Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ystrad Tywi

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

Roedd **Ystrad Tywi** yn diriogaeth yn ne-orllewin Cymru, yn cyfateb yn fras i ran helaeth o Sir Gaerfyrddin heddiw.

Rhannwyd Ystrad Tywi yn dri chantref, gyda'u cymydau eu hunain, sef y Cantref Mawr a'r Cantref Bychan ac Eginog.

Collwyd y cantref olaf i'r Normaniaid yn yr 11g ac am weddill yr Oesoedd Canol Cantref Mawr a Chantref Bychan yn unig a ffurfiai Ystrad Tywi.

Ar ddechrau'r 8g yr oedd Ystrad Tywi yn rhan o Deyrnas Dyfed. Tua'r flwyddyn 730 cipiodd Seisyll ap Clydog, brenin Ceredigion, Ystrad Tywi oddi wrth Rhain ap Cadwgan, brenin Dyfed, a'i ychwanegu at ei deyrnas ei hun. Rhoddwyd yr enw Seisyllwg ar y deyrnas estynedig newydd. Yn 920 unodd Hywel Dda Seisyllwg a Dyfed i greu Teyrnas Deheubarth.

Yn y gainc gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl *Pwyll Pendefig Dyfed* dywedir i fab Pwyll, Pryderi, ddilyn ei dad ar orsedd Dyfed ac ychwanegu tri chantref Ystrad Tywi a phedwar cantref Ceredigion at ei deyrnas.

## Cantrefi a chymydau

Lleoliad Ystrad Tywi yn Neheubarth
* Y Cantref Mawr
	+ Mabelfyw
	+ Mabudryd
	+ Gwidigada (Widigada)
	+ Catheiniog
	+ Maenor Deilo (Maenordeilo)
	+ Mallaen
	+ Caeo
* Y Cantref Bychan
	+ Hirfryn
	+ Cwmwd Perfedd
	+ Is Cennen
* Cantref Eginog
	+ Cydweli
	+ Carnwyllion
	+ Gŵyr

## Llyfryddiaeth

* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co)
# Normaniaid

Normaniaid|  |
| Enghraifft o: | grŵp ethnig  |
| Math | pobl Romáwns  |
| Enw brodorol | Normaunds  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05g6q  |
| Quora | The-normans  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Pobl o ogledd Ffrainc, â'u gwreiddiau yn Llychlyn (yn bennaf o Ddenmarc) oedd y **Normaniaid** (yn llythrennol: *gwŷr y Gogledd*). Cyrhaeddasant Ffrainc yn ystod y 9g. O dan Hrolf Ganger dilynasant Siarl y Tew, brenin Ffrainc. Newidiodd Hrolf ei enw i Rollo (sef ffurf Ffrangeg ar Hrolf) a chafodd dir ger aber Seine gan y brenin. Daeth tir Rollo yn Ddugiaeth Normandi ym 911 a enwyd ar ôl y Normaniaid.

Derbyniodd y Normaniaid Gristnogaeth yn grefydd a Ffrangeg yn iaith. Datblygodd eu diwylliant i fod yn wahanol iawn i ddiwylliant eu hynafiaid yn Llychlyn, ac yn wahanol hefyd i ddiwylliant pobl Ffrainc. Roedd Normandi yn ardal arbennig o ddeinamig a threfnus, ac o ganlyniad, llwyddodd y Normaniaid i goncro tiriogaeth enfawr ledled Ewrop.

Yn nwyrain Ewrop, symudodd y Llychlynwyr (a adwaenid gan y pobl Slafig lleol wrth enw 'y Farangiaid) i ardal Kiev.

## Y Normaniaid ym Mhrydain

### Lloegr

*Prif erthygl - Y Normaniaid yn Lloegr*
Gorchfygodd Wiliam II, dug Normandi Loegr yn ystod Brwydr Hastings ym 1066 a chael ei goroni'n Wiliam I, brenin Lloegr. Daeth y Normaniaid i lywodraethu'r wlad yn lle'r Eingl-Saeson ac er y gwrthwynebasant yr Eingl-Saeson y Normaniaid yn y dechrau—daethant i gydbriodi a chydweithio â'i gilydd. O ganlyniad newidiwyd iaith y ddwy bobl: daeth Ffrangeg yr *Eingl-Normaniaid* i fod yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd ar y Cyfandir ac yn y pen draw, mabwysiadasant iaith yr Eingl-Saeson, a oedd ei hyn yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd yn Lloegr cyn yr oruchafiaeth. Chwarddodd Geoffrey Chaucer ar ben "Ffrancwyr Paris" oherwydd eu hiaith.

### Cymru

Castell Penfro
*Prif erthygl - Y Normaniaid yng Nghymru*
O achos cwymp Gruffudd ap Llywelyn ym 1063 doedd Cymru ddim yn wlad gref pan gyrhaeddodd Wiliam Loegr. Sefydlodd iarllaethau yng Nghaer, Amwythig ac Henffordd. Brwydrodd yr ieirll yn brwydro yn erbyn y Cymry, yn ehangu eu tir ac yn adeiladu cestyll. O ganlyniad daeth brenhiniaeth Gwent i ben ym 1086 ac aeth Gwynedd yn llai ac yn llai.

Serch hynny, cafodd rhai o reolwyr y Cymry eu cydnabod gan y brenin: Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth ac Iestyn ap Gwrgant ym Morgannwg, ond newidiwyd y sefydliad ar ôl i Wiliam farw ym 1087. Cipiwyd Morgannwg a Brycheiniog ac aeth Roger o Montgomery, iarll Amwythig i dde Dyfed i godi castell Penfro.

## Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop

*Prif erthygl - Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop*
# Pura Wallia

Term a ddefnyddid yn yr Oesoedd Canol am yr ardal frodorol Gymreig cyn ac ar ôl goresgyniad 1282 oedd Pura Wallia (Lladin: "Cymru bur (neu ddiledryw)"; gweler hefyd Gwalia). Gelwid y rhan arall o Gymru, sef yr ardaloedd lled-ffiwdal ym meddiant Arglwyddi'r Mers, yn *Marchie Wallie*.

Roedd *Pura Wallia* yn cynnwys y tiriogaethau ym meddiant y tywysogion Cymreig a'u cynghreiriaid, sef yn fras Gwynedd, Powys (ond collwyd y rhannau dwyreiniol yn raddol i Arglwyddi'r Mers) a Deheubarth.

Amrywiai'r ffiniau answyddogol yn ôl troeon hanes y cyfnod, ond dyma, fwy neu lai, yr ardal fel yr oedd ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru gan y Saeson yn 1282-3:

* Ynys Môn
* Meirionnydd, Arfon, Arllechwedd, Llŷn ac Eifionydd
* Ceredigion
* rhan sylweddol o'r Berfeddwlad (Sir Ddinbych a rhanau o Sir y Fflint yn ddiweddarach)
* gogledd-orllewin Powys (Powys Fadog ac ardaloedd eraill (Maldwyn yn ddiweddarach)
* Canol a gogledd Sir Gaerfyrddin

Diflanodd y term yn swyddogol gyda phasio'r Deddfau Uno (1536-42), ond mae rhai hanweswyr a daearyddwyr yn defnyddio'r term heddiw am y rhannau o'r wlad sy'n bennaf Gymraeg ei hiaith ac sy'n dal i gyfateb yn fras i'r diriogaeth hanesyddol gyda'r ardaloedd mwy Saesneg a Seisnigaidd ar hyd y Gororau ac ar hyd arfordir y de i dde Sir Benfro yn cyfateb i'r Mers.

## Gweler hefyd

* Gwalia
* Tywysogaeth Cymru
* Y Mers
# Y Mers

Y Mers|  |
| Enghraifft o: | rhanbarth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/015b3t  |

Cymru yn 1234 (Marchia Wallie a Pura Wallia)

     Pura Wallia (Cymru Rydd)     Tirioedd a feddianwyd gan Llywelyn Fawr yn 1234     Marchia Wallie (tiroedd bwrwniaid estron y Mers.)
*Am yr ardal ddaearyddol gyfoes, gweler Gororau Cymru.*
**Y Mers** (Saesneg: *The March(es)*) yw'r enw Cymraeg am y tiriogaethau Normanaidd a orweddai rhwng y Gymru Gymreig annibynnol a Lloegr yn yr Oesoedd Canol.

Fe'i rheolid gan deuluoedd Normanaidd grymus o'u canolfannau yng Nghaer, Amwythig a Henffordd. Yn raddol, trwy gydbriodas, cymathwyd y teuluoedd hyn i deuluoedd uchelwrol Cymreig a Seisnig ac mewn canlyniad mae haneswyr yn tueddu i'w galw yn Eingl-Normaniaid a/neu, yn fwy diweddar, yn Gambro-Normaniaid. Mae'r term yn cynnwys yr arglwyddiaethau mwy diweddar a grëwyd ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, e.e. Swydd y Waun, Brwmffild a Iâl ac Arglwyddiaeth Dinbych. Yn ogystal, mae tiriogaethau'r Normaniaid yn ne Cymru, o Went i Sir Benfro, yn cael eu cynnwys hefyd, fel rheol.

## Rhestr arglwyddiaethau'r Mers

Mae'r rhestr yma yn cynnwys unedau a grewyd gan yr arglwyddi Normanaidd yn ogystal ag unedau Cymreig - cymydau ac ati - a aeth i'w meddiant. Nodir yr enwau Saesneg/ffurfiau Seisnigaidd yn achos enwau sydd efallai'n llai cyfarwydd.

* Amwythig
* Arberth (*Narberth*)
* Blaenllyfni
* Brycheiniog
* Brwmffild a Iâl
* Buellt
* Caer
* Caerleon a Brynbuga (*Caerleon and Usk*)
* Cas-gwent (*Strigoil* neu *Chepstow*)
* Castell y maen (*Hungtington*)
* Cawrse (*Caus*)
* Cedewain a Ceri
* Cemais
* Clifford
* Colunwy (*Clun*)
* Croesoswallt
* Cydweli
* Daugleddau (neu 'Cas-wis')
* Deuddwr
* Dinbych
* Dyffryn Clwyd
* Elfael
* Cilgerran
* Ewias Lacy
* Y Fenni
* Gwerthrynion
* Gŵyr
* Henffordd
* Hwlffordd
* Is Cennen
* Llanandras (*Presteigne*)
* Llanhuadain (*Llawhaden*)
* Llansteffan
* Llanymddyfri
* Llwydlo (*Ludlow*)
* Maelienydd
* Maesyfed (*Radnor*)
* Mawddwy
* Morgannwg
* Mynwy a'r Teirtref (*Monmouth and Threecastles*)
* Pebidiog
* Penarlâg (*Hawarden*)
* Penfro
* Powys Wenwynwyn (*Powisland*)
* Talacharn (*Laugharne*)
* Trefaldwyn (*Montgomery*)
* Swydd y Waun (*Chirkland*)
* Wigmor (*Wigmore*)
* Ystrad Alun (*Moldsdale*)
* Y Teirswydd (Gorddwr, Llannerch Hudol, Ystrad Marchell)
* Trefynwy (*Monnow* neu *Monmouth*)

## Gweler hefyd

* Y ffin rhwng Cymru a Lloegr

## Cyfeiriadau
# Rhys ap Tewdwr

| Rhys ap Tewdwr |
| --- |
| Ganwyd | Sir Gaerfyrddin  |
| Bu farw | 1093  Aberhonddu  |
| Dinasyddiaeth | Cymru  |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Swydd | tywysog  |
| Tad | Tewdwr ap Cadell  |
| Priod | Gwladus ferch Rhiwallon ap Cynfyn  |
| Plant | Gruffudd ap Rhys, Nest ferch Rhys ap Tewdwr, Llywelyn Ddiriaid, Margred ferch Rhys ap Tewdwr, Gwenllian ferch Rhys ap Tudur, Gwladus Ddû ferch Rhys ap Tewdwr, Gwrgan ap Rhys ap Tewdwr Mawr, Hywel ap Rhys ap Tewdwr  |

Roedd **Rhys ap Tewdwr** (cyn 1065 - 1093) yn frenin teyrnas Deheubarth ac yn aelod o deulu Dinefwr. Un o'i hynafiaid oedd y Brenin Rhodri Fawr. Fe'i ganed yn yr hyn a elwir heddiw yn Sir Gaerfyrddin a bu farw ym Mrwydr Aberhonddu yn Ebrill 1093.

## Hanes

Hawliodd Rhys orsedd Deheubarth wedi i'w gyfyrder Rhys ab Owain gael ei ladd mewn brwydr yn erbyn Caradog ap Gruffydd yn 1078. Yn 1081 ymosododd Caradog ap Gruffydd ar Ddeheubarth eto a gyrrodd Rhys i chwilio am noddfa yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Yno cyfarfu Rhys a Gruffydd ap Cynan oedd yn ceisio adennill Gwynedd, ac ym mrwydr Mynydd Carn yr un flwyddyn lladdwyd Caradog ap Gruffydd a'i gyngheiriaid Trahaearn ap Caradog brenin Gwynedd a Meilyr ap Rhiwallon. Yr un flwyddyn daeth Gwilym Cwncwerwr i Ddeheubarth, ar bererindod i Dyddewi yn ôl yr hanes, ond mae'n debyg iddo gyfarfod Rhys a dod i gytundeb lle roedd Rhys yn talu gwrogaeth iddo ac yn cael ei gadarnhau ym meddiant Deheubarth.

Ymladdodd Bleddyn ap Cynan yn 1087 ym Mrwydr Pont Llechryd gan ei drechu. Ei gynghreiriaid yn y frwydr oedd y Llychlynwyr a gwŷr Iwerddon.

Gallodd Rhys wrthsefyll pwysau cynyddol gan y Normaniaid hyd 1093, pan laddwyd ef ym Mrycheiniog gan y Normaniaid oedd wedi ymsefydlu yn yr ardal honno. Nid oes sicrwydd a gafodd ei ladd mewn brwydr ynteu trwy dwyll. Yn dilyn ei farwolaeth goresgynodd y Normaniaid y rhan fwyaf o deyrnas Deheubarth, a dim ond rhan o'r hen deyrnas oedd yn nwylo ei fab Gruffydd ap Rhys.

## Nest

Roedd ei ferch Nest yn enwog am ei phrydferthwch a gelwir hi weithiau yn "Helen Cymru". Fel yr Helen wreiddiol bu Nest yn achos rhyfel pan gipiwyd hi o gastell Cilgerran gan Owain ap Cadwgan.

## Llinach

## Cyfeiriadau

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Rhys ab Owain
 | **Teyrnoedd Deheubarth Rhys ap Tewdwr** | **Olynydd :** Gruffudd ap Rhys
 |
# Teyrnas Deheubarth

Arfbais Teyrnas Deheubarth
Roedd **Deheubarth** yn deyrnas yn ne-orllewin Cymru, yn cynnwys Ceredigion, Dyfed ac Ystrad Tywi. Crëwyd y deyrnas hon gan Hywel Dda pan ddaeth y rhannau yma o'r wlad, oedd gynt yn deyrnasoedd annibynnol, i'w feddiant. Canolfan y deyrnas oedd Dinefwr yn y Cantref Mawr.

## Brenhinoedd a Thywysogion Deheubarth

* Hywel Dda ap Cadell 909-950
* Rhodri ap Hywel 950-953
* Edwin ap Hywel 950-954
* Owain ap Hywel 950-987
* Maredudd ab Owain 987-999
* Cynan ap Hywel (Brenin Gwynedd) 999-1005
* Edwin ab Einion 1005-1018
* Cadell ab Einion 1005-1018
* Llywelyn ap Seisyll (Brenin Gwynedd) 1018-1023
* Rhydderch ab Iestyn (Tywysog Gwent) 1023-1033
* Maredudd ab Edwin 1033-1035
* Hywel ab Edwin 1033-1044
* Gruffudd ap Rhydderch 1047-1055
* Gruffydd ap Llywelyn 1055-1063
* Maredudd ab Owain ab Edwin 1063-1072
* Rhys ab Owain 1072-1078
* Rhys ap Tewdwr 1078-1093
* Gruffudd ap Rhys 1135-1137 (rhan, y gweddill yn nwylo'r Normaniaid)
* Anarawd ap Gruffudd 1137-1143
* Cadell ap Gruffudd 1143-1153
* Maredudd ap Gruffudd 1153-1155
* Rhys ap Gruffudd (**Yr Arglwydd Rhys**) 1155-1197
* Gruffudd ap Rhys II 1197-1201
* Maelgwn ap Rhys (1199-1230)
* Rhys Gryg (1216-1234)

## Cantrefi a chymydau Deheubarth

Baner Deheubarth (atgynhyrchiad)
Deheubarth a'i chantrefi (mae 'Pembroke' ar y map yn dynodi'r rhan o Sir Penfro a fu dan reolaeth y Normaniaid yn y 12fed ganrif)

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

### Dyfed

* Cantref Cemais
	+ Uwch Nyfer
	+ Is Nyfer
* Cantref Pebidiog
	+ Pen Caer
	+ Mynyw
* Cantref Rhos
	+ Hwlffordd
	+ Cwmwd Castell Gwalchmai
* Cantref Daugleddau
	+ Cwmwd Llanhuadain
	+ Cwmwd Castell Hu
* Cantref Penfro
	+ Coed Raff
	+ Maenorbŷr
	+ Penfro
* Cantref Gwarthaf
	+ Efelffre
	+ Peuliniog
	+ Talacharn
	+ Amgoed (Henllan Amgoed)
	+ Ystlwyf
	+ Penrhyn
	+ Derllys
	+ Elfed
* Emlyn
	+ Emlyn Is Cuch (Cilgerran)
	+ Emlyn Uwch Cuch

### Ceredigion

* Cantref Penweddig
	+ Genau'r Glyn
	+ Y Creuddyn
	+ Perfedd
* Cantref Uwch Aeron (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml)
	+ Mefenydd
	+ Anhuniog
	+ Penardd
* Cantref Is Aeron
	+ Caerwedros
	+ Mabwnion
	+ Is Coed
	+ Gwinionydd

### Ystrad Tywi

* Y Cantref Mawr
	+ Mabelfyw
	+ Mabudryd
	+ Gwidigada (Widigada)
	+ Catheiniog
	+ Maenor Deilo (Maenordeilo)
	+ Mallaen
	+ Caeo (Caio)
* Y Cantref Bychan
	+ Hirfryn
	+ Cwmwd Perfedd
	+ Is Cennen
* Cantref Eginog
	+ Cydweli
	+ Carnwyllion
	+ Gŵyr

## Gweler hefyd

* Cestyll ac Abatai Deheubarth
* Cestyll Tywysogion Deheubarth
* Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru
# Maes glo De Cymru

Maes glo De Cymru| Math | basn glo  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pwll Mawr, Blaenafon
**Maes glo De Cymru** yw'r mwyaf o'r ddau faes glo yng Nghymru. Mae'n ymestyn am bron 90 milltir o Fae Sant-y-Brid yn y gorllewin i Bont-y-pwl yn y dwyrain gyda rhannau ohono yn siroedd Caerfyrddin, Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Pen-y-bont ar Ogwr, Rhondda Cynon Taf, Bro Morgannwg, Merthyr Tudful, Caerdydd, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Blaenau Gwent, Torfaen a Powys.

Mae'r maes glo yn fasn o greigiau Carbonifferaidd, a ffurfiwyd pan oedd Cymru yn rhan o uwchgyfandir Pangea ac yn wlad gwernydd yn agos i'r cyhydedd. Mae'r glo yn haen drwchus iawn, ond mae'n cynnwys haenau o dywodfaen a siâl hefyd. Mae natur y glo yn amrywio o un rhan o'r maes i'r llall. Yn Sir Gaerfyrddin, ceid glo carreg, tra'r oedd glo Cwm Rhondda yn lo ager, a ddefnyddid ar gyfer llongau ager.

## Gweler hefyd

* Diwydiant glo Cymru
* Amgueddfa Lofaol Cymru

## Cyfeiriadau
# Y Cymoedd

Nifer o gymoedd diwydiannol yn Ne Cymru yw'r **Cymoedd**. Maen nhw wedi'u lleoli rhwng dwyrain Sir Gaerfyrddin yn y gorllewin a gorllewin Sir Fynwy yn y dwyrain. Mae nifer o'r dyffrynoedd hyn wedi'u gosod yn gyfochrog a'i gilydd o'r gogledd i'r de a lleolir Cwm Rhondda a Chwm Cynon tua chanol y clwstwr cymoedd. Mae llai o bobl yng nghymoedd y de yn siarad Cymraeg nag yng nglogledd Cymru ond mae dal yno falchder gwladgarol cryf.

## Rhestr o'r cymoedd

* Cwm Gwendraeth
* Cwm Afan
* Cwm Llwchwr
* Cwm Llyfni
* Cwm Rhondda
* Cwm Cynon

## Gweler hefyd

* A465, Ffordd Blaenau'r Cymoedd

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Diwydiannaeth Cymoedd De Cymru Archifwyd 2005-03-05 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Hanes mwyngloddio'r Cymoedd
* (Saesneg) Delweddau o'r Cymoedd Archifwyd 2007-03-13 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Geirdarddiad Cymru

Logo BBC Radio Cymru (2022) yn dangos y gair "Cymru" yn glir
Disgrifia'r erthygl hon geirdarddiad y gair "Cymru".

## Gwreiddiau

"Cymry" yw'r enw Cymraeg modern ar y bobl sy'n byw yng Nghymru. Mae'n deillio o'r Brythonig *combrogi*, sy'n golygu "cyd-wladwyr".

Mae'r gair fel hunan-ddisgrifiad yn deillio o'r Cyfnod ôl-Rufeinig (ar ôl glaniad yr Eingl-Sacsoniaid) gan disgrifio y Cymry (Brythoneg eu hiaith) yn y Gymru fodern. Yn ystod y cyfnod hwn roedd y Cymry yn trigo nid yn unig yng Nghymru ond yn yr Hen Ogledd, sef gogledd Lloegr a de'r Alban. Pwysleisiodd y gair mai un bobl oedd y Cymry ar draws Cymru a'r Hen Ogledd, ac yn wahanol i bobloedd eraill.

Ni ddefnyddiwyd y term "Cymry" i ddisgrifio'r Cernywiaid na'r bobl Llydawyr, sydd o etifeddiaeth, diwylliant, ac iaith debyg i'r Cymry. Yn ôl pob tebyg dechreuodd y gair ei ddefnyddio fel hunan-ddisgrifiad cyn y 7fed ganrif. Fe’i tystir mewn cywydd mawl i Cadwallon ap Cadfan (Moliant Cadwallon, gan Afan Ferddig), sy'n dyddio o tua633.

Mewn llenyddiaeth Gymraeg, ddefnyddiwyd "Cymry" ar hyd yr Oesoedd Canol i ddisgrifio'r bobl, er y parhaodd y defnydd o'r term hynaf, mwy generig, "Brythoniaid" ar gyfer pobloedd Brythonig (gan gynnwys y Cymry). Hwn oedd y term llenyddol mwyaf cyffredin hyd c.1200. Wedi hynny parhaodd "Cymry" fel y term a ddefnyddwyd. Hyd c.1560 sillafwyd y gair fel "Kymry" neu "Cymry", a gyfeiriodd at y wlad a'r bobl. Dim ond yn ddiweddarach y daeth yr arfer o wahaniaethu rhwng Cymry y bobl a Chymru y wlad.

## Cambria

Mae ffurf Lladinaidd yr enw, sef *Cambria*, yn goroesi yn bennaf mewn cyd-destunau Saesneg, ynghŷd â'r ffurfiau ansoddeiriol *Cambrian* a *Cambric*. Ymhlith yr enghreifftiau mae Mynyddoedd Cambria (sef Elenydd, sy’n gorchuddio llawer o Gymru ac a roddodd eu henw i gyfnod daearegol y Cambriaidd), y papur newydd *Cambrian News*, a sefydliadau megis Cambrian Airways a Rheilffordd y Cambrian.

## Cumbria

Y hwnt i Gymru, mae ffurf gysylltiedig wedi goroesi fel yr enw "Cumbria" yng Ngogledd-orllewin Lloegr, a fu unwaith yn rhan o'r Hen Ogledd. Defnyddiwyd yr iaith Cumbricaidd, ag oedd yn perthyn yn agos i'r Gymraeg tan tua'r 12fed ganrif.

## Geirdarddiad *Wales*

Mae gwraidd y gair Saesneg ar Gymru, *Wales*, yn perthyn i'r gair am dramorwr Lladin eu hiaith neu diwylliant. Noda sianel youtube Pwyleg, *Ciekawostki językoznawcze* bod y gwraidd 'wal' yn rhannu'r un gwraidd â'r gair *gwalch* yn y Gymraeg.

## Cyfeiriadau
# Canu mawl

**Canu mawl** yw'r enw a ddefnyddir i ddisgrifio cerddi beirdd Cymraeg i'w noddwyr yn yr Oesoedd Canol. Yn y traddodiad barddol Cymraeg tywysogion ac uchelwyr oedd y noddwyr hynny, ac felly'n mae'n arfer galw beirdd y cyfnod yn Feirdd y Tywysogion (hyd at y goresgyniad Seisnig) a Beirdd yr Uchelwyr (ar ôl hynny).

Gellir defnyddio'r term i ddisgrifio canu o'r fath mewn traddodiadau eraill yn ogystal.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cadwallon ap Cadfan

| Cadwallon ap Cadfan |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 591  Teyrnas Gwynedd  |
| Bu farw | 634  Brwydr Hexham  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | brenin neu frenhines  |
| Swydd | King of Gwynedd  |
| Tad | Cadfan ap Iago  |
| Priod | merch Pybba o Mersia  |
| Plant | Cadwaladr  |
| Llinach | Teyrnas Gwynedd  |

Roedd **Cadwallon ap Cadfan** (bu farw 633) yn frenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw.

## Hanes

Etifeddodd Cadwallon deyrnas Gwynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago. Ymosododd Edwin o Deira (Northumbria heddiw) ar Wynedd gan gyrraedd cyn belled ag Ynys Môn gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon. Yn ôl yr *Annales Cambriae* digwyddodd hyn yn 629. Yn ôl Sieffre o Fynwy yr oedd Edwin flynyddoedd ynghynt wedi cael lloches gan dad Cadwallon, Cadfan, ac mae'r Trioedd Cymreig yn disgrifio Edwin fel "un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys".

Daeth Cadwallon i gytundeb â Penda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria. Lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen (neu Meigen: "Heathfield" yn Saesneg, sef Hatfield Chase yn Swydd Efrog yn ôl pob tebyg) yn 632. Dyma'r cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn.

Am gyfnod yr oedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria, ond y flwyddyn ganlynol lladdwyd ef ym Mrwydr Hexham yn erbyn Oswald, brenin Brynaich.

Olynwyd Cadwallon gan ei fab, Cadwaladr ('Cadwaladr Fendigaid').

## *Moliant Cadwallon* ac Afan Ferddig

Credir fod y gerdd *Moliant Cadwallon* yn perthyn i gyfnod Cadwallon ei hun. Mae'n bosibl mai Afan Ferddig a'i cyfansoddodd, er nad oes modd profi hynny. Yn ôl y gerdd, ymestynnai awdurdod Cadwallon o Fôn i Fynwy (Porth Sgiwed), a chyfeirir ato yn ymosod ar diriogaeth Elfed.

Ceir cyfeiriad at Afan Ferddig mewn un o'r Trioedd: "Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan," sy'n awgrymu mai ef oedd bardd llys Cadwallon.

## Ffynonellau

Cyfeirir at Cadwallon yn Brut y Tywysogion wrth enwi ei fab, 'Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid'.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Rhagflaenydd :**
Cadfan ap Iago

 | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**
Cadwaladr

 |

## Llyfryddiaeth

* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
* R. Geraint Gruffydd (gol.), 'Canu Cadwallon ap Cadfan', yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd*, gol. Rachel Bromwich ac R. Brinley Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1978), tt. 25-43.

## Cyfeiriadau
# Bro

| *Bro* |
| --- |
|  |
| Genre
 | Rhaglen adloniant
 |
| Serennu
 | Iolo Williams Shân Cothi
 |
| Gwlad/gwladwriaeth
 | Cymru
 |
| Iaith/ieithoedd
 | Cymraeg
 |
| Darllediad
 |
| Rhediad cyntaf yn
 | 2009 – 2012
 |
| Dolenni allanol
 |
| Gwefan swyddogol
 |

Cyflwynwyr Bro - Shân Cothi ac Iolo Williams
Rhaglen deledu adloniant oedd Bro a ddarlledwyd ar S4C.

Lansiwyd y gyfres yn 2009 gyda'r cyflwynwyr Iolo Williams a Shân Cothi'n crwydro i bob cwr o Gymru gan ddod i adnabod ardal drwy'r tirlun, yr hanes a'r bobl.

Dychwelodd i S4C yn haf 2011, gan ymweld ag ardaloedd papurau bro Cymru. Daeth y gyfres i ben yn 2012.

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol Bro
# Cambria

**Cambria** yw'r ffurf Ladin ar yr enw Cymru. Yn ffug hanes dylanwadol Sieffre o Fynwy, *Historia Regum Britanniae*, sefydlwyd **Cambria** gan Camber, un o dri mab Brutus. Gweler hefyd Cambrian a Cambro-Briton.

Gallai **Cambria** gyfeirio at un o sawl peth:

## Enwau lleoedd

De Affrica
* Cambria, De Affrica

Unol Daleithiau
* Cambria, Califfornia
* Cambria, Illinois
* Cambria, Iowa
* Cambria, Michigan
* Cambria, Minnesota
* Cambria, Virginia
* Cambria, Efrog Newydd
* Cambria Heights, Queens, ardal yn ninas Efrog Newydd
* Cambria, Pennsylvania, a sefydlwyd gan Morgan John Rhys
* Cambria, Wisconsin
* Cambria County, Pennsylvania

## Enghreifftiau eraill

* *Cambria triumphans* (1661), llyfr ar hanes Cymru gan Percy Enderbie
* USS *Cambria*, llong ryfel Americanaidd
* Coheed and Cambria, band roc
* *Cambria*, enw tegeirian [1].
* Cambria, ffont Microsoft Cleartype, ar gyfer Windows Vista.
* *Cambria*, cylchgrawn Cymreig

## Gweler hefyd

* Cambriaidd, cyfnod daearyddol, rhwng tua 542 miliwn - 488.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl
* Cambrian (tudalen gwahaniaethu)
* Cambro-Briton (tudalen gwahaniaethu)
# Ogof Coygan

Ogof Coygan| Math | safle archaeolegol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Sir Gaerfyrddin |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.75°N 4.49°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Saif **Ogof Coygan** (Cyfeiirnod OS: SN28480913) ger Talacharn, Sir Gaerfyrddin. Carreg galch yw ei gwneuthuriad ac ynddi fe ddarganfuwyd olion dyn Neanderthal yn dyddio nôl hyd at 64,000 o flynyddoedd oed. Darganfuwyd tair bwyell *bout coupè* o'r cyfnod hwn, sef Hen Oes y Cerrig. Credir fod y dyn Neanderthal wedi cartrefu yn yr ogof yma tan tua 25,000 o flynyddoedd yn ôl. Bu'n lloches i'r udfil (neu'r heiena) am flynyddoedd wedi hynny.

Cafwyd hyd i olion nifer o anifeiliaid hefyd gan gynnwys: y rhinoseros gwlanog y mamoth gwlanog, y ceffyl a'r beison - bron i gyd yn dyddio nôl i'r Oes yr Iâ diweddaraf. Gellir gweld rhai o'r ffosiliau hyn yn Amgueddfa Sirol Caerfyrddin. Bu cryn archwilio archaeolegol yma, gyda'r prosiect diwethaf yn yr 1960au cyn i'r lle gael ei ddymchwel gan chwarel gyfagos.

* Cynllun o'r ogof; 1882
* Bwyell *bout coupe* neu 'fath Coyga'

## Gweler hefyd

* Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno, ger Llanelwy
* Ogof Pontnewydd, Sir Ddinbych
* Ogof Nana, Ynys Bŷr
* Ogof Paviland, Gŵyr
* Plas-y-Cefn, Sir Ddinbych

## Cyfeiriadau