad

Roedd Rhiwallon yn fab i Cynfyn ap Gwerstan, brenin Powys. Yn 1063 wedi i Gruffydd ap Llywelyn golli brwydr i Harold Godwinson a chael ei ladd gan ei wŷr ei hun, derbyniodd Rhiwallon a Bleddyn deyrnas Gwynedd gan Harold.

Dair blynedd yn ddiweddarach lladdwyd Harold gan y Normaniaid ym Mrwydr Hastings, a chyn hir yr oeddynt ar ororau Cymru. Ymunodd Rhiwallon a Bleddyn â gwŷr Mersia i ymosod ar y Normaniaid.

Yn 1070 ceisiodd dau fab Gruffydd ap Llywelyn gymeryd y deyrnas oddi ar y ddau frawd. Ym mrwydr Mechain y flwyddyn honno lladdwyd dau fab Gruffydd, ond lladdwyd Rhiwallon hefyd, gan adael Bleddyn i deyrnasu ei hun ar Wynedd a Phowys.

## Cyfeiriadau

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Gruffudd ap Llywelyn
 | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :** Bleddyn ap Cynfyn
 |
| **Brenhinoedd Powys** |