# Ymreolaeth gyllidol lawn i Gymru a'r Alban

**Mae ymreolaeth gyllidol lawn** – a adwaenir hefyd fel **datganoli max**, **dat-uwch** (devo-max*)**, neu **ffederaliaeth gyllidol** – yn fath o ddatganoli pellgyrhaeddol a gynigir ar gyfer yr Alban a Chymru.

Mae’r term yn disgrifio trefniant cyfansoddiadol lle byddai Senedd yr Alban neu Senedd Cymru, yn lle cael grant bloc gan Drysorlys y DU fel ar hyn o bryd, yn cael yr holl drethiant a godwyd yng Nghymru neu’r Alban; byddai'n gyfrifol am y rhan fwyaf o wariant yng Nghymru neu'r Alban ond byddai'n gwneud taliadau i lywodraeth y DU i dalu am gyfran yr Alban neu Gymru o'r gost o ddarparu rhai gwasanaethau penodol i'r DU gyfan. Byddai hyn yn cynnwys amddiffyn a chysylltiadau tramor yn bennaf. Fel arfer hyrwyddir ymreolaeth gyllidol yr Alban/Cymru gan rai sydd yn cefnogi Teyrnas Unedig ffederal.

## Hanes

### Yr Alban

Mor gynnar â Gorffennaf 2001, dywedodd cyn-ganghellor y Blaid Geidwadol, Kenneth Clarke, ei fod yn credu y byddai'n "drychinebus i economi'r Alban". Ar y llaw arall, dywedodd Robert Crawford, cyn bennaeth Scottish Enterprise, ym mis Chwefror 2004 y gallai economi'r Alban gael ei wella gan ymreolaeth gyllidol.

Dywedodd David Cameron, arweinydd y Blaid Geidwadol ar y pryd, yn 2005 na fyddai’n rhwystro rhoi pwerau trethu llawn i Senedd yr Alban pe bai’r datganoli hyn yn cael ei gefnogi ganBlaid Geidwadol yr Alban.

Dangosodd Arolwg Agweddau Cymdeithasol yr Alban 2011 fod 32% o’r ymatebwyr yn cefnogi annibyniaeth i’r Alban, ac roedd 43% yn cefnogi mwy o ymreolaeth yn y DU. Roedd 29% o ymatebwyr yn cefnogi dat-uwch, ond dim ond 21% oedd yn cefnogi'r status quo. Daeth etholiad mwyafrif llywodraeth Plaid Genedlaethol yr Alban ym mis Mai 2011, a ymrwymodd i gynnal refferendwm annibyniaeth, hefyd â’r posibilrwydd y gallai d fod yn opsiwn ychwanegol yn y bleidlais. Mae rhai o uwch ffigurau Plaid Lafur yr Alban hefyd wedi awgrymu y bydden nhw’n cefnogi devo max, gan gynnwys Malcolm Chisholm MSP, Mark Lazarowicz AS, a’r cyn Brif Weinidog Henry McLeish .

Ni chafodd yr opsiwn "dat-uwch" ei gynnwys yn refferendwm annibyniaeth 2014, fodd bynnag, gan fod Cytundeb Caeredin yn nodi bod yn rhaid i'r refferendwm fod yn ddewis deuaidd clir rhwng annibyniaeth neu'r trefniadau datganoli presennol.

### Cymru

Yn 2017 roedd un o Aelod Seneddol Llafur Cymru, Mike Hedges (gwleidydd) yn gefnogol o gytundeb datganoli dat-uwch hirdymor i Gymru. Yn 2021, cynhyrchodd bapur ar dat-uwch posibl ar gyfer y Senedd. Ynddo, amlinellodd gwestiynau ar oedran pensiwn, system nawdd cymdeithasol gan gynnwys lefel cyfraniadau a thaliad, treth alcohol a thybaco, trethi’r DU a datganoledig a’u casglu, dosbarthu cymorth ariannol i ranbarthau tlotach.

Yn 2021, galwodd prif weinidog Cymru, Mark Drakeford am “ymreolaeth” i Gymru, a ddisgrifiwyd yn ddiweddarach fel galwad am dat-uwch.

Yn 2022, galwodd maer Llafur Manceinion Andy Burnham am ddatganoli “mwyaf” i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Cynigiodd hefyd senedd o’r cenhedloedd a’r rhanbarthau a fyddai’n disodli Tŷ’r Arglwyddi.

Mae Devo-max yn cael ei ystyried ar hyn o bryd fel opsiwn ar gyfer diwygio cyfansoddiadol gan gomisiwn annibynnol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru, a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru dan arweiniad Laura McAllister a Rowan Williams.

## Barn y cyhoedd

### Alban

Nododd arolwg barn cyhoeddus a gynhaliwyd ar ddiwedd Hydref 2011 ar gyfer y BBC *Politics Show* mai devo-max oedd yr opsiwn mwyaf poblogaidd gyda phleidleiswyr yr Alban: roedd 33% yn cefnogi devo-max, 28% yn cefnogi annibyniaeth a 29% yn cefnogi dim newid cyfansoddiadol pellach. Nododd arolwg barn cyhoeddus a gynhaliwyd ym mis Mawrth 2013 ar gyfer yr SNP fod 52% o ymatebwyr yn credu y dylai Llywodraeth yr Alban fod yn gyfrifol am yr holl benderfyniadau treth a gwariant yn yr Alban. Hefyd, roedd 53% o’r ymatebwyr yn credu mai llywodraeth yr Alban fyddai’n fwyaf addas i benderfynu ar bolisi lles a phensiynau ar gyfer yr Alban.

### Cymru

Yng Nghymru, dangosodd arolwg barn YouGov yn 2020 fod 59% o’r ymatebwyr a oedd â barn yn cefnogi ‘devo-max’ i Gymru mewn refferendwm (40% o blaid, 28% yn erbyn). Gofynnodd y cwestiwn a oedd ymatebwyr o blaid trosglwyddo pwerau ar gyfer rheoli treth a lles, ond heb gynnwys amddiffyn a materion tramor i’r Senedd. Roedd cefnogaeth fesul grŵp oedran fel a ganlyn 82% o bobl 18-24 oed, 73% o bobl 25-49 oed, 51% o bobl 50-64 oed a 43% o bobl 65+ oed.

Yn yr un arolwg barn yn 2022, dywedodd 56% oedd â barn eu bod yn cefnogi 'devo-max' i Gymru mewn refferendwm (40% o blaid, 32% yn erbyn).

## Effeithiau

### Alban

Mae effeithiau economaidd ymreolaeth gyllidol lawn wedi bod yn destun dadl. Cyhoeddodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid adroddiad ym mis Mawrth 2015 a gyfrifodd y byddai bwlch o £7.6 ar gyfer y flwyddyn 2015–16 biliwn yng nghyllideb yr Alban o dan FFA, o gymharu â'r system bresennol ar gyfer dosbarthu gwariant.

Mae’r dadansoddiad hwn wedi’i feirniadu gan ddirprwy arweinydd yr SNP, Stewart Hosie, ar y sail ei fod yn cynrychioli ffigurau am flwyddyn yn unig a’i fod yn diystyru’r twf ychwanegol y mae’r SNP yn dweud y gall ei gynhyrchu gyda mwy o bwerau.

Ymatebodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid i rai o'r beirniadaethau hyn mewn adroddiad diweddarach. Roedd yn dadlau:

“Ni fyddai gohirio symud i gyfrifoldeb llawn am rai blynyddoedd ar ei ben ei hun yn delio â’r bwlch cyllidol. . . . Yn wir, os rhywbeth, o ystyried y rhagolygon gwariant a refeniw cyfredol, mae’n debygol y byddai’r bwlch yn tyfu yn hytrach na chrebachu dros yr ychydig flynyddoedd nesaf. Byddai’n dal yn wir y byddai cyfrifoldeb cyllidol llawn yn debygol o olygu toriadau sylweddol mewn gwariant neu godiadau treth yn yr Alban. Er y gallai adlam mawr a pharhaus mewn refeniw olew neu dwf sylweddol uwch yn yr Alban liniaru hyn, ni all fod unrhyw ragdybiaeth y byddai'r naill na'r llall yn digwydd.

“Mae yna nifer o agweddau ar ymreolaeth gyllidol sy’n aneglur; lefel y taliadau i lywodraeth y DU (ar gyfer llog dyled ac adnewyddu Trident), gallu’r sector olew i adleoli i feysydd eraill sy’n llenwi’r bwlch cynhyrchiant, ac a yw’n economaidd. mae twf yn yr Alban yn cael ei gefnogi’n well gan lywodraeth Caeredin neu Lundain”.

### Cymru

Byddai Devo-max yn golygu trosglwyddo pwerau o San Steffan i’r Senedd sy’n cynnwys yr hawl i reoli cyllidebau treth a lles.

Awgrymodd Sioned Williams, AS Plaid Cymru y dylid datganoli pwerau trethu llawn i’r Senedd oherwydd “bydd unrhyw ddiwygiadau i fynd i’r afael â thlodi yr ydym yn eu gwneud yng Nghymru bob amser yn gyfyngedig” heb bwerau trethu llawn.

## Gweler hefyd

### Yr Alban

* Trethiant yn yr Alban
* cyllideb yr Alban
* Economi yr Alban
* Gwariant a Refeniw Llywodraeth yr Alban
* Gwleidyddiaeth yr Alban
* Annibyniaeth yr Alban
* Comisiwn ar Ddatganoli yn yr Alban

### Cymru

* datganoli Cymreig
* Cydbwysedd cyllidol Cymru
* Trethiant yng Nghymru
* Economi Cymru
* Annibyniaeth Gymreig
* Gwleidyddiaeth Cymru

### Arall

* Ffederaliaeth yn y Deyrnas Unedig
* Cydffederasiwn Arfaethedig y Deyrnas Unedig
* Ffederaliaeth gyllidol
* Ffederaliaeth anghymesur
* Rheol gartref
* Difidend undeb
* Gwariant y Llywodraeth yn y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Ymreolaeth Gyllidol yn yr Alban: Yr achos dros newid ac opsiynau ar gyfer diwygio
* Yr Alban: Setliad Cyllidol Newydd Archifwyd 2012-03-07 yn y Peiriant Wayback
* Sefydliad Astudiaethau Cyllid Archifwyd 2022-03-06 yn y Peiriant Wayback
* Erthygl Herald Scotland
* Refeniw treth yng Nghymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon
* Methodoleg dadgyfuno derbyniadau treth CThEM rhwng Cymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon
* Telegraph yn adrodd Nicola Sturgeon ar ymreolaeth ariannol
* FT yn adrodd ar gynnig cyffredinol SNP Nicola Sturgeon ar gyfer ymreolaeth ariannol
* Barn wedi'i hadrodd o'r sector corfforaethol Archifwyd 14 Ionawr 2023 yn y Peiriant Wayback
* Ystadegau a dosbarthiadau Treth Incwm y DU
* Dyfodol yr Alban – ‘Papur Gwyn’ Llywodraeth yr Alban Tachwedd 2013
* Cynaliadwyedd Cyllidol Alban Annibynnol Archifwyd 2022-05-07 yn y Peiriant Wayback
* Annibyniaeth yr Alban: y cyd-destun cyllidol Archifwyd 2021-10-24 yn y Peiriant Wayback
* Polisïau ar gyfer Alban annibynnol? Archifwyd 2022-03-06 yn y Peiriant Wayback Rhoi’r Papur Gwyn ar Annibyniaeth yn ei gyd-destun cyllidol Archifwyd 2022-03-06 yn y Peiriant Wayback
* Sefyllfa gyllidol yr Alban: diweddariad yng ngoleuni Rhagolygon mis Mawrth yr OBR