Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ogof Paviland

Ogof Pen-y-fai| Math | ogof  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Abertawe  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.550218°N 4.25521°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
| Dynodwr Cadw | GM504  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ogof gynhanesyddol ger Rhosili ar benrhyn Gŵyr (cyfeiriad grid SS951807) yw **Ogof Pafiland** (neu **Ogof Pen-y-Fai**). Mae'n un o gyfres o ogofâu wedi'u cysylltu, ac a fu'n gartref i bobl yn ystod Hen Oes y Cerrig Uchaf: tua 26,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'n adnabyddus fel y man lle darganfuwyd sgerbwd "Dynes Goch Pafiland", y ffosil dynol cyntaf i'w darganfod (1823). Caiff yr ogof ei hystyried fel yr ogof "gyfoethocaf o'r cyfnod hwn (Hen Oes y Cerrig Uchaf) yn Ynys Prydain", oherwydd natur defodol y claddu. Prin y ceir unrhyw dystiolaeth o fywyd yr adeg hon drwy Ynys Prydain ar wahân i Ogof Pafiland.

Ogof Twll yr Afr lle darganfuwyd "Dynes Goch Pafiland" (darlun 1823)
Traeth Rhosili

## Darganfyddiadau archaeolegol

Darganfuwyd yno fwyeill llaw o Hen Oes y Cerrig, dannedd bleiddiaid ac esgyrn eirth.

Ond y darganfyddiad pwysicaf oedd sgerbwd corff dynol o Hen Oes y Cerrig a adnabyddir dan yr enw "Dyn Coch Pafiland" (yn wreiddiol: "Dynes Goch Pafiland"). Gwnaed y darganfyddiad hwnnw gan yr hynafiaethydd ac archaeolegydd cynnar William Buckland yn 1823 yn Ogof Twll yr Afr. Credai Buckland ac eraill mai sgerbwd merch ydoedd ond dangoswyd mai gweddillion dyn ifanc tuag 21-25 oed ydyw. Roedd yn byw tua 29,000 o flynyddoedd yn ôl. Paentiwyd ei sgerbwd a lliw *ocr* coch, er mwyn ei amddiffyn rhag pwerau maleisus yn ôl pob tebyg (arfer cyffredin yn y cyfnod hwnnw). Dyma'r gweddillion dynol modern (*Homo sapiens sapiens*) hynaf a ddarganfuwyd ym Mhrydain a'r claddu defodol hynaf y gwyddys amdano yn Ewrop i gyd. Cafwyd penglog mamoth yn ei ymyl ond mae hynny ar goll erbyn hyn.

Ymhlith y darganfyddiadau diweddarach o'r ogof y mae casgliad o bennau gwaywffyn a chrafwyr croen callestr, sydd efallai i'w dyddio i'r cyfnod Aurignasiaidd.

## Cadw

Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: GM434 Ceir ail ogof yng cyfeiriad grid SS437859
sydd wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: GM504

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Ogof Paviland Archifwyd 2007-03-11 yn y Peiriant Wayback, Casglu'r Tlysau
* Erthygl am y darganfyddiadau diweddaraf am y sgerbwd ar wefan BBC Cymru
# Bryn Celli Ddu

Bryn Celli Ddu|  |
| Math | cromlech, safle archaeolegol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ynys Môn |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.2079°N 4.2355°W  |
| Rheolir gan | Cadw  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Perchnogaeth | Cadw  |
| Statws treftadaeth | heneb gofrestredig  |
| Manylion |
| Dynodwr Cadw | AN002  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Bryn Celli Ddu** yn siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint. Bu rhywfaint o ysbeilio yno yn 1699 a bu cloddio archeolegol yn 1928 a 1929.

Ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, pan oedd cylch cerrig ar y safle. Roedd olion tân yn un man, a chafwyd hyd i asgwrn bychan o glust ddynol, a charreg wastad drosto.

Siambr gladdu Bryn Celli Ddu o hirbell.
Bryn Celli Ddu
Tua dechrau Oes yr Efydd, tua 3000 C.C., cafwyd gwared ar y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu. Roedd carreg wedi ei cherfio a llinellau yn sefyll yn y siambr ei hun. Symudwyd hon i Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae'r garreg sy'n sefyll tu allan i'r siambr heddiw yn gopi ohoni. Noder fod y pentwr pridd sy'n gorchuddio'r siambr heddiw wedi ei ail-godi yn yr 20g; mae'n debyg fod y gwreiddiol yn llawer mwy.

## Archaeoleg

Mae gwaith ymchwil diweddar gan Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, yn awgrymu fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul. Ar y diwrnod hwyaf o'r flwyddyn mae'r haul yn tywynnu yn syth i mewn i'r siambr gladdu ei hun. Mae hyn yn cysylltu Bryn Celli Ddu a rhai siambrau claddu eraill megis Maes Howe a Newgrange, sydd wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul ar y dydd byrraf.

Darganfyddiad diweddar arall yw y gall fod pum twll postyn ar y safle fod yn llawer hŷn na'r siambr gladdu a'r cylch cerrig. Dyddiwyd olion o ddau o'r tyllau i'r cyfnod Mesolithig (Pitts, 2006).

Gellir cyrraedd Bryn Celli Ddu trwy droi oddi ar ffordd yr A4080 gerllaw Llanedwen i gyfeiriad Llanddaniel Fab. Mae lle parcio ar y chwith, yna gellir croesi'r ffordd a dilyn llwybr o tua hanner milltir i'r siambr gladdu. Mae'r safle yng ngofal Cadw. Bryn celli ddu yn golygu 'yr twmpath yn yr rhigol dywyll'. Mae ymwelwyr yn medru mynd mewn i'r twmpath drwy dwnel carreg. Mae Bryn Celli Ddu yn cael ei ystyried yn gyffredinol i fod un or yr cyntaf beddrodau hynt gorau.

## Delweddau

* Y garreg unigol amlwg gyda chaerfiadau Celtaidd yn ei haddurno
* Golwg am allan tua'r fynedfa
* Golwg y tu mewn

## Llyfryddiaeth

* Pitts, M. 2006. Sensational new discoveries at Bryn Celli Ddu. *British Archaeology* No. 89 (July/August): 6.

## Dolennau allanol

* (Saesneg) Adroddiad ar ddarganfyddiadau Steve Burrow
# Môr Aegeaidd

Môr Aegeaidd|  |
| Math | môr, basn draenio  |
| Enwyd ar ôl | Aegeus  |
|  |
| Cysylltir gyda | Môr y Lefant  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Môr Canoldir  |
| Gwlad | Gwlad Groeg, Twrci  |
| Arwynebedd | 214,000 km²  |
| Gerllaw | Y Môr Canoldir  |
| Cyfesurynnau | 38.5°N 25.3°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Braich o'r Môr Canoldir yw'r **Môr Aegeaidd** (neu'r **Môr Egeaidd** neu **Môr Aegea**). Fe'i lleolir rhwng Gwlad Groeg ac Anatolia (Twrci). Mae'r Dardanelles, Môr Marmara a'r Bosphorus yn ei gysylltu â'r Môr Du.

Mae gan y môr arwynebedd o 214 000 km², ac mae'n mesur 610 km o'r de i'r gogledd a 300 ar draws. Ar ei ddyfnaf mae'n cyrraedd 3,543 metres, i'r dwyrain Crete. I'r de mae ynysoedd Kythera, Antikythera, Crete, Karpathos a Rhodes yn diffinio ei derfyn.

Mae'n cynnwys nifer fawr o ynysoedd. Gellir eu dosbarthu'n saith grŵp:

* Ynysoedd Gogledd-ddwyrain Môr Aegea
* Euboea a'i rhag-ynysoedd
* Ynysoedd Sporades Gogleddol
* Cyclades
* Ynysoedd Saronica,
* Dodecanese (Sporades Deheuol)
* Creta

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Oes Newydd y Cerrig

|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène
 |  | Rhaghanes
 |
|   Hallstatt
 |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd
 |  |
|   Oes ganol yr Efydd
 |
|   Oes gynnar yr Efydd
 |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig
 |  |  |
|   Neolithig
 | Cynhanes
 |
| Mesolithig
 |
| **P** |     Paleolithig Uchaf
 |  |
|     Paleolithig Canol
 |
|     Paleolithig Isaf
 |
|   Hen Oes y Cerrig
 |
| **Oes y Cerrig** |

**Oes Newydd y Cerrig** neu'r **cyfnod Neolithig** yw'r olaf a diweddaraf o dri chyfnod Oes y Cerrig, cyfnod pan ddatblygwyd y dechnoleg o roi saip a ffurf ar gerrig fel arfau defnyddiol gan gychwyn oddeutu 10,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP) yn y Dwyrain Canol ac ychydig yn ddiweddarach yng ngweddill y byd ac yn dod i ben rhwng 6,500 and 4,000 CP. Mae'n dilyn Oes Ganol y Cerrig a Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig) cyn hynny.

Penglogau yn Falköping, Västergötland, Sweden.
Dyma gychyn cyfnod yr Holosen (tua 12,000 blwyddyn yn ôl hyd at y presennol) a'r hyn sy'n pennu dyddiad ei ddechrau yw dyddiad y dechreuodd dyn ffermio yn yr ardal dan sylw; gall hyn wahaniaethu o un lle i'r llall. Daw'r cyfnod i ben pan fo dyn yn defnyddio offer metel, sef cychwyn yr Oes yr Efydd (neu mewn rhai eithriadau prin: Oes yr Haearn. Yn ystod y cyfnod hwn gwelir datblygiad mawr mewn tyfu cnydau ac yn y dulliau o ddofi anifeiliaid. Mae rhai archaeolegwyr. felly'n awyddus i newid yr enw o "Oes Newydd y Cerrig" ("Neolithig") i "Oes y Cymunedau".

## Gweler hefyd

* Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
# Pentre Ifan

Pentre Ifan|  |
| Math | cromlech  |
|  |
| Sefydlwyd | * 3500 (yn y Calendr Iwliaidd) CC
 |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro  |
| Lleoliad | Nanhyfer  |
| Sir | Nanhyfer, Sir Benfro  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.999°N 4.77°W  |
| Rheolir gan | Cadw  |
|  |
| Perchnogaeth | Cadw  |
| Statws treftadaeth | heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
| Deunydd | carreg  |
| Dynodwr Cadw | PE008  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Pentre Ifan** yw cromlech fwyaf Cymru. Saif yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro, rhyw 2 km o bentref Nanhyfer a 17 km o Aberteifi.

Mae'r gromlech, sydd yng ngofal Cadw, yn dyddio o tua 3500 CC., ac yn wreiddiol roedd wedi ei gorchuddio gan domen o gerrig tua 36 m o hyd i ffurfio siambr gladdu. Mae'r maen capan yn 5.1 m o hyd, ac yn pwyso tua in 16 tunnell.

Mae amlinelliad yr henebyn, sydd wedi'i gloddio gan archaeolegwyr, yn dangos fod ei ben blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel a bod y domen o gerrig yn culhau yn y cefn. Mae hyn yn siâp anghyffredin yng Nghymru, ond ceir siambrau claddu cyffelyb yn ne-orllewin yr Alban. Mae'r cyfan yn gorwedd ar echel ogledd - de.

Darganfuwyd olion tyllau rheolaidd ar ei ymyl a rhesi o gerrig bychain a oedd efallai o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw.

## Gwersyll yr Urdd

Yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd ger safle cromlech Pentre Ifan. Mae Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan wedi ei henwi ar ôl y gromlech. Mae'n llai na'r chwaer gwersylloedd yn Llangrannog neu Glan-llyn ac wedi ei teilwrio at arddegwyr hŷn a phobl ifainc.

## Cyfeiriadau

* Christopher Houlder, *Wales: An Archaeological Guide* (Llundain, 1978)

Pentre Ifan
Llun o ongl wahanol
Adluniad o'r siambr gladdu wreiddiol.
# Parc le Breos Cwm

Beddrod Siambr Parc le Breos| Delwedd:Parc Cwm, Gwyr - elevated.JPG, Parc le Breos, Gwyr yr ogof cathole.JPG |
| Math | siambr gladdu, safle archaeolegol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Cyngor Dinas a Sir Abertawe  |
| Sir | Melin y Parc  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.5885°N 4.1127°W  |
| Rheolir gan | Cadw  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Perchnogaeth | Cadw  |
| Statws treftadaeth | heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
| Dynodwr Cadw | GM122  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Siambr gladdu Neolithig yng nghymuned Llanilltud Gŵyr ar Benrhyn Gŵyr yw **Parc le Breos Cwm** neu **carn hir Parc Cwm**, sydd ymhlith yr adeiladau hynaf i'w codi yng ngwledydd Prydain: 1,300 o flynyddoedd cyn Côr y Cewri. Saif yn Nghoed y Parc Cwm, tua 13 km i'r gorllewin o Abertawe.

Mae'n feddrod o'r math Hafren-Cotswold, gyda charnedd hirswgar o gerrig yn cael ei hamgau gan wal gerrig. Ceir blaengwrt ar ffurf cloch, yn wynebu i'r de, yn arwain ar fynedfa gyda dau bâr o siamberi.

Siambr gladdu Parc le Breos Cwm
Ail-ddarganfuwyd y beddrod yn 1869, gan weithwyr yn cloddio cerrig ar gyfer gwaith ar y ffyrdd. Cloddiwyd yno y flwyddyn honno, a chafwyd hyd i esgyrn dynol, yn cynrychioli gweddillion dros 40 o bobl. Cloddiwyd yma eto yn 1937 dan arweiniad Glyn Daniel.

Cerfiad o garw Llychlyn yn Cathole Cave ger y gromlech yw'r darn hynaf o gelf graig ym Mhrydain, wedi ei greu o leiaf 14,000 o flynyddoedd yn ôl.

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* Steve Burrow *Cromlechi Cymru: marwolaeth yng Nghymru 4000-3000 CC.* (Llyfrau Amgueddfa Cymru, 2006)
# Pictiaid

Pictiaid|  |
| Enghraifft o: | llwyth, grwp ethnig hanesyddol  |
| Math | Y Celtiaid  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/064wd  |
| Quora | Picts  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Pobloedd hynafol a drigai yng ngogledd yr Alban oedd y **Pictiaid**. Mae tarddiad yr enw arnynt yn ansicr. Mae'r gair Lladin *Picti* (yn llythrennol ‘pobl paentiedig’) yn cyfeirio at eu harfer o liwio a thatwio eu cyrff. Cyffelyb eu hystyr yw'r enwau ar eu gwlad yn Gymraeg - **Prydyn** - a Gwyddeleg, *Cruithin*. Mae'n bosibl hefyd fod cysylltiad ag enw Galeg llwyth Galaidd y Pictavi (neu'r Pictones). Picteg oedd iaith y Pictiaid ac mae ei pherthynas â'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd a Cheltaidd yn ansicr. Un hen enw ar eu gwlad oedd Pictavia. Ymddengys mai pobl gyn-Geltaidd oeddyn nhw yn wreiddiol. Yr enw Cymraeg Canol arnyn nhw oedd *Brithwyr* (13g) neu *Ffichti(aid)* (14g), yn arbennig yn y Brutiau a'r Canu Darogan. Mewn un o Drioedd Ynys Prydain mae'r Pictiaid yn un o ‘Dair Gormes a ddaeth i'r ynys hon ac nid aeth yr un drachefn’, ynghyd â'r Coraniaid a'r Saeson (Rachel Bromwich, gol., *Trioedd Ynys Prydein*, triawd 36).

## Hanes cynnar

Telynor ar faen cerfiedig Dupplin, tua OC 800
Ceir y cyfeiriadau hanesyddol cynharaf at y Pictiaid gyda'r Scotti yn y 3g pan ymosodasant ar diriogaeth Rufeinig yn ardal Mur Hadrian. Creuwyd teyrnas ganddyn nhw i'r gogledd o Foryd Forth. Ar adegau roedden nhw'n brwydro yn erbyn Manaw Gododdin ac Ystrad Clud, y ddwy deyrnas mwyaf gogleddol yn yr Hen Ogledd, ond ar adegau eraill roedd perthynas da rhyngddyn nhw a Gwŷr y Gogledd. Yn y 6g aeth Sant Columba i genhadu iddyn nhw, gyda chaniatad eu brenin. Unwyd teyrnasoedd y Pictiaid a'r Scotti gan Kenneth mac Alpin tua 850 i greu teyrnas yr Alban.

## Teyrnasoedd cynnar

Atgynhyrchiad o grannog Pictaidd (amddiffynfa ar ynys artiffisial) yn Loch Tay, yr Alban
Mae hanes cynnar gwlad y Picitiaid yn aneglur, fel y gwelir. Yn ddiweddarach ceir tystiolaeth fod sawl brenin yn rheoli teyrnasoedd annibynnol a bod un neu ragor ohonyn nhw wedi llwyddo ar adegau i fod yn fath o uchel-frenhinoedd ar y lleill. Mae'n bosibl dadlau dros fodolaeth saith teyrnas ymhlith y Pictiaid, gan ddilyn tystiolaeth archaeolegol a'r cyfeiriadau yn y testun *De Situ Albanie*, y "Cronicl Pictaidd" Duan Albanach*, a chwedlau Gwyddeleg. Dyma nhw:*

* Cait, yn Caithness a Sutherland heddiw
* Ce, ym Mar a Buchan
* Circinn, yn Angus a'r Mearns efallai
* Fib, Fife heddiw
* Fidach, lleoliad anhysbys
* Fotla, yn cyfateb i Atholl (*Ath-Fotla*) heddiw
* Fortriu, yn cyfateb i'r *Verturiones* y Rhufeiniaid ac i'r Hen Saesneg *Werteras* yn Northymbria; o gwmpas ardal Moray

## Llyfryddiaeth ddethol

* A. Small, *The Picts* (Dundee, 1987)
* Elizbaeth Sutherland, *In Search of the Picts* (Llundain, 1994)
* F.T. Wainwright (gol.), *The Problem of the Picts* (1956)
# Gwyddelod

Gwyddelod|  |
| Cyfanswm poblogaeth |
| 85 000 000 |
| Ardaloedd gyda niferoedd sylweddol |
| Iwerddon: **5,081,726**Prydain Fawr: **794 000**Yr Unol Daleithiau: **34 487 790**Canada: **3 822 665**Awstralia: **900 000**Yr Ariannin: **500 000**Seland Newydd: **1 000 000**Yr Almaen: **10 000** |
| Ieithoedd |
| Gwyddeleg, Saesneg, Sgoteg Wlster |
| Crefydd |
| Catholig, Protestannaidd |
| Grwpiau ethnig perthynol |
| Albanwyr, Cymry, Manawyr, Llydawyr, Cernywiaid, Saeson, Basgiaid, Islandwyr |

Grŵp ethnig o ogledd-orllewin Ewrop yw'r **Gwyddelod** sy'n dod o ynys Iwerddon. Mae nifer o bobl â llinach Wyddelig tu fas i Iwerddon, yn enwedig yng ngwledydd y Gymanwlad a Gogledd America.

## Rhestr Gwyddelod enwog

* Gerry Adams
* Adomnan
* Samuel Beckett
* Brian Boru
* Roger Casement
* Colum Cille
* James Connolly
* Éamon De Valera
* Oliver Goldsmith
* Douglas Hyde
* James Joyce
* Louis MacNeice
* Brian Merriman
* Thomas Moore
* Van Morrison
* Daniel O'Connell
* Sant Padrig
* Joseph Plunkett
* Pádraig Pearse
* Oscar Wilde
* George Bernard Shaw
* Jonathan Swift
* William Butler Yeats

## Pobl a anwyd yn Iwerddon

Oherwydd maint y tabl hwn, fe'i rhannwyd yn ddwy restr:

* Rhestr o bobl a anwyd yng Ngweriniaeth Iwerddon
* Rhestr o bobl a anwyd yng Ngogledd Iwerddon

## Gweler hefyd

* Rhestr o feirdd Gwyddelig

Wiciadur
Chwiliwch am Gwyddelod
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Iwerddon**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Gâl

Gâl|  |
| Math | ardal hanesyddol, hen wareiddiad, cenedl, cyn endid gweinyddol tiriogaethol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Ffrainc, Yr Almaen, Yr Iseldiroedd, Yr Eidal, Y Swistir, Gwlad Belg, Lwcsembwrg  |
| Cyfesurynnau | 46.5°N 2.9°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Gâl** (Lladin: **Gallia**) oedd enw'r Rhufeiniaid
am diriogaeth y llwythau Celtaidd yn Ffrainc, y Swistir a gogledd yr Eidal heddiw. Gallia Cisalpina (‘Gâl is yr Alpau’) neu Gallia Citerior oedd yr enw am ei diriogaeth yng ngogledd yr Eidal; Gallia Transalpina (‘Gâl dros yr Alpau’) neu Gallia Ulterior oedd yr enw am ei diriogaeth rhwng Afon Rhein, y Pyreneau, yr Alpau, y Môr Canoldir a'r Môr Iwerydd (sy'n cyfateb yn fras i Ffrainc a Gwlad Belg heddiw). Yn y cyfnod modern mae rhai haneswyr yn defnyddio'r enw i gyfeirio at yr Âl orllewinol yn bennaf neu'n unig. Gelwir y penrhyn lle mae Llydaw gyfoes hyd at lannau'r Afon Seine yn Armorica.

Roedd y Celtiaid yn Gallia Cisalpina wedi cael eu goresgyn gan y
Rhufeiniaid tua'r 3 CC/ail ganrif CC. Yn 89 CC a 49 CC cawsant ddinesyddiaeth Rufeinig. Ar ddechrau'r 2g CC goresgynnodd y Rhufeiniaid ran o dde Ffrainc a sefydlu talaith Gallia Narbonensis yno. Ond doedden nhw ddim yn fodlon ar hynny. Yn 58-51 CC arweiniodd Iŵl Cesar ei llengoedd i weddill Gâl a'i chwncweru ar ôl nifer o frwydrau
caled yn erbyn y Galiaid. Cafodd y wlad ei rhannu'n dair talaith
gan yr ymerodr Augustus yn 27 CC: Gallia Belgica yn y gogledd-ddwyrain, Gallia Aquitania yn y de-orllewin a Gallia Lugdunensis yn y canol. Sefydlwyd dinas Lugdunum (Lyons) fel coloni yng nghanol y "Tair Gâl" (*Tres Galliae*) hyn yn 43 CC. Gwasanaethai Lugdunum fel canolfan weinyddiaeth i'r llwythau hefyd, ac roedd y Concilium Galliarum ("Cyngor y Galiaid") yn cwrdd yn y ddinas newydd i setlo anghydfod.

Blodeuai diwylliant arbennig yn yr Âl Rufeinig, a gyfunai elfennau Celtaidd a Rhufeinig; fe'i gelwir weithiau'n ddiwylliant Galaidd-Rufeinig. Yn ystod yr ail ganrif dechreuodd Cristnogaeth gyrraedd Gâl a chafodd hyn yn ei thro effaith sylweddol ar iaith a diwylliant yr ardal. Yn y 3g cafwyd nifer o gyrchoedd ar Âl gan lwythau Germanaidd a phan ymadawodd y llengoedd Rhufeinig olaf yn y 5ed ganrif goresgynnwyd y wlad i gyd gan y Germaniaid a chafodd ei rhannu rhwng y prif lwythau, sef y Ffranciaid, y Alemanni, y Bwrgwyniaid a'r Fisigothiaid.

Gâl yn y ganrif gyntaf CC
Y brenin Galaidd Vercingetorix yn ildio i Iŵl Cesar (llun dychmygol)

## Gweler hefyd

* Galeg
* Gallia Aquitania
* Gallia Belgica
* Gallia Cisalpina
* Gallia Lugdunensis
* Gallia Narbonensis
* Gallia Transalpina
* Y Celtiaid
* Armorica
# Llysiau lliw

| *Isatis tinctoria* |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Ewdicotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Rosidau |
| Urdd:
 | Brassicales |
| Teulu:
 | Brassicaceae |
| Genws:
 | Isatis |
| Rhywogaeth:
 | I. tinctoria |
| Enw deuenwol
 |
| **Isatis tinctoria** Carl Linnaeus |
| Cyfystyron
 |
| *Isatis indigotica* Fortune |

Planhigyn blodeuol bychan yw **Llysiau lliw** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Brassicaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Isatis tinctoria* a'r enw Saesneg yw *Woad*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llysiau'r Lliw, Glas, Glasddu, Glaslys, Gweddlys,Llasarllys, Lliwiog Las, Lliwlys, Llysarllys.

Mae'r dail ar ffurf 'roset' a chaiff y planhigyn ei flodeuo gan wenyn.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Llysiau lliw
# Claudius

| Claudius |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Tiberius Claudius Drusus  1 Awst 10 CC  Lugdunum  |
| Bu farw | 13 Hydref 0054  o gwenwyniad  Rhufain  |
| Dinasyddiaeth | Rhufain hynafol  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, hanesydd, ysgrifennwr  |
| Swydd | ymerawdwr Rhufain, seneddwr Rhufeinig, Censor, Conswl Rhufeinig, Augur  |
| Adnabyddus am | De vita sua  |
| Tad | Nero Claudius Drusus  |
| Mam | Antonia Minor  |
| Priod | Plautia Urgulanilla, Aelia Paetina, Messalina, Agrippina Yr Ieuengaf  |
| Partner | Calpurnia, Cleopatra, Livia Medullina, Aemilia Lepida  |
| Plant | Tiberius Claudius Drusus, Claudia Julia, Claudia Antonia, Claudia Octavia, Britannicus, Nero  |
| Perthnasau | Nero  |
| Llinach | Julio-Claudian dynasty, Claudii Nerones  |

**Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus** neu **Claudius** (1 Awst 10 CC – 13 Hydref 54) oedd pedwerydd Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus**. Bu'n ymeradwr o 24 Ionawr 41 hyd ei farwolaeth.

Ganed ef yn Lugdunum (dinas Lyon yn Ffrainc heddiw), yn fab i Drusus ac Antonia Minor. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf i gael ei eni tu allan i'r Eidal.

Mae'n ymddangos fod Claudius yn dioddef o ryw fath o anabledd, ac o'r herwydd nid oedd ei deulu'n awyddus iddo gael gyrfa gyhoeddus. Pan fu farw Augustus yn 14 gofynnodd Claudius i'r ymerawdwr newydd, Tiberius am gael dechrau gyrfa gyhoeddus, ond ni chaniatawyd iddo. Cafodd fwy o amlygrwydd pan ddaeth Caligula yn ymerawdwr ar ôl marw Tiberius, ond dywedir fod Caligula yn hoffi cael hwyl am ei ben. Ar 24 Ionawr 41, llofruddiwyd Caligula. Aeth Claudius i ymguddio, ond darganfuwyd ef gan rai o'r milwyr a'i gyhoeddi'n ymerawdwr.

Ymestynnodd Claudius ffiniau'r ymerodraeth yn sylweddol, gan ychwanegu Thrace, Mauretania, Noricum, Pamphylia, Lycia a and Iudaea yn ogystal â choncro Prydain. Yn 43, gyrrodd Claudius Aulus Plautius gyda pedair lleng i Brydain i'w hychwanegu at yr ymerodraeth.

Bu farw Claudius ar 13 Hydref 54. Credir iddo gael ei wenwyno, a bod gan ei wraig Agrippina ran yn y cynllwyn. Dilynwyd ef gan Nero, mab Agrippina o briodas flaenorol.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Caligula** | **Ymerawdwr Rhufain** 25/26 Ionawr 41 OC – 13 Hydref 54 OC
 | Olynydd: **Nero** |

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Rufain hynafol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cornovii

Cornovii| Enghraifft o: | grwp ethnig hanesyddol, llwyth  |
| Math | Y Celtiaid  |
| Rhan o | Cornovii  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02cdf6  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Tiriogaeth y Cornovii ar fap o Gymru a Lloegr
Grŵp o bobl Celtaidd yn byw yn rhan orllewinol yr hyn sydd erbyn heddiw yn ganolbarth Lloegr oedd y **Cornovii**. Efallai fod cysylltiad rhwng yr enw a'r gair "corn" yn Gymraeg. Roeddynt yn byw yn bennaf yn ardaloedd Swydd Stafford, Swydd Amwythig a Swydd Gaer; efallai fod eu tiriogaethau hefyd yn cynnwys ychydig o ddwyrain Cymru a bod cysylltiad rhyngddynt â Phowys.

Cyn dyfodiad y Rhufeiniaid i Brydain, credir mai eu prif ganolfan oedd bryngaer gref Din Gwrygon (Saesneg: *The Wrekin*). Cyfeiria Ptolemi yn yr 2g at ddwy ganolfan oedd yn eiddo'r llwyth, Deva Victrix (Caer), a Viroconium Cornoviorum (Wroxeter), eu prifddinas yn y cyfnod Rhufeinig. Nid ymddengys fod cysylltiad rhyngddynt a'r Cornovii eraill oedd yn byw yng Nghernyw na'r rhai yng ngogledd yr Alban. Mae awgrym hefyd fod llwyth o'r un enw yn Iwerddon.

## Llyfryddiaeth

* Margaret Gelling, *The West Midlands in the Early Middle Ages* (Gwasg Prifysgol Caerlyr, 1992)
* Graham Webster, *The Cornovii*
# Demetae

Llwythau Cymru tua 48 OC. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd y **Demetae** yn llwyth Celtaidd adeg yr Oes Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid. Roedd eu tiriogaeth yn ne-orllewin Cymru, yn cyfateb yn fras i Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin a Ceredigion.

Pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal tua 48 O.C. nid ymddengys fod y Demetae wedi gwrthwynebu rhyw lawer. Nid oes cofnod o'r Rhufeiniaid yn ymladd yn eu herbyn, yn wahanol iawn i'w cymdogion, y Silwriaid i'r dwyrain a'r Ordoficiaid i'r gogledd. Sefydlwyd canolfan i'r llwyth ym *Maridunum* (neu *Moridunum*: Caerfyrddin heddiw), lle mae cloddio wedi datgelu tref fechan yn ogystal a'r gaer Rufeinig.

Rhoddodd y llwyth ei enw i deyrnas Dyfed yn nes ymlaen, er bod y Ddyfed hanesyddol yn llai na thiriogaeth y llwyth. Efallai fod gan y llwyth gysylltiadau ag Iwerddon; yn sicr yr oedd teulu brenhinol teyrnas Dyfed yn nes ymlaen o dras Wyddelig, ac mae nifer fawr o arysgrifau Ogam mewn Gwyddeleg wedi eu darganfod yn yr ardal yma, er fod y rhain yn deillio o'r cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid. Roedd teyrnas Deheubarth, a ffurfiwyd yn llawer diweddarach, yn cyfateb yn agos i ffiniau'r llwyth yma.