Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2000

19g - **20g** - 21g

1950au 1960au 1970au 1980au 1990au - **2000au** - 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au

1995 1996 1997 1998 1999 - **2000** - 2001 2002 2003 2004 2005

---

## Digwyddiadau

### Ionawr

### Chwefror

### Mawrth

### Ebrill

### Mai

### Mehefin

### Gorffennaf

### Awst

* 5-12 Awst - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000

### Medi

### Hydref

### Tachwedd

* 1 Tachwedd - Sefydlu Chhattisgarh fel talaith ddiweddaraf India
* 18 Tachwedd - Priodas Catherine Zeta-Jones a Michael Douglas.

### Rhagfyr

## Genedigaethau

* 20 Mai - Leo Blair, mab Tony Blair a Cherie Booth, a brawd Euan, Nicky a Kathryn.
* 8 Awst - Dylan Michael Douglas, mab Catherine Zeta-Jones a Michael Douglas
* 18 Hydref - Teddy Williams, chwaraewr rygbi'r undeb

## Marwolaethau

* 11 Mawrth - Will Roberts, arlunydd
* 27 Mawrth - Ian Dury, canwr, 57
* 6 Ebrill - Habib Bourguiba, Arlywydd Tiwnisia, 96
* 21 Mai
	+ Barbara Cartland, nofelydd, 98
	+ Syr John Gielgud, actor, 96
* 28 Mai - Donald Watts Davies, difeisiwr
* 1 Gorffennaf - Walter Matthau, actor
* 23 Gorffennaf
	+ Ogura Yuki, arlunydd, 105
	+ Carmen Santonja, arlunydd, 66
* 25 Medi - R. S. Thomas, bardd
* 28 Medi - Pierre Trudeau, gwleidydd o Ganada
* 12 Hydref - Donald Dewar, Prif Weinidog yr Alban

## Y celfyddydau

### Ffilmiau

* *Gladiator*
* *Moth* (S4C)
* *Rancid Aluminium*, gyda Rhys Ifans, Keith Allen a Brian Hibbard

### Llyfrau

* Margaret Atwood – *The Blind Assassin*
* Trezza Azzopardi - *The Hiding Place*
* Sheenagh Pugh - *Stonelight*
* Gwyneth Lewis - *Y Llofrudd Iaith*
* Geraint V. Jones - *Cur y Nos*
* Owen Sheers - *The Blue Book*

### Cerddoriaeth

* Eminem - *The Real Slim Shady*
* Larry Goves - *Walking underground*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli)

* **Cadair:** Llion Jones
* **Coron:** Dylan Iorwerth
* **Medal Ryddiaeth:** Eirug Wyn, *Tri Mochyn Bach*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Geraint V. Jones, *Cur y Nos*

## Gwobrau Nobel

* **Ffiseg:** Zhores Ivanovich Alferov, Herbert Kroemer a Jack S. Kilby
* **Cemeg:** Alan J. Heeger, Alan G. MacDiarmid a Hideki Shirakawa
* **Meddygaeth:** Arvid Carlsson, Paul Greengard ac Eric R. Kandel
* **Llenyddiaeth:** Gao Xingjian
* **Economeg:** James Heckman a Daniel McFadden
* **Heddwch:** Kim Dae Jung

## Gwobrau Llenyddiaeth

* Gwobr Mary Vaughan Jones - J. Selwyn Lloyd

## Poblogaeth y Byd

| **Poblogaeth y Byd** |
| --- |
|  | 2000
 | 1995
 | 2005
 |
| Byd
 | **6,070,581,000** | 5,674,380,000
 | +396,201,000
 | 6,453,628,000
 | +383,047,000
 |
| Affrica
 | **795,671,000** | 707,462,000
 | +88,209,000
 | 887,964,000
 | +92,293,000
 |
| Asia
 | **3,679,737,000** | 3,430,052,000
 | +249,685,000
 | 3,917,508,000
 | +237,771,000
 |
| Ewrop
 | **727,986,000** | 727,405,000
 | +581,000
 | 724,722,000
 | -3,264,000
 |
| America Ladin
 | **520,229,000** | 481,099,000
 | +39,130,000
 | 558,281,000
 | +38,052,000
 |
| Gogledd America
 | **315,915,000** | 299,438,000
 | +16,477,000
 | 332,156,000
 | +16,241,000
 |
| Oceania
 | **31,043,000** | 28,924,000
 | +2,119,000
 | 32,998,000
 | +1,955,000
 |

## Cyfeiriadau
# Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru

Dyma **restr o foroedd, baeau a phentiroedd Cymru.**

### Moroedd a chulforoedd

* Afon Menai
* Y Môr Celtaidd
* Môr Hafren (Sianel Bryste)
* Môr Iwerddon
* Môr Iwerydd
* Sianel San Siôr

### Baeau

* Bae Abergwaun
* Bae Abertawe
* Bae Caerfyrddin
* Bae Caernarfon
* Bae Ceredigion
* Bae Conwy
* Bae Lerpwl
* Bae Rhosili
* Bae Sain Ffraid
* Bae Tremadog
* Porth Neigwl
* Traeth Coch

### Pentiroedd

* Llŷn
* Y Parlwr Du
* Pen-Caer (Pen Strwmbl)
* Penmaendewi
* Pen Pyrod
* Pen y Gogarth
* Pentir Linney
* Pen St Gofan
* Trwyn Carmel
# Fflora Cymru

Y planhigion sy'n byw yng Nghymru yw **fflora Cymru**, **fflurdyfiant Cymru**, **blodeueg Cymru** neu'n syml **planhigion Cymru**. O ganlyniad i dirwedd y wlad a hanes y bodau dynol sy'n byw ynddi, glaswelltiroedd yw'r tir yn bennaf, gan gynnwys glaswellt mynydd a grug yn yr ucheldiroedd a maeswellt a rhygwellt yn y porfaoedd isel. Cyffredin hefyd yw coetiroedd wedi eu plannu, gan gynnwys parcdiroedd, coedwigoedd sy'n nodi ffiniau, a phlanhigfeydd masnachol.

## Gweler hefyd

* Ffawna Cymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Llwybr Arfordir Cymru

Llwybr Arfordir Cymru|  |
|  |
| Math | atyniad twristaidd, llwybr arfordirol, llwybr troed pell  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Cymru  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Cyfesurynnau | 52.39°N 4°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Mae'r erthygl hon am arfordir Cymru; ceir hefyd Moroedd Cymru, sy'n ymestyn o'r arfordir.*
Llwybr troed hir sy'n dilyn holl arfordir Cymru yw **Llwybr Arfordir Cymru** (Saesneg: *Wales Coast Path*), sy'n cael ei reoli gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Mae'n ymestyn am 870 milltir (1,400 km) o gyrion Caer yn y gogledd-ddwyrain i Gas-gwent yn y de-ddwyrain.

Agorwyd y llwybr yn swyddogol ar 5 Mai 2012. Roedd yn cynnwys darnau newydd o lwybrau arfordirol ynghyd â rhai hŷn. Agorwyd Llwybr Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro yn y de-orllewin yn 1970, Llwybr Arfordirol Ynys Môn a Llwybr Arfordir Llŷn yn 2006, a Llwybr Arfordir Ceredigion yn 2008.

Mae'n rhedeg trwy ddau Barc Cenedlaethol, tair Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ac 11 o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol.

Mae'r llwybr mor agos i’r arfordir ag y caniatâ’r gyfraith, ac yn cydymffurfio â gofynion iechyd a diogelwch, rheoli tir a chadwraeth.

## Llwybrau rhanbarthol

Mae Llwybr Arfordir Cymru wedi'i rannu'n wyth adran:

1. Gogledd Cymru ac Aber Afon Dyfrdwy (81 milltir / 132 km)
2. Ynys Môn (135 milltir / 217 km)
3. Llŷn ac Eryri (167 milltir / 264 km)
4. Ceredigion (75 milltir / 119 km)
5. Sir Benfro (182 milltir / 291 km)
6. Sir Gaerfyrddin (68 milltir / 108 km)
7. Gŵyr a Bae Abertawe (69 milltir / 111 km)
8. Arfordir De Cymru ac Aber Afon Hafren (97 milltir / 157 km)

## Oriel

* Dechrau'r llwybr ar gyrion Caer
* Y llwybr ger Cemaes, Ynys Môn
* Y llwybr ger Porth Ceiriad, Gwynedd
* Y llwybr i'r gogledd o Langrannog, Ceredigion
* Y llwbr ger Trewyddel, Sir Benfro
* Arwyddbost ger Trwyn Oxwich, Penrhyn Gŵyr
* Y llwbr ger Trwyn y Rhws, Bro Morgannwg
* Diwedd y llwybr yng Nghas-gwent
* Duration: 2 minutes and 59 seconds.2:59
Mae llawer o'r arfordir wedi'i ddiogelu fel Ardaloedd Cadwraeth Arbennig ac Ardaloedd Gwarchodaeth Arbennig; Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n eu hamddiffyn
* Duration: 3 minutes and 30 seconds.3:30
Fideo o forlin (neu arfordir) Cymru, o dan y dŵr

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Swyddogol
* "Map Rhyngweithiol Llwybr Arfordir", Llwybr Arfordir Cymru
# Ffawna Cymru

Yr anifeiliaid sy'n byw yng Nghymru yw **ffawna Cymru**, **milod Cymru**, **milfodeg Cymru** neu'n syml **anifeiliaid Cymru**. Dyma amlinilliad o uchafbwyntiau bywyd gwyllt Cymru a lle gellir ei weld.

Mae rhannau anghysbell o'r wlad yn gartref i rai mamaliaid ac adar sydd wedi darfod yng ngweddill Prydain , neu'n brin mewn mannau eraill o'r ynys, gan gynnwys y ffwlbart, y bele, y barcud coch a'r frân goesgoch. Ceir niferoedd mawr o adar y môr a'r glannau, ac mae'r dolffin trwynbwl yn byw ym Mae Ceredigion.

## Adar

### Barcud Coch a'r Gwalch

Gwalch benywaidd, Cors Dyfi
Mae ymdrechion wedi bod i ailgyflwyno'r barcud coch yng Nghymru. Erbyn hynmae'r barcud coch i'w weld yn y canolbarth ac mae ei gynffon fforchog yn eiconig yma. Bwydir y barcudiaid ar Fferm Gigrin ger Rhaeadr Gwy, ac hefyd Canolfan Goedwig Bwlch Nant yr Arian. Mae math arall o aderyn ysglyfaethus hefyd yn byw yng Ngwarchodfa Natur Genedlaethol Dyfi ger Machynlleth. Yno mae gweilch yn nythu ar guddfan adar uchel.

### Adar morol

Pâl yn rhedeg, Ynys Sgomer
Ar warchodfa RSPB Clogwyni Ynys Lawd ar Ynys Môn mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, gwylogod, llursod, gwylanod coesddu, adar drycin y graig, yn ogystal a chigfrain, brain coesgoch a hebogiaid tramor. Mae pâliaid hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys Ynys Sgomer ger arfordir Penfro. Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a Ynys Sgogwm mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar Ynys Enlli.

### Adar coed

Grugiar ddu, Llangollen
Yng Nghoed Llandegla fe ellir gweld grugiar ddu gwryw yn ystod yr hâf yn gwneud campiau gan fflachio'u plu ac ymladd ei gilydd i ddenu benywod.

Yng nghoetir Withybeds wrth Afon Llugwy mae dros 30 o rywogaethau o adar yn paru gan gynnwys gwybedogion, conocellod a thylluanod bach.

### Adar tir agored

Gwarchodfa RSPB Ynys-hir yw un o gadarenleoedd y cornchwiglod, lle mae cynefin amrywiol iddynt gan gynnwys cors, coedwigoedd a dolydd.

## Mamaliaid

Ysgyfarnog, Mynydd Hiraethog
Mae mamaliaid amrywiol yn byw yng Nghyrmu gan gynnwys yr ysgyfarnog.*[angen ffynhonnell]*

## Ymlysgiaid

Gwiber, Mynydd HiraethogMae gwiberod yn byw yng Nghymru hefyd.*[angen ffynhonnell]*

## Pryfed

Glesyn serennog, Mynydd MarianMae pryfed amrywiol i'w gweld yng Nghymru.*[angen ffynhonnell]*

## Gweler hefyd

* Fflora Cymru

## Cyfeiriadau
# Barcud coch

| Barcud coch
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Falconiformes |
| Teulu:
 | Accipitridae |
| Is-deulu:
 | Milvinae |
| Genws:
 | *Milvus* |
| Rhywogaeth:
 | M. milvus |
| Enw deuenwol
 |
| Milvus milvus (Linnaeus, 1758) |

*Milvus milvus*
Aderyn ysglyfaethus mawr yw'r **Barcud coch** (hefyd **Barcut**, **Barcutan** neu **Bod**). Ceir yn Ewrop mewn coetir, tir amaeth a'r bryniau. Roedd e'n gyffredin ym Mhrydain tan y 19eg ganrif. Aeth yn brin gyda ond ychydig barau yng Nghymru (yn ardal Pumlumon, Sir Aberteifi) oherwydd helwriaeth trwm ac i wenwyn fynd i'r gadwyn fwyd o ganlyniad i'r dulliau modern o amaethu. Mae'n cynyddu bellach a mae'n cael ei ail-gyflwyno i Loegr a'r Alban.

Mae'r Barcud coch yn frowngoch gyda phen gwelw a darn gwyn o dan yr adain. Mae'r adenydd yn hir a chul ac mae'r cynffon yn fforchog.

## Bwyd

Celanedd a charthion fwyaf ond yn eitha catholig ei fwydlen, fel mae'r sylw canlynol yn awgrymu:

Fwy nag unwaith rhyw chwe wythnos yn ôl ar sawl cae gwair, gweld barcud coch yn hedfan yn isel pan oedd y peiriannau yn gweithio ar y cynhaeaf. Mi ryda ni wedi mynd i feddwl am y deryn fel un ysglyfaethus ac yn gwneud dim ond bwydo ar gelanedd. Mi welais hyn gyntaf sawl blwyddyn yn ôl bellach ar y ffin rhwng yr Almaen a Gwlad Belg lle roedd yr aderyn yn hollol gartrefol gyda'r peiriannau a neb o'r ffermwyr yn gwneud dim sylw ohonynt. Hel pryfed oedd y barcud yn siwr.
## Llyfryddiaeth

* A.V. Cross a P.E. Davies, *The Red Kites of Wales* (Ymddiriedolaeth Barcutiaid Cymru, 1998)
* John Evans, *The Red Kite in Wales* (Christopher Davies, 1994)
* Roger Lovegrove, *Y Barcud Coch* (Cynllun Amddiffyn y Barcud, 1995)

## Cyfeiriadau
# Rhaeadr

Rhaeadr|  |
| Pistyll Rhaeadr |
| Math | gwrthrych daearyddol naturiol, corff o ddŵr, tirffurf  |
| Rhan o | cwrs dŵr  |
| Yn cynnwys | cwrs dŵr, clogwyn, Q46867411  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0j2kx  |
| Thesawrws y BNCF | 31607  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Erthygl am y tirffurf yw hon: am y dref ym Mhowys gweler Rhaeadr Gwy.*
Ffrwd neu afon yn llifo dros ddibyn neu ar hyd lechwedd serth yw **rhaeadr' *(hefydsgwd **yn y De,** pistyll* yn y Gogledd). Ceir rhaeadrau'n llifo pan fo rhewlif neu fynydd iâ yn dadmer.

Fel arfer ffurfir y rhaeadr pan fo afon yn ifanc. Wrth i'r dŵr darro gwely'r afon gall dyllu a thynnu haen o garreg; gall hyn ddigwydd dros amser hir pan fo'r garreg yn galed, ond yn eitha sydyn gyda thywodfaen a chreigiau meddal eraill. Mae hyn yn achosi i'r rhaeadr symud yn ôl at ei thariad ar gyflymder amrywiol: hyd at un fetr a hanner y flwyddyn.

## Rhaeadrau Cymru

Y rhaeadr mwyaf yng Nghymru yw Rhaeadr Clogwyn y Geifr yng Nghwm Idwal, Eryri, sy'n 305 troedfedd (93 metr).

* Ceunant Mawr, y rhaeadr isaf, Llanberis rhwng 1890 a 1900
* Sgwd yr Eira, Fforest Fawr
* Sgwd y Pannwr

Panorama o Raeadrau Iguazú (Yr Ariannin)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cudyll bach

| Cudyll bach
 |
| --- |
|  |
| Ceiliog
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Falconiformes |
| Teulu:
 | Falconidae |
| Genws:
 | *Falco* |
| Rhywogaeth:
 | F. columbarius |
| Enw deuenwol
 |
| Falco columbarius Linnaeus, 1758 |

Mae'r **Cudyll bach** neu'r **Llam-sydyn** (Falco columbarius) yn aderyn ysglyfaethus bychan sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Adeiledir y nyth un ai ar lawr ar dir agored neu mewn coeden sy'n agos i dir agored. Yn y rhannau hynny lle mae'r gaeafau'n oer mae'n aderyn mudol, yn symud i'r de neu tua'r gorllewin i dreulio'r gaeaf. Lle nad yw'r gaeafau mor oer mae'n aros trwy'r flwyddyn ond yn aml yn symud o'r ucheldiroedd i dreulio'r gaeaf o gwmpas gan y môr.

Mae'r ceiliog y llwydlas ar y cefn a gwawr oren ar y bol. Mae'r iâr, sydd gryn dipyn yn fwy na'r ceiliog, yn frown tywyll ar y cefn ac yn wyn gyda smotiau brown ar y bol.

Prif fwyd y Gwalch bach yw adar bychain, megis ehedyddion a chorhedyddion, sy'n cael eu dal trwy hedfan yn isel ac yn gyflym dros dir agored. Ambell dro mae'n dal pryfed.

Nid yw'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond mae cryn nifer yn nythu ar yr ucheldiroedd, er enghraifft ar Y Berwyn, ac maent i'w gweld yn rheolaidd ger glannau'r môr yn y gaeaf. Credir bod ei niferoedd yn sefydlog.

## Heboca yn yr Oesoedd Canol

Yn nhraethawd doethuriaeth Howard Willams*Adar yng Ngwaith y Cywyddwyr* (2014) dau gyfeiriad yn unig i’r Cudyll coch sydd, o’i gymharu a 9 cyfeiriad at y Cudyll bach. Arwydd yw hwn, o bosib, nas defnyddid y cudyll coch i ddibenion heboca yn yr Oesoedd Canol cymaint ac y defnyddid ei gefnder llai. Roedd un o'r ddau gyfeiriadau hefyd yn ddigon amwys: meddai Howard, “Nid yw’n anodd credu mai aderyn cyfansawdd a ddisgrifir ambell waith... Ni fyddai beirdd yr Oesoedd Canol yn unigryw yn hyn o beth. Dengys yr aderyn ysglyfaethus yn y gerdd enwog gan I. D. Hooson, ‘Y Cudyll Coch’, nodweddion a berthyn i dair rhywogaeth, sef y Boda a’r Gwalch glas yn ogystal â'r cudyll coch ei hun”.

## Teulu

Mae'r cudyll coch Mauritius yn perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: *Falconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| rhywogaeth
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Corhebog adain fannog
 | Spiziapteryx circumcincta
 |  |
| Cudyll bach
 | Falco columbarius
 |  |
| Cudyll Coch
 | Falco tinnunculus
 |  |
| Cudyll coch bach
 | Falco naumanni
 |  |
| Cudyll troedgoch
 | Falco vespertinus
 |  |
| Hebog Eleonora
 | Falco eleonorae
 |  |
| Hebog lanner
 | Falco biarmicus
 |  |
| Hebog sacr
 | Falco cherrug
 |  |
| Hebog tramor
 | Falco peregrinus
 |  |
| Hebog y Gogledd
 | Falco rusticolus
 |  |
| Hebog yr Ehedydd
 | Falco subbuteo
 |  |
| Neohierax insignis
 | Neohierax insignis
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Falco columbarius subaesalon*
# Boda tinwyn

| Boda tinwyn
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Falconiformes |
| Teulu:
 | Accipitridae |
| Genws:
 | *Circus* |
| Rhywogaeth:
 | C. cyaneus |
| Enw deuenwol
 |
| Circus cyaneus (Linnaeus, 1766) |

Mae'r **boda tinwyn** (Circus cyaneus ) yn aderyn rheibiol sy'n nythu trwy'r rhannau gogledd o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Yn y rhan fwyaf o'r ardaloedd lle mae'n nythu, mae'r boda tinwyn yn aderyn mudol, ond mewn rhai gwledydd lle nad yw'r gaeafau mor oer, megis Ffrainc ac Ynysoedd Prydain mae'n aros trwy'r flwyddyn. Mae'n nythu ar dir agored, yn aml ar yr ucheldiroedd. Ar lawr y mae'n adeiladu'r nyth, ac mae'n dodwy o bedwar i chwech wy.

Dosbarthiad y boda tinwyn
*Circus cyaneus*
Mae'r ceiliog yn aderyn hawdd ei adnabod, gyda'r rhan fwyaf o'r plu yn llwyd ay y cefn a rhan uchaf yr adenydd a blaen yr adenydd yn ddu, gyda darn gwyn uwchben y gynffon. Brown yw lliw yr iâr, ond gyda'r darn gwyn uwchben y gynffon sy'n rhoi ei enw i'r aderyn. Gellir ei weld yn aml yn hedfan yn isel dros dir agored gan ddav yr adenydd mewn ffurf V. Eu brif fwyd yw mamaliaid bychain ac adar.

Gan fod y boda tinwyn yn aml yn nythu ar rostiroedd gyda grug sy'n cael eu defnyddio ar gyfer saethu'r grugiar, a bod yr aderyn weithiau'n bwyta grugieir ieuanc, mae yn aml yn cael ei saethu gan giperiaid, er bod deddfau yn ei warchod yn y rhan fwyaf o wledydd. Efallai oherwydd hyn, nid yw'n aderyn cyffredin iawn. Mae tua 40 - 50 pâr yn nythu yng Nghymru, ac mae'r nifer wedi cynyddu yn ddiweddar.
# Ynys Sgomer

Ynys Sgomer|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro  |
| Sir | Sir Benfro  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 2.92 km²  |
| Gerllaw | Sianel San Siôr  |
| Cyfesurynnau | 51.7375°N 5.295°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynys Sgomer** (Hen Norseg a Saesneg: *Skomer*) yn ynys tua thri chilometr sgwâr oddi ar arfordir Sir Benfro. Mae'n fwyaf adnabyddus fel man nythu i nifer fawr o adar y môr, ac mae yn warchodfa rheolwyd gan Ymddiriedolaeth Natur De a Gorllewin Cymru, ac yn eiddo i Cyngor Cefn Gwlad Cymru.

## Bywyd gwyllt

Pâl yn adeiladu nyth, Ynys Sgomer
Ymhlith y pwysicaf o'r rhain mae Aderyn drycin Manaw; credir fod tua 250,000 o barau yn nythu ar Ynys Sgomer ac Ynys Sgogwm gerllaw, tua hanner poblogaeth y byd. Ni welwch Adar drycin Manaw yn ystod y dydd; maent yn dychweyd o’r m Môr gyda’r nos ac yn mynd yn ôl cyn y bore er mwyn osgoi’r gwylanod cefnddu. Mae hefyd tua 10,000 o barau o'r Pâl yn nythu ar Sgomer a Sgogwm rhwng Ebrill a Gorffennaf, a niferoedd sylweddol o nifer o rywogaethau eraill, gan gynnwys dolffiniaid, llamhidyddion, morloi llwydion, llursod, mulfrain, Adar drycin y graig, Hwyaid gwylltion, hwyaid llydanbig, hwyaid yr eithin, Adar drycin, ieir ddŵr, Pibyddion y mawn, Pibyddion y coed, gylfinirod, piod y môr, tylluanod clystog, gwylanod coesddu, cogau, telorion y gors, tingochiaid du, creciau’r eithin, gwybedogion brith, llinosod pengoch, brain coesgoch a chwningod. Yn ogystal â glöynod byw, mae gwyfynnod sinabar a gwyfynnod byrned. Mae Clychau’r gog yn ystod y gwanwyn a Gludlys yn yr haf. Mae Clustog Fair yn gyffredin.

Mae hefyd un mamal unigryw ar yr ynys, y llygoden bengron Sgomer (*Myodes glareolus skomerensis*). Mae gwardeiniaid yno yn yr haf, ond nid oes poblogaeth barhaol wedi bod yno ers 1958. Gellir gweld olion hen dai a chylch cerrig ar yr ynys.

## Ymwelwyr

Mae canolfan ymwelwyr ar yr ynys, gyda llety i’r rhai sydd yn aros dros nos. Mae fferi’n dod o Martin’s Haven sawl gwaith bob dydd, heblaw am dydd Llun, os bydd y tywydd yn ei chaniatáu.

* Ynys Sgomer ac arfordir Sir Benfro
* Y Wic
* Dryw
* Bronfraith
* Tylluan glustiog
* Morloi
* Gwybedog brith
* Cwningen
* Gwyfyn Sinabar
* Pâl

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Sir Benfro**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Pelecaniformes

| Pelecaniformes Amrediad amseryddol: Cretasiaidd hwyr –presennol  |
| --- |
|  |
| Pelican brown America (*Pelecanus occidentalis*)
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | **Pelecaniformes** |
| Teuluoedd
 |
| * Pelecanidae
* †?Pelagornithidae (efallai-Galloanserae)
* Ardeidae
* Balaenicipitidae
* Scopidae
* Threskiornithidae
 |

Urdd o adar canolig a mawr eu maint yw'r **Pelecaniformes** (Cymraeg: **yr Huganod**) a geir yn fydeang. Arferid diffinio'r Huganod fel yr adar gyda phedwar bys gweog, ond bellach diystyrir hyn. Oherwydd hyn, arferid eu galw'n **totipalmates** neu yn **steganopodes**.

Mae gan y rhan fwyaf o'r urdd ran moel ar eu gwddf a nostrils sydd wedi esblygu yn holltau diwerth, sy'n eu gorfodi i anadlu drwy eu cegau. Maent yn bwyta pysgod, môr-lawes (*squid*) ac anifeiliaid dyfrol eraill. Maent yn nythu mewn cymuned ond cadwant at yr un cymar, am oes. Mae'r cyw yn deor yn noeth, gyda chroen yn unig, ac yn hollol diamddiffyn.

Dosbarthir yr Huganod yn yr un grwp â'r Ciconia pig esgid (Balaenicipitidae), Pen morthwyl (Scopidae), y Threskiornithidae (Threskiornithidae) a'r Crehyrod (Ardeidae).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Pelecaniformes** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Threskiornithidae

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Ardeidae

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Scopidae

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Balaenicipitidae

 |
|  |
|  |
Pelecanidae

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| teulu
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Pelecaniformes
# Llurs

*Alca torda*

| Llurs
 |
| --- |
|  |
| Llurs yn dechrau hedfan yn Ynys Sgomer; 2021
 |
| Duration: 2 minutes and 4 seconds.2:04 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Charadriiformes |
| Teulu:
 | Alcidae |
| Genws:
 | Alca Linnaeus, 1758 |
| Rhywogaeth:
 | A. torda |
| Enw deuenwol
 |
| Alca torda Linnaeus, 1758 |

Mae'r **Llurs**, *Alca torda*, yn un o aelodau mwyaf teulu'r Alcidae, a'r unig aelod o'r genws *Alca*.

Mae'r Llurs rhwng 38 a 43 cm o hyd a 60–69 cm ar draws yr adenydd. Fel y rhan fwyaf o'r teulu mae'r cefn yn ddu a'r bol yn wyn, ond gellir ei adnabod oddi wrth y pig, sy'n llawer mwy na phig y Gwylog er enghraifft. Mae'r gynffon yn hirach na chynffon y Gwylog hefyd.

Yn y gaeaf mae'n treulio ei amser ar y môr agored, ac yn aml yn symud i'r de o'r ardaloedd lle mae'n nythu. Yn y tymor nythu mae'n ymgasglu'n heidiau lle mae creigiau addas ar lan y môr. Mae'n gyffredin y ddwy ochr i Fôr Iwerydd; yn ymestyn cyn belled i'r de a gogledd Ffrainc ar ochr Ewrop a chyn belled a Maine yn Unol Daleithiau America. Mae'r wyau yn cael eu dodwy ar silffoedd ar y creigiau, heb unrhyw fath o nyth, ond mae siâp yr ŵy yn help i'w gadw rhag syrthio. Maent yn bwyta pysgod, sy'n cael eu dal trwy nofio dan y dŵr.

Yng Nghymru maent yn adar pur gyffredin lle mae creigiau ger y môr yn cynnig lle addas iddynt ddodwy eu wyau.

## Y llurs yng Nghymru yn 2021

*
*
*
*
*
*

## Cyfeiriadau
# Ynys Lawd

Ynys Lawd|  |
| Math | pont grog, pont droed, ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 0  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ynys Môn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 0.03 km²  |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.3068°N 4.6988°W  |
| Hyd | 0.26 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys fach ar benrhyn mwyaf gorllewinol Ynys Gybi, ar Fôn, ydy **Ynys Lawd**, a gysylltir ag Ynys Gybi gan bont fach, tua milltir i'r gorllewin o Fynydd Twr. Mae yng nghymuned Trearddur. Mae llwybr, gyda 400 o grisiau, yn disgyn i’r bont, 30 medr o hyd ar draws y môr i’r ynys. Ymgylchynu’r ynys gan glogwyni llithfaen, yn codi hyd at 60 medr uwchben y môr. Mae mynediad i gŵn ar yr ynys.

## Enw

Daw'r enw Saesneg *South Stack* o'r gair Sgandinafaidd *stak*, sef "ynys" (gweler hefyd Ynys Arw, a elwir *North Stack* yn Saesneg). Ystyr arferol y gair Cymraeg *lawd* yw "gwres", sef gwres anifeiliad yn neilltuol, ond mae arwyddocâd yr enw yn yr achos hwn yn ddirgelwch.

## Goleudy

Ceir goleudy enwog, Goleudy Ynys Lawd, ar yr ynys sydd bellach yn atyniad twristaidd. Codwyd y goleudy cyntaf ar Ynys Lawd yn 1809. Dyluniwyd y goleudy 91 troedfedd (28 m) o daldra ar Ynys Lawd gan ddyn o'r enw Daniel Alexander ac mae'r prif golau i'w weld gan longau sy'n pasio ac fe'i cynlluniwyd i ganiatáu i longau deithio'n ddiogel ar y llwybr môr peryglus rhwng Dulyn, Caergybi a Lerpwl.

Llonddrylliad ar y creigiau ger Ynys Lawd (engrafiad gan W. Radclyffe o lun gan T. Creswick, tua 1850-60)
## Gwarchodfa Natur Ynys Lawd

Mae Gwarchodfa Natur Ynys Lawd, un o warchodfeydd yr Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar ar yr ynys a'r clogwyni gerllaw.

## Cyfeiriadau