# Symbolau cenedlaethol Cymru

Baneri Cymru tu allan i'r Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi
Dyma restr o **symbolau cenedlaethol Cymru.** Mae'r rhestr yn cynnwys cymysg o symbolau swyddogol ac answyddogol ac yn cynnwys esboniad a chyd-destun hanesyddol.

## Baneri

|  |  |
| --- | --- |
|  | Fel arwyddlun, mae draig goch Cymru wedi'i defnyddio ers teyrnasiad Cadwaladr, Brenin Gwynedd o tua 655AD ac mae'n bresennol ar faner genedlaethol Cymru, a ddaeth yn faner swyddogol yn 1959.
 |
|  | Baner Teyrnas Gwynedd, tywysogaidd Aberffraw, gyda phedwar llew, un ymhob charter.
 |
|  | Mae baner Owain Glyndŵr yn gysylltiedig â chenedligrwydd Cymreig. Cafodd ei gludo i frwydr gan luoedd Cymru yn ystod brwydrau Glyndŵr yn erbyn y Saeson, ac mae'n cynnwys pedwar llew ar goch ac aur. Mae'r safon yn debyg i arfbais Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf), Tywysog olaf Cymru cyn goresgyniad Cymru gan Edward I o Loegr. Mae'n bosib fod arfbais rhieni Glyndwr wedi dylanwadu ar y cynllun, gan yr oedd gan y ddau ohonynt lewod yn eu harbeisiau.
 |
|  | Mae Baner Dewi Sant, nawddsant Cymru yn cael ei defnyddio weithiau fel dewis amgen i'r faner genedlaethol, ac yn cael ei chwifio ar Ddydd Gŵyl Dewi.
 |
|  | Defnyddiwyd Y Ddraig Aur gan Uthr Penddraig, Brenin Arthur ac Owain Glyndŵr. Tystiwyd bod y faner hon wedi'i chwifio gan fyddin Glyndwr ym Mrwydr Tuthill yng Nghaernarfon. Hedfanwyd y ddraig trwy gydol ymgyrch Glyndwr dros annibyniaeth i Gymru. Priodolir y ddraig aur hefyd i'r Brenin Arthur ac mae rhai yn dadlau dros ddraig Gymreig wreiddiol o liw "aur cochlyd". Mae'r faner yn y llun yn seiliedig ar sêl gyfrin Glyndwr.
 |

## Herodraeth Gymreig

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae'r Ddraig Goch yn symbol o Gymru sy'n ymddangos yn Cyfranc Lludd a Lleuelys, *Historia Brittonum*, *Historia Regnum Britianniae*, a'r triawdau Cymreig . Yn ôl y chwedl, Gwrtheyrn, Brenin y Brythoniaid Celtaidd o Bowys yn ceisio adeiladu caer yn Ninas Emrys, ond mae'r castell yn dymchwel. Dywedir Myrddin/Ambrosius wrtho i gloddio am ddwy ddraig o dan y castell. Mae'n darganfod draig goch s'yn cynrychioli'r Brythoniaid Celtaidd (Cymry bellach) a draig wen s'yn cynrychioli Eingl-Sacsoniaid (Seisnig bellach). Mae Myrddin/Ambrosius yn proffwydo y bydd y Brythoniaid Celtaidd yn adennill yr ynys ac yn gwthio'r Eingl-Sacsoniaid yn ôl i'r môr. Fel arwyddlun, defnyddiwyd ddraig goch wedi cael ei defnyddio ers teyrnasiad Cadwaladr, Brenin Gwynedd o tua 655 OC ac mae'n bresennol ar faner genedlaethol Cymru, a ddaeth yn faner swyddogol yn 1959.
 |
|  | Arfbais Traddodiadol Tŷ Aberffraw, Gwynedd ac arfbeisiau personol Llywelyn Fawr.
 |
|  | Defnyddiodd Owain Glyndŵr yr arfbais hon tra'n Dywysog Cymru, o 1400.
 |
|  | Mae'r arfbais Gymreig, neu Fathodyn Brenhinol Cymru yn seiliedig ar arfbais tywysogion brodorol Cymru o'r 13eg ganrif.
 |

## Planhigion ac anifeiliaid

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae'r genhinen yn symbol cenedlaethol Gymreig a gwisgir y genhinen yng Nghymru ar Fawrth 1af. Defnyddwyd y genhinen fel bathodyn Gymreig am ganrifoedd. Cysylltwyd y lliwiau gwyrdd a gwyn gyda thywysogion annibynnol Cymru a defnyddwyd y lliwiau yng ngwisg milwrol y Cymry yn y 14g. Yn ôl un draddodiad, gorchmynodd Dewi Sant i'w filwyr wisgo cenhinen mewn brwydr yn erbyn y Sacsoniaid paganaidd mewn cae llawn cenin. Dywed traddodiad arall y gwisgodd Cadwallon ap Cadfan genhinen ym Brwydr Meicen (Hatfield) yn 633.
 |
|  | Y genhinen bedr yw blodyn cenedlaethol Cymru, a wisgir ar Ddydd Gŵyl Dewi (1 Mawrth) yng Nghymru. Gelwir y genhinen ar ôl Sant Pedr.
 |
|  | Y Dderwen Digoes, a elwir hefyd y Dderwen Gymreig yw coeden genedlaethol Cymru.
 |
|  | Mae’r barcud coch yn cael ei enwi weithiau fel symbol cenedlaethol bywyd gwyllt Cymru.
 |

## Yr Iaith Gymraeg

Mae'r Gymraeg yn cael ei hystyried yn symbol ac yn eicon o Gymru ac yn cael ei hystyried yn "gonglfaen hunaniaeth Gymreig". Wedi'i siarad ledled Cymru gan tua 750,000 o bobl, mae'n bresennol ar deledu, radio, arwyddion ffyrdd a marciau ffordd.

### Arwyddeiriau Cymreig

* Mae "Cymru am byth" yn arwyddair Cymraeg poblogaidd.
* Mae "Pleidol wyf i'm gwlad" o'r Anthem Genedlaethol Cymru, yn ymddangos ar y Sêl Gymreig
* "Mae y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn" yn golygu fod y ddraig goch yn ysbrydoli gweithrediad neu fod y ddraig goch yn arwain y ffordd. Mae'r arwyddair "Anorchfygol Ddraig Cymru" hefyd yn gysylltiedig â'r ddraig goch.

## Cerddoriaeth

 Hen Wlad fy Nhadau yn cael ei chanu mewn gêm rygbi Cymru
Anthem genedlaethol draddodiadol Cymru yw Hen Wlad Fy Nhadau. Ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd y dôn gan ei fab, James James, y ddau yn drigolion Pontypridd, Morgannwg, yn Ionawr 1856. Mae'r copi ysgrifenedig cynharaf wedi goroesi ac yn rhan o gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Ystyrir corau meibion yn symbol Cymreig. Ymhlith aelodau traddodiadol y mudiad mae côr Treorci a chôr Treforys. Yn fwy diweddar, mae llwyddiant *Only Men Aloud* hefyd wedi chwarae rhan wrth barhau â’r traddodiad hwn.

Ystyrir y delyn Gymreig, a elwir hefyd y delyn deires, yn offeryn cenedlaethol Cymru.

## Celf

Mae’r llwy garu hynaf y gwyddys amdano o Gymru, sy’n cael ei arddangos yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan ger Caerdydd, yn dyddio o 1667, er y credir fod tarddiad y llwy bren yn hyn na hynny.

## Gwisg draddodiadol

 Gwisg Gymreig, 1905
Cafodd yr het Gymreig unigryw, a ymddangosodd gyntaf yn y 1830au, ei defnyddio fel eicon o Gymru o'r 1840au.

O'r 1880au, pan aeth y wisg draddodiadol allan o ddefnydd cyffredinol, cafodd rhai elfennau ohoni eu mabwysiadu fel Gwisg Genedlaethol. O hynny allan fe'i gwisgid gan wragedd mewn digwyddiadau megis gan gorau, yn yr eglwys a'r capel, i dynnu lluniau ac yn achlysurol mewn eisteddfodau . Fe'i gwisgwyd gyntaf gan ferched fel dathliad ar Ddydd Gŵyl Dewi ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'r wisg bellach yn cael ei chydnabod fel gwisg genedlaethol Cymru.

## Symbolau o ddeilliad Seisnig

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae'r defnydd o'r plu i symboleiddio Cymru yn ddadleuol iawn, megis ei ddefnydd gan undeb rygbi Cymru.Mae'r bathodyn yn cynrychioli Dug Cernyw neu Etifedd y frenhiniaeth Brydeinig. Mae'n cynnwys plu mewn coron gyda'r geiriau Almaenig *Ich dien* (Rwy'n gwasanaethu).
Mae sawl tîm cynrychioliadol Cymreig, gan gynnwys undeb rygbi Cymru, a chatrawdau Cymreig yn y Fyddin Brydeinig yn defnyddio fersiwn o'r bathodyn. Bu ymdrechion i gwtogi ar y defnydd o'r arwyddlun at ddibenion masnachol a chyfyngu ei ddefnydd i'r rhai a awdurdodwyd gan "Dywysog Cymru" y frenhiniaeth Brydeinig.

 |

## Cyfeiriadau