Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Brwydr Crogen

| Brwydr Crogen
 |
| --- |
| Rhan o ryfeloedd annibyniaeth Cymru
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dyddiad
 | Haf 1165
 |
| Lleoliad
 | Crogen, Bwrdeistref Sirol Wrecsam ﻿ / ﻿ |
| Canlyniad
 | Buddugoliaeth i'r Cymry
 |

 |
| Cydryfelwyr
 |
| Cymry Gwynedd, Powys, a Deheubarth
 | Saeson
 |
| Arweinwyr
 |
| Owain Gwynedd
 | Harri II
 |
| Nerth
 |
| anhysbys
 | anhysbys
 |
| Anafusion a cholledion
 |
| bron dim
 | anhysbys ond pur sylweddol
 |

**Brwydrau rhwng y Cymry a'r Eingl-Normaniaid**
|
**X Twtil, 1401X Aberconwy, 1194Bron yr Erw, 1075 XBryn Derwin, 1255 XBryn Glas, 1402 XX Crogen, 1165Hyddgen, 1401 Xy Grysmwnt, 1405 XX Coed Llathen, 1257Crug Mawr, 1136 XMynydd Carn, 1081 XPwll Melyn, 1405 X** |  |

Ymladdwyd **Brwydr Coed Ceiriog** naill ai yn Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, yn 1165; syrthiodd llawer o’r Cymry ifainc a oedd wedi sleifio i ffwrdd o’r brif fyddin o dan Owain Gwynedd ar y naill law a llawer o flaengad byddin Harri II, brenin Lloegr ar y llall.

Ymladdwyd y sgarmes rhywle yng nghyffiniau Holt mewn lle o'r enw Aberceiriog neu bellach i lawr Dyffryn Ceiriog.

Yn 1164, ymunodd ‘Pura Wallia’, sef teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ynghyd ag arglwyddi Cymreig Rhwng Gwy a Hafren, â’i gilydd o dan arweinyddiaeth Owain Gwynedd yn ei ryfel dros gadw ymreolaeth y Gymru frodorol yn erbyn Harri II. Ar ôl buddugoliaethau gan y Cymry yn ardal Tegeingl, paratôdd brenin Lloegr fyddin fawr i ymosod ar Gymru yn fuan wedyn. Ymgynullodd byddin yr Angefiniaid yn arglwyddiaeth Croesoswallt yn haf 1165 tra arhosai’r Cymry yr ochr arall i Fynydd y Berwyn. Ceisiodd Harri II arwain ei fyddin i fyny Dyffryn Ceiriog gyda'r bwriad o groesi'r Berwyn a thorri'r llinell rhwng gogledd a de Cymru. Roedd mintai o’r Cymry yn aros eu cyfle. Ar ôl aros i'r Angefiniaid gyrraedd naill ai Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, ymosodasant ar flaengad byddin yr Angefiniaid gyda nifer o ddewrion yn syrthio ar y ddwy ochr. Gellir cyfeirio at y rhagod fel *Brwydr Coed Ceiriog.* Yn bwysicach byth roedd y tywydd yn erbyn Harri. Glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i'r llaid ac felly hefyd y milwyr traed. Ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i'r Gororau ac roedd ymgyrch brenin Lloegr ar ben.

Credir na fu colledion enfawr, ond er hynny roedd hon yn ddihangfa fawr i'r Cymry a ystyrir gan rai haneswyr yn dystiolaeth o statws arweinyddol Owain Gwynedd, neu 'Owain Fawr', chwedl *Brut y Tywysogion*. Fodd bynnag, y ffaith bwysicaf am yr ymgyrch hwn yw bod byddin ddirfawr yr Angefiniaid wedi’i threchu gan natur yn hytrach na chan wrthsafiad y Cymry mewn rhagod neu sgarmes na ellir ei hystyried yn frwydr lawn, er gwaethaf i David Powel, hanesydd o Oes Elisabeth I, roi’r enw, ‘Brwydr Crogen’, arni. Fodd bynnag, anwadal yw ei waith fel ffynhonnell hanesyddol a roes fod i fythau eraill yn ogystal, fel Llongau Madog ac Edwart Iaf yn cyflwyno’i faban, Edwart o Gaernarfon, i’r Cymry yn ei gastell newydd fel eu tywysog.

## Ffynonellau

* John Davies, *Hanes Cymru* (1990), t. 121.
* Huw Pryce, *Tywysogion* (2006), t. 68. ‘Owain Gwynedd’.

## Dolenni allanol

*
# Tegeingl

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

Cantref yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Tegeingl**. Fe'i enwir ar ôl y Deceangli, un o lwythau Celtaidd Cymru yn Oes yr Haearn a'r cyfnod Rhufeinig.

Mae'r cantref yn gorwedd yn nwyrain y Berfeddwlad ar arfordir y Gogledd rhwng Afon Clwyd yn y gorllewin a Glannau Dyfrdwy yn y dwyrain. I'r gorllewin mae'n ffinio â chantrefi Rhos a Rhufoniog, yn y de-orllewin â chwmwd Dogfeiling yng nghantref Dyffryn Clwyd, ac yn y de-ddwyrain ag Ystrad Alun a Phenarlâg. Roedd y diriogaeth yn cyfateb yn fras i Sir y Fflint heddiw.

Yn Oes y Tywysogion roedd Tegeingl yn cynnwys tri chwmwd Rhuddlan, Prestatyn a Cwnsyllt. Perthynai'r cantref i dywysogion cynnar teyrnas Gwynedd, ond a ddiwedd yr 8g fe'i goresgynnwyd gan y Mersiaid, gelynion mawr Gwynedd a Phowys. Arosodd yn nwylo'r Saeson a'r Normaniaid nes i Owain Gwynedd ei adfer i Wynedd yn y 12g. Newidiai ddwylo sawl gwaith yn yr ymgiprys rhwng tywysogion Gwynedd a Choron Lloegr yn y ganrif olynol.

Rhuddlan oedd ei ganolfan, ond roedd Diserth yn bwysig hefyd. Yn ddiweddarach sefydlwyd mynachlog yn Ninas Basing.

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru
# Emlyn (cantref)

Emlyn| Math | cantref  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.033°N 4.435°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Roedd **Emlyn** yn gantref yng ngogledd teyrnas Dyfed. Heddiw mae ei diriogaeth yn cael ei rhannu rhwng Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Mae ei statws cynnar yn ansicr ac mae'n bosibl ei bod yn enghraifft o gwmwd annibynnol a ddaeth yn gantref yn ddiweddarach.

Cantref Emlyn (gwyrdd tywyll) yn nheyrnas Dyfed, yn dangos ei raniadau yn gymydau Emlyn Is Cuch ac Emlyn Uwch Cuch
Lleolir Emlyn i'r de o afon Teifi yn ne-orllewin Cymru. I'r gogledd, dros afon Teifi, mae'r cantref yn ffinio â chantref Is Aeron, i'r dwyrain mae'n ffinio â'r Cantref Mawr, i'r de â chwmwd Elfed, ac i'r gorllewin â chantref Cemais.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol, rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd gydag afon Cuch yn eu gwahanu:

* Emlyn Is Cuch
* Emlyn Uwch Cuch

Eglwys Llawddog, Cenarth, oedd canolfan eglwysig bwysicaf y cantref. Mae ei ganolfan wleidyddol cynnar yn anhysbys. Yn ddiweddarach tyfodd Castellnewydd Emlyn yn ganolfan bwysig yng nghyfnod y Normaniaid.

Cysylltir y cantref â'r Mabinogi : mae Glyn Cuch, lle mae Pwyll yn cwrdd ag Arawn brenin Annwn, yn gorwedd yng nghwmwd Emlyn Is Cuch.

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cantref Bychan

Roedd y **Cantref Bychan** yn gantref yn ne-orllewin Cymru yn yr Oesoedd Canol. Gyda'r Cantref Mawr ffurfiai'r Cantref Bychan arglwyddiaeth Ystrad Tywi.

Roedd y cantref yn gadarnle i dywysogion Deheubarth yn eu hymdrechion i wrthsefyll y Normaniaid yn ne Cymru. Ei brif gestyll oedd Llanymddyfri yn y gogledd a Chastell Carreg Cennen yn y de.

Collwyd meddiant ar y cantrefi gan dywysogion Deheubarth yn 1277 a daeth yn rhan o'r Sir Gaerfyrddin newydd.

## Cymydau'r Cantref Bychan

* Hirfryn
* Cwmwd Perfedd
* Is Cennen

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Ystrad Tywi
# Eisteddfod Aberteifi 1176

Eisteddfod Aberteifi 1176|  |
| Enghraifft o: | eisteddfod  |
| Dyddiad | 1176  |
| Daeth i ben | 1176  |
| Lleoliad | Aberteifi  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

**Eisteddfod Aberteifi**, a gynhaliwyd dros y Nadolig yn 1176, yw'r eisteddfod gyntaf sy'n hysbys.

Fe'i cynhaliwyd gan Yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth yn ei lys yn Aberteifi. Cyn ei chynnal roedd y tywysog wedi anfon cenhadon i bob cwr o'r wlad i gyhoeddi'r ŵyl. Dyma'r cofnod amdano sydd ym Mrut y Tywysogion (diweddarwyd yr orgraff):

Y Nadolig yny flwyddyn honno y cynhelis yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd llys yn ardderchog yn Aberteifi, yn y castell, ac y gosodes deuryw ymryson yno, un y rhwng beirdd a phrydyddion, un arall y rhwng telynorion a chrythorion a phibyddion ac amrafaelion genhedloedd gerdd miwsig, ac ef a beris gosod dwy gadair i'r gorchfygwyr ac ef a anrhydedodd y rhei hynny o roddion ehelaeth.
Gŵr ifanc o lys Rhys a enillodd gadair y telynorion ond cipiwyd y gwobrau barddonol gan feirdd Gwynedd. Yn anffodus dydi'r Brut ddim yn enwi'r beirdd hynny ond buasai Cynddelw Brydydd Mawr, Meilyr ap Gwalchmai ac Einion ap Gwalchmai yn eu hanterth.

Mae'n bosib (ond nid yndebygol) bod y syniad am yr ŵyl yn dod o ŵyl debyg yn Ffrainc, y *Puy*. Roedd gan Rhys gysylltiadau â'r Ffrancwyr Normanaidd.

## Cyfeiriadau
# Castell Dolbadarn

Castell Dolbadarn|  |
| Math | adfeilion castell, Cestyll y tywysogion Cymreig  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1220
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Llanberis  |
| Sir | Llanberis  |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 136.8 metr  |
| Cyfesurynnau | 53.116578°N 4.114197°W  |
| Rheolir gan | Cadw  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Perchnogaeth | Cadw  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
| Deunydd | llechfaen  |
| Dynodwr Cadw | CN066  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Saif **Castell Dolbadarn** ar fryn creigiog gerllaw Llyn Padarn, bron rhwng y llyn yma a Llyn Peris, yn agos i bentref Llanberis yng Ngwynedd. Dolbadarn oedd prif amddiffynfa Tywysogion Gwynedd yng nghantref Arfon.

Cynllun pensaernïol gan CADW o'r castell.
A – Tŵr y De; B – Gorthwr; C – Tŵr y Gorllewin; D – Y rhan ddwyreiniol; E – Y Neuadd
Castell Dolbadarn

## Hanes

Adeiladwyd y castell gan Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) i amddiffyn y ffordd trwy Nant Peris o'r arfordir gogleddol i galon Eryri. Credir fod caer wedi bod yno o'r chweched ganrif, ond mae'r rhannau hynaf o'r adeiladau presennol yn dyddio o gyfnod Llywelyn.

Dywedir fod Llywelyn ap Gruffudd wedi defnyddio castell Dolbadarn i garcharu ei frawd Owain ap Gruffudd yn yr 1250au. Treuliodd Owain tuag 20 mlynedd yn garcharor yno. Yn ddiweddarach, yn ystod y rhyfeloedd yn erbyn Edward I o Loegr yr oedd Dolbadarn yng ngofal brawd arall Llywelyn, Dafydd ap Gruffudd. Wedi lladd Llywelyn yng Ngilmeri ar 11 Rhagfyr 1282, cipiwyd castell Dolbadarn gan fyddin Iarll Penfro. Ffodd Dafydd i'r mynyddoedd, ond ychydig fisoedd wedyn daliwyd ef a'i ddienyddio drwy grogi, diberfeddu a chwarteru, yn yr Amwythig. Defnyddiwyd gwaith coed y castell gan Edward i adeiladu Castell Caernarfon. Credir i'r castell gael ei ddefnyddio i gadw carcharorion yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr yn nechrau'r 15g.

## Pensaernïaeth

Nodwedd amlycaf Castell Dolbadarn yw'r tŵr canolog crwn, sef y gorthwr, oedd ar un adeg yn cynnwys tri llawr ac sy'n dal i fod tua 48 troedfedd o uchder, gyda muriau 8 troedfedd o drwch. Nid oes dim yn weddill o'r lloriau mewnol, ond gellir dringo'r grisiau cerrig tu mewn i fur y tŵr. Nid oes cymaint yn weddill o'r adeiladau eraill oedd o gwmpas y tŵr yma, ond gellir gweld seiliau muriau allanol gyda thyrau a neuadd.

## Mynediad

Mae Castell Dolbadarn yn awr yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd. Gellir ei gyrraedd o Lanberis.

## Oriel

* Ffotograff o'r castell c. 1890-1900
* Castell Dolbadarn gan H Hughes, 1823
* *Castell Dolbadarn*, olew ar banel (tua 1799) gan J.M.W. Turner
* Y castell o bell
*

## Gweler hefyd

* *Castell Dolbadarn*: paentiad (tua 1799) gan J.M.W. Turner
* *Castell Dolbadarn Castle*: llyfr (1990) am y castel

## Cyfeiriadau
# Cytundeb Aberconwy

Cytundeb Aberconwy| Enghraifft o: | cytundeb heddwch  |
| Dyddiad | 9 Tachwedd 1277  |
| Lleoliad | Abaty Aberconwy  |
| Gwladwriaeth | Cymru  |
| Dynodwyr |

Cytundeb a arwyddwyd rhwng Llywelyn Ein Llyw Olaf ac Edward I, Brenin Lloegr yn 1277 oedd **Cytundeb Aberconwy**. Rhoddodd Llywelyn ei sêl ar y ddogfen ar 9 Tachwedd, 1277. Trefnwyd y cytundeb yn Abaty Aberconwy gyda Tudur ab Ednyfed a Goronwy ap Heilin yn cynrychioli Tywysog Gwynedd yn y trafodaethau â chynrychiolwyr Edward I.

Saif Eglwys Conwy ar safle'r abaty lle trefnwyd y Cytundeb hanesyddol.
Cadwodd Llywelyn y teitl Tywysog Cymru, a chafodd ganiatâd i briodi Elinor de Montfort. Ond unig etifeddiaeth Llywelyn oedd Gwynedd Uwch Conwy - bu rhaid iddo ildio'r Berfeddwlad "yn dragwyddol" i Goron Lloegr - a doedd dim ond pump o fân-arglwyddi Cymru i dalu gwrogaeth iddo gan fod y gweddill i dalu gwrogaeth i Edward. Roedd Dafydd ei frawd i gael llywodraethu cantrefi Rhufoniog a Dyffryn Clwyd ac roedd Gruffudd ap Gwenwynwyn i gael Powys.

Er bod y cytundeb yn golygu gostyngiad sylweddol yn safle Llywelyn, a hynny ar ôl llawer o frwydro caled, yr oedd ymhell o fod yr hyn a ddymunai Edward, sef gostyngiad llwyr Gwynedd annibynnol a'i throi'n rhan o deyrnas Lloegr.

## Gweler hefyd

* Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267
* Cytundeb Penmachno, 19 Rhagfyr 1294
* Cytundeb Middle, 1234

## Cyfeiradau
# Cyflafan y beirdd

*Gweler hefyd: Oes y Tywysogion a Beirdd y Tywysogion*
Y Bardd, Thomas Jones, 1774
Traddodiad yw **Cyflafan y Beirdd** am y modd y gorchmynodd Edward I, brenin Lloegr ladd holl feirdd Cymru ar ôl goresgyn Tywysogaeth Cymru yn 1283. Bu'r hanesyn hwn dros y blynyddoedd yn destun nifer o gerddi gan gynnwys y gerdd *The Bard* gan Thomas Gray a cherdd hynod boblogaidd y bardd János Arany (1817—1882), un o feirdd mwyaf Hwngari, sef *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru') ac a sgwennwyd ganddo yn 1857.

## Datblygiad y traddodiad

Ym Mhorth Wygyr neu Benofer, adeiladodd Edward I, brenin Lloegr Gastell a enwodd yn Biwmares. Yn 1296 gorffenwyd yr adeilad a bu "Ffrau Ddu yn Biwmares" pan apwyntiwyd geidwad castell a llywydd y dref a lladdwyd rhai o Gymru. Dywedir mai yn i'r castell y gwahoddwyd feirdd ar gyfer math o Eisteddfod gan Edward cyn iddo orchymun i'w filwyr ruthro arnynt a'u lladd. Mae'r farn ar hanesrwydd y digwyddiad yn gymysg ymysg awduron a haneswyr.

### Teulu Gwydir

Ceir cyfeiriad gan Syr John Wynn o Wydir yn ei gyfrol *History of the Gwydir Family*, a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1580. Yn ôl Syr John, sy'n ceisio esbonio prinder y cerddi i'w hynafiaid yn Eifionydd:

This (cerdd gan Rhys Goch Eryri) is the most ancient song that I can find extant to any of my ancestors since the reign of Edward the First who caused our bards all to be hanged by martial law as stirrers of the people to sedition; whose example, being followed by the governors of Wales, until Henry the Fourth's time was the utter destruction of that sort of man.
### Ysbrydoli darluniau a cherddi

Ailymddangosodd y chwedl yn y llyfr *History of England* (1747-55) gan y hanesydd o Sais Thomas Carte. Cydiodd yr hanesyn yn nychymyg beirdd ac artistiaid Rhamantaidd dros Glawdd Offa. Daeth hanes y 'gyflafan' yn enwog diolch i'r gerdd Y Bardd (yn Saesneg) gan Thomas Gray lle mae'r bardd olaf yn melltithio Edward I ac yn proffwydo dinistr ar ei ddisgynyddion. Cafodd Gray yr hanesyn o lyfr Carte yn 1755 ac ysgrifennwyd y gerdd ganddo yn 1757 ar ôl clywed Edward Jones (Bardd y Brenin) yn canu alawon Cymreig ar ei delyn.

Ymledodd yr hanesyn i sawl gwlad. Un o'r beirdd a ysbrydolwyd oedd yr Hwngariad János Arany (1817—1882), a gyhoeddodd ei gerdd hynod boblogaidd *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru') yn 1857. Dywed i 500 o feirdd gael eu llosgi gan y Sais.

## Oriel

* Y Bardd, John Martin
* Y Bardd, benjamin West
* Y Bardd, Anne-Louis Girodet de Roussy-Trioson
* Y Bardd, William Blake (1757-1827)
* Beirdd Cymru, clawr albwm Karl Jenkins

## Cyfeiriadau

## Dolennau allanol

* Cerdd wreiddiol Arany János Archifwyd 2021-06-17 yn y Peiriant Wayback
* Cyfieithiad i'r Saesneg o gerdd Arany János
* *Echo of Dalriada*: rhan o EP fodern gyda geiriau cerdd Arany János wedi'u gosod i gerddoriaeth roc
# Castell Rhuddlan

Castell Rhuddlan|  |
| Math | castell, safle archaeolegol  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1277
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Rhuddlan  |
| Sir | Sir Ddinbych |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 19.6 metr, 19.8 metr  |
| Cyfesurynnau | 53.2892°N 3.46425°W  |
| Rheolir gan | Cadw  |
|  |
| Perchnogaeth | Cadw  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
| Dynodwr Cadw | FL004  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Castell ar ymyl tref Rhuddlan yn Sir Ddinbych yw **Castell Rhuddlan**. Castell Cymreig oedd Castell Rhuddlan yn wreiddiol ond fe wnaeth y Normaniaid ei adnewyddu a'i atgyweirio a daeth i feddiant coron Lloegr ar ôl hynny.

Saif y castell wrth ryd strategol ar Afon Clwyd. Mae'n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795. Cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma yn 1063 a'i wneud yn sedd frenhinol. Ond llosgwyd y castell hwnnw gan y Saeson pan anfonodd Harold, brenin Lloegr, fyddin i ogledd Cymru.

Yn 1073 codwyd castell mwnt a beili yno gan y Normaniaid ar orchymyn Gwilym Goncwerwr. Tyfodd bwrdeistref fechan yng nghysgod y castell.

Yn 1277 codwyd castell cadarn ar y safle gan Edward I o Loegr, a'i defnyddiodd fel ei brif ganolfan yn y gogledd yn ei ymosodiad ar Wynedd i geisio dymchwel Llywelyn ap Gruffudd. Yno yn 1284, ar ôl gorchfygu Llywelyn, cyhoeddodd Edward I Statud Rhuddlan, a fyddai'n gweddnewid gweinyddiaeth Cymru.

Bu gwarchae ar y castell gan Cymry'r Gogledd dan arweiniad Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel Cymreig 1294. Dros ganrif yn ddiweddarach ymsododd Owain Glyndŵr arno; ni chipiwyd y castell ond llosgwyd y dref gaerog o'i gwmpas.

## Oriel

*
*
*
*
# Castell Conwy

Castell Conwy|  |
| Math | castell  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1283
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Castell Conwy a muriau'r dref  |
| Lleoliad | Conwy  |
| Sir | Conwy |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 6 ha  |
| Uwch y môr | 21.8 metr, 23 metr  |
| Cyfesurynnau | 53.2801°N 3.8256°W  |
| Rheolir gan | Cadw  |
|  |
| Perchnogaeth | Edward I, brenin Lloegr  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Sefydlwydwyd gan | Edward I, brenin Lloegr  |
| Manylion |
| Deunydd | calchfaen  |
| Dynodwr Cadw | CN004  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Castell canoloesol yn nhref Conwy ar lan afon Conwy yw **Castell Conwy**. Cynllunwyd y castell gan y pensaer Ffrengig James o St George ac fe'i adeiladwyd gan Edward I, brenin Lloegr, er fod Rhisiart o Gaer yn gyfrifol yn y dechrau (1283). Adeiladwyd y castell a'r dref gaerog ar ben adfeilion Abaty Aberconwy, a ddinistrwyd gan Edward er mwyn defnyddio'r safle, ac mae mur o gwmpas y dref gyfan gan mai Saeson oedd trigolion y dref newydd. Roedd Castell Conwy, yn wahanol i nifer o gestyll eraill James o St George, heb fod yn gonsentrig ond yn cael ei godi yn ôl cynllun llinellol oherwydd ffurf y safle creigiog. Mae'r wyth tŵr anferth gyda'u tyredau a'r muriau cysylltu i gyd yn gyfan.

Mae'r castell yng ngofal Cadw. Fe'i gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd.

## Hanes

Codwyd Castell Conwy gan frenin Lloegr ar ôl iddo orchfygu Teyrnas Gwynedd, calon Tywysogaeth Cymru annibynnol, yn 1282-83. Roedd yn un o gylch o gestyll newydd - yn cynnwys Castell Caernarfon, Castell Biwmares a Chastell Harlech - a godwyd gan y Saeson o amgylch Gwynedd i'w gwarchod yn nwylo'r brenin rhag y Cymry gwrthryfelgar.

Ym 1401, yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, cipiodd ei gefnogwyr Rhys ap Tudur a'i frawd Gwilym ap Tudur y castell, a llosgwyd y dref.

Gefeilliwyd Castell Conwy â Chastell Himeji, Japan mewn seremoni ffurfiol yn Himeji ar 29 Hydref 2019.

## Oriel

* Hen ffotograff c. 1890-1900
* Y castell oddeutu 1885
*
* Y castell fel ag y mae heddiw wrth deithio tuag at Conwy dros y bont geir.
* Cynllun pensaernïol o'r castell
* Y castell o gyfeiriad yr harbwr
* Muriau'r castell o'r de
* Tynnwyd y llun hwn yr ochor arall i aber Afon Conwy
* Lleolwyd y castell ar aber yr afon; mae'r dref o'i chwmpas
* Y castell ar y chwith; gwelir hefyd tyrrau'r mur allanol yn rhedeg yn gyochrog a'r harbwr
* Tynnwyd y llun hwn ar draws yr afon, o safle adar yr RSPB
* Y fynedfa i'r castell
* Y dref o ben y bryn
* Castell Conwy, Gogledd Cymru
* Castell Conwy
* Castell Conwy, Gogledd Cymru

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fwrdeistref sirol Conwy**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Castell Biwmares

Castell Biwmares|  |
| Math | castell  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1295
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd, Ardaloedd Cadwriaeth Biwmares  |
| Sir | Ynys Môn |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 6 ha, 2 ha  |
| Uwch y môr | 5 metr  |
| Cyfesurynnau | 53.264908°N 4.08957°W  |
| Rheolir gan | Cadw  |
|  |
| Perchnogaeth | Edward I, brenin Lloegr  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig, rhan o Safle Treftadaeth y Byd, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Sefydlwydwyd gan | Edward I, brenin Lloegr  |
| Manylion |
| Deunydd | calchfaen  |
| Dynodwr Cadw | AN001  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Castell ar gyrion tref Biwmares, Ynys Môn, yw **Castell Biwmares**.

Cafodd ei gynllunio gan James o St George yn gastell consentrig gyda ffos o'i gwmpas. Fe'i adeiladwyd ar lan Afon Menai gan Edward I, brenin Lloegr, rhwng 1295 a 1298, ar ôl gwthryfel Madog ap Llywelyn. Dinistriwyd tref Llan-faes yn y gwrthryfel hwnnw, a chafodd rhai o'r cerrig o'r fynachlog enwog eu defnyddio i godi'r castell. Am ryw reswm chafodd y castell byth ei gwblhau.

Cipiwyd y castell gan gefnogwyr Owain Glyndŵr yn ystod gwrthryfel y tywysog.

Ar 27 Gorffennaf 1593, cafodd yr offeiriad Catholig o Gymro William Davies, a gofir am ei ran yng nghyhoeddi *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru, ei ddienyddio yn y castell trwy ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Canoneiddwyd William Davies gan y Pab yn 1987.

Erbyn 1609 roedd y castell yn furddun.

Adeg Rhyfel Cartref Lloegr roedd castell Biwmares mewn man allweddol gan ei fod yn rheoli rhan o'r daith rhwng Iwerddon a Lloegr.
Roedd teulu Thomas Bulkeley, wedi bod yn ymwneud â rheoli'r castell am ganrifoedd ac roedd Thomas Bulkeley yn gefnogol i'r Brenin. Erbyn 1646 roedd y Pengryniaid wedi cael buddugoliaeth ar luoedd y brenin. Gwrthryfeloedd Ynys Môn yn erbyn y Senedd eto yn 1648, ond bu rhaid iddyn nhw ildio yr ail waith yn yr Hydref.

Cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn 1832.Oedd Castell Biwmares mond yn cymud 1 blunedd i gwyneud.

Mae'r castell yng ngofal Cadw, ac mae'n un o'r atyniadau pennaf i dwristiaid ym Môn. Fe'i gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd.

* Manylun o'r waliau
* Ffotograff 1890-1900

## Cyfeiriadau