Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yn y lhyvyr hwnn

Yn y lhyvyr hwnn|  |
| Enghraifft o: | fersiwn, rhifyn neu gyfieithiad  |
| Awdur | John Price  |
| Cyhoeddwr | Edward Whitchurch  |
| Iaith | Cymraeg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1546  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Dynodwyr |

Yn y lhyvyr hwnn, gan Syr John Price (1502–1555), oedd y llyfr Cymraeg argraffedig cyntaf.

Yn ôl y dyddiad ar y ddalen deitl, fe'i gyhoeddwyd yn Llundain ym 1546, ond mai lle i amau na ddaeth o'r wasg tan yn y gynnar ym 1547 (cyn 25 Mawrth). Mae'r ansicrwydd yma am y dyddiad cyhoeddi wedi arwain rhai ysgolheigion, fel Ifor Williams, i ddadlau dros osod *Oll synnwyr pen Kembero ygyd* gan William Salesbury o flaen y rhestr, am i'r llyfr hwnnw ddod allan ym 1547, ond ar y cyfan tueddir i dderbyn llyfr Price fel y llyfr Cymraeg cyntaf i gael ei gyhoeddi.

Nodir y cynnwys ar ddalen deitl y llyfr:

> Yn y lhyvyr hwnn y traethir. / Gwyðor kymraeg. / Kalandyr. / Y gredo, neu bynkeu yr ffyð gatholig. / Y pader, ney weði yr arglwyð. / Y deng air deðyf. / Saith Rinweð yr egglwys. / Y kampeu arveradwy ar Gwyðieu gochladwy ae keingeu. / M.D.XLVI.
>
> *Yn y llyfr hwn y traethir / Gwyddor Cymraeg / Calendr / Y gredo, neu bynciau'r ffydd Gatholig / Y pader, neu Weddi'r Arglwydd / Y dengair Deddf / Saith rinwedd yr eglwys / Y campau arferadwy a'r gwydiau gocheladwy a'u ceingau*
>
>

Yn ogystal â'r deunydd uchod, sef yr wyddor Gymraeg, Credo'r Apostolion a'r Pader a.y.y.b., ceir cyfarwyddyd ynglŷn â darllen Cymraeg a chalendr o wyliau crefyddol pwysig sy'n cynnwys gwybodaeth tymhorol ar gyfer ffermwyr.

Bwriad y llyfr oedd i hyrwyddo Protestaniaeth. Cymerodd yr awdur rhan flaenllaw yn y broses o dorri Eglwys Loegr rhag awdurdod y Pab a ddiddymu'r mynachlogydd. Ystyr y gair **Catholig** yw *cyffredinol, cyson, cywir, ffyddlon* . Mae pob defnydd o'r gair "Catholig" yn y llyfr yn rhoi'r ddadl bod Eglwys Loegr wedi etifeddu y mantell *Catholig* ar gyfer Eglwys Loegr. Cyfeiriad at Eglwys Loegr, nid at yr Eglwys Catholig Rhufeinig yw pob defnydd o'r gair "Catholig" yn y llyfr!

Mae'r unig gopi o'r llyfr sydd wedi goroesi yn cael ei gadw gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Darllen pellach

* Ifor Williams, "Blwyddyn cyhoeddi *Yn y lhyvyr hwnn*", *Journal of the Welsh bibliographical society* 4 (1932-6): 33-9
* Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1944), tt.154, 170-71
* R. Geraint Gruffydd, "Yny lhyvyr hwnn (1546): the earliest Welsh printed book", *Bulletin of the Board of Celtic Studies* 23/2 (Mai 1969): 105-116
* R. Geraint Gruffydd, "Y print yn dwyn ffrwyth i'r Cymro: Yny lhyvyr hwnn, 1546", *Y llyfr yng Nghymru/Welsh book studies* 1 (1998): 1-20
* Stan Wicklen, "Syr John Prys ac *Yny lhyvyr hwnn*", *Y Casglwr* 136 (Gaeaf 2022): 17

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* *Yn y lhyvyr hwnn*, y copi yn y Llyfrgell Genedlaethol Cymru
# Brwydr Sain Ffagan

Brwydr Sain Ffagan| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | 8 Mai 1648  |
| Rhan o | Ail Ryfel Cartref Lloegr  |
| Lleoliad | Sain Ffagan  |
|  |
| Gwladwriaeth | Teyrnas Lloegr, y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

Ymladdwyd **Brwydr Sain Ffagan** ar 8 Mai 1648, yn Sain Ffagan, de Cymru rhwng byddin y senedd dan y Cyrnol Thomas Horton a byddin o gyn-filwyr y Senedd oedd wedi troi i gefnogi'r brenin Siarl I o Loegr a'r Alban. Roedd yn un o frwydrau Ail Ryfel Cartref Lloegr.

## Hanes

Yn Ebrill 1648, bu gwrthryfel ymysg milwyr y Senedd yn Ne Cymru, oedd heb gael eu tâl am gryn amser. Dan arweiniad y Cyrnol John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, ynghyd a'i bennaeth, y Cadlywydd Rowland Laugharne a Cyrnol Rice Powel, datganasant eu cefnogaeth i'r brenin.

Gyrrodd Syr Thomas Fairfax, dros y Senedd, Thomas Horton i dde Cymru gyda 3,000 o wŷr traed, catrawd a hanner o farchogion a chatrawd o ddragwniaid. Ymdeithiodd tua thref Caerfyrddin, ond yna bu raid iddo droi am Aberhonddu i atal gwrthryfel yno. Oddi yno, symudodd i gyffiniau Caerdydd a gwersylla yn San Ffagan, i'r gorllewin o'r ddinas.

Roedd byddin Seneddol arall dan Oliver Cromwell ar ei ffordd i Gymru, felly penderfynodd Laugharne ymosod ar Horton cyn i'r ddwy fyddin Seneddol fedru ymuno. Ymosododd ar 8 Mai, gyda byddin o tua 7,500 o wŷr traed ond dim ond ychydig o farchogion.

Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth i'r Seneddwyr, pan ymosododd eu marchogion ar adain chwith a chefn y fyddin Frenhinol. Lladdwyd dros 200 o'r Breniniaethwyr, a chymerwyd 3,000 yn garcharorion.

## Cyfeiriadau
# Y Diwygiad Methodistaidd

Y Diwygiad Methodistaidd| Enghraifft o: | diwygiad Cristnogol  |
| Lleoliad | Cymru  |
| Dynodwyr |

Y **Diwygiad Methodistaidd** yw'r term a ddefnyddir am yr adfywiad crefyddol yn y ddeunawfed ganrif yng Nghymru, a gysylltir yn bennaf a Daniel Rowland, Howell Harris a William Williams, Pantycelyn. Roedd yn adfywiad o fewn Eglwys Loegr ar y cychwyn, ond yn ddiweddarach, arweiniodd at greu'r Methodistiaid Calfinaidd, yn awr Eglwys Bresbyteraidd Cymru, fel enwad ymneilltuol.

Er nad oedd ganddo ran uniongyrchol yn y Diwygiad Methodistaidd, ystyrir Griffith Jones, Llanddowror (1684 - 1761) fel tad ysbrydol y mudiad. Roedd ei ysgolion cylchynol ef wedi dysgu miloedd lawer o'r werin i ddarllen, felly gallent ddarllen y Beibl trostynt eu hunain. Fel rheol, ystyrir i'r Diwygiad ddechrau gyda throedigaeth Howell Harris yn ehlwyd Talgarth yn 1735. Dechreuodd gynnal cyfarfodydd yn ei gatref ym mhentref Trefeca. Yn fuan wedyn, cafodd Daniel Rowland droedigaeth, yna yn 1737 cafodd William Williams, Pantycelyn, droedigaeth wrth wrando ar Harris yn pregethu ym mynwent Talgarth.

Teithiodd Harris a William Williams lawer o amgylch Cymru yn pregethu, ac erbyn 1750 roedd dros 400 o seiadau wedi eu ffurfio. Yn 1762 bu diwygiad mawr yn Llangeitho dan arweiniad Daniel Rowland.

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Howel Harris

| Howel Harris |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 23 Ionawr 1714  Talgarth  |
| Bu farw | 1773  Talgarth  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | pregethwr  |
| Cysylltir gyda | Daniel Rowland  |

Un o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd oedd **Howel Harris** (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773). Roedd yn frodor o Drefeca ym Mrycheiniog (Powys erbyn heddiw).

## Bywgraffiad

Bu yn Academi Llwyn-lwyd tan ei fod yn 17 oed. Bu wedyn yn ysgolfeistr ar ysgolion Llangors, Llangasty a Talgarth.

Llythyr yn llawysgrifen Howel Harris
Yn y cyfnod rhwng Sul y Blodau 1735, pan fu'n gwrando ar bregeth Ficer Talgarth, a'r Sulgwyn cafodd droedigaeth. Fe fu yn gyfrifol am gychwyn y Seiat oedd mor bwysig i'r Methodistiaid. Roedd y rhai a oedd dan ddylanwad Howel yn dod at ei gilydd i astudio'r Beibl ac i drafod y ffordd Gristnogol o fyw. Yn 1737 cyfarfu am y tro cyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho.

Ei freuddwyd ef oedd sefydlu Teulu Trefeca. Gwahoddodd nifer o bobl i ddod i fyw i Drefeca. Roedd rhai yn gweithio ar y tir neu wrth eu crefft megis gwneud basgedi, gwaith lledr, tyrnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu. Roedd pawb yn dod at ei gilydd dair gwaith y dydd i gydaddoli.

Er na bu i freuddwyd 'Teulu Trefeca' wireddu'n llawn, fe sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref gan ddod yn ganolfan ddiwinyddol bwysig i Fethodistiaeth Cymru a'r Eglwys Bresbyteraidd Cymru hyd at ddechrau'r 20g. Mae'r adeiladau bellach yn ganolfan grefyddol a chynhadledd.
Mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn Eglwys Talgarth, yn yr hen Sir Frycheiniog.

*Hywel Harris and others "Sasiwn gyntaf"*, paentiad olew (1912) gan Hugh Williams. Mae gan y darlun label: "Y Sasiwn Gyntaf Watford ger Caerffili: Ionawr 1743. O'r chwith John Cennick, Joseph Humphreys, John Powell, William Williams Pantycelyn, George Whitefield, Daniel Rowland, Howel Harris"
## Mewn Llenyddiaeth Gymraeg

Cyfansoddodd Cynan y ddrama *Hywel Harris* yn seiliedig ar ffeithiau hanesyddol am fywyd Harris, a'i berthynas gyda Madam Gruffydd, ym 1931. Cyhoeddwyd y ddrama ym 1932 gan Hughes a'i Fab.

Aeth Islwyn Ffowc Elis ati i lunio drama o'r enw *Harris* gafodd ei llwyfannu gan Gwmni Theatr Cymru.

## Llyfryddiaeth

* M.H. Jones (gol.), *The Trevecka Letters* (1932)
* Geoffrey F. Nuttal, *Howell Harris* (1963)
* Gomer M. Roberts, *Portread o Ddiwigiwr* (1969)
* *idem* (gol.), *Selected Trevecka Letters 1742-47* (1956)
* Geraint Tudur, 'Papurau Howell Harris', yn *Cof Cenedl* XVI, Gwasg Gomer, 2001.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Howel HarrisEginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Daniel Rowland

| Daniel Rowland |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 1713  Cymru, Nancwnlle  |
| Bu farw | 16 Hydref 1790  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | gweinidog yr Efengyl  |
| Plant | John Rowland, Nathaniel Rowland  |

Llun o ddelw Daniel Rowlands, Llangeitho (4671151)
Roedd **Daniel Rowland, Llangeitho** (1713 – 16 Hydref 1790) yn un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru yn y ddeunawfed ganrif, ynghyd â William Williams a Howel Harris. Cafodd droedigaeth wrth wrando ar Griffith Jones tua 1735.

Daniel Rowlands, gan Robert Bowyer
## Hanes

Treuliodd y rhan fwya o'i fywyd yn giwrad ym mhlwyfi Nantcwnlle a Llangeitho, Ceredigion. Cydnabyddwyd ef fel pregethwr ac fe drodd e Langeitho yn ganolfan i Fethodistiaeth Galfinaidd yng Nghymru.

Cafodd ei luchio o'r Eglwys Anglicanaidd am i'w bregethu achosi'r fath ferw - y diwygiad Methodistaidd yn arbennig. Wedi hynny, sefydlodd achos Methodistaidd yn Llangeitho.

Roedd ei bregethau cynnar yn adnabyddus fel rhai dychrynllyd, am eu bod yn sôn cymaint am Farn Duw ynddynt. Ond wrth aeddfedu, rhoddai fwy o bwyslais ar y waredigaeth ar y Groes. Ystyrid ei ddiwinyddiaeth a'i gymeriad yn fwy cyson a sefydlog na'i gyfaill Howel Harris yn ystod y diwygiad.

"Dros y Mynydd Bach" y byddai pererinion Anghydffurfiol o mor bell i'r gogledd ag Arfon a Llŷn yn dod i wrando ar bregethu Daniel Rowland yn Llangeitho. Roedd ffynnon ar lethrau'r Mynydd tua dwy filltir o Langeitho lle byddent yn ymgynnull i gael lluniaeth, diod a gorffwys ar ôl teithio trwy'r nos dros y Mynydd. Byddent yn dod o Sir Gaernarfon bob ail fis gan hurio cychod pysgota o Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog, i Aberystwyth, gan gychwyn eu taith ddydd Gwener. Ar y Sadwrn cerddent o Aber i Langeitho dros y Mynydd Bach a dychwelyd yr un ffordd nos Sul.

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth ddethol

* D. J. Odwyn Jones, *Cofiant Daniel Rowland* (1938)

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Daniel Rowland
# Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion

Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion|  |
| Enghraifft o: | cymdeithas cyhoeddi testun ysgrifenedig, cymdeithas ddysgedig  |
| Dechrau/Sefydlu | 1751  |
| Lleoliad yr archif | Llyfrgell Genedlaethol Cymru  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Poster gan *The Cymmrodorion Society*, yn argymell sefydlu Amgueddfa Genedlaethol Cymru; Mehefin 1876.
Cymdeithas wladgarol a diwylliannol a sedyflwyd gan Richard Morris yn Llundain yn 1751 yw **Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion** neu'r **Cymmrodorion**. Yn y gorffennol, gwnaeth y Gymdeithas gyfraniad blaenllaw i greu sefydliadau fel Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Prifysgol Cymru, y Llyfrgell Genedlaethol a’r Amgueddfa Genedlaethol.

## Cyhoeddiadau

Cyhoeddwyd y cylchgrawn ysgolheigaidd *Y Cymmrodor* o 1877 hyd 1951 a'r *Cymmrodorion Record Series* o 1889 ymlaen. Y Cymmrodorion hefyd yw cyhoeddwyr *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (1953) a'r fersiwn ar-lein. Mae *Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion* yn dal i gael ei gyhoeddi heddiw ac yn ffynhonnell bwysig ar gyfer ymchwil i lên, hanes a diwylliant Cymru.

## Darlithoedd

Mae’r gymdeithas yn trefnu cyfres o ddarlithoedd ble y cyflwynir papurau yn y Saesneg a’r Gymraeg gan siaradwyr o’r byd academaidd a chyhoeddus.

Cynhelir ei chyfarfodydd yn Llundain a Chymru, mewn lleoliadau sy’n cynnwys y Senedd ym Mae Caerdydd a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Cynhelir darlith arbennig yn y Gymraeg sef Darlith Goffa Syr T. H. Parry-Williams yn flynyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Mae’r Gymdeithas hefyd yn cynnal llawer o ddigwyddiadau mewn cydweithrediad ag eraill, gan gynnwys y Sefydliad Materion Cymreig, Cymru yn Llundain a Chymdeithas Sir Drefaldwyn. Fel arfer, cynhelir Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol y Gymdeithas ym mis Mai bob blwyddyn. Cyhoeddir y darlithoedd, ynghyd ag unrhyw gyfraniadau eraill, yn y Trafodion blynyddol.

## Swyddogion

* Llywydd: Yr Athro Prys Morgan ers 2005
* Noddwr: Y Tywysog Siarl
* Ysgrifennydd: Peter Jeffreys
* Trysorydd: Huw Wynne-Griffith
* Ysgrifennydd Aelodaeth: Dr Adrian Morgan
* Golygydd: Yr Athro Helen Fulton, ers 2008

## Llyfryddiaeth

* R. T. Jenkins a Helen Ramage, *A History of the Honourable Society of the Gwyneddigion and Cymmrodorion Societies, 1751-1951* (Llundain, 1951)

## Gweler hefyd

* Cymry Llundain

## Dolen allanol

* Gwefan swyddogol
# Griffith Jones, Llanddowror

| Griffith Jones, Llanddowror |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 1684  |
| Bu farw | 8 Ebrill 1761  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Ysgol Ramadeg Y Frenhines Elisabeth
 |
| Galwedigaeth | clerig, addysgwr, athro, offeiriad  |

*Gweler hefyd Griffith Jones (actor)*
**Griffith Jones** (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel **Griffith Jones, Llanddowror**, oedd sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig. O fewn 25 mlynedd gwelwyd agor 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen.

Roedd yn frodor o Ben-Boyr, Sir Gaerfyrddin, a chafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Caerfyrddin a'i ordeinio ym 1708. Ym 1716 cafodd reithoriaeth ym mhentref Llanddowror. Bu'n aelod brwdfrydig o'r Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol.

Ym 1731 dechreuodd sefydlu ei ysgolion cylchynol enwog. Addysgid trigolion un ardal am dri mis cyn i'r gwaith symud ymlaen i ardal arall. Fel arfer yn y gaeaf y cynhaliwyd y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a'u teuluoedd amser i'w mynychu. Dysgai'r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio'r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism Eglwys Loegr. Noddwyd yr ysgolion cylchynol gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr, John Vaughan (1633-1772), a'i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon. Ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol ar gyfer ei noddwyr o dan y teitl *Welsh Piety*; ynddynt byddai'r awdur yn adrodd ar gynnydd yr ysgolion ac yn ymbil â'r noddwyr am ragor o arian. Erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi'u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd.

Mae'n werth nodi na fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu'r mynachlogydd.

## Llyfryddiaeth

* Gwyn Davies, *Griffith Jones, Llanddowror, Athro Cenedl* (1984)
* Geraint H. Jenkins, *Hen filwr dros Grist* (1983)
* R. T. Jenkins, *Griffith Jones, Llanddowror* (1930)
* D. Ambrose Jones, *Griffith Jones, Llanddowror* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1923). 'Cyfres Arweinwyr Cymru' I. Arolwg cynhwysfawr o'i waith a'i fywyd.
* E. Wyn James, ‘Griffith Jones (1684–1761) of Llanddowror and His “Striking Experiment in Mass Religious Education” in Wales in the Eighteenth Century’, yn *Volksbildung durch Lesestoffe im 18. und 19. Jahrhundert / Educating the People through Reading Material in the 18th and 19th Centuries*, gol. Reinhart Siegert (Bremen, Yr Almaen: Edition Lumière, 2012), 275-92. ISBN 978-3-943245-03-5; adargraffwyd yn *The Carmarthenshire Antiquary*, 56 (2020), 63-73. ISBN 0142-1867.

## Cyfeiriadau
# Robert Jones Derfel

| Robert Jones Derfel |
| --- |
| R. J. Derfel (Delwedd o Gasgliad John Thomas, Llyfrgell Genedlaethol Cymru) |
| Ffugenw | Derfel  |
| Ganwyd | 24 Gorffennaf 1824  Llandderfel  |
| Bu farw | 17 Rhagfyr 1905, 16 Rhagfyr 1905  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | bardd  |

Bardd Cymraeg ac awdur rhyddiaith Radicalaidd oedd **Robert Jones Derfel** neu **R. J. Derfel** (24 Gorffennaf 1824 – 17 Rhagfyr 1905).

## Bywgraffiad

Cafodd Robert Jones ei eni yn y Foty, fferm rhwng Llandderfel a Bethel, Meirionnydd, yn fab i Edward a Catrin Jones. Treuliodd gyfnod yn ddiwaith yn Llundain tua 1848 pan fu'r Siartwyr yn eu hanterth. Mabwysiadodd y cyfenw "Derfel" ar ôl symud i weithio ym Manceinion lle treuliodd y gweddill o'i oes.

Sefydlodd wasg ym Manceinion. Daeth yn bregethwr gyda'r Bedyddwyr ond troes fwyfwy at sosialaeth. Cyhoeddodd sawl cyfrol o gerddi gwladgarol a chartrefol, am fywyd y bobl gyffredin, a fu'n boblogaidd iawn.

Cyhoeddwyd nifer o lythyrau ac erthyglau ganddo yn *Y Cymro* a *Llais Llafur*  rhwng 1892 a 1903. Awgrymodd mewn un llythyr y dylid mabywsiadu'r sosialydd cynnar Robert Owen fel nawddsant Cymru yn lle Dewi Sant. Galwodd yn ei bapur *Traethodau ac Areithiau* am bapur dyddiol Cymraeg, cenedlaethol, Prifysgol i Gymru, Llyfrgell Genedlaethol a llyfrgell ym mhob pentref yng Nghymru.

Roedd yn Gymro gwladgarol a anogai bawb i siarad Cymraeg ac amddiffyn Cymru. Pan ymddangosodd ei ddrama ddychanol *Brad y Llyfrau Gleision* yn 1854 mabwysiadwyd y teitl gan y Cymry i gyfeirio at adroddiad y Llyfrau Gleision gwrth-Gymraeg.

## Llyfryddiaeth

* *Brad y Llyfrau Gleision* (1854). Drama.
* *Traethodau ac Areithiau* (1864)
* *Caneuon Gwladgarol* (1864). Cerddi.
* *Munudau Segur* (Caernarfon, 1863). Cerddi.
* *Caneuon* (1891).
* *Rhyddiaith R. J. Derfel* (1945). Dwy gyfrol a olygwyd gan Gwenallt.

## Dolenni allanol

* Y Bywgraffiadur Ar-lein
# Evan James

| Evan James |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Ieuan ap Iago  |
| Ganwyd | 1809  Caerffili  |
| Bu farw | 30 Medi 1878  Cymru  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr, bardd, gwëydd  |
| Plant | James James  |

Awdur *Hen Wlad fy Nhadau*, anthem genedlaethol Cymru, oedd **Evan James** o Bontypridd ("Ieuan ap Iago"; 1809 – 30 Medi 1878). Ei fab, James James, oedd y cyfansoddwr.

Y copi cynharaf o Hen Wlad fy Nhadau, 1856
Duration: 1 minutes and 16 seconds.1:16"Hen Wlad fy Nhadau", gan Madge Breese ar gyfer y Gramophone Company (1899) – y recordiad cyntaf gwybyddus o unrhyw gân yn y Gymraeg
Gwëydd oedd James wrth ei waith a roedd yn cyflogi sawl gweithiwr yn ei felin ar lan Afon Rhondda. Roedd hefyd yn berchen Tafarn yr Ancient Druid yn Argoed, Bedwellte, Sir Fynwy

Yn ôl chwedl deuluol, roedd ei fab James James yn cerdded un diwrnod ar lan yr afon pan ddaeth alaw *Hen Wlad fy Nhadau* i'w feddwl. Pan roddodd yr alaw i'w dad, cyfansoddodd Evan James y geiriau a ddaeth i fod yn anthem cenedlaethol Cymru. Mae'n debyg fod Evan wedi ei ysbrydoli gan y ffaith fod dau o'i frodyr wedi ymfudo i'r Unol Daleithiau ac wedi ysgrifennu yn canmol eu gwlad mabwysiedig a'i annog i ymuno â nhw.

Cofeb i Evan James a James James ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd
Mae cofeb i Evan James a'i fab, ar ffurf dau ffigwr yn cynrychioli Barddoniaeth a Cherddoriaeth, yn sefyll ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd. Dangosir wyneb Evan nesaf at ei dad, ond mae'n ymddangos yn ifancach am fod y ffotograffau oedd ar gael i'r cerflunydd, Goscombe John, wedi eu cymryd flynyddoedd ar wahân.

## Cyfeiriadau
# James James

| James James |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Iago ap Ieuan  |
| Ganwyd | 4 Tachwedd 1832  Argoed  |
| Bu farw | 1902, 11 Ionawr 1902  Aberdâr  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| Galwedigaeth | gweinidog yr Efengyl, bardd, cyfansoddwr  |
| Adnabyddus am | Hen Wlad fy Nhadau, Bro Gozh ma Zadoù  |
| Tad | Evan James  |

Cerflun ym Mharc Ynysangharad.
Telynor a cherddor o ardal Pontypridd oedd **James James** neu **Iago ap Ieuan** (4 Tachwedd 1832 – 11 Ionawr 1902). Ef oedd yn gyfrifol am gyfansoddi'r dôn *Glan Rhondda*. Adnabyddir y dôn hon yn well heddiw fel 'Hen Wlad fy Nhadau'. Cyfansoddwyd y dôn ym mis Ionawr, 1856. Ei dad, Evan James ('Ieuan ab Iago'; (1809-1878)) oedd awdur y geiriau.

Fe'i ganed yn nhafarn yr *Ancient Druid* ger Bedwellte, Caerffili.

Mae cerflun ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd ar ffurf dau berson i gynrhychioli'r awen o Gerddoriaeth a Barddoniaeth, i goffau James James, a'i dad.

Defnyddir yr un dôn ar gyfer anthem Llydaw.

Y copi cynharaf o *Hen Wlad fy Nhadau* (1856) yn llaw James James
## Cyfeiriadau
# Cymdeithas Hynafiaethau Cymru

Cymdeithas Hynafiaethau Cymru| Bathodyn arlywyddol y Cambriaid |
| Enghraifft o: | sefydliad  |
| Dechrau/Sefydlu | 1846  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Rhanbarth | Cymru  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Gweler hefyd Cambrian a Cambria.*
**Cymdeithas Hynafiaethau Cymru** (Saesneg: *Cambrian Archaeological Association*) yw'r gymdeithas archaeolegol hynaf yng Nghymru ac un o'r rhai hynaf yn y byd. Ers ei sefydlu yn 1846 mae'n cyhoeddi ei chylchgrawn *Archaeologia Cambrensis* yn flynyddol (weithiau'n amlach, yn arbennig yn y blynyddoedd cynnar). Llysenw yr aelodau cynnar ar ei gilydd oedd 'y Cambriaid'.

## Dolen allanol

* Gwefan swyddogol y Gymdeithas Archifwyd 2008-05-09 yn y Peiriant Wayback (dwyieithog)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Undeb yr Annibynwyr Cymraeg

Undeb yr Annibynwyr Cymraeg|  |
| Enghraifft o: | sefydliad crefyddol  |
| Dechrau/Sefydlu | 1872  |
| Aelod o'r  canlynol | Cymundeb Eglwysi Diwygiedig y Byd  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Tŷ John Penri, Abertawe
**Undeb yr Annibynwyr** yw'r Undeb gwirfoddol o eglwysi Annibynnol Cymraeg, yng Nghymru a Lloegr, sy'n cydlynu gweithgarwch a thystiolaeth yr Annibynwyr. Fe'i sefydlwyd yn Abertawe ym 1871 a chynhaliodd ei Gyfarfodydd Blynyddol cyntaf yng Nghaerfyrddin ym 1872. Y Parchg Owain Llŷr Evans oedd y Llywydd yn 2025 ac Elinor Wyn Reynolds yw'r Ysgrifennydd Cyffredinol (2025-).

Mae swyddfa'r Undeb, sef Tŷ John Penri, ar gyrion dinas Abertawe, yn agos i Gyffordd 45 ar yr M4, ac mae dros 400 o eglwysi yn perthyn iddo (2019).

## Dolen allanol

* Gwefan swyddogol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Undeb Bedyddwyr Cymru

Undeb Bedyddwyr Cymru| Enghraifft o: | sefydliad crefyddol  |
| Dechrau/Sefydlu | 1866  |
| Pencadlys | Caerfyrddin  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/020j6y  |

Mae **Undeb Bedyddwyr Cymru** (Saesneg: Baptist Union of Wales) yn undeb o gymanfaoedd eglwysi Bedyddwyr yng Nghmru.

Nod Undeb Bedyddwyr Cymru yw hyrwyddo’r Ffydd Gristnogol yng Nghymru a hybu cenhadaeth ymhlith cymunedau Cymru. Mae'r Undeb o Gymanfaoedd sy’n cynnwys 380 o eglwysi  wedi’u lleoli mewn ardaloedd gwledig, pentrefi, trefi a dinasoedd ar hyd ac ar led Cymru.  Mae’r Undeb yn ymrannu’n ddwy adain, y naill yn Gymraeg ei hiaith a’r llall yn Saesneg ei hiaith.

## Aelodaeth

Mae Undeb Bedyddwyr Cymru yn aelod o Gyngor Eglwysi Cymru, Cytûn (Churches Together in Wales), Ffederaswin Bedyddwyr Ewrop, a Chynrhair Bedyddwyr y Byd. Lleoliad pencadlys yr Undeb yw Prifysgol y Drindod Dewi Sant yng Nghaerfyrddin. Yn 1995 roedd gan yr Undeb 544 o eglwysi gyda 25,384 o aelodau. Roedd 146 o'r eglwysi hwn (gyda 9552 aelod) hefyd yn aelodau o Undeb Bedyddwyr Prydain Fawr.

## Iaith

Mae eglwysi'r Undeb yn addoli yn y Gymraeg a'r Saesneg.

## Ffynonellau

* Albert W. Wardin, Jr., ed. *Baptists Around the World* (Nashville, Tenn.: Broadman & Holman, 1995)
* T. M. Bassett *The Welsh Baptists* (Abertawe: Ilston House, 1977)

## Dolenni allanol

* Undeb Bedyddwyr Cymru Archifwyd 2019-07-18 yn y Peiriant Wayback - Gwefan Swyddogol