# Gaeleg

| Gaeleg
 |
| --- |
| *Gàidhlig* |
| Siaredir yn
 |  Yr Alban  Canada  Unol Daleithiau  Awstralia  Seland Newydd
 |
| Rhanbarth
 | Yr Alban, Cape Breton, Nova Scotia a Swydd Glengarry, Canada
 |
| Cyfanswm siaradwyr
 | 69,701 yn yr Alban.
Mae gan ryw 92,400 o bobl (tair oed a thros) ddealltwriaeth o Aeleg yn 2001 gyda rhyw 2,000 yn Nova Scotia. 1,610 o siaradwyr yn yr Unol Daleithiau yn 2000. 822 yn Awstralia yn 2001. 669 yn Seland Newydd yn 2006.

 |
| Teulu ieithyddol
 | Indo-Ewropeaidd
* Celteg
	+ Celteg Ynysig
		- Goedeleg
			* Gaeleg
 |
| System ysgrifennu
 | Lladin (Amrywiad ar Aeleg yr Alban)
 |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn
 |  Yr Alban
 |
| Rheoleiddir gan
 | Nid oes asiantaeth reoli, ond mae Bòrd na Gàidhlig yn gorff datblygu i'r Aeleg
 |
| Codau ieithoedd
 |
| ISO 639-1
 | `gd` |
| ISO 639-2
 | `gla` |
| ISO 639-3
 | `gla` |
| Wylfa Ieithoedd
 | `50-AAA` |

Arwyddon ffyrdd yn Aeleg yr Alban a Saesneg ar bwys Salen
Iaith Geltaidd sy'n frodorol i'r Alban yw **Gaeleg** neu **Gaeleg yr Alban** (Gaeleg: *Gàidhlig* [ˈgaːlikʲ]). Mae'n gangen Goedeleg o'r ieithoedd Celtaidd. Datblygodd Gaeleg, fel Gwyddeleg a Manaweg, o Wyddeleg Canol, ac felly mae'n tarddu o Hen Wyddeleg.

## Nifer y siaradwyr

Dangosodd Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001 fod 58,652 (1.2% o boblogaeth yr Alban, tair oed a throsodd) o bobl yn yr Alban yn medru'r Aeleg i ryw raddau bryd hynny, Ynysoedd Allanol Heledd yw cadarnle'r iaith. Yn ôl y cyfrifiad, bu gostyngiad o 7,300 yn siaradwyr yr Aeleg ers 1991. Mae ymdrechion i wella'r sefyllfa ac mae'r nifer o bobl ifanc sy'n medru'r iaith wedi codi.

Nid yw'r Aeleg yn iaith swyddogol yn yr Undeb Ewropeaidd, nac yn y Deyrnas Unedig ychwaith, lle nad oes iaith swyddogol *de jure* hyd yn oed. Serch hynny, cydnabyddir yr iaith yn iaith frodorol yn ôl y Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol (*European Charter for Regional or Minority Languages*), sydd wedi'i gadarnhau gan Lywodraeth y DU. Yn ogystal, mae Deddf Gaeleg (Yr Alban) 2005 yn rhoi cydnabyddiaeth swyddogol i'r iaith, drwy hynny yn sefydlu corff datblygu iaith swyddogol, sef Bòrd na Gàidhlig (*Bwrdd Gaeleg*).

Tu allan i'r Alban, mae tafodieithoedd o'r iaith, a elwir yn Gaeleg Canada yn bodoli yng Nghanada ar Ynys Cape Breton ac ardaloedd arunig yn Nova Scotia. Mae gan yr amrywiad yma ryw 2,000 o siaradwyr, sy'n cyfrannu at 1.3% o boblogaeth yr Ynys.

Yn y tabl isod, data'r cyfrifiad yw ffigurau 1755–2001, a ddyfynnir gan MacAuley. Daw ffigurau siaradwyr Gaeleg 2011 o dabl KS206SC Cyfrifiad 2011 a ffigurau'r boblogaeth gyfan o dabl KS101SC. Sylwer mai ffigurau am rai 3 oed a throsodd yw rhai'r siaradwyr a chyfrifir y canrannau gan ddefnyddio'r boblogaeth oed 3 a throsodd.

Siaradwyr Gaeleg yn yr Alban (1755–2011)
| Blwyddyn | Poblogaeth yr Alban | Siaradwyr Gaeleg uniaith | Siaradwyr Gaeleg a Saesneg dwyieithog | Cyfanswm siaradwyr Gaeleg
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1755 | 1,265,380 | 289,798 | 22.9% | Anhysbys |  | Anhysbys |  |
| 1800 | 1,608,420 | 297,823 | 18.5% | Anhysbys |  | Anhysbys |  |
| 1881 | 3,735,573 | 231,594 | 6.1% | Anhysbys |  | Anhysbys |  |
| 1891 | 4,025,647 | 43,738 |  | 210,677 | 5.2% |  |  |
| 1901 | 4,472,103 | 28,106 |  | 202,700 | 4.5% |  |  |
| 1911 | 4,760,904 | 8,400 |  | 183,998 | 3.9% |  |  |
| 1921 | 4,573,471 | 9,829 |  | 148,950 | 3.3% |  |  |
| 1931 | 4,588,909 | 6,716 |  | 129,419 | 2.8% |  |  |
| 1951 | 5,096,415 | 2,178 |  | 93,269 | 1.8% |  |  |
| 1961 | 5,179,344 | 974 |  | 80,004 | 1.5% |  |  |
| 1971 | 5,228,965 | 477 |  | 88,415 | 1.7% |  |  |
| 1981 | 5,035,315 | — |  | 82,620 | 1.6% | 82,620 | 1.6%
 |
| 1991 | 5,083,000 | — |  | 65,978 | 1.4% | 65,978 | 1.4%
 |
| 2001 | 5,062,011 | — |  | 58,652 | 1.2% | 58,652 | 1.2%
 |
| 2011 | 5,295,403 | — |  | 57,602 | 1.1% | 57,602 | 1.1%
 |

## Enwau

Yn Gymraeg, ceir weithiau *Gaeleg yr Alban* ar batrwm *Scottish Gaelic* er mwyn osgoi dryswch â'i chwaer-ieithoedd Goedeleg, ond gan mai Gwyddeleg a Manaweg yw enwau cyfoes yr ieithoedd hynny, mae *Gaeleg* yn ddi-amwys. Yn Saesneg yn yr Alban, yngenir y gair *Gaelic*, wrth gyfeirio at yr Aeleg yn benodol, yn ˈgalɪk (*galyg*), ond tu allan i'r Alban, yngenir y gair fel arfer yn ˈɡeɪlɨk (*geilyg*).

Ni ddylid cymysgu Gaeleg gyda Sgoteg, sy'n cyfeirio at chwaer-iaith y Saesneg a siaredir yn draddodiadol yn Iseldiroedd yr Alban. Cyn y 15fed canrif, cyfeiriwyd at y math o iaith yma yn *Inglis* ("Saesneg/English"), a chyfeiriwyd at Aeleg yr Alban yn *Scottis* ("Gaeleg yr Alban/Scottish"). Ond ers rhan ola'r 15fed ganrif, daeth yn fwyfwy cyffredin i gyfeirio at Aeleg yn *Erse* ("Gwyddeleg/Irish") ac iaith "frodorol" Iseldiroedd yr Alban yn *Scottis*. Heddiw, cydnabyddir Gaeleg yn iaith wahanol i Wyddeleg, felly ni ddefnyddir y gair *Erse* wrth gyfeirio at Aeleg ragor.

## Ynganu

*Prif: Ffonoleg Gaeleg yr Alban*
Mae gan y mwyafrif o dafodieithoedd Gaeleg rhwng wyth a naw prif lafariad ([i e ɛ a o ɔ u ɤ ɯ]), a all fod naill ai'n hir neu'n fur. Hefyd, dwy lafariad wannach sydd, ([ə ɪ]), a fydd yn fyr bob tro. Er bod rhai llafariaid yn drwynol iawn, mae trwynoldeb gwahaniaethol yn brin. Mae rhyw naw deusain ac ambell deirsain.

Mae gan y rhan fwyaf o gytseiniaid ffurfiau daflodol a didaflodi, gan gynnwys system doreithiog o seiniau tawdd, trwynol a chrych (tair sain "l" gyferbyniol, tair "n" gyferbyniol a thair "r" gyferbyniol). Mae'r ffrwydrolion [b d̪ ɡ], a fu'n lleisiol, wedi colli eu lleisio felly mae'r cyferbyniad erbyn hyn yn un anadlu, rhwng [p t̪ k]dianadl a [pʰ t̪ʰ kʰ] anadlog. Mewn llawer o dafodieithoedd, caiff y ffrwydrolion hyn eu lleisio drwy ynganu eilaidd ar ôl gytsain drwynol, e.e. *doras* ('drws') [t̪ɔɾəs̪] ond *an doras* ('y drws') as [ən̪ˠ d̪ɔɾəs̪] neu [ə n̪ˠɔɾəs̪].

Mewn rhai ymadroddion sefydlog, collwyd y ffurfiau cysefin, fel *an-dràsta* ('nawr') o *an tràth-sa* "yr amser".

Ynghanol ac ar ddiwedd gair, mae'r ffrwydrolion anadlog yn rhaganadlog yn hytrach nag anadlog.

## Gramadeg

Mae Llyfr Dèir yn cynnwys y testun Gaeleg hynaf o'r Alban, fel y gwelir ar ymylon y dudalen hon oddi wrth Efengyl Mathew.
Yn debyg i'r Gymraeg a'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae gan yr Aeleg nifer o nodweddion teipolegol diddorol:

* Berf-goddrych-gwrthrych yw trefn sylfaenol y geiriau mewn brawddeg syml sy'n cynnwys berf gryno, nodwedd deipolegol sy'n eithaf prin ymhlith ieithoedd y byd.
* Rhedeg arddodiaid: mae'r ffurfiau cymhleth yn tarddu o uniad arddodiad â rhagenw
* Cystrawennau rhagenwol i ddangos meddiant a pherchnogaeth:

*Tha taigh **agam — "Mae tŷ **gennyf**" (sef, "Mae tŷ **wrthyf**")
*Tha an cat sin **le** Iain* - "Mae'r gath honno **gan** Iain, Iain biau'r gath honno" (sef, "Mae y gath yna **gan** Iain")
* Rhagenwau pwysleisiol: Mae modd defnyddio ffurfiau pwysleisiol ymhob cystrawen ragenwol.

*Tha cat agad**sa** ach tha cù agam**sa – "Mae cath gennyt ti ond mae ci gennyf i"
### Treigladau

Rhan allweddol o ramadeg yr Aeleg yw'r treigladau.

Nodir y treiglad meddal drwy ychwanegu *h* ar ôl llythyren:

* *caileag* → *chaileag* "merch", *beag* → *bheag* "bach", *faca* → *fhaca* "gwelodd", *snog* → *shnog* "neis"

Nid yw'r orgraff yn dangos treiglad meddal *l*, *n* nac *r*, ac nid yw'n effeithio ar eiriau sy'n dechrau â llafariad nac ar eiriau sy'n dechrau ag *sg*, *sm*, *sp*, nac *st*.

Ar y llaw arall, mae **meinhau** neu daflodoli yn newid cytsain ar ddiwedd gair drwy ysgrifennu'r llythyren *i* o'i blaen, fel arfer:

* *facal* → *facail* "gair", *balach* → *balaich* "bachgen", *òran* → *òrain* "cân", *ùrlar* → *ùrlair* "llawr"

Bydd meinhau yn aml yn newid llafariad sillaf olaf gair hefyd:

* *cailleach* → *caillich* "hen wraig", *ceòl* → *ciùil* "cerddoriaith", *fiadh* → *féidh* "carw", *cas* → *cois* "troed"

Nid yw meinhau'n effeithio ar eiriau sy'n gorffen â llafariad (e.g. *bàta* "boat") neu ar gytseiniaid sydd eisoes yn fain (e.g. *sràid* "street").

Gellir esbonio y rhan fwyaf o achosion o feinhau cytsain yn hanesyddol fel dylanwad taflodol llafariad blaen (megis *-i*) o flaen y gytsain yng nghyfnodau cynnar yr iaith. Er bod y llafariad hon wedi diflannu erbyn hyn, mae'r effaith ar y gytsain ar ei hôl yn parhau. Yn yr un modd y câi cytsain gychwynnol ei threiglo'n feddal gan lafariad olaf y gair blaenorol, ond nid yw hon yn dal i fod yn yr iaith fodern.

Mae llawer o gytseiniaid ar ddiwedd geiriau wedi diflannu yn natblygiad Gaeleg yr Alban hefyd, ac mae olion y cytseiniaid hyn i'w gweld wrth ychwanegu llythrennau megis *n-*, *h-* a *t-* at eiriau ar ôl y fannod a'r rhagenwau meddiannol, er enghraifft, *athair* "tad", *a h-athair* "ei thad", *ar n-athair* "ein tad", *an t-athair* "y tad".

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|     **Wicipedias Celtaidd: Nifer yr erthyglau (Cyfanswm erthyglau: 469,910)** |
| --- |
|  |  |  |  |  |  |
| Cymraeg
 | Llydaweg
 | Gwyddeleg
 | Gaeleg yr Alban
 | Cernyweg
 | Manaweg
 |
| 284,172
 | 91,309
 | 64,093
 | 16,058
 | 7,170
 | 7,108
 |

 |

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Geiriaduron Gaeleg

Wikipedia
 Argraffiad Gaeleg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

Wiciadur
Chwiliwch am Gaeleg
yn Wiciadur.

|  |
| --- |
|  Ieithoedd Celtaidd/Celteg
 |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Brythoneg - (Celteg P) | Goedeleg - (Celteg Q) |
|  |  |  |  |  |  |
| Cernyweg · | Cymraeg · | Llydaweg | | Gaeleg · | Gwyddeleg · | Manaweg |

 |  |
| *Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd* |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*