# Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf| Clocwedd o'r brig: Mynydd Maerdy ger Maerdy, glan afon ger Aberpennar, ac Eglwys y Santes Gatrin ym Mhontypridd |
| Math | prif ardaloedd Cymru  |
| Enwyd ar ôl | Afon Rhondda, Afon Cynon, Afon Taf  |
|  |
| Prifddinas | Cwm Clydach  |
| Poblogaeth | 240,131  |
| Sefydlwyd | * 1 Ebrill 1996
 |
| Gefeilldref/i | Nürtingen, Wolfenbüttel  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 424.1503 km²  |
| Yn ffinio gyda | Dinas a Sir Caerdydd, Bro Morgannwg, Pen-y-bont ar Ogwr, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Merthyr Tudful, Powys, Castell-nedd Port Talbot  |
| Cyfesurynnau | 51.65°N 3.44°W  |
| Cod SYG | W06000016  |
| GB-RCT  |
|  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o 22 prif ardal Cymru yw **Rhondda Cynon Taf**, sy'n fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Daeth i fodolaeth gydag adrefnu llywodraeth leol yng Nghymru yn 1996. Mae'n ffinio â Merthyr Tudful a Bwrdeistref Sirol Caerffili yn y dwyrain, Caerdydd a Bro Morgannwg yn y de, Pen-y-bont ar Ogwr a Chastell-nedd Port Talbot yn y gorllewin, a Phowys yn y gogledd. Y prif drefi yw Aberdâr, Aberpennar a Phontypridd.

Mae canlyniadau cyfrifiad 2011 yn dangos bod 19.1% o’i 234,410 o drigolion yn hunan-nodi bod ganddynt rywfaint o allu yn y Gymraeg. Mae'r fwrdeistref sirol yn ffinio â Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful a Bwrdeistref Sirol Caerffili i'r dwyrain, Caerdydd a Bro Morgannwg i'r de, Bwrdeistref Sirol Pen- y-bont ar Ogwr a Chastell-nedd Port Talbot i'r gorllewin a Phowys i'r gogledd. Ei phrif drefi yw Aberdâr, Llantrisant, Tonysguboriau, Phontypridd, a cheir trefi eraill gan gynnwys - Maerdy, Glynrhedynog, Hirwaun, Llanharan, Aberpennar, Porth, Tonypandy, Tonyrefail a Threorci.

Y dref unigol fwyaf poblog yn Rhondda Cynon Taf yw Aberdâr gyda phoblogaeth o 39,550 (2011), ac yna Pontypridd gyda 32,694 (2011). Yr ardal drefol fwyaf fel y’i diffinnir gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol yw ardal Tonypandy, gyda phoblogaeth o 62,545 (2011), sy’n cynnwys llawer o Gwm Rhondda.

Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Rhondda Cynon Taf yn 2024, wedi iddi gael ei gohirio ddwywaith o 2022 oherwydd y Gofid Mawr.

## Hanes

Ffurfiwyd y fwrdeistref sirol ar 1 Ebrill 1996, trwy uno hen gynghorau Dosbarth Morgannwg Ganol, sef Rhondda, Cwm Cynon a Thaf-Elái (ac eithrio Creigiau a Phentyrch, a ychwanegwyd at Gaerdydd). Mae ei henw'n adlewyrchu'r rhain i gyd, ac felly hefyd afonydd Rhondda, Cynon a Thaf. Pontypridd, sy'n dref brifysgol ac yn Dref Farchnad, yw prif dref Rhondda Cynon Taf; ac mae wedi'i lleoli 12 milltir i'r gogledd o'r brifddinas, Caerdydd. Mae Pontypridd yn aml yn cael ei dalfyrru fel “Ponty” yn y Saesneg.

## Diwydiant

Datblygodd yr ardal wedi i fwyngloddwyr ddarganfod glo Cymreig o'r safon uchel, fel glo ager, er mwyn eu hallforio i'r byd drwy ddociau Caerdydd a’r Barri. Roedd tomenni gwastraff glo a phennau pyllau glo dwfn o un gorwel i'r llall am rai canrifoedd. Ceir tai teras ar y llethrau, golygfa sy'n nodedig i gymoedd megis y Rhondda a Chwm Cynon. Yn 19g roedd gan y Rhondda dros 60 o fwyngloddiau.

Wrth i byllau dwfn gau, crëwyd nifer o byllau glo brig mawr iawn ac mae rhai'n parhau i weithredu, yn enwedig tua gogledd yr ardal.

Roedd Awdurdod Datblygu Cymru, a ffurfiwyd ym 1976 i helpu gwrthdroi’r dirywiad economaidd yng Nghymru a achoswyd gan y dirwasgiad yn y diwydiannau glo a dur, yn weithgar iawn yn ardal Rhondda Cynon Taf yn cefnogi ac yn annog adfywio diwydiant a masnach.*[angen ffynhonnell]* Erbyn 2024 roedd yma Stiwdios Ffilm Rhyngwladol y Ddraig, ar safle gwaith glo brig Llanilid. Mae lleoliad y prosiect wedi ei arwain iddo gael ei adnabod yn lleol fel "Valleywood", er bod cymoedd Cymru rai milltiroedd i ffwrdd.

## Amgylchedd

Mae’r diwydiant glo wedi cael effeithiau andwyol iawn ar ansawdd yr amgylchedd, fel bod y rhan fwyaf o’r afonydd wedi’u llygru’n ddifrifol fel nad oes pysgod ynddyn nhw, ar y cyfan. Mae'r degawdau diwethaf wedi dangos gwelliant gyda'r eog yn dychwelyd i rai afonydd ee Afon Taf ac Afon Rhondda.

## Llywodraeth

Mae’r ardal yn cael ei llywodraethu gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf o’r pencadlys ym Mhontypridd a hi yw’r awdurdod sy’n cynnal Rhaglen Gwella Cydweithredol De-ddwyrain Cymru (SEWIC), enillydd gwobr Rhagoriaeth Cymru 2010. Ceir pedair etholaeth sy'n cael eu cynrychioli yn y Senedd. Cynrychiolwyd Rhondda Cynon Taf gan bedwar AS yn Senedd y DU tan 2024.

## Pobl nodedig

* Syr Tom Jones —Trefforest, Pontypridd—canwr, a adnabyddid i rai yn lleol wrth ei enw genedigol, Tommy Woodward
* Neil Jenkins — Pentre'r Eglwys, ger Pontypridd — chwaraewr rygbi undeb Cymru a Llewod Prydain ac Iwerddon
* Kelly Jones — Cwmaman — prif leisydd a phrif gitarydd y band roc y Stereophonics
* Gwasanaethodd y Barwn Merlyn Rees (1920-2006) — Cilfynydd, ger Pontypridd — fel Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon (1974–1976) ac Ysgrifennydd Cartref (1976–1979)
* Syr Geraint Evans (1922–1992) — Cilfynydd, ger Pontypridd — canwr opera llais bas

## Gefeillio

Y trefi sydd â threfniadau gefeillio yn Rhondda Cynon Taf yw:

* Pontypridd:Nürtingen, Baden-Württemberg, yr Almaen
* Aberdâr:Ravensburg, Baden-Württemberg, yr Almaen
* Llantrisant: Crecy-en-Ponthieu, Picardy, Ffrainc

## Rhyddid y Fwrdeistref

Mae'r bobl a'r unedau milwrol canlynol wedi derbyn Rhyddid Bwrdeistref Rhondda Cynon Taf.

* Stuart Burrows: 31 Ionawr 2008.
* Elaine Morgan: 10 Ebrill 2013.

## Demograffeg

Yng nghyfrifiad 2021, mae grwpiau ethnig y fwrdeistref sirol fel a ganlyn:

| Grŵp ethnig
 | Canran
 |
| --- | --- |
| Gwyn
 | 96.7%
 |
| Asiaidd
 | 1.5%
 |
| Cymysg
 | 1.0%
 |
| Du
 | 0.4%
 |
| Arall
 | 0.3%
 |

### Crefydd

Yng Nghyfrifiad 2021, mae cyfansoddiad crefyddol y fwrdeistref sirol fel a ganlyn:

| Crefydd
 | Canran
 |
| --- | --- |
| Dim crefydd
 | 56.2%
 |
| Cristionogaeth
 | 36.4%
 |
| Islam
 | 0.6%
 |
| Arall
 | 0.5%
 |
| Bwdhaeth
 | 0.2%
 |
| Hindwaeth
 | 0.2%
 |
| Sikhaeth
 | 0.1%
 |
| Iddewiaeth
 | 0.1%
 |
| Heb ei nodi
 | 5.8%
 |

## Cymunedau

Rhennir y fwrdeistref yn 39 o gymunedau.

|  |  |
| --- | --- |
| * Abercynon
* Cwm-bach
* Cwm Clydach
* Y Cymer
* De Aberaman
* Dwyrain Aberdâr
* Dwyrain Aberpennar
* Ffynnon Taf
* Gilfach Goch
* Glynrhedynog
* Gogledd Aberaman
* Gorllewin Aberdâr
* Gorllewin Aberpennar
* Hirwaun
* Llanharan
* Llanhari
* Llantrisant
* Llanilltud Faerdref
* Llwydcoed
* Llwynypia
 | * Y Maerdy
* Pendyrus
* Penrhiw-ceibr
* Pentre
* Pen-y-graig
* Pen-y-waun
* Pont-y-clun
* Pontypridd
* Y Porth
* Y Rhigos
* Tonypandy
* Tonyrefail
* Trealaw
* Trehafod
* Treherbert
* Treorci
* Ynys-hir
* Ynysybŵl a Choed-y-cwm
* Ystrad Rhondda
 |

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Hafan Awdurdod Unedol Rhondda Cynon Taf Archifwyd 2012-02-06 yn y Peiriant Wayback Archifwyd
* Porth newyddion ar-lein Rhondda Cynon Taf
* Cyngor Rhondda Cynon Taf
* Rhondda Cynon Taf Arlein (Cynnwys Cymraeg a Saesneg) Archifwyd 2007-11-07 yn y Peiriant Wayback
* Gwefan RhonddaCynonTaff.com

 **Trefi a phentrefi Rhondda Cynon Taf**[cuddio]

**Trefi**

Aberdâr  **·** Aberpennar  **·** Glynrhedynog  **·** Llantrisant  **·** Pontypridd  **·** Y Porth  **·** Tonypandy  **·** Treorci

**Pentrefi**

Aberaman  **·** Abercwmboi  **·** Abercynon  **·** Aber-nant  **·** Y Beddau  **·** Blaenclydach  **·** Blaencwm  **·** Blaenllechau  **·** Blaenrhondda  **·** Brynna  **·** Brynsadler  **·** Cefn Rhigos  **·** Cefnpennar  **·** Cilfynydd  **·** Coed-elái  **·** Coed-y-cwm  **·** Cwmaman  **·** Cwm-bach  **·** Cwm Clydach  **·** Cwmdâr  **·** Cwm-parc  **·** Cwmpennar  **·** Y Cymer  **·** Dinas Rhondda  **·** Y Ddraenen Wen  **·** Efail Isaf  **·** Fernhill  **·** Ffynnon Taf  **·** Y Gelli  **·** Gilfach Goch  **·** Glan-bad  **·** Glyn-coch  **·** Glyn-taf  **·** Y Groes-faen  **·** Hirwaun  **·** Llanharan  **·** Llanhari  **·** Llanilltud Faerdref  **·** Llanwynno  **·** Llwydcoed  **·** Llwynypïa  **·** Y Maerdy  **·** Meisgyn  **·** Nantgarw  **·** Penderyn  **·** Pendyrus  **·** Penrhiw-ceibr  **·** Penrhiw-fer  **·** Penrhys  **·** Pentre  **·** Pentre'r Eglwys  **·** Pen-yr-englyn  **·** Pen-y-graig  **·** Pen-y-waun  **·** Pont-y-clun  **·** Pont-y-gwaith  **·** Y Rhigos  **·** Rhydyfelin  **·** Ton Pentre  **·** Ton-teg  **·** Tonyrefail  **·** Tonysguboriau  **·** Trealaw  **·** Trebanog  **·** Trecynon  **·** Trefforest  **·** Trehafod  **·** Treherbert  **·** Trehopcyn  **·** Trewiliam  **·** Tynewydd  **·** Wattstown  **·** Ynys-hir  **·** Ynysmaerdy  **·** Ynys-y-bwl  **·** Ystrad Rhondda