Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sir Feirionnydd

Sir Feirionnydd| Math | siroedd hynafol Cymru, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig  |
|  |
| Poblogaeth | 37,835  |
| Sefydlwyd | * 1284
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cymru  |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Sir Gaernarfon, Sir Ddinbych, Sir Drefaldwyn, Sir Aberteifi  |
| Cyfesurynnau | 52.8333°N 3.8333°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tarian y Sir hyd at 1996
Roedd **Sir Feirionnydd** yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Roedd yn cynnwys hen gantrefi Ardudwy (cymydau Uwch Artro ac Is Artro), Meirionnydd (cymydau Tâl-y-bont ac Ystumanner), a Phenllyn (Cymydau Edeirnion, Is Tryweryn, ac Uwch Tryweryn) Ym 1536 symudwyd cwmwd Mawddwy o Sir Drefaldwyn i Feirionnydd. Ym 1895 symudwyd plwyf Nantmor o Feirionnydd i Sir Gaernarfon. Heddiw mae'r rhan fwyaf o'r hen sir yn rhan o Wynedd, gyda chwmwd Edeirnion yn rhan o Sir Ddinbych.

Sir Feirionnydd yng Nghymru (cyn 1974)
## Gweler hefyd

* Gwynedd
* Meirionnydd (etholaeth seneddol), etholaeth seneddol yr hen sir
* Cyngor Sir Feirionnydd

## Llyfryddiaeth

* *Atlas Meirionnydd*, gol. Geraint Bowen (ail-argraffiad, Y Bala, 1976). Yr atlas hanesyddol safonol ar gyfer yr hen sir.

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sir Frycheiniog

Sir Frycheiniog|  |
|  |
| Math | siroedd hynafol Cymru, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig  |
|  |
| Prifddinas | Aberhonddu  |
| Poblogaeth | 68,088  |
| Gefeilldref/i | Blaubeuren  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Sir Forgannwg, Sir Gaerfyrddin, Sir Fynwy, Swydd Henffordd, Sir Faesyfed, Sir Aberteifi  |
| Cyfesurynnau | 52°N 3.41667°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Roedd **Sir Frycheiniog** (Saesneg: *Brecknockshire* neu *Breconshire*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Fe'i sefydliwn yn 1536. Roedd ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i ardal Brycheiniog, sy'n gorwedd ym Mhowys, yn bennaf, erbyn hyn.

Roedd yn ffinio â'r hen siroedd Sir Faesyfed i'r gogledd, Sir Aberteifi a Sir Gaerfyrddin i'r gorllewin, Sir Forgannwg i'r de, Sir Fynwy i'r de-ddwyrain, a Swydd Henffordd, yn Lloegr, i'r dwyrain.

Sir Frycheiniog yng Nghymru (cyn 1974)
## Gweler hefyd

* Teyrnas Brycheiniog
* Powys

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Bowys**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sir Fynwy (hanesyddol)

Sir Fynwy| Math | siroedd hynafol Cymru, is-sir, israniadau Cymru  |
| Enwyd ar ôl | Trefynwy  |
|  |
| Prifddinas | Trefynwy  |
| Poblogaeth | 514,291  |
| Sefydlwyd | * 1535
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cymru  |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Sir Frycheiniog, Swydd Henffordd, Swydd Gaerloyw, Sir Forgannwg  |
| Cyfesurynnau | 51.6667°N 3°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Erthygl am yr hen sir hanesyddol yw hon. Am brif ardal Cymru sy'n bodoli heddiw, gweler Sir Fynwy.*
Roedd **Sir Fynwy** (Saesneg: *Monmouthshire*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974, pan gafodd ei drawsnewid (gyda mân newidiadau i'r ffiniau) yn Gwent. Fe'i lleolid yn ne-ddwyrain y wlad, ond roedd ganddi ffiniau gwahanol i'r awdurdod unedigol Sir Fynwy a greodd yn 1996 ac sy'n bodoli heddiw.

Sir Fynwy yng Nghymru (cyn 1974)
Roedd y sir yn cynrychioli pen deheuol Cymru yn yr hen ddywediad "O Fôn i Fynwy" (h.y. "Cymru benbaladr").

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cyngor Sir Gaerfyrddin, 1889–1974

|  |
| --- |
| **Cyngor Sir Gaerfyrddin** |
| Daearyddiaeth
 |
| Statws
 | Cyngor Sir |
| Pencadlys
 | Neuadd y Sir, Caerfyrddin
 |
| Hanes
 |
| Tarddiad
 | Ddeddf Llywodraeth Leol 1888
 |
| Crëwyd
 | 1889
 |
| Diddymwyd
 | 1974
 |
| Ailwampio
 | Dyfed
 |
|  |
| Israniadau
 |
| Math
 | Dosbarth Trefol, Dosbarth Gwledig, Bwrdeistref Ddinesig
 |

Sefydlwyd **Cyngor Sir Gaerfyrddin** cyntaf yn 1889 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888. Cynhaliwyd yr etholiadau cyntaf ym mis Ionawr 1889.

Roedd pencadlys y cyngor yn Llanymddyfri nes iddo symud i Gaerfyrddin ym 1907. Dechreuwyd adeiladu Neuadd y Sir newydd ym 1939 ond, oherwydd y Rhyfel Byd, ni chafodd ei gwblhau tan 1955.

Diddymwyd y cyngor sir o dan Deddf Llywodraeth Leol 1972 ar 1 Ebrill 1974, pan sefydlwyd Dyfed. Sefydlwyd awdurdod unedol newydd yn Sir Gaerfyrddin yn ddiweddarach, o ganlyniad i Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994, a ddaeth i rym ar 1 Ebrill 1996.

## Pwerau

Roedd y pwerau a’r cyfrifoldebau a drosglwyddwyd o’r sesiynau chwarter i’r cynghorau wedi’u rhifo yn y Ddeddf. Roedd y rhain yn cynnwys:

* Gwneud a chodi ardrethi
* Benthyg arian
* Pasio cyfrifon sirol
* Cynnal a chadw ac adeiladu adeiladau sirol megis neuaddau sir, neuaddau sir, llysoedd a gorsafoedd heddlu
* Trwyddedu mannau adloniant a chyrsiau rasio
* Darpariaethau lloches ar gyfer lloerig tlodion
* Sefydlu a chynnal ysgolion diwygiol a diwydiannol
* Atgyweirio ffyrdd sirol a phontydd[a]
* Penodi, diswyddo a gosod cyflogau swyddogion sirol
* Rhannu'r sir yn fannau pleidleisio ar gyfer etholiadau seneddol, a darparu gorsafoedd pleidleisio
* Rheoli clefydau heintus mewn anifeiliaid, a phryfed dinistriol
* Gwarchod pysgod a rheoli adar gwyllt
* Pwysau a mesurau

## Etholiadau

* 1889 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1892 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1895 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1898 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1901 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1904 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1907 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1910 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1913 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin
* 1946 Etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin

## Arfais

Arfbais Cyngor Sir Gaerfyrddin, 1889–1974
|  | Nodiadau
Caniatawyd ar 28 Awst 1935. Trosglwyddwyd trwy Drwydded Frenhinol dyddiedig 18 Mawrth 1996 i Gyngor Sir Caerfyrddin newydd. Enghreifftiau o Arms and Crest a Bathodyn a Chefnogwyr wedi'u rhoi ym 1997.
Tarian
On a wreath of the colours a dragon passant Gules gorged with a collar flory counterflory and resting the dexter foreclaw on a harp Or.
Escutcheon
Quarterly indented Or and Gules in the first and fourth quarters a dragon rampant and in the second and third quarters a lion rampant all counterchanged.
Cefnogwyr
On the dexter side a dragon Gules gorged with a collar flory counterflory attached thereto a chain reflexed over the back Or and on the sinister side a sea horse Argent the piscine parts Proper gorged with a collar flory counterflory attached thereto a chain reflexed over the back Or. Granted 1997.
Arwyddair
Rhyddid Gwerin Ffyniant Gwlad (The Freedom Of The People Is The Prosperity Of The Country) |

## Cyfeiriadau
# Sir y Fflint (hanesyddol)

Sir y Fflint| Math | siroedd hynafol Cymru  |
| Enwyd ar ôl | Y Fflint  |
|  |
| Poblogaeth | 216,236  |
| Sefydlwyd | * 1284
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cymru  |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Sir Ddinbych, Swydd Gaer, Swydd Amwythig  |
| Cyfesurynnau | 53.25°N 3.17°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Erthygl am yr hen sir hanesyddol yw hon. Am brif ardal Cymru sy'n bodoli heddiw, gweler Sir y Fflint.*
Roedd **Sir y Fflint** (Saesneg: *Flintshire*), yn un o'r 13 o siroedd yng Nghymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974, pan ddaeth yn rhan o'r sir newydd Clwyd. Lleolwyd y rhan fwyaf o hen Sir y Fflint ar hyd arfordir gogledd-ddwyrain Cymru. Fodd bynnag, roedd ganddi sawl allgofan fach ynghyd ag un mawr, sef Maelor Saesneg, a gyfeiriwyd ati weithiau fel *Flintshire Detached* gan ei bod wedi'i gwahanu oddi wrth y prif ran gan ardal ddwyreiniol yr hen Sir Ddinbych.

Ffurfiwyd yr ardal weinyddol fodern Sir y Fflint yn 1996 fel un o 22 prif ardal Cymru o dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994.

Nid oes gan Sir y Fflint bresennol yr un ffiniau â'r hen sir. Yn bwysicaf all, mae wedi colli

* Maelor Saesneg, sydd bellach yn rhan o Fwrdeistref Sirol Wrecsam
* y cymunedau Bangor-is-y-coed ac Owrtyn, sydd wedi'u cynnwys ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam
* y trefi Rhuddlan, Prestatyn a'r Rhyl ynghyd â dinas Llanelwy, sydd wedi'u cynnwys yn Sir Ddinbych fodern

* Sir y Fflint yng Nghymru
* Sir y Fflint cyn 1974
* Sir y Fflint heddiw

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sir Gaernarfon

Sir Gaernarfon|  |
| Math | siroedd hynafol Cymru, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig  |
| Enwyd ar ôl | Caernarfon  |
|  |
| Prifddinas | Caernarfon  |
| Poblogaeth | 137,048  |
| Sefydlwyd | * 1284
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Sir Ddinbych, Sir Feirionnydd, Sir Fôn  |
| Cyfesurynnau | 53.0824°N 4.16°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Sir yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Sir Gaernarfon**. Ffurfiwyd y sir ym 1284 trwy uno cantrefi Arfon, Arllechwedd a Llŷn. Defnyddiwyd Sir Weinyddol Caernarfon ar gyfer llywodraeth leol rhwng 1889 a 1974 pan adrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru. Heddiw, caiff tiriogaeth y sir ei gweinyddu gan gynghorau Gwynedd a Sir Conwy. Cofrestrwyd baner swyddogol ar gyfer y sir yn 2012.

Bu peth newid yn ffiniau'r sir yn 1895, pan symudwyd y rhannau hynny o blwyf Beddgelert a arferai fod yn Sir Feirionnydd, sef y tir i'r de a'r dwyrain o Afon Gwynant/Afon Glaslyn i fod yn rhan o Sir Gaernarfon. Roedd plwyf Llysfaen a threfgordd Eirias ym mhlwyf Llandrillo-yn-Rhos yn ynys fach o Sir Gaernarfon o fewn ffiniau Sir Ddinbych hyd 1922, pan unwyd hwy â gweddill Sir Ddinbych.

Dros y blynyddoedd bu rhai yn ceisio dadlau bod Ynys Enlli yn rhan o Sir Benfro ond ni chafwyd unrhyw gyfiawnhad dros y fath honiad, a dichon mai ymdrech imosgoi talu trethi'r sir oedd y tu ôl i'r awgrym.

Sir Gaernarfon yng Nghymru
## Gweler hefyd

* *A Description of Caernarvonshire* (1809-11, cyfrol Edmund Hyde Hall)
* Arfon
* Arllechwedd
* Sir Conwy
* Caernarfon
* Gwynedd
* Llŷn
* *The Tourist's Guide through the County of Caernarvon* (1821, arweinlyfr cynnar Peter Bailey Williams)

## Llyfryddiaeth

* A. H. Dodd, *History of Caernarfonshire* (Caernarfon, 1968)
* Edmund Hyde Hall, *A Description of Caernarvonshire* (1809-1811) (Caernarfon: Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, 1952)
* John Jones (Myrddin Fardd), *Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1913)
* John Lloyd-Jones, *Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon* (1928)
* E. H. Owen ac E. Thomas (gol.), *Atlas Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1954)
* T. M. Bassett a B. L. Davies, *Atlas Sir Gaernarfon* (Caernarfon: Cyngor Gwlad Gwynedd, 1977)

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Rhestr o Lywodraethau Cymru

Adeilad Senedd Cymru
Dyma restr o holl cabinetau gweinidogol Llywodraeth Cymru sydd wedi bodoli ers cyflwyno datganoli i Gymru ym 1999. Ers dechrau datganoli yng Nghymru ym 1999, mae pob un Llywodraeth Cymru wedi eu harwain gan y Blaid Lafur .

## Llywodraethau Cymru

|  |
| --- |
| Cynulliad 1af |
| Tymor
 | Gweinidogaeth
 | Prif Weinidog
 | Dirprwy
 | Pleidiau
 |
| 1999–2000
 | Michael
 | Alun Michael
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
| 2000
 | Interim Morgan
 | Rhodri Morgan
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
| 2000–2003
 | 1af Morgan
 | Rhodri Morgan
 | Mike German
 | Llafur Cymru
 |
| Democratiaid Rhyddfrydol Cymru
 |
| 2il Gynulliad |
| Tymor
 | Gweinidogaeth
 | Prif Weinidog
 | Dirprwy
 | Pleidiau
 |
| 2003–2007
 | 2il Morgan
 | Rhodri Morgan
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
| 3ydd Cynulliad |
| Tymor
 | Gweinidogaeth
 | Prif Weinidog
 | Dirprwy
 | Pleidiau
 |
| 2007–2007
 | 3ydd Morgan
 | Rhodri Morgan
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
| 2007–2009
 | 4ydd Morgan
 | Ieuan Wyn Jones
 | Llafur Cymru
 |
| Plaid Cymru
 |
| 2009–2011
 | 1af Jones
 | Carwyn Jones
 | Llafur Cymru
 |
| Plaid Cymru
 |
| 4ydd Gynulliad |
| Tymor
 | Gweinidogaeth
 | Prif Weinidog
 | Dirprwy
 | Pleidiau
 |
| 2011–2016
 | 2il Jones
 | Carwyn Jones
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
| 5ed Cynulliad/Senedd |
| Tymor
 | Gweinidogaeth
 | Prif Weinidog
 | Dirprwy
 | Pleidiau
 |
| 2016–2018
 | 3ydd Jones
 | Carwyn Jones
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
| Democratiaid Rhyddfrydol Cymru
 |
| Annibynnwr from Nov 2017 |
| 2018–2021
 | 1af Drakeford
 | Mark Drakeford
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
| Democratiaid Rhyddfrydol Cymru
 |
| Annibynnwr
 |
| 6ed Senedd |
| Tymor
 | Gweinidogaeth
 | Prif Weinidog
 | Dirprwy
 | Pleidiau
 |
| 2021–presennol
 | 2il Drakeford
 | Mark Drakeford
 | gwag
 | Llafur Cymru
 |
# Polisïau unigryw Cymru

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres:
**Gwleidyddiaeth Cymru** |
|

---

 |
| **Llywodraeth Cymru**
[dangos]

* Prif Weinidog: Rhun ap Iorwerth
* Dirprwy Brif Weinidog: Sioned Williams
* Cabinet
* Cwnsler Cyffredinol:

**Senedd Cymru**[dangos]

* Llywydd: Huw Irranca-Davies
* Prif Weithredwr a Chlerc:
* Aelodau (ASau): 2026
* Comisiwn y Senedd
* Etholaethau
* Etholiadau: 1999, 2003, 2007, 2011, 2016, 2021, 2026
* Cyfraith Gyfoes Cymru
* Mesurau rhestr
* Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol
* Offerynnau Statudol

**Cymru o fewn y Deyrnas Unedig**[dangos]

**Llywodraeth ei Fawrhydi Ysgrifennydd Gwladol: Jo Stevens
* Swyddfa Cymru
* Prif Bwyllgor
* Pwyllgor Dethol
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006
* Etholaethau'r DU
* Etholaethau Cymru
* Etholiadau: 1979, 1983, 1987, 1992, 1997, 2001, 2005, 2010, 2015, 2024

**Llywodraeth leol**[dangos]

* Prif ardaloedd
* Siroedd cadwedig
* Siroedd hynafol
* Cymunedau

**Gweithgarwch gwleidyddol**[dangos]

* Cenedlaetholdeb
* Datganoli Cymru
* Annibyniaeth Cymru
* Heddychiaeth
* Pleidiau gwleidyddol
* Polisïau unigryw Cymru
 |
|

---

gweld • sgwrs • golygu |

Dyma restr o bolisïau unigryw Cymru a gyflwynwyd o fewn y Deyrnas Unedig cyn un oleiaf un o wledydd eraill y DU. Gan amlaf bu polisiau newydd unigryw yn denu sylw yn y cyfryngau.

## Rhestr o bolisiau unigryw

### Polisiau

1. Presgripsiynau am ddim, 2007 (nid yw presgripsiynau am ddim i bawb yn Lloegr)
2. Gwahardd ysmygu ar diroedd ysbytai ac ysgolion, 2007 (Lloegr misoedd yn ddiweddarach)
3. Codi tâl ar fagiau plastig, 2011 (Lloegr yn 2015)
4. Rhestr rhoi organau awtomatig, 2015 (Lloegr yn 2020)
5. Deddf cenedlaethau'r dyfodol, 2015
6. Isafswm pris uned alcohol, 2020
7. Trethi ar ail dai, 2023
8. Terfyn cyflymder 20 milltir yr awr diofyn, 2023

### Dyfodol

1. Diogelwch tomeni glo, 2024
2. Cwotau ar sail rhywedd i aelodau Senedd, 2024
3. Prydoedd bwyd am ddim i bob plentyn ysgol gynradd, 2024
4. Pryd bwyd bargen: cyfyngu prydoedd sy'n uchel mewn braster, siwgr a halen, 2025
5. Ardoll ymwelwyr a chynllun trwydd ar gyfer pob llety i ymwelwyr, 2026

## Cyfeiriadau
# Comisiwn Richard

**Comisiwn Richard** (enw llawn: **Y Comisiwn ar Bwerau a Threfniadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru**) yw'r comisiwn annibynnol a benodiwyd yng Ngorffennaf 2002 "i ymchwilio, ymysg pethau eraill, i ehangu cyfranoldeb yng nghyfansoddiad y Cynulliad a'r grymoedd perthnasol a ddatganolwyd."

Cyhoeddwyd adroddiad Comisiwn Richard ar 31 Mawrth 2004. O fewn dyddiau, sefydlwyd y grŵp pwyso Cymru Yfory i hyrwyddo argymhellion Comisiwn Richard ac agweddau eraill ar gynyddu'r broses datganoli yng Nghymru.

## Gweler hefyd

* Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru

## Dolenni allanol

* Gwefan Comisiwn Richard Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback
* Testun llawn Adroddiad Comisiwn Richard Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Y Comisiwn Annibynnol ar Ariannu a Chyllid i Gymru

Sefydlwyd **Comisiwn Annibynnol ar Ariannu a Chyllid i Gymru**, roedd hefyd yn cael ei adnabod fel **y Comisiwn Holtham**, gan Rhodri Morgan (Prif Weinidog Cymru), Ieuan Wyn Jones (Dirprwy Brif Weinidog Cymru a'r Gweinidog dros yr Economi a Thrafnidiaeth) ac Andrew Davies (Y Gweinidog dros Gyllid a Chyflenwi Gwasanaethau Cyhoeddus), o Lywodraeth Cynulliad Cymru. Prif orchwyl y Comisiwn oedd edrych ar y dyraniad presennol o wariant cyhoeddus i Lywodraeth Cymru trwy Fformiwla Barnett, fformiwla sydd wedi cael ei beirniadu sawl gwaith am fod yn annheg i Gymru (gan Blaid Cymru er enghraifft). Gorffennodd y Comisiwn ei waith ym mis Gorffennaf 2010.

Cylch gorchwyl y Comisiwn oedd:

* edrych ar fanteision ac anfanteision y dull a ddefnyddir ar hyn o bryd i ddosbarthu adnoddau gwariant cyhoeddus i Lywodraeth Cynulliad Cymru; a
* chanfod ffyrdd gwahanol o gyllido gan gynnwys y posibilrwydd y gallai Llywodraeth Cynulliad Cymru gael pwerau amrywio trethi yn ogystal â mwy o bwerau benthyg arian.

Aelodau’r Comisiwn oedd:

Gerald Holtham (Cadeirydd), Partner Rheoli Cadwyn Capital LLP ac Athro Gwadd yn Ysgol Fusnes Caerdydd.
David Miles, aelod o Bwyllgor Polisi Ariannol Banc Lloegr ac Athro gwadd ym maes Economeg Ariannol yng Ngholeg Imperial Llundain.
Paul Bernd Spahn, Athro Emeritws ym Mhrifysgol Goethe, Frankfurt am Main a Chynghorydd Macro Gyllid i lywodraethau ledled y byd.
## Amserlen

Dechreuodd y Comisiwn ei waith yn yr hydref yn 2008 a gyhoeddoedd ei adroddiad cyntaf yng Ngorffennaf 2009 . Trafodwyd yr adroddiad yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru ar 13 Hydref 2009.

Cyhoeddodd ei adroddiad terfynol yng Ngorffennaf 2010.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol y Comisiwn Annibynnol ar Ariannu a Chyllid i Gymru
* Adroddiad cyntaf gan y Comisiwn Annibynnol ar Ariannu a Chyllid i Gymru
* Trafodaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar adroddiad cyntaf y Comisiwn Archifwyd 2012-08-26 yn y Peiriant Wayback

* Adroddiad terfynol gan y Comisiwn Annibynnol ar Ariannu a Chyllid i Gymru
# Deddf Cymru 1978

Roedd **Deddf Cymru 1978** yn Ddeddf gan Senedd y Deyrnas Unedig gyda’r bwriad o gyflwyno mesur cyfyngedig o hunanlywodraeth yng Nghymru drwy greu Cynulliad i Gymru. Ni ddaeth y ddeddf i rym o ganlyniad i’r bleidlais “na” yn refferendwm datganoli Cymru 1979 ac fe’i diddymwyd yn 1979.

## Cynulliad Cymru a gynigir gan y Ddeddf

Pe bai Deddf Cymru 1978 wedi dod i rym, byddai wedi creu Cynulliad i Gymru heb bwerau deddfu sylfaenol na phwerau codi trethi. Byddai gan y cynulliad 72 o aelodau wedi'u hethol drwy system y cyntaf heibio'r postyn gyda phob etholaeth yn San Steffan yn dychwelyd naill ai dau neu dri aelod cynulliad. Byddai wedi cyfarfod yn y Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd .

Y bwriad oedd y byddai'r cynulliad wedi gweithredu o dan y system bwyllgorau lle byddai pwyllgorau pwnc yn cael eu ffurfio gyda chynrychiolaeth o bob grŵp yn y cynulliad. Byddai Pwyllgor Gwaith wedi'i ffurfio o gadeiryddion y gwahanol bwyllgorau pwnc ac aelodau eraill a ddewisir gan y cynulliad. Byddai Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith wedi'i ddewis a fyddai hefyd yn Arweinydd y Cynulliad.

### Pwerau

Byddai gan y cynulliad y gallu i basio is-ddeddfwriaeth tra bod y cyfrifoldeb am ddeddfwriaeth sylfaenol yn aros gyda Senedd y DU yn San Steffan. Byddai'r datganoli hyn yn symud pwerau a swyddogaethau Ysgrifennydd Gwladol Cymru i Gynulliad Cenedlaethol i Gymru.

Byddai'r cynulliad arfaethedig wedi bod yn gyfrifol am:

* tai
* iechyd
* addysg
* cynllunio
* rheolaeth Awdurdod Datblygu Cymru
* apwyntiadau i gwangos Cymraeg
* byddai’n gallu cynorthwyo datblygiad:
	+ yr iaith Gymraeg
	+ amgueddfeydd ac orielau
	+ llyfrgelloedd
	+ celf a chrefft
	+ chwaraeon
	+ diwylliant
	+ hamdden

## Refferendwm

Cynhaliwyd refferendwm ar 1 Mawrth 1979, yn gofyn y cwestiwn:

* 'A ydych am i ddarpariaethau Deddf Cymru 1978 gael eu rhoi ar waith?'

Canlyniadau’r refferendwm:

| Dewis
 | Pleidleisiau
 | %
 |
| --- | --- | --- |
|  **Nag ydy / Na** | **956,330** | **79.74** |
| Ydy / Ie
 | 243,048
 | 20.26
 |
| **Cyfanswm pleidleisiau** | **1,202,687** | **100.00** |

O ganlyniad i ganlyniad negyddol y refferendwm, ni ddaeth y ddeddf i rym, a chafodd ei diddymu yn ôl darpariaethau'r Ddeddf ei hun gan *Orchymyn Deddf Cymru 1978 (Diddymu) 1979* .

## Cyfeiriadau
# Deddf Senedd Cymru

Deddf Seneddol y Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn ôl y Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yw **Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru**.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y gyfraith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Pwyllgor Materion Cymreig

Mae'r **Pwyllgor Materion Cymreig** yn bwyllgor o Aelodau Seneddol yn Senedd y Deyrnas Unedig. Gwaith y pwyllgor yw craffu ar wariant, gweinyddiaeth a pholisïau'r Swyddfa Gymreig a'r perthynas gyda Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

| Aelod
 | Plaid
 | Etholaeth
 |
| --- | --- | --- |
|  | David T C Davies (Cadeirydd)
 | Ceidwadwyr
 | Mynwy
 |
|  | Tonia Antoniazzi
 | Llafur
 | Gŵyr
 |
|  | Guto Bebb
 | Ceidwadwyr
 | Aberconwy
 |
|  | Chris Davies
 | Ceidwadwyr
 | Brycheiniog a Sir Faesyfed
 |
|  | Geraint Davies
 | Llafur
 | Gorllewin Abertawe
 |
|  | Paul Flynn
 | Llafur
 | Gorllewin Casnewydd
 |
|  | Susan Elan Jones
 | Llafur
 | De Clwyd
 |
|  | Ben Lake
 | Plaid Cymru
 | Ceredigion
 |
|  | Jack Lopresti
 | Ceidwadwyr
 | Filton a Bradley Stoke
 |
|  | Anna McMorrin
 | Llafur
 | Gogledd Caerdydd
 |
|  | Liz Saville Roberts
 | Plaid Cymru
 | Dwyfor Meirionnydd
 |

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Yr Uwch-Bwyllgor Cymreig

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres:
**Gwleidyddiaeth Cymru** |
|

---

 |
| **Llywodraeth Cymru**
[dangos]

* Prif Weinidog: Rhun ap Iorwerth
* Dirprwy Brif Weinidog: Sioned Williams
* Cabinet
* Cwnsler Cyffredinol:

**Senedd Cymru**[dangos]

* Llywydd: Huw Irranca-Davies
* Prif Weithredwr a Chlerc:
* Aelodau (ASau): 2026
* Comisiwn y Senedd
* Etholaethau
* Etholiadau: 1999, 2003, 2007, 2011, 2016, 2021, 2026
* Cyfraith Gyfoes Cymru
* Mesurau rhestr
* Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol
* Offerynnau Statudol

**Cymru o fewn y Deyrnas Unedig**[dangos]

**Llywodraeth ei Fawrhydi Ysgrifennydd Gwladol: Jo Stevens
* Swyddfa Cymru
* Prif Bwyllgor
* Pwyllgor Dethol
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006
* Etholaethau'r DU
* Etholaethau Cymru
* Etholiadau: 1979, 1983, 1987, 1992, 1997, 2001, 2005, 2010, 2015, 2024

**Llywodraeth leol**[dangos]

* Prif ardaloedd
* Siroedd cadwedig
* Siroedd hynafol
* Cymunedau

**Gweithgarwch gwleidyddol**[dangos]

* Cenedlaetholdeb
* Datganoli Cymru
* Annibyniaeth Cymru
* Heddychiaeth
* Pleidiau gwleidyddol
* Polisïau unigryw Cymru
 |
|

---

gweld • sgwrs • golygu |

Mae'r **Uwch Bwyllgor Cymreig** yn un o bwyllgorau Tŷ Cyffredin y Deyrnas Unedig. Mae’n un o dri phrif bwyllgor o’r fath yn Senedd y Deyrnas Unedig; mae'r ddau arall ar gyfer yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae'r pwyllgor yn cynnwys pob un o'r 40 AS sy'n cynrychioli Cymru a hyd at bum AS arall (AS: aelod seneddol). Ers 1996, mae’r pwyllgor yn cael ei lywodraethu gan Reolau Sefydlog rhifau 102 i 108, sy’n nodi ei gylch gwaith a’i gyfansoddiad.

Gwnaed ymdrechion cychwynnol i sefydlu Uwch Bwyllgor i Gymru yn 1888 ac eto yng nghanol y 1890au; fodd bynnag bu'r ddau ymgais yn aflwyddiannus.*[angen ffynhonnell]*

Cafodd y cynnig ei adfywio yn 1958 gan Ness Edwards AS, a chafodd ei dderbyn gan y Pwyllgor Gweithdrefn yn 1959. Ar 5 Ebrill 1960, gwnaed gorchymyn yn Nhŷ’r Cyffredin yn ei sefydlu. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf yr Uwch Bwyllgor ar 11 Mai 1960.

Gall y pwyllgor gyfarfod ar ôl Araith y Frenhines neu ddatganiad cyllideb i ystyried yr effaith y byddai’r ddeddfwriaeth a’r cyllid a amlinellwyd yn ei chael ar Gymru. Mae hefyd yn rhoi cyfle i ASau holi gweinidogion a thrafod materion cyfoes, ac i weinidogion wneud datganiadau. Cynhelir rhwng tri a chwe chyfarfod pwyllgor y flwyddyn.*[angen ffynhonnell]*

Cynhaliwyd trafodion yr Uwch Bwyllgor Cymreig yn Saesneg yn unig tan fis Chwefror 2017, pan osodwyd cyfleusterau cyfieithu a oedd yn caniatáu i’r trafodion gael eu cynnal yn ddwyieithog yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Mae'r Uwch Bwyllgor Cymreig fel arfer yn cyfarfod ym Mhalas San Steffan yn Llundain ond yn cyfarfod yng Nghymru ei hun o bryd i'w gilydd. Cyfarfu yn Neuadd y Sir, Aberaeron ym mis Chwefror 1998, Neuadd y Sir, Cwmbrân ym mis Mawrth 2001 ac yn Neuadd y Dref, Wrecsam ym mis Hydref 2011.

## Gweler hefyd

* Rhestr o bwyllgorau Senedd y Deyrnas Unedig
* Uwch Bwyllgor Gogledd Iwerddon
* Uwch Bwyllgor yr Alban
* Pwyllgor Dethol Materion Cymreig

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Trafodaethau'r Uwch Bwyllgor Cymreig