Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Catuvellauni

Catuvellauni| Enghraifft o: | llwyth, Roman client kingdoms in Britain  |
| Math | Y Galiaid  |
| Mamiaith | Ieithoedd brythonaidd  |
| Dechrau/Sefydlu | 1 g CC  |
| Dechreuwyd | 100 CC  |
| Daeth i ben | 500  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02bn5c  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llwythau Celtaidd yn ne Lloegr
Llwyth Celtaidd yn ne-ddwyrain Lloegr oedd y **Catuvellauni**. Roeddynt yn un o'r llwythau oedd yn bathu eu harian eu hunain, a gellir casglu rhywfaint o'u hanes o'r arian yma.

Pan ymosododd Iŵl Cesar ar Brydain am y tro cyntaf yn 54 CC, ei brif wrthwynebydd oedd Cassivellaunus. Nid yw Cesar yn crybwyll i ba lwyth yr oedd yn perthyn, ond dywed fod ei diriogaethau i'r gogledd o Afon Tafwys yn yr ardaloedd lle cofnodir llwyth y Catuvellauni
ychydig yn ddiweddarach. Credir fod y cloddiau yn Devil's Dyke ger Wheathampstead, Swydd Hertford yn dynodi man prifddinas wreiddiol y llwyth.

Bathodd y brenin Tasciovanus arian yn ei brifddinas, Verlamion, o tua 20 CC ymlaen. Ymddengys iddo ymestyn ei diriogaethau tua'r dwyrain a chipio Camulodunum (Colchester heddiw), oddi wrth y Trinovantes. Bathodd arian yn Camulodunum tua 15-10 CC. Ymddengys i'r Trinovantes gael Camulodunum yn ôl am gyfnod, oherwydd bathwyd arian diweddarach yn Verlamion eto.

Ail-gipiwyd Camulodunum gan Tasciovanus neu gan ei fab Cunobelinus, a'i dilynodd ar yr orsedd tua 9 OC. Yn ddiweddarach daeth Cunobelinus yn ffigwr pwysig yn hanesion Sieffre o Fynwy. Ymddengys mai'r Catuvellauni oedd y llwyth cryfaf yn ne-ddwyrain Lloegr yn y cyfnod yma, ac enillodd brawd Cunobelinus, Epaticcus, diriogaeth oddi wrth yr Atrebates.

Cofnodir tri mab i Cunobelinus, Adminius, a alltudiwyd gan ei dad ychydig cyn 40 OC, Togodumnus a Caradog (Caratacus). Ymddengys i Garadog frwydro yn erbyn llwyth cyfagos yr Atrebates a’u gorchfygu. Ffôdd Verica, brenin yr Atrebates, i Rufain ac apeliodd i’r ymerawdwr Claudius am gymorth i adennill ei deynas. Rhoddodd hyn esgus i Claudius ymosod ar Ynys Prydain yn 43 OC.

Pan laniodd y Rhufeiniaid dan Aulus Plautius, gwrthwynebwyd hwy gan Togodumnus a Caradog. Gorchfygwyd hwy gan Plautius mewn dwy frwydr ar Afon Medway ac Afon Tafwys, a lladdwyd Togodumnus. Ffodd Caradog tua'r gorllewin at y llwythau Cymreig, yn gyntaf y Silwriaid ac yna'r Ordoficiaid, cyn cael ei orchfygu gan
Publius Ostorius Scapula yn 51. Ffodd Caradog at y Brigantes, ond trosglwyddodd eu brenhines, Cartimandua, ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

Sefydlodd y Rhufeiniaid *municipium* Verulamium (heddiw, St Albans) ger safle Verulamion.

Mae'r enwau Cymreig Cadwallon a Chaswallon yn deillio o'r Catuvellauni a'u brenin Cassivellaunus.
# Rhyfela herwfilwrol

Ymgyrchoedd milwrol gan luoedd answyddogol o fewn tiroedd a feddiennir gan elyn yw **rhyfela herwfilwrol** neu **ryfela gerila**, gan amlaf gan grwpiau sydd yn frodorol i'r diriogaeth honno.

Mae prif gyfranwyr i theorïau modern rhyfela herwfilwrol yn cynnwys Mao Zedong, Abd el-Krim, T. E. Lawrence, Vo Nguyen Giap, Josip Broz Tito, Michael Collins, Tom Barry, Che Guevara, Charles de Gaulle, a Carlos Marighella.

## Tactegau

Oherwydd diffyg digon o gryfder ac arfau i wrthwynebu byddin reolaidd, mae herwfilwyr yn osgoi brwydrau ar y maes a hynny drwy ddefnyddio'r dacteg hwn, sef *hit-and-run*. Yn hytrach na wynebu'r gelyn wyneb yn wyneb, maent yn gweithredu o ganolfannau a sefydlir ar dir anghysbell ac anhygyrch, megis coedwigoedd, mynyddoedd, a jyngloedd, ac yn dibynnu ar gefnogaeth y trigolion lleol ar gyfer recriwtio, bwyd, lloches, a gwybodaeth. Yn y gorffennol defnyddiwyd tactegau herwfilwrol gan Owain Glyn Dŵr a thywysogion Cymreig eraill. Gall herwfilwyr hefyd derbyn cymorth ar ffurf arfau, meddygaeth, ac ymgynghorwyr milwrol gan fyddin eu hunain neu fyddinoedd cynghreiriol.

Maes tactegau'r herwfilwyr yw aflonyddwch: maent yn ymosod yn gyflym ac yn annisgwyl, ysbeilio storfeydd y gelyn, cudd-ymosod ar batrolau a chymdeithiau cyflenwi, a thorri llinellau cyfathrebu, wrth obeithio aflonyddu gweithgarwch y gelyn ac i gipio cyfarpar a chyflenwadau ar gyfer defnydd eu hunain. Mae herwfilwyr yn anodd i ddal oherwydd eu mudoledd, gwasgariad eu lluoedd i mewn i grwpiau bychain, a'u gallu nhw i ddiflannu o fewn y boblogaeth sifil.

## Cyfeiriadau

## Darllen pellach

### Astudiaethau academaidd

* Laqueur, Walter. *Guerrilla Warfare: A Historical and Critical Study* (Transaction, 1997).
* Taber, Robert. *War of the Flea* (Brassey's, 2002).
* Weir, William. *Guerrilla Warfare: Irregular Warfare in the Twentieth Century* (Stackpole, 2008).

### Llawlyfrau a chlasuron

* Guevara, Che. *La Guerra de Guerrillas* (1961).
* Võ Nguyên Giáp. *People's War People's Army: The Viet Cong Insurrection Manual for Underdeveloped Countries*.
* Zedong, Mao. *Youji Zhan* (Saesneg: *On Guerrilla Warfare*; 1937).
# Buddug (Boudica)

| Buddug |
| --- |
| Cerflun 1855 efydd o Buddug a'i merched yn Captains Walk, Aberhonddu. Cerflun gan John Thomas. |
| Ganwyd | c. 30  Britannia  |
| Bu farw | 61, 62  o gwenwyniad  Britannia  |
| Galwedigaeth | arweinydd milwrol, llywodraethwr, brenhines cyflawn  |
| Swydd | brenhines  |
| Priod | Prasutagus  |

Brenhines arwrol llwyth Celtaidd
yr Iceni, a flodeuai yn y ganrif gyntaf yn ne-ddwyrain Lloegr, oedd **Buddug** (hefyd *Boudica*, *Boudicca* neu *Boadicea*).

Engrafiad o ddarlun dychmygol (arlunydd anhysbys) o Fuddug, â'i merched yn ei hymyl, yn annerch ei byddin (o olygiad Rhys Gwesyn Jones o *Drych y Prif Oesoedd* gan Theophilus Evans, tua 1850)

## Cwymp Prasutagas

Roedd Britannia, y rhan o Brydain a oedd dan reolaeth Rhufain, yn cael ei llywodraethu gan y rhaglaw (y 'procuradur') Rhufeinig llygredig Catus yn enw y llywodraethwr Suetonius Paulinus, a oedd yng ngogledd Cymru yn brwydro yn erbyn y derwyddon ym Môn. Pan fu farw Prasutagas, gŵr Buddug, dechreuodd Catus anrheithio yr Iceni a'u tiroedd. Yn O.C. 61 cipiodd Catus Fuddug a'i ddwy ferch ifanc a'u fflangellu yn gyhoeddus ac yna eu treisio.

## Gwrthryfel Buddug

O ganlyniad i hyn, cododd yr Iceni mewn gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid. Dan arweiniad Buddug, a oedd yn rhyfelwraig ddewr, gorchfygodd yr Iceni y nawfed lleng, Legio IX Hispana. Aethant yn eu blaen i gipio Verulamium (St Albans), y brifddinas Rufeinig ar y pryd Camelodunum (Colchester), ynghyd â porthladd Londinium (Llundain).
Brysiodd Suetonius Paulinus a'i fyddin yn ôl o Fôn. Roedd ganddo fyddin o tua deng mil o wŷr: Legio XIV Gemina, rhan o Legio XX Valeria Victrix a rhai milwyr cynorthwyol. Cyfarfu â Buddug a'i llu ger High Cross ar Stryd Watling a bu brwydr mawr. Ymladdodd yr Iceni yn ffyrnig ond, er bod ganndynt fantais sylweddol o ran eu nifer roedd y llengwyr Rhufeinig yn rhy ddisgybliedig iddynt. Ffoes Buddug a gweddillion ei byddin adref. Ymddengys ei bod wedi lladd ei hun yno yn hytrach na dioddef y gwarth o weld ei llwyth a'i theyrnas yn cael eu hanreithio.

## Dathliad ddiwylliannol

### Llenyddiaeth

Yn y 18g, dan ddylanwad Rhamantiaeth a'r diddordeb newydd mewn popeth Celtaidd, darganfuwyd Buddug o'r newydd a thyfodd yn ffigwr arwrol poblogaidd. Ceir pennod arbennig o ddiddorol amdani yn 'Drych y Prif Oesoedd' (1716 a 1740), llyfr hanes poblogaidd hynod a dylanwadol Theophilus Evans. Mabwysiadwyd Buddug gan y Saeson dan yr enw *Boadicea* yn Oes Fictoria (*Buddug* arall) fel math o arwres genedlaethol Brydeinig.

### Cerfluniau

Yn 1912 cytunodd y diwydiannwr a'r gwleidydd, D.A. Thomas i ariannu cyfres o gerfluniau ar gyfer y Neuadd Farmor yn adeilad newydd Neuadd y Ddinas, Caerdydd. Rhoddwyd y dewis i'r Cymry mewn cystadleuaeth a bu James Havard Thomas yn cynorthwyo D.A. Thomas a thîm comisiynu bach yn y dewis terfynol o bobl a cherflunwyr. Cafodd y cynllun ei ddadorchuddio’n swyddogol gan David Lloyd George ym mis Hydref 1916.

## Llyfryddiaeth

* Ian Andrews, *Boudicca's Revolt* (Llundain, 1972)
* Graham Webster, *Boudicca: The British Revolt Against Rome* (Llundain, 1978)

## Cyfeiriadau
# Nervii

Nervii| Enghraifft o: | grwp ethnig hanesyddol  |
| Math | llwyth, Y Galiaid  |
| Rhan o | Belgae, Y Celtiaid  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01mtqy  |

Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC
Llwyth Belgaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd y **Nervii**. Roedd eu tiriogaethau i'r dwyrain o Afon Scheldt. Yn ôl Iŵl Cesar, hysbysodd y Remi ef mai'r Nervii oedd y pellaf o lwythau y Belgii. Yn ôl Strabo, fodd bynnag, llwyth o darddiad Amlaenig oeddynt. Eu prifddinas oedd Bagacum (Bavay heddiw).

Ystyriai Iŵl Cesar mai hwy oedd y mwyaf rhyfelgar o lwythau Gâl. Roeddynt yn rhan o'r cynghrair Belgaidd a'i gwrthwynebodd. Wedi i'r cynghrair yma ddod i ben, parhaodd y Nervii i ymladd dan eu pennaeth Boduognatus, a chyda'r Atrebates a'r Viromandui, daethant yn agos ar orchfygu Cesar ym Mrwydr Afon Sabis yn 57 CC, er iddynt ddioddef colledion trwm yn y diwedd. Ymunodd y Nervii a gwrthryfel Ambiorix a'r Eburones yn 53 CC.
# Astwriaid

Merch Astwriaidd yn ei gwisg draddodiadol.
Grŵp ethnig Romáwns sydd yn frodorol i Asturies yng ngogledd Sbaen yw'r **Astwriaid** (Astwrieg: *asturianos*).

## Hanes

Daw enw Asturies o'r Astures, y bobl Sbaen-Geltaidd a drigasant yn yr ardal honno o Hispania adeg y goncwest Rufeinig yn yr 2g CC. Pan oresgynwyd Penrhyn Iberia gan y Mwriaid yn yr 8g, ffoi i fynyddoedd coediog Asturies a wnaeth yr uchelwyr Cristnogol. Sefydlwyd Teyrnas Asturies gan y Fisigoth Pelayu yn 718, ac efe a ddechreuodd y *Reconquista* gyda'i fuddugoliaeth yn erbyn lluoedd yr Umayyad ym Mrwydr Covadonga. Yn yr 8g a'r 9g, blodeuai llys diwylliedig yn Oviedo, prifddinas Asturies, a gwerthfawrogir yr etifeddiaeth gelfyddydol ac ysgolheigaidd hon gan Astwriaid hyd heddiw. Ymhelaethai tiriogaeth y deyrnas y tu hwnt i Fynyddoedd Cantabria yn niwedd y 9g, ac yn ddiweddarach unodd gyda theyrnasoedd León yn y 10g a Chastilia yn y 13g. Teyrnas Asturies felly oedd bôn y frenhiniaeth Sbaenaidd, ac mae nifer o Astwriaid yn ymfalchïo yn y ffaith hon, er iddynt wrthryfela'n erbyn y deyrnas honno sawl gwaith yn ystod eu hanes.

Er gwaethaf undeb Asturies gyda'r teyrnasoedd eraill, gan ffurfio gwladwriaeth fodern Sbaen, cedwid diwylliant nodweddiadol ac annibynnol yn yr ucheldiroedd, ar wahân i gymdeithas Castiliaidd y canolbarth. Yn y 19g tyfodd mudiadau gwrthlywodraethol, undebaeth lafur, a gwrthglerigiaeth yn yr ardal. Amlygwyd pengaledwch yr Astwriaid yn yr 20g gan streic y glowyr yn 1934, yr ymgyrch yn erbyn y ffasgwyr yn Rhyfel Cartref Sbaen, a'r streic gyffredinol yn 1962. Gwleidyddiaeth ranbarthol sydd yn tynnu sylw'r mwyafrif o Astwriaid yn hytrach nag ymwahaniaeth, ac mae'r mwyafrif o bleidiau a mudiadau cenedlaetholgar yn canolbwyntio ar warchod diwylliant Astwriaidd yn hytrach nag ennill annibyniaeth oddi ar Sbaen. Crewyd ardal ymreolaethol Asturies yn 1981 ac ers hynny rhoddir cefnogaeth swyddogol i ddiwylliant traddodiadol yr Astwriaid.

## Iaith

Astwrieg, iaith Orllewin Iberaidd yn nheulu'r ieithoedd Romáwns, ydy iaith frodorol yr Astwriaid. Fel nifer o ieithoedd eraill yn Sbaen, gostyngodd niferoedd ei siaradwyr yn swyddogol yn yr 20g o ganlyniad i bolisïau llywodraeth Francisco Franco, ac mae nifer o Astwriaid bellach yn siarad Sbaeneg Castilia fel eu prif iaith. Yng ngorllewin Asturies, siaredir tafodieithoedd *eonaviego* sydd ar gontinwwm ieithyddol rhwng Galisieg ac Astwrieg.
# Gwyn Alf Williams

| Gwyn Alf Williams |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Gwyn Alfred Williams  30 Medi 1925  Dowlais  |
| Bu farw | 16 Tachwedd 1995  Dre-fach Felindre  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Aberystwyth
* Ysgol Uwchradd Cyfarthfa
 |
| Galwedigaeth | hanesydd, ysgrifennwr  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Aberystwyth
* Prifysgol Caerdydd
 |

Hanesydd o Gymru oedd **Gwyn Alf Williams** (30 Medi 1925 – 16 Tachwedd 1995) a gafodd ei eni yn Lower Row, Pen-y-Wern, Dowlais. Roedd yn fab i Thomas John (1892–1971) a Gwladys Morgan (1896–1983): y ddau yn athrawon. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa a hefyd Gwernllwyn, capel yr Annibynwyr, lle y dysgodd cryn dipyn o Gymraeg a ble y derbyniodd gryn anniddigrwydd a gwrthwynebiad i'w syniadau Marcsaidd.

Er iddo gael ei dderbyn, drwy ysgoloriaeth i Brifysgol Aberystwyth, fe'i gwysiwyd i ymuno â'r fyddin. Yna treuliodd flwyddyn yn adeiladu ffordd rhwng Zagreb a Belgrade yn Iwgoslafia, oherwydd ei ddaliadau comiwnyddol; ei arwr, bryd hynny, oedd y gwladweinydd Josip Broz Tito. Wedi dychwelyd i Gymru ar ôl y rhyfel derbyniodd radd dosbarth cyntaf mewn hanes yn Aberystwyth a gradd feistr ddwy flynedd wedyn.Ym 1963 aeth i ddarlithio hanes ym Mhrifysgol Efrog a daeth yn Athro ddwy flynedd wedyn. Ym 1974 symudodd i Brifysgol Caerdydd.

Daeth yn enwog am ei ran yn y gyfres deledu ar hanes Cymru, *The Dragon Has Two Tongues*, fel gwrthwynebydd i'r hanesydd Wynford Vaughan-Thomas.

Ar 12fed o Dachwedd 1979 traddododd ddarlith radio blynyddol BBC Cymry ar y testun *When was Wales?*.

## Cyhoeddiadau

* *Medieval London*, 1963
* *Artisans and Sans-Culottes*, 1968
* *Proletarian Order*, 1975
* *Goya and the Impossible Revolution*, 1976
* *The Merthyr Rising*, 1978
* *Madoc: The Making of a Myth*, 1979
* *The Search for Beulah Land: the Welsh and the Atlantic Revolution*, 1980
* *The Welsh in Their History*, 1982
* *When was Wales?*, 1985
* *Excalibur: the Search for Arthur*, 1994

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Derwyddiaeth

Enw modern ar grefydd y Celtiaid ym Mhrydain a Gâl yw **derwyddiaeth**. Daw'r enw o'r derwyddon, oedd yn offeiriaid yr hen Geltiaid.

Nid oes gennym ffynonellau am gredoau'r hen Geltiaid o'r bobl eu hunain. Arferai'r derwyddon trosglwyddo eu hathrawiaeth a'u dysgeidiaeth ar lafar, ac nid yn ysgrifenedig. Yn hytrach, mae'r hyn a wyddom yn seiliedig ar ysgrifau gan deithwyr ac haneswyr Rhufeinig, yn bennaf Plinius yr Hynaf ac Iŵl Cesar.

## Gweler hefyd

* Derwyddiaeth fodern
* Mytholeg Geltaidd
* Paganiaeth

## Cyfeiriadau
# Llanbadrig

Llanbadrig|  |
| Math | cymuned, pentref  |
| Enwyd ar ôl | Sant Padrig  |
|  |
| Poblogaeth | 1,177, 1,392, 1,357  |
| Sefydlwyd | * 1 Ebrill 1974
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ynys Môn  |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 1,405.716 ±0.001 ha  |
| Yn ffinio gyda | Mechell, Cymuned Amlwch  |
| Cyfesurynnau | 53.412413°N 4.436658°W  |
| Cod SYG | W04000011  |
| Cod OS | SH3814493389  |
| Gwleidyddiaeth |
| Etholaeth y Senedd | Bangor Conwy Môn |
| Etholaeth y DU | Llinos Medi (Plaid Cymru) |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pentref, chymuned a phlwyf eglwysig ar arfordir gogledd Môn yw **Llanbadrig**. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Talybolion, cantref Cemais.

Mae'r gymuned hon yn cynnwys treflan Clygyrog a phorthladd bychan Cemaes (Porth Wygyr), lleoliad tybiedig maenor cantref Cemais yn yr Oesoedd Canol. Ceir nifer o hen chwareli calchfaen yn yr ardal. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 1,316 o bobl yn byw yn y gymuned hon a 690 (sef 52.4%) o'r boblogaeth dros dair oed a hŷn Cymuned Llanbadrig yn gallu siarad Cymraeg. Roedd 302 yn ddi-waith, sef 46.7% o'r rhai o fewn yr oedran priodol.

Eglwys Llanbadrig ar ymyl y môr

## Hanes

Enwir Llanbadrig ar ôl Sant Padrig, nawddsant Iwerddon, a cheir eglwys o'r enw, prif eglwys y plwyf, ar yr arfordir ger Cemaes. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 440 gan Sant Padrig ei hun. Yn ôl chwedl leol, cafodd Padrig ei hun mewn llongdrylliad ar Ynys Badrig, sy'n ynys fechan yn agos i arfordir y plwyf, bron gyferbyn â safle'r eglwys bresennol.

## Cyfrifiad 2011

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Llanbadrig (pob oed) (1,357)** |  | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanbadrig) (690)** |  | 52.4% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |  | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanbadrig) (743)** |  | 54.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |  | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Llanbadrig) (302)** |  | 46.7% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |  | 67.1% |

## Pobl o Lanbadrig

* Hugh Owen (Huwco Môn) (1835-1892), hanesydd a aned yng Nghemaes
* John James Hughes (Alfardd) (1842-875), llenor a golygydd Radicalaidd
* Syr Owen Thomas, cadfridog ac Aelod Seneddol

## Ffilm

Cafodd rhan o'r ffilm *Half Light* (2006), yn serennu Demi Moore ei ffilmio yn Llanbadrig (ond lleolir y ffilm yn yr Alban).

## Gweler hefyd

* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau
# Eglwys Gadeiriol Tyddewi

Eglwys Gadeiriol Tyddewi|  |
| Math | cadeirlan Anglicanaidd  |
| Enwyd ar ôl | Dewi Sant  |
|  |
| Sefydlwyd | * 12 g
 |
| Daearyddiaeth |
| Ardal warchodol | Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro  |
| Lleoliad | Tyddewi a Chlos y Gadeirlan  |
| Sir | Sir Benfro  |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 28.8 metr, 30 metr  |
| Cyfesurynnau | 51.8819°N 5.2678°W  |
|  |
| Arddull pensaernïol | pensaernïaeth Gothig  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Cysegrwyd i | Dewi Sant  |
| Manylion |
| Deunydd | tywodfaen  |
| Esgobaeth | Esgobaeth Tyddewi  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn ninas fechan Tyddewi, Sir Benfro, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Tyddewi**. Mae'n canolfan Esgobaeth Tyddewi a phrif sedd Esgob Tyddewi

Saif yr eglwys gadeiriol ar y safle lle yn ôl traddodiad y sefydlwyd cymuned o fynachod gan Dewi ei hun yn y 6g. Rhwng 645 a 1097, ymosodwyd ar y fynachlog lawer gwaith, yn arbennig gan y Llychlynwyr, ond enillodd gymaint o fri fel canolfan dysg gel mai oddi yma y gofynnodd Alfred, brenin Wessex, am gymorth i adfywio dysg yn Wessex. Lladdwyd nifer o'r esgobion gan yr ymosodwyr yn y cyfnod yma, yn cynnwys yr Esgob Morgeneu yn 999, a'r Esgob Abraham yn 1080.

Yn 1081, ymwelodd Gwilym Goncwerwr a'r fangre. Yn 1090, ysgrifennodd yr ysgolhaig Rhygyfarch ap Sulien fuchedd Dewi yn Lladin, gan gynyddu enwogrwydd Tyddewi. Daeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid, ac yn 1115 apwyntiodd Harri I, brenin Lloegr yr Esgob Bernard yn Esgob Tyddewi, a dechreuodd ef adeiladu eglwys gadeiriol newydd. Yn 1123, ar gais yr Esgob Bernard, cyhoeddodd y Pab Calistus II fod Tyddewi yn gyrchfan i bererinion, gyda dwy bererindod i Dyddewi cystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem.

Dechreuwyd adeiladu'r eglwys gaderiol bresennol yn 1181. Ychwanegwyd llawer ati ers hynny, er enghraifft y talcen gorllewinol gan John Nash yn niwedd y 18g. Ymhlith y bobl enwog a gladdwyd yn yr eglwys mae Rhys ap Gruffudd ("Yr Arglwydd Rhys").

## Gweler hefyd

* Dewi Sant

## Oriel

* Golygfa o'r de
* Y tŵr canolog
* Yng nghorff yr eglwys
* Y nenfwd

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* Gwefan swyddogol
# Nennius

| Nennius |
| --- |
| Ganwyd | 8 g  |
| Bu farw | 9 g  |
| Galwedigaeth | mynach, hanesydd, ysgrifennwr  |
| Blodeuodd | 9 g  |
| Adnabyddus am | Historia Brittonum  |

Cysylltir **Nennius**, neu **Nemnivus** (*floruit* efallai tua 800), a’r traethawd Lladin *Historia Brittonum*, sy’n ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes cynnar Cymru.

## Tystiolaeth amdano

Mae cryn dipyn o amheuaeth ai Nennius oedd awdur yr *Historia Brittonum*. Mae un teulu o lawysgrifau o’r testun yma yn ei briodoli i ‘Nennius, gostyngedig was a gweinidog Crist, trwy ras Duw, disgybl Elvodugus’. Credir mai Elfodd (weithiau Elfoddw) oedd Elvodugus; mae cyfeiriadau ato yn yr *Annales Cambriae* yn perswadio eglwys Cymru i newid eu dull o benderfynu dyddiad y Pasg i gydymffurfio a gweddill yr eglwys Gatholig. Roedd hyn yn 768, ac yn nes ymlaen cyfeirir at farw Elfodd yn 809. Gellir casglu felly fod y Nennius yma yn ei flodau tua’r flwyddyn 800.

Yn ôl David N. Dumville dim ond un teulu o lawysgrifau sy’n priodoli yr *Historia Brittonum* i Nennius, ac mae’r rhain i gyd yn deillio o lawysgrif o’r 11g, tra nad yw llawysgrifau sy’n deillio o ffynhonnell gynharach yn priodoli’r gwaith i Nennius.

Mae hefyd gofnod mewn llawysgrif Gymraeg o’r 9g am ysgolhaig o’r enw Nennius a atebodd gyhuddiad ysgolhaig Sacsonaidd nad oedd gan y Brythoniaid ei gwyddor eu hunain trwy ddyfeisio gwyddor yn y fan a’r lle. Nid oes sicrwydd a yw hwn yr un person â Nennius, disgybl Elfodd.

## Llyfryddiaeth

* David N. Dumville, ‘Nennius and the *Historia Brittonum*’, *Studia Celtica*, 10/11 (1975/6), 78-95
* Nora K. Chadwick, ‘Early Culture and Learning in North Wales’, *Studies in the Early British Church* (1958).
* John Owen Jones (gol.), *O Lygad y Ffynnon: cyfieithiadau o weithiau haneswyr boreuaf Cymru* (Davies ac Evans, Y Bala, 1890)
* John Morris (gol.), *Nennius: British History, and The Welsh Annals* (Phillimore, Llundain, 1980). Cyfres 'History from the Sources' (Lladin gwreiddiol a chyfieithiad Saesneg)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* *Historia Brittonum* - y testun ar wefan yr Avalon Project.
# Rhygyfarch ap Sulien

| Rhygyfarch ap Sulien |
| --- |
| Ganwyd | 1057, 1056  Tyddewi  |
| Bu farw | 1099  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | cofiannydd, offeiriad Catholig  |
| Tad | Sulien  |

Roedd **Rhygyfarch ap Sulien** (1056? - 1099) (weithiau **Ricemarchus** neu **Ricemarch**; weithiau *Rhigyfarch* mewn ffynonellau Saesneg) yn ysgolhaig ac yn Esgob Tyddewi.

## Bywgraffiad

Roedd yn fab i Sulien, a oedd hefyd yn ysgolhaig nodedig, yn Esgob Tyddewi ac yn gysylltiedig â chlas Llanbadarn Fawr. Roedd yn frawd i Ieuan ap Sulien.

Ysgrifennodd Rhygyfarch y llawysgrif Ladin "Sallwyr Rhygyfarch", sy'n cynnwys cyfieithiad o'r Sallwyr Hebraeg a deunydd arall, yn cynnwys penillion gan Rhygyfarch ei hun. Lluniwyd y llawysgrif yn Llanbadarn Fawr tua'r flwyddyn 1079; gwnaethpwyd y llythrennau lliw gan ei frawd Ieuan. Cedwir y llawysgrif yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn.

Cyfansoddodd gerdd arall yn galaru oherwydd anrheithiau'r Normaniaid yng Ngheredigion. I Rhygyfarch y priodolir y *Vita Davidis* (*Buchedd Dewi*), a gyfansoddwyd tua'r flwyddyn 1094 i amddiffyn annibyniaeth yr esgobaeth oddi wrth Archesgob Caergaint. Dilynodd ei dad fel Esgob Tyddewi yn 1088.

## Llyfryddiaeth

* D. Simon Evans, *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959). Rhagymadrodd.

## Cyfeiriadau
# Teyrnas Dyfed

Teyrnas Dyfed|  |
| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Sefydlwyd | * 410s
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Cymraeg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.9°N 4.7°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

Roedd **teyrnas Dyfed** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei thiriogaeth yn cyfateb yn fras i Sir Benfro heddiw.

Lleolir rhan helaeth dwy o Bedair Cainc y Mabinogi, sef Pwyll Pendefig Dyfed a Manawydan fab Llŷr, yn Nyfed. Arberth yw prif lys Pwyll yn y chwedl.

## Cantrefi a chymydau Dyfed

Cantrefi yn nheyrnas Dyfed
* Cantref Cemais
	+ Uwch Nyfer
	+ Is Nyfer
* Cantref Pebidiog
* Cantref Rhos
* Cantref Daugleddau
* Cantref Penfro
* Cantref Gwarthaf
	+ Efelffre
	+ Peuliniog
	+ Talacharn
	+ Amgoed (Henllan Amgoed)
	+ Ystlwyf
	+ Penrhyn
	+ Derllys
	+ Elfed
* Cantref Emlyn
	+ Emlyn Is Cuch
	+ Emlyn Uwch Cuch

## Brenhinoedd Dyfed

* Anwn ap Macsen (-394?)
* Ednyfed ap Anwn
* Clotri ap Ednyfed? (-421?)
* Gwledyr ferch Clotri gwraig Triffyn Farfog o Gwyddelig
* Aircol Lawhir ap Triffyn (-515/527?)
* Gwrthefyr ap Aircol (-538/546?)
* Cyngar ap Gwrthefyr (-570?)
* Pedr ap Cyngar (-590?)
* Arthwyr ap Pedr (598-615)
* Nowy Hen ap Arthwyr (615-650)
* Gwlyddien ap Nowy Hen (650-670)
* Caten ap Gwlyddien (670-690)
* Cadwgan Tredylig ap Caten (690-710)
* Rhain ap Cadwgan (710-730)
* Tewdos ap Rhain (730-760)
* Maredydd ap Tewdos (760-797)
* Rhain ap Maredydd (797-808)
* Triffyn ap Rhein (808-814)
* Owain ap Maredydd (809-811)

Tangwystl ferch Owain gwraig Bledrig Aillt

* Iddon/Tewdr ap Triffyn (-872/876?)
* Hyfaidd ap Bledrig (872-893)
* Llywarch ap Hyfaidd (893-904)
* Rhodri ap Hyfaidd (904-905)

## Gweler hefyd

* Demetae
* Pwyll Pendefig Dyfed

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*