Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Casnewydd (prif ardal)

Casnewydd|  |
|  |
| Arwyddair | Terra Marique  |
| Math | dosbarth llywodraeth leol yng Nghymru, prif ardaloedd Cymru, ardal gyda statws dinas  |
|  |
| Prifddinas | Casnewydd  |
| Poblogaeth | 167,899  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 190.5246 km²  |
| Gerllaw | Afon Hafren, Afon Wysg, Afon Ebwy  |
| Yn ffinio gyda | Dinas a Sir Caerdydd, Sir Fynwy, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Torfaen  |
| Cyfesurynnau | 51.588°N 2.997°W  |
| Cod SYG | W06000022  |
| GB-NWP  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Logo y Cyngor
Un o 22 prif ardal Cymru yw **Bwrdeistref Sirol Casnewydd** (Saesneg: *Newport County Borough*). Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Caerdydd i'r gorllewin, Bwrdeistref Sirol Caerffili a Bwrdeistref Sirol Torfaen i'r gogledd, a Sir Fynwy i'r dwyrain. Fe'i crëwyd yn 1996. Yn hanesyddol roedd yn rhan o Sir Fynwy.

Casnewydd yng Nghymru
## Cymunedau

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Alway
* Allteuryn
* Allt-yr-ynn
* Beechwood
* Betws
* Caerllion
* Coedcernyw
* Y Gaer
* Graig
* Gwynllŵg
 | * Langstone
* Llanfaches
* Llanfihangel-y-fedw
* Llan-wern
* Llyswyry
* Maerun
* Malpas
* Parc Tredegyr
* Pen-hŵ
* Pilgwenlli
 | * Y Redwig
* Ringland
* Sain Silian
* Shaftesbury
* Stow Hill
* Trefesgob
* Trefonnen
* Tŷ-du
* Victoria
 |

## Gweler hefyd

* Dinas Casnewydd

 **Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Casnewydd**[cuddio]

**Dinas**

Casnewydd

**Pentrefi**

Allteuryn  **·** Basaleg  **·** Caerllion  **·** Langstone  **·** Llanfaches  **·** Llanfihangel-y-fedw  **·** Llansanffraid Gwynllŵg  **·** Llan-wern  **·** Pen-hŵ  **·** Y Redwig  **·** Trefesgob  **·** Trefonnen  **·** Tŷ-du

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gasnewydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Castell-nedd Port Talbot

Castell-nedd Port Talbot|  |
| Math | prif ardaloedd Cymru  |
|  |
| Prifddinas | Port Talbot  |
| Poblogaeth | 142,906  |
| Sefydlwyd | * 1 Ebrill 1996
 |
| Gefeilldref/i | Bagneux, Esslingen am Neckar, Vienne, Udine, Albacete, Piotrków Trybunalski, Heilbronn, Bwrdeistref Velenje City, Schiedam  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 441.3074 km²  |
| Gerllaw | Bae Abertawe  |
| Yn ffinio gyda | Abertawe, Pen-y-bont ar Ogwr, Sir Gaerfyrddin, Rhondda Cynon Taf, Powys  |
| Cyfesurynnau | 51.6456°N 3.745°W  |
| Cod SYG | W06000012  |
| GB-NTL  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Logo y Cyngor
Un o 22 prif ardal Cymru yw **Castell-nedd Port Talbot** sy'n fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Mae'n ffinio â Phen-y-bont ar Ogwr a Rhondda Cynon Taf yn y dwyrain, Powys a Sir Gaerfyrddin yn y gogledd, ac Abertawe yn y gorllewin. Y prif drefi yw Castell-nedd a Phort Talbot.

Castell-nedd Port Talbot yng Nghymru
## Cymunedau

|  |  |
| --- | --- |
| * Aberafan
* Bae Baglan
* Baglan
* Blaendulais
* Blaen-gwrach
* Blaenhonddan
* Bryn
* Castell-nedd
* Cilybebyll
* Y Clun a Melin-cwrt
* Coed-ffranc
* Y Creunant
* Cwmafan
* Cwmllynfell
* Dwyrain Traethmelyn
* Dyffryn Clydach
 | * Glyncorrwg
* Glyn-nedd
* Gorllewin Traethmelyn
* Gwauncaegurwen
* Gweunydd Margam
* Llansawel
* Margam
* Onllwyn
* Pelenna
* Pontardawe
* Port Talbot
* Resolfen
* Tai-bach
* Tonna
* Ystalyfera
 |

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Cyngor Castell-nedd Port Talbot Archifwyd 2009-01-06 yn y Peiriant Wayback

 **Trefi a phentrefi Castell-nedd Port TalbotTrefi**

Aberafan  **·** Castell-nedd  **·** Glyn-nedd  **·** Llansawel  **·** Pontardawe  **·** Port Talbot

**Pentrefi**

Aberdulais  **·** Abergwynfi  **·** Alltwen  **·** Baglan  **·** Banwen  **·** Bedd y Cawr  **·** Blaendulais  **·** Blaen-gwrach  **·** Blaengwynfi  **·** Bryn  **·** Cil-ffriw  **·** Cilmaengwyn  **·** Cilybebyll  **·** Y Clun  **·** Y Creunant  **·** Cwmafan  **·** Cymer  **·** Cwm-gors  **·** Cwmllynfell  **·** Dyffryn Cellwen  **·** Efail-fach  **·** Glyncorrwg  **·** Godre'r-graig  **·** Gwauncaegurwen  **·** Llandarcy  **·** Llangatwg  **·** Llan-giwg  **·** Margam  **·** Melin-cwrt  **·** Morfa Glas  **·** Onllwyn  **·** Pentreclwydau  **·** Pontrhydyfen  **·** Pwll-y-glaw  **·** Resolfen  **·** Rheola  **·** Rhos  **·** Rhyd-y-fro  **·** Sgiwen  **·** Tai-bach  **·** Ton-mawr  **·** Tonna  **·** Trebannws  **·** Ynysmeudwy  **·** Ystalyfera

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gastell-nedd Port Talbot**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Merthyr Tudful (prif ardal)

Bwrdeisdref Sirol Merthyr Tudful|  |
| Math | prif ardaloedd Cymru, dosbarth llywodraeth leol yng Nghymru  |
|  |
| Prifddinas | Merthyr Tudful  |
| Poblogaeth | 60,183  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 111.4463 km²  |
| Uwch y môr | 389 metr  |
| Yn ffinio gyda | Bwrdeistref Sirol Caerffili, Rhondda Cynon Taf, Powys  |
| Cyfesurynnau | 51.75°N 3.3833°W  |
| Cod SYG | W06000024  |
| GB-MTY  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o 22 prif ardal Cymru yw **Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful**, sy'n fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Ei ganolfan weinyddol yw tref Merthyr Tudful.

Bwrdeistref sirol Merthyr Tudful yng Nghymru
## Cymunedau

Mae'r fwrdeistref sirol wedi'i rhannu'n 12 cymuned:

* Bedlinog
* Cyfarthfa
* Dowlais
* Y Dref
* Y Faenor
* Y Gurnos
* Pant
* Y Parc
* Penydarren
* Treharris
* Troed-y-rhiw
* Ynysowen

Cymunedau Merthyr Tudful
## Trefi a phentrefi

* Merthyr Tudful
* Dowlais
* Heolgerrig
* Aberfan
* Treharris
* Trelewis

## Dolenni allanol

* Gwefan Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful

 **Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Merthyr TudfulTrefi**

Merthyr Tudful  **·** Treharris

**Pentrefi**

Abercannaid  **·** Aberfan  **·** Bedlinog  **·** Cefn Coed y Cymer  **·** Dowlais  **·** Heolgerrig  **·** Y Faenor  **·** Mynwent y Crynwyr  **·** Pentrebach  **·** Pontsticill  **·** Pontygwaith  **·** Trelewis  **·** Troed-y-rhiw  **·** Ynysowen
# Pen-y-bont ar Ogwr (prif ardal)

Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr|  |
| Arwyddair | Ymlaen gyda Hyder  |
| Math | prif ardaloedd Cymru, bwrdeistref sirol  |
|  |
| Poblogaeth | 144,876  |
| Gefeilldref/i | Villenave-d'Ornon, Langenau  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 250.7303 km²  |
| Gerllaw | Môr Hafren  |
| Yn ffinio gyda | Bro Morgannwg, Rhondda Cynon Taf, Castell-nedd Port Talbot  |
| Cyfesurynnau | 51.5067°N 3.5794°W  |
| Cod SYG | W06000013  |
| GB-BGE  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Logo y Cyngor
Un o 22 prif ardal Cymru yw **Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr** yn fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Mae'r sir bresennol yn debyg iawn i hen fwrdeistref Ogwr. Mae'n ffinio ar fwrdeistrefi sirol Castell-nedd Port Talbot yn y Gorllewin, Rhondda Cynon Taf yn y Dwyrain a Bro Morgannwg yn y De. Yng ngogledd yr ardal mae cymoedd Llynfi, Garw ac Ogwr. Yn ne'r ardal ceir Dyffryn Ewenni a threfi Pen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl. Mae oddeutu 130,000 o bobl yn byw yn y sir yn ôl cyfrifiad 2001 - y rhan fwyaf ohonynt ym Mhen-y-bont a Maesteg.

Bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yng Nghymru

## Cymunedau

|  |  |
| --- | --- |
| * Bracla
* Y Castellnewydd
* Cefncribwr
* Coety Uchaf
* Corneli
* Cwm Garw
* Cwm Ogwr
* Llangrallo Isaf
* Llangrallo Uchaf
* Llangynwyd Ganol
 | * Llangynwyd Isaf
* Llansanffraid-ar-Ogwr
* Maesteg
* Merthyr Mawr
* Pen-coed
* Pen-y-bont ar Ogwr
* Y Pîl
* Porthcawl
* Trelales
* Ynysawdre
 |

## Trefi

* Maesteg
* Pen-coed
* Pen-y-bont ar Ogwr
* Pontycymer
* Porthcawl

## Cestyll

* Castell Coity
* Castell Newydd

## Afonydd

* Afon Cynffig
* Afon Ewenni
* Afon Garw
* Afon Llynfi
* Afon Ogwr

## Bryniau

* Y Werfa, 568m
* Mynydd Caerau, 555m
* Mynydd y Gaer, 295m
* Mynydd Baedan, 251m

## Carchar

* Carchar y Parc carchar masnachol i ddynion a Throseddwyr Ifanc

## Gweler hefyd

* Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr

 **Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar OgwrTrefi**

Maesteg  **·** Pen-coed  **·** Pen-y-bont ar Ogwr  **·** Pontycymer  **·** Porthcawl

**Pentrefi**

Abercynffig  **·** Abergarw  **·** Betws  **·** Blaengarw  **·** Bracla  **·** Bryncethin  **·** Brynmenyn  **·** Caerau  **·** Cefncribwr  **·** Cwmogwr  **·** Cynffig  **·** Drenewydd yn Notais  **·** Gogledd Corneli  **·** Heol-y-cyw  **·** Llangeinwyr  **·** Llangrallo  **·** Llangynwyd  **·** Melin Ifan Ddu  **·** Merthyr Mawr  **·** Mynyddcynffig  **·** Nant-y-moel  **·** Notais  **·** Pen-y-fai  **·** Y Pîl  **·** Price Town  **·** Sarn  **·** Ton-du  **·** Trelales  **·** Ynysawdre

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Torfaen

Torfaen|  |
|  |
| Arwyddair | Gyda'n gilydd mewn Gwasnaeth  |
| Math | prif ardaloedd Cymru, bwrdeistref, dosbarth llywodraeth leol yng Nghymru  |
| Enwyd ar ôl | Afon Llwyd  |
|  |
| Prifddinas | Pont-y-pŵl  |
| Poblogaeth | 91,075  |
| Sefydlwyd | * 1 Ebrill 1974
 |
| Gefeilldref/i | Karlsruhe  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Cymraeg, Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 125.6987 km²  |
| Gerllaw | Afon Llwyd, Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog, Cronfa Llandegfedd  |
| Yn ffinio gyda | Blaenau Gwent, Sir Fynwy, Casnewydd, Bwrdeistref Sirol Caerffili  |
| Cyfesurynnau | 51.6986°N 3.0533°W  |
| Cod SYG | W06000020  |
| GB-TOF  |
| Rheilffordd |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o 22 prif ardal Cymru yw **Torfaen**. Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Sir Fynwy yn y dwyrain, Bwrdeistref Sirol Casnewydd i'r de, Blaenau Gwent a Bwrdeistref Sirol Caerffili i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Y prif drefi yw Abersychan, Blaenafon, Cwmbrân a Phont-y-pŵl.

Bwrdeistref sirol Torfaen yng Nghymru
Yn y cyfrifiad diwethaf roedd gan Torfaen boblogaeth o 91,075 (2011)

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Rhennir y fwrdeistref sirol yn 16 o gymunedau:

|  |  |
| --- | --- |
| * Abersychan
* Blaenafon
* Croesyceiliog
* Cwmbrân Ganol
* Cwmbrân Uchaf
* Fairwater
* Henllys
* Llanfihangel Llantarnam
 | * Llanfihangel Pont-y-moel
* Llanyrafon
* New Inn
* Pant-teg
* Pen Transh
* Pont-hir
* Pontnewydd
* Trefddyn
 |

## Gweler hefyd

* Torfaen (etholaeth seneddol)
* Torfaen (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Cyngor Torfaen Archifwyd 2006-09-26 yn y Peiriant Wayback

 **Trefi a phentrefi TorfaenTrefi**

Abersychan  **·** Blaenafon  **·** Cwmbrân  **·** Pont-y-pŵl

**Pentrefi**

Castell-y-bwch  **·** Coed Efa  **·** Cwmafon  **·** Y Dafarn Newydd  **·** Y Farteg  **·** Garndiffaith  **·** Griffithstown  **·** Llanfihangel Llantarnam  **·** Llanfrechfa  **·** Pant-teg  **·** Pen Transh  **·** Pont-hir  **·** Pontnewynydd  **·** Sebastopol  **·** Tal-y-waun  **·** Trefddyn

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fwrdeistref Sirol Torfaen**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Clwyd

Clwyd|  |
| Math | siroedd cadwedig Cymru  |
|  |
| Poblogaeth | 491,100  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 2,910 ±1 km²  |
| Yn ffinio gyda | Glannau Merswy, Swydd Gaer, Gwynedd, Swydd Amwythig, Powys  |
| Cyfesurynnau | 53.09°N 3.27°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Arfbais Cyngor Clwyd
*Am yr etholaeth Senedd o'r un enw, gweler Clwyd (etholaeth Senedd).*
Sir weinyddol yng ngogledd-ddwyrain Cymru a fodolai o 1974 hyd 1996, oedd **Clwyd**. Cafodd ei henwi ar ôl Afon Clwyd am fod yr afon honno'n rhedeg trwy ei chanol. Roedd ei diriogaeth yn cyfateb yn fras i'r Berfeddwlad ganoloesol. Yr Wyddgrug oedd canolfan weinyddol y sir.

Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

Clwyd yng Nghymru, 1974-1996
## Cynghorau dosbarth

* Alun a Glannau Dyfrdwy
* Colwyn
* Delyn
* Glyndŵr
* Rhuddlan
* Wrecsam

## Gweler hefyd

* Afon Clwyd, prif afon y sir
* Bryniau Clwyd, sy'n ymestyn trwy ganol yr hen sir
* De Clwyd (etholaeth Cynulliad)
* De Clwyd (etholaeth seneddol)
* Dyffryn Clwyd, dyffryn yng nghanol y sir
* Dyffryn Clwyd, cantref canoloesol
* Dyffryn Clwyd (etholaeth Cynulliad)
* Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)
* Gorllewin Clwyd (etholaeth Cynulliad)
* Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)
# De Morgannwg

De Morgannwg| Math | siroedd cadwedig Cymru, cyn endid gweinyddol tiriogaethol  |
|  |
| Poblogaeth | 460,800  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 475 ±1 km²  |
| Yn ffinio gyda | Gwent, Morgannwg Ganol  |
| Cyfesurynnau | 51.499°N 3.33°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Arfbais y Cyngor
Sir weinyddol yn Ne Cymru oedd **De Morgannwg** rhwng 1974-96. Rhannwyd y sir yn ddwy ran - dinas Caerdydd a bwrdeistref sirol Bro Morgannwg. Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

Sefydlwyd Cyngor Sir De Morgannwg yn rannol er mwyn i'r Blaid Geidwadol allu ennill grym mewn un rhan o'r hen Sir Forgannwg yn dilyn ad-drefnu.

De Morgannwg yng Nghymru, 1974–96
## Cyfeiriadau
# Dyfed

Dyfed| Math | siroedd cadwedig Cymru, cyn endid gweinyddol tiriogaethol  |
|  |
| Prifddinas | Caerfyrddin  |
| Sefydlwyd | * 1 Ebrill 1974
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Gwynedd, Powys, Gorllewin Morgannwg  |
| Cyfesurynnau | 51.94°N 4.51°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Arfbais y Cyngor
*Mae'r erthygl yma yn ymdrin â'r sir oedd mewn bodolaeth rhwng 1976 a 1996. Am deyrnas Dyfed yn yr Oesoedd Canol cynnar, gweler Teyrnas Dyfed. Gweler hefyd Dyfed (gwahaniaethu).*
Daeth **Dyfed** yn sir yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol yn 1976, ac felly yn uned llywodraeth leol, yng ngorllewin Cymru, rhwng 1976 a 1996. Roedd yn cynnwys tair o'r hen siroedd: Sir Benfro, Sir Ceredigion a Sir Gaerfyrddin ac fe'i rhennid yn chwe dosbarth, sef Ceredigion, Caerfyrddin, Dinefwr, Llanelli, Preseli Penfro a De Sir Benfro. Pencadlys y cyngor sir oedd Caerfyrddin.

Yn 1996, dan ad-drefniant arall, adferwyd y siroedd blaenorol a pheidiwyd a defnyddio'r enw Dyfed mewn llywodraeth leol. Mae Dyfed yn dal i fodoli fel sir cadwedig.

Dyfed yng Nghymru, 1974–96
# Gorllewin Morgannwg

Gorllewin Morgannwg|  |
|  |
| Math | siroedd cadwedig Cymru, cyn endid gweinyddol tiriogaethol  |
|  |
| Prifddinas | Abertawe  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 817 km²  |
| Yn ffinio gyda | Dyfed, Morgannwg Ganol, Powys  |
| Cyfesurynnau | 51.822°N 3.833°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Sir weinyddol yn Ne Cymru oedd **Gorllewin Morgannwg**, a sefydlwyd ym 1974 ac a ddiddymwyd ym 1996 gydag ad-drefnu llywodraeth leol, pan grëwyd Cyngor Dinas a Sir Abertawe a Chyngor Castell-nedd Port Talbot. Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

Gorllewin Morgannwg yng Nghymru, 1974–96
# Gwent

Gwent| Math | siroedd cadwedig Cymru, cyn endid gweinyddol tiriogaethol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 1,553 km²  |
| Yn ffinio gyda | De Morgannwg, Morgannwg Ganol, Powys, Swydd Henffordd, Swydd Gaerloyw  |
| Cyfesurynnau | 51.789°N 3.018°W, 51.8°N 3°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Am y deyrnas hynafol, gweler Teyrnas Gwent.*
Mae **Gwent** yn sir cadwedig yn ne-ddwyrain Cymru. Bu'n sir weinyddol rhwng 1974 a 1996. Fe'i cedwir at bwrpasau seremonïol sy'n ymwneud â swydd Uchel Siryf Gwent fel cynrychiolydd Brenhin y Deyrnas Unedig yn unig. Defnyddir yr enw gan sawl cymdeithas ranbarthol hefyd, e.e. Ymddiriedolaeth Natur Gwent.

Gwent yng Nghymru, 1974–96
## Hanes

Mae hanes hir o ddefnyddio'r enw am y rhan hon o Gymru ar ochr orllewinol rhan fwyaf deheuol Glawdd Offa. Roedd Teyrnas Gwent yn un o hen deyrnasoedd y Cymry. Mae tiriogaeth sir seremonïol Gwent yn debyg i diriogaeth yr hen Sir Fynwy, a grëwyd adeg y Deddfau Uno, ac am flynyddoedd byddai cyfeirio mewn ffynonellau Seisnig at "Gymru a Sir Fynwy" (*Wales and Monmouthshire*). Yr unig wahaniaeth rhyngddi a siroedd eraill Cymru oedd ei bod yn rhan o gylchdaith llysoedd Rhydychen yn hytrach na Chymru.

Edrychir ar yr ardal heddiw fel ardal Seisnig ond roedd yn ardal Gymreig iawn tan ddechrau'r chwyldro diwydiannol. Yn y 14g a'r 15g roedd beirdd fel Guto'r Glyn a Lewis Glyn Cothi yn cael nawdd gan ŵyr mawr yr ardal. Cyfeiria Dafydd ap Gwilym at un o deulu'r Morganiaid Ifor ap Llywelyn fel Ifor Hael.

Gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol ffurfiwyd nifer o gymdeithasau Cymraeg yng Ngwent. Yr enwocaf oedd Cymdeithas y Cymreigyddion.

## Y sir weinyddol

Cafodd siroedd hynafol Cymru eu hail-drefnu'n drylwyr o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Roedd Gwent yn un o'r siroedd gweinyddol newydd a grëwyd ac a ddaeth i fodolaeth ar 1 Ebrill 1974.

Yn fras roedd gan Gwent yr un ffiniau â'r hen Sir Fynwy.

* Collodd yr hen blwyf sifil Llaneirwg a ddaeth yn gymuned newydd yn Ne Morgannwg
* Collodd yr ardal drefol Bedwas a Machen, yr ardal drefol Rhymni, a rhan o ardal drefol Bedwellte i Forgannwg Ganol, i greu gymuned newydd, Cwm Rhymni.
* Enillodd yr hen blwyfi sifil Llanelli a Bryn-mawr o Sir Frycheiniog i ddod yn gymunedau.

Dyma oedd y newid lleiaf mewn gwirionedd i faint sir yng Nghymru o dan Ddeddf 1972.

Didymwyd Gwent fel sir weinyddol o dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994, fe'i rhannwyd yn bum awdurdod unedol newydd a grëwyd ac a ddaeth i fodolaeth ar 1 Ebrill 1996:

* Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
* Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Bwrdeistref Sirol Casnewydd
* Sir Fynwy
* Bwrdeistref Sirol Torfaen

Ar ôl 1996 daeth Gwent yn sir cadwedig sydd â phwrpas seremoïol yn unig, yn ymwneud yn bennag â rhaglawiaeth.

## Gweler hefyd

* Archifau Gwent
* Arglwydd Raglaw Gwent
* Coed Gwent
* Coleg Gwent
* Heddlu Gwent
* Teyrnas Gwent
* Uchel Siryf Gwent
# Morgannwg Ganol

Morgannwg Ganol| Math | siroedd cadwedig Cymru, cyn endid gweinyddol tiriogaethol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Gwent, Powys, Gorllewin Morgannwg, De Morgannwg  |
| Cyfesurynnau | 51.816°N 3.368°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Sir weinyddol yn Ne Cymru oedd **Morgannwg Ganol**, a oedd yn bodoli rhwng 1974 a 1996. Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

Ym 1996, ad-drefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru, a rhannwyd y sir yn bedair: Rhondda Cynon Taf, Merthyr Tudful, a Phen-y-bont ar Ogwr yn eu cyfanrwydd; a hanner orllewinol Bwrdeistref Sirol Caerffili.

Morgannwg Ganol yng Nghymru, 1974–96
# Siroedd hynafol Cymru

Hyd at 1974 roedd Cymru wedi'i rhannu'n 13 sir, a elwir bellach yn **siroedd hynafol Cymru** neu **siroedd traddodiadol Cymru**. Sefydlwyd y rhain dan y drefn Seisnig yng Nghymru rhwng 1284 a 1536. Defnyddiwyd y siroedd hynafol at ddibenion llywodraeth leol rhwng 1889 a 1974.

Ar ôl y Deddf Llywodraeth Leol 1972 disodlwyd y 13 hen sir gan wyth sir weinyddol newydd (Clwyd, De Morgannwg, Dyfed, Gorllewin Morgannwg, Gwent, Gwynedd, Morgannwg Ganol a Phowys). Yn 1996 disodlwyd yr wyth sir hyn yn eu tro gan y 22 o brif ardaloedd sydd bellach mewn grym. Mae'r wyth sir a grëwyd yn 1974 yn dal i gadw rôl seremonïol fel siroedd cadwedig.

Mae pedwar o'r prif ardaloedd cyfoes yn cymryd eu henwau o siroedd hynafol – sef Sir Benfro, Sir Ddinbych, Sir Fynwy, Sir y Fflint. Fodd bynnag, nid yw ffiniau'r ardaloedd modern hyn yn cyd-fynd â ffiniau'r siroedd hynafol.

## Y siroedd hynafol

* (5) Sir Aberteifi
* (4) Sir Benfro
* (8) Sir Drefaldwyn
* (9) Sir Ddinbych
* (7) Sir Faesyfed
* (11) Sir Feirionnydd
* (13) Sir Fôn
* (2) Sir Forgannwg
* (6) Sir Frycheiniog
* (1) Sir Fynwy
* (10) Sir y Fflint
* (3) Sir Gaerfyrddin
* (12) Sir Gaernarfon

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Sir Aberteifi

Sir Aberteifi| Math | administrative county, cyn endid gweinyddol tiriogaethol  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1889
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Cymru  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.25°N 4°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

|  |
| --- |
| **Cyngor Sir Aberteifi** |
| **Motto:GOLUD GWLAD RHYDDID* |
|  |
| Daearyddiaeth
 |
| Statws
 | Cyngor Sir |
| Hanes
 |
| Tarddiad
 | Ddeddf Llywodraeth Leol 1888
 |
| Crëwyd
 | 1889
 |
| Diddymwyd
 | 1974
 |
| Ailwampio
 | Cyngor Sir Dyfed
 |
|  |

**Cyngor Sir Aberteifi** oedd awdurdod llywodraeth leol sir Aberteifi, Cymru, sefydlwyd ym 1889 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888. Fe'i disodlwyd gan Gyngor Sir Dyfed.

Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf ym 1889 a daliodd y Blaid Ryddfrydol fwyafrif helaeth o'r seddi hyd at y Rhyfel Byd Cyntaf, gan adlewyrchu ei goruchafiaeth dros wleidyddiaeth y sir.

Roedd cyfarfod cyntaf y cyngor yn drobwynt nodedig, wrth i Morgan Evans o Oakford gynnig y dylid, er tegwch i fusnes cynghorwyr Cymru, gael ei drafod yn Gymraeg yn ogystal ag yn Saesneg. Aeth ymlaen i gynnig y crefftwyr o Aberystwyth Peter Jones, a etholwyd i gynrychioli Trefeurig wledig yn gadeirydd. Eiliwyd y cynnig hwn gan Iarll Lisburne.

Erbyn blynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif roedd llawer o'r brwdfrydedd cynharach wedi mynd yn wasgaredig a dim ond ychydig o gyfarfodydd y flwyddyn a fynychai llawer o'r aelodau.

Yn y blynyddoedd cynnar cynhaliodd y cyngor sir eu cyfarfodydd yn Neuadd y Dref Llanbedr Pont Steffan. Sefydlodd y cyngor sir swyddfeydd i swyddogion y sir a'u hadrannau yn hen neuadd y dref yn Aberaeron yn 1910 ac nid tan 1950 y sefydlodd y cyngor ganolfan barhaol yn Swyddfa'r Sir yn Aberystwyth. Arhosodd rhai adrannau, gan gynnwys adrannau'r syrfëwr sirol a'r pensaer sirol, yn Aberaeron.

Sir Aberteifi yng Nghymru (cyn 1974)
## Ardaloedd llywodraeth leol

Rhanwyd y sir yn ardaloedd llywodraeth leol, sef dosbarthiadau gwledig, dosbarthiadau trefol a bwrdeistrefi dinesig:

* Dosbarth Gwledig Aberaeron
* Dosbarth Trefol Aberaeron
* Bwrdeistref Ddinesig Aberystwyth
* Dosbarth Gwledig Aberystwyth
* Bwrdeistref Ddinesig Aberteifi
* Bwrdeistref Ddinesig Llanbedr Pont Steffan
* Dosbarth Trefol Ceinewydd
* Dosbarth Gwledig Glannau Teifi
* Dosbarth Gwledig Tregaron

## Diddymu

Diddymwyd yr awdurdod yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974 pan ddaeth yr ardal dan weinyddiaeth Cyngor Sir Dyfed a Cyngor Dosbarth Ceredigion.

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sir Drefaldwyn

Sir Drefaldwyn| Math | siroedd hynafol Cymru, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig, dosbarth llywodraeth leol yng Nghymru  |
|  |
| Poblogaeth | 62,030  |
| Sefydlwyd | * 1535
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cymru  |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Swydd Amwythig, Sir Faesyfed, Sir Feirionnydd, Sir Ddinbych, Sir Aberteifi  |
| Cyfesurynnau | 52.5833°N 3.5°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tarian y Sir hyd at 1996
*Am ystyron eraill, gweler Maldwyn.*
Roedd **Sir Drefaldwyn** (hefyd **Sir Faldwyn**; Saesneg: *Montgomeryshire*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974‎‎. Roedd yn seiliedig ar hen ardal Maldwyn, gyda'i chanolfan weinyddol yn Nhrefaldwyn. Mae'r ardal yn rhan o sir Powys heddiw.

Y dref fwyaf oedd Y Drenewydd, wedi ei ddilyn gan Y Trallwng a Llanidloes.

Sir Drefaldwyn yng Nghymru (cyn 1974)
## Gweler hefyd

* Maldwyn (etholaeth)
* Powys
* Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Fwynder Maldwyn

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sir Faesyfed

Sir Faesyfed|  |
| Math | siroedd hynafol Cymru, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig, dosbarth llywodraeth leol yng Nghymru  |
|  |
| Poblogaeth | 25,813  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cymru  |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Sir Frycheiniog, Swydd Henffordd, Sir Drefaldwyn, Swydd Amwythig, Sir Aberteifi  |
| Cyfesurynnau | 52.25°N 3.25°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tarian y Sir hyd at 1996
*Am bentref Maesyfed, gweler Maesyfed (pentref)*
Roedd **Sir Faesyfed** (Saesneg: *Radnorshire*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Cyfeirir at yr ardal o hyd fel **Maesyfed**.

Llandrindod oedd cartref hen Gyngor Sir Faesyfed. Cymerodd Cyngor Sir Powys rhai o'i adeiladau yn sgil ad-drefnu cynghorau sir Cymru.

Llanandras oedd y dref sirol hanesyddol.

Sir Faesyfed yng Nghymru (cyn 1974)
## Gweler hefyd

* Ceri
* Cwmwd Deuddwr
* Fforest Faesyfed
* Gwerthrynion
* Llythyfnwg
* Maelienydd
* Powys
* Rhwng Gwy a Hafren

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*