Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sefydliad elusennol

Mae'r diffiniad o **sefydliad elusennol** ac **elusen** yn amrywio o wlad i wlad, ac mewn rhai achosion ar yr ardal o'r wlad lle mae'r sefydliad elusennol yn gweithredu. Mae rheolaeth, eu sefyllfa treth a'r modd y mae deddfwriaeth elusennol yn effeithio ar sefydliadau elusennol hefyd yn amrywio.

## Cymru a Lloegr

### Diffiniad o sefydliadau elusennol

Mae elusen, neu sefydliad elusennol, yn fath arbennig o sefydliad gwirfoddol yng Nghymru a Lloegr. Mae sefydliad gwirfoddol yn sefydliad sydd yno am resymau elusennol, cymdeithasol, dyngarol neu resymau eraill. Mae angen i'r sefydliad ddefnyddio unrhyw elw ar gyfer swyddogaeth y sefydliad yn unig, ac nid yw'n rhan o unrhyw adran lywodraethol, awdurdod lleol neu gorff statudol arall. Mae pob elusen yn sefydliad gwirfoddol, ond nid yw pob sefydliad gwirfoddol yng Nghymru a Lloegr yn elusennau.

Er mwyn i sefydliad gwirfoddol fod yn sefydliad elusennol, rhaid i nodau cyffredinol neu "bwrpas" y sefydliad, fod yn elusennol. Rhaid i holl bwrpasau'r sefydliad fod yn elusennol, am na all elusen gael rhai pwrpasau elusennol a rhai na sydd yn elusennol.

## Cyfeiriadau
# Silwriaid

Llwythi Cymru tua 48 OC. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd y **Silwriaid** (Lladin: *Silures*) yn llwyth Brythonaidd oedd yn byw yn ne-ddwyrain Cymru pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal. Yn fras roeddynt yn byw yn yr hyn ddaeth yn nes ymlaen ym Mrycheiniog, Gwent a Morgannwg. Roeddynt yn ffinio a'r Ordoficiaid yn y gogledd a'r Demetae yn y gorllewin. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Tacitus roeddynt yn bobl bryd-tywyll gyda gwallt cyrliog. Ymhlith y bryngaerau niferus ar eu tir y mae bryngaer Goed Llanmelin yn sefyll allan fel canolfan bwysig.

Yr oeddynt yn nodedig am ymladd yn ffyrnig yn erbyn y Rhufeiniaid. Tua 48 OC ffodd Caradog atynt wedi i'w lwyth ei hun, y Catuvellauni, gael eu gorchfygu gan y Rhufeiniaid. Arweiniodd ef eu rhyfelwyr yn erbyn Publius Ostorius Scapula pan ymosododd Ostorius arnynt hwy ac ar yr Ordoficiaid.

Gorchfygwyd Caradog yn 51 yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid, ond parhaodd y Silwriaid i ymladd yn erbyn y Rhufeiniaid. Dywedir i Ostorius ddatgan fod y llwyth mor beryglus nes byddai raid eu lladd i gyd neu eu halltudio. Ymosododd y Silwriaid ar gorff o filwyr Rhufeinig oedd yn adeiladu caerau yn eu tiriogaeth, a dim ond trwy ymdrech fawr y gallodd y Rhufeiniaid eu hachub. Dywedir i'r Silwriaid gymryd Rhufeinwyr yn garcharorion a'u rhannu ymhlith llwythau cyfagos i greu cynghrair yn erbyn Rhufain.

Bu farw Ostorius yn annisgwyl yn 52 heb fod wedi concro'r Silwriaid. Wedi ei farwolaeth ef gallasant orchfygu'r Ail Leng, oedd yn cael ei harwain gan Gaius Manlius Valens, cyn i'r llywodraethwr newydd, Aulus Didius Gallus, gyrraedd. Yn 57, dechreuodd y llywodraethwr Quintus Veranius Nepos ymgyrch yn eu herbyn, ond bu farw yn fuan wedyn. Dim ond ugain mlynedd yn ddiweddarach, dan Sextus Julius Frontinus, y gorchfygwyd y llwyth yn derfynol.

Prifddinas y Silwriaid yn y cyfnod Rhufeinig oedd Venta Silurum (Caerwent heddiw). Wedi'r cyfnod Rhufeinig daeth tiriogaeth y Silwriaid yn deyrnasoedd Gwent, Brycheiniog, Gwynllŵg a Morgannwg. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar ôl y llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod yma gael eu disgrifio gyntaf yn nhiriogaeth y llwyth.
# Ordoficiaid

Llwythau Cymru tua 48 O.C.. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd yr **Ordoficiaid** (Lladin: *Ordovices*) yn un o'r llwythau Celtaidd oedd yn byw yng Nghymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid a chyn hynny. Yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru yr oedd tiriogaeth y llwyth yma, ac roeddynt yn rhannu ffin â'r Silwriaid yn y de-ddwyrain a'r Deceangli yn y gogledd-ddwyrain.

## Hanes

Safle bryngaer Dinorwig, Gwynedd
Credir fod enw'r llwyth yn dod o'r gair Brythoneg sy'n cyfateb i *gordd'* yn Gymraeg (cymharer yr Hen Wyddeleg *Ord* "morthwyl"). Roedd y rhan fwyaf o diriogaeth y llwyth yn dir mynyddig, ac mae'n debyg fod eu heconomi yn dibynnu fwy ar gadw gwartheg a defaid na thyfu cynydau. Yr oeddynt yn un o'r llwythi a ymladdodd ffyrnicaf yn erbyn y Rhufeiniad. Am gyfnod cawsant eu harwain gan Caradog (Caratacus), oedd wedi dod i diriogaeth y Silwriaid i arwain y gwrthwynebiad i Rufain wedi i'w lwyth ei hun gael ei orchfygu gan y Rhufeiniaid. Yna symudodd i diriogaeth yr Ordoficiaid, ac mae'n ymddangos iddo gael ei dderbyn fel eu harweinydd mewn rhyfel. Arweiniodd hwy ym Mrwydr Caer Caradog, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Rhufain dan lywodraethwr Prydain Publius Ostorius Scapula.

Fodd bynnag erbyn dechrau'r 70au yr oedd yr Ordoficiaid yn ymladd yn erbyn Rhufain eto, a llwyddasant i ddinistrio corff o farchogion yn llwyr. Ymosodwyd arnynt gan Gnaeus Julius Agricola yn 77/78 O.C. a'u gorchfygu. Yn ôl yr hanesydd Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola, lladdodd bron bob copa gwalltog o'r llwyth. Nid yw hynny'n debygol o ystyried natur tiriogaeth y llwyth a'i nifer, ac mae'r cofnod archaeolegol yn awgrymu fod garsiynau wedi eu cadw yn y caerau Rhufeinig yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid am gyfnod hwy nag mewn mannau eraill yng Nghymru. Mae hyn yn awgrymu fod yr Ordoficiaid nid yn unig yn parhau mewn bodolaeth ond yn parhau i gael eu hystyried fel perygl posib.

## Maen Corbalengus

*Prif: Maen Corbalengus*
Rhwng Penbryn a Tre-saith yng Ngheredigion, mae carreg o'r 6g gyda'r arysgrif *CORBALENGI IACIT ORDOVS*, neu "[Yma y] gorwedd Corbalengus yr Ordoficiad". Mae'n debyg felly fod Corbalengus wedi ymfudo yma o'r gogledd.

## Cof

Cadwyd enw'r llwyth yn yr enw Dinorwig ("Bryngaer yr Ordoficiaid") yng ngogledd Cymru. Mae'r cyfnod Ordoficaidd mewn daeareg hefyd yn cymryd ei enw o'r llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod hwn gael eu disgrifio am y tro cyntaf yn eu hen diriogaeth hwy.

## Cyfeiriadau
# Macsen Wledig

| Macsen Wledig |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Flavius Magnus Maximus  335  Hispania  |
| Bu farw | 27 Awst 388, 28 Awst 388  Aquileia  |
| Dinasyddiaeth | Rhufain hynafol  |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | ymerawdwr Rhufain, seneddwr Rhufeinig, Conswl Rhufeinig  |
| Plant | Flavius Victor  |
| Llinach | Llinach Theodosius  |

Darn aur Solidus yn dangos pen **Macsen Wledig** a muriau dinas Caergystennin
Rheolwr yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol oedd **Macsen Wledig** (Lladin: *Magnus Maximus*, tua 335 – 28 Gorffennaf 388), o gwymp yr Ymerodraeth yn 383 tan ei farwolaeth yn 388.

Celt-Iberiad (Celt o'r Sbaen Rufeinig) oedd Macsen Wledig a ddaeth i ynysoedd Prydain yn y 360au. Cafodd ei orseddu yn Ymerawdwr gan ei fyddin tra roedd ef a hwy yn gwasanaethu ar yr ynysoedd. Gorchfygodd ei brif elyn Gratianus ger Paris ond ar ôl hynny fe'i lladdwyd ganddo mewn brwydr yn Lyons ar 25 Awst 383. Cododd Macsen Wledig brifddinas yn *Augusta Treverorum* (Almaeneg: Trier) ac roedd yn Gristion.

Cafodd Macsen Wledig ei ddal a'i ladd gan ei gyn-noddwr Theodosius I yn Aquileia ger Trieste yn nhalaith Illyria ar 28 Gorffennaf 388.

## Traddodiadau Cymreig

Darlun posibl o Facsen Wledig yn Llyfr Oriau Llanbeblig
Yn ôl y chwedl Gymreig ganoloesol *Breuddwyd Macsen Wledig*, priododd Macsen Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium, y gaer Rufeinig ger Caernarfon, ac mae peth tystiolaeth bod y stori'n wir. Yn yr achau Cymreig nodir Sant Peblig ac Owain fab Macsen Wledig yn feibion i Macsen ac Elen.

Yn ôl y traddodiad Cymreig, Macsen oedd yn gyfrifol am ymadawiad lluoedd Rhufain o Gymru 20 mlynedd cyn gweddill Prydain. Gadawodd Macsen diroedd Cymru yn nwylo’r bobl frodorol, gan gyflwyno trefn o hunanlywodraeth a barodd tua naw cant o flynyddoedd. Am y rheswm hwnnw, mae Macsen wedi ei ystyried yn ’Dad y Genedl Gymreig’.

Dywed Gwynfor Evans mai'r Cymry yn unig o holl bobloedd yr Ymerodraeth wrthsafodd y Germaniaid yn llwyddiannus yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, a bu’r drefn a gyflwynodd Macsen yn un o'r rhesymau pennaf dros hynny.

Mae gan Dafydd Iwan gân enwog sy'n cyfeirio at Macsen, sef "Yma o Hyd".

## Llyfryddiaeth

* Gwynfor Evans, *Macsen Wledig a Geni'r Genedl Gymreig* (Abertawe, d.d.= 1983)

## Cyfeiriadau
# Deddf yr Iaith Gymraeg 1967

Deddf yr Iaith Gymraeg 1967| Enghraifft o: | Deddf Gyhoeddus Gyffredinol Senedd y Deyrnas Unedig  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1967  |
| Prif bwnc | Cymraeg  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

Deddf seneddol oedd **Deddf yr Iaith Gymraeg 1967** (dyfyniad seneddol: 1967 c. 66), a roes hawliau cyfyngedig i ddefnyddio'r iaith Gymraeg mewn achosion cyfreithiol yng Nghymru ac a roes yn ogystal yr awdurdod i weinidog yn llywodraeth Prydain gyhoeddi fersiwn neu fersiynau Cymraeg o unrhyw ddogfennau a ddeuai dan ystod y ddeddf honno.

Roedd y Ddeddf yn seiliedig ar arolwg neu adroddiad David Hughes Parry a gomisiynwyd gan y llywodraeth dan bwysau gan Gymry amlwg i ymchwilio i statws yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Cyhoeddwyd yr arolwg yn 1965. Argymhellodd statws cyfartal i'r Gymraeg a'r Saesneg ar lafar ac yn ysgrifenedig, yn llysoedd Cymru ac adrannau gweinyddol y wlad. Fodd bynnag gwrthododd y llywodraeth Brydeinig nifer o argymhellion pwysig ac roedd y Ddeddf yn adlewyrchiad gwan o'r Arolwg ei hun. Cadeirydd y pwyllgor a gyhoeddodd yr Arolwg oedd Dafydd Hughes Parry.

Mae'r Ddeddf yn fer iawn, gyda Chyflwyniad a phum Adran yn unig. Yn y Cyflwyniad cydnabyddir yr egwyddor - ond nid yr *hawl* ddiwrthod - i ddefnyddio'r iaith ar lafar mewn achosion cyfreithiol ("*it is proper that the Welsh language should be freely used by those who so desire in the hearing of legal proceedings in Wales*"). Ond roedd rhaid i Gymro neu Gymraes roi rhybudd o flaen llaw i'r llys er mwyn gallu gwneud hynny (Adran 1). Roedd gan weinidogion yr hawl i gyhoeddi adroddiadau yn y Gymraeg ond dim dyletswydd arnynt i wneud hynny (Adran 2-3). Yn y bedwaredd adran dileuwyd statws Cymru fel rhan o Loegr (Rhan 3 Deddf Cymru a Berwick 1746); dyma gymal pwysicaf y Ddeddf efallai, er na roddwyd llawer o sylw iddo ar y pryd.

Er gwaethaf ei maes cyfyng a ffaeleddau amlwg eraill yr oedd y Ddeddf yn garreg filltir yn hanes yr iaith Gymraeg a pherthynas Cymru â Lloegr. Roedd Y Deddfau Uno wedi gwneud Saesneg yr unig iaith swyddogol yng Nghymru a gwrthod yr iaith Gymraeg yn gyfangwbl. Deddf 1967 oedd y newid cyntaf i'r sefyllfa honno mewn pedwar can mlynedd. Ond bu rhaid aros tan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993 i'r Gymraeg gael statws cyfartal â Saesneg, ar bapur o leiaf, ym mywyd cyhoeddus Cymru.

## Gweler hefyd

* *David Hughes Parry: A Jurist in Society*
* Deddf yr Iaith Gymraeg 1993

## Dolenni allanol

* Gwefan Deddf Iaith Newydd Archifwyd 2008-02-19 yn y Peiriant Wayback
# Deddf Llywodraeth Cymru 1998

Deddf Llywodraeth Cymru 1998| Enghraifft o: | Deddf Gyhoeddus Gyffredinol Senedd y Deyrnas Unedig  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1998  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02509n  |

Deddf a basiwyd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig i sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Deddf Llywodraeth Cymru 1998**, a arweiniwyd drwy'r senedd gan Lywodraeth Lafur y cyfnod. Roedd hyn yn dilyn Refferendwm datganoli i Gymru, 1997 pan welwyd y mwyafrif o blaid datganoli.

## Pwerau

Trosglwyddwyd y rhan fwyaf o bwerau o Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a'i swyddfa yn Llundain i'r Cynulliad yng Nghaerdydd. Trosglwyddwyd hefyd y canlynol i fod yn atebol i'r Cynulliad:

* Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru
* ELWA (Addysg ac Addysgu; 2000 to 2006)
* Cyngor Adeiladau Hynafol Cymru (daeth i ben yn 2006 a throsglwyddwyd ei bwerau a'i holl eiddo i'r Cynulliad)
* Cyngor Cefn Gwlad Cymru (daeth i ben 31 Mawrth 2013, pan drosglwyddwyd ei bwerau i Gyfoeth Naturiol Cymru
* Cyngor Llyfrgelloedd Cymru (1964 - 1 Ebrill 2004; Trosglwyddwyd i'r Cynulliad)
* Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru (ACCAC) (Cafodd ei uno ag adran addysg a sgiliau Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2006)
* Y Bwrdd Nyrsio, Bydwragedd ac Ymwelwyr Iechyd (*Welsh National Board for Nursing, Midwifery and Health Visiting*)
* Cyngor Celfyddydau Cymru
* Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (sefydlwyd Mai 1992)
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Amgueddfa Cymru
* Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru
* Cyngor Chwaraeon Cymru (sefydlwyd yn 1972)
* Comisiwn Coedwigaeth

Deddfwyd hefyd fod y cyrff canlynol yn dod i ben:

* Bwrdd Datblygu Cymru Wledig
* Awdurdod Tir Cymru (un o asiantau Llywodraeth y DU)
* Corff Gweddilliol Cymru (*Residuary Body for Wales*)
* Tai Cymru (*housing for Wales)*

Sefydlwyd y rôl canlynol:

* Archwilydd Cyffredinol Cymru, sy'n archwilio dros £20 biliwn o arian y trethdalwyr bob blwyddyn.

## Gweler hefyd

* Deddf Llywodraeth Cymru 2006 a ddiwygiodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru gan alluogi'r drefn o roi mwy o bŵerau i'r Cynulliad yn haws.

## Cyfeiriadau
# Dewi Sant

| Dewi Sant |
| --- |
| Capel Ein Harglwyddes a Santes Non (Tyddewi, Cymru). Ffenestr wydr lliw (1934) yn dangos Dewi Sant. |
| Ganwyd | 512  Sir Benfro  |
| Bu farw | 589  Tyddewi  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | offeiriad Catholig, esgob Catholig, esgob  |
| Swydd | abad  |
| Dydd gŵyl | 1 Mawrth  |
| Tad | Sant ap Ceredig  |
| Mam | Non  |

**Dewi Sant** (bl. 6g; bu farw yn 589 yn ôl Rhigyfarch) yw nawddsant Cymru. Ni wyddom lawer amdano ond mae'n eitha sicr iddo fyw yng Nghymru a'i fod yn chwarter Cymro o leiaf; yn ôl Rhigyfarch, Non oedd ei fam, a dreisiwyd gan Sant - mab pennaeth Ceredigion. Dethlir Dydd Gŵyl Dewi ar 1 Mawrth. Nodir yn y Fuchedd Gymraeg Llyfr Ancr Llanddewibrefi (Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen) ei bregeth olaf, lle dywedodd, *"Arglwyddi, frodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a'ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i."*

## Hanes a thraddodiad

Baner Dewi Sant
Yn ôl un traddodiad, cafodd ei eni yn Henfynyw ger Aberaeron, ond mae traddodiad arall yn cyfeirio at Gapel Non, gerllaw Eglwys Gadeiriol Tyddewi heddiw. Ei fam oedd y santes Non a'i dad oedd Sant (neu Sandde), brenin Ceredigion.

Mae'n eithaf sicr iddo sefydlu ei abaty yn Nhyddewi (yr hen enw oedd Mynyw: Menevia) ac mae cyfeiriad at fynachlog yno mewn llawysgrif Wyddelig o tua'r flwyddyn 800. Enw arall ar y lle yw Glyn Rhosyn, sy'n gamgyfieithiad o'r Lladin *vallis rosina* sydd, o'i gyfieithu'n gywir, yn golygu *cwm corsiog*. Mae'n demtasiwn i feddwl am y llecyn fel lle tawel, ond allai hynny ddim fod ymhellach oddi wrth y gwir. Roedd yn groesffordd i deithiau i Iwerddon, Cernyw, Llydaw gan arwain i Rufain a'r dwyrain a'r gogledd. Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi ei hun mewn pant ac yn agos i adfeilion Plas yr Esgob.

Mae bron pob peth a wyddom am Dewi Sant yn tarddu o'r fuchedd a ysgrifennodd Rhigyfarch tua'r flwyddyn 1100. Gelwir y cyfieithiad Cymraeg Canol o'r Lladin wreiddiol *Buchedd Dewi Sant*.

Gosododd Dewi gyfundrefn lem iawn yn ei fynachlog. Roedd yr oriau gweddïo'n hir, bara a dŵr oedd y bwyd arferol, a'r gwaith yn galed. Rhaid oedd ymrwymo i dlodi hefyd, ond yr oedd pregethu'r efengyl i'r paganiaid yn holl bwysig. Oherwydd ei ffordd o fyw adwaenir Dewi fel "Dewi Ddyfrwr" (Aquaticus), yn ôl un awdur o'r 9g.

Ymhlith y traddodiadau niferus am y sant, dywedir iddo gwrdd â Sant Padrig ar Ynys Dewi, ar arfordir Sir Benfro ger Tyddewi. Traddodiad arall yw i'r tir godi pan yn pregethu i dyrfa enfawr yn Llanddewi Brefi gan nad oedd y dorf yn gallu ei weld na'i glywed ac i golomen eistedd ar ei ysgwydd. Yn ôl Rhigyfarch a llawysgrifau Gwyddelig o'r 9g, bu farw Dewi ar y cyntaf o Fawrth - yn y flwyddyn 589 - a dyma'r dyddiad y dethlir Gŵyl Ddewi bob blwyddyn.

## Llyfryddiaeth

* Gerald Morgan, *Ar Drywydd Dewi Sant* (Y Lolfa, 2016)

## Gweler hefyd

* Baner Dewi Sant
* Capel Dewi (sawl lle)
* Llanddewi (sawl lle)

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Dewi Sant
# Cymru (gwahaniaethu)

|  |
| --- |
|  |

Gwlad yng ngorllewin Ewrop yw **Cymru**. Gallai'r enw gyfeirio at sawl peth arall hefyd:

## Gwleidyddiaeth

* Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)
* Cymru Annibynnol, plaid wleidyddol
* Cymru Fydd, mudiad cenedlaetholgar
	+ Cymru Fydd (gwahaniaethu)

## Llenyddiaeth

* Cymru (cylchgrawn)
* Cymru Fydd (drama)

## Hanes ayyb

* Cymru a Lloegr
* Cymru a'r Ail Ryfel Byd
* Cymru a'r Cymry ar stampiau

## Gweler hefyd

* Cymry
* Wales
# Teyrnas Prydain Fawr

Teyrnas Prydain Fawr| Delwedd:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1707-1714).svg, Coat of arms of Great Britain (1714–1801).svg, Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg, Coat of arms of Great Britain (1707–1714).svg |
| Math | gwlad ar un adeg  |
| Cy-prydain fawr.ogg  |
| Prifddinas | Llundain  |
| Poblogaeth | 10,500,000, 9,250,000  |
| Sefydlwyd | * 1 Mai 1707 (yn y Calendr Iwliaidd) (Deddfau Uno 1707)
 |
| Anthem | God Save the King  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gorllewin Ewrop  |
| Gwlad | Teyrnas Prydain Fawr  |
| Arwynebedd | 230,977 km²  |
| Cyfesurynnau | 51.5°N 0.13°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Prydain Fawr  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Prydain Fawr  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Anne, brenhines Prydain Fawr, George I, George II, George III  |
|  |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Roedd **Teyrnas Prydain Fawr** (a elwir weithiau, ond yn anghywir, yn *Deyrnas Unedig Prydain Fawr*), yn wladwriaeth yng Ngorllewin Ewrop, a fodolai o 1707 hyd 1800. Cafodd ei chreu trwy uniad Teyrnas yr Alban a Theyrnas Lloegr, dan Ddeddfa Uno 1707, i greu teyrnas unigol yn cynnwys Prydain Fawr i gyd (Lloegr, Cymru a'r Alban heddiw). Addaswyd senedd Lloegr i greu senedd newydd, Senedd Prydain Fawr ym Mhalas San Steffan, Llundain, gyda llywodraeth newydd seiliedig ar hen lywodraeth Lloegr, i'w rheoli. Paratowyd y tir ar gyfer yr uniad gan y ffaith fod teyrnasoedd yr Alban a Lloegr (a oedd yn cynnwys Cymru at bwrpasau deddfwriaethol) wedi rhannu'r un teyrn ers i James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr, ddod yn frenin Lloegr yn 1603.

Cymerodd Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon le Teyrnas Prydain Fawr yn 1801 pan lyncwyd Teyrnas Iwerddon gan Ddeddf Uno 1800 ar ôl methiant y Gwrthryfel Gwyddelig yn 1798.

## Llywodraeth

Baner Teyrnas Prydain Fawr
### Brenhinoedd a breninesau

* Anne (1707–1714)
* George I (1714–1727)
* George II (1727–1760)
* George III (1760–1801)

Am fod tri brenin o'r enw George (Siôr) yn rheoli, cyfeirir at gyfnod eu teyrnasiad fel y "Cyfnod Sioraidd."

### Prif Weinidogion

* Robert Walpole (1721–1742)
* William Pitt yr Ieuengaf (1783-1810)

## Gweler hefyd

* Senedd Prydain Fawr
# Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon

Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon| [[File:Coat of Arms of the United Kingdom (1801-1816).svg, Coat of Arms of the United Kingdom in Scotland (1801-1816).svg, Coat of Arms of the United Kingdom (1816-1837).svg, Coat of Arms of the United Kingdom in Scotland (1816-1837).svg, Coat of Arms of the United Kingdom in Scotland (1837-1952).svg, Coat of arms of the United Kingdom (1901–1952).svg|100px|upright=1]] |
| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Prifddinas | Llundain  |
| Poblogaeth | 45,370,530, 16,345,646, 42,769,196  |
| Sefydlwyd | * 1 Ionawr 1801 (Deddf Uno 1800)
 |
| Anthem | God Save the King  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| Arwynebedd | 315,093 km²  |
| Cyfesurynnau | 51.507222°N 0.1275°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Senedd y Deyrnas Unedig  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| Pennaeth y wladwriaeth | George V, brenin y Deyrnas Unedig  |
|  |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ym 1801, gan weithredu Deddf Uno 1800, cyfunwyd Teyrnas Prydain Fawr â Theyrnas Iwerddon (a fu dan reolaeth Seisnig uniongyrchol o 1169 hyd 1603) i greu **Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon**. Wedi cread y Dalaith Rydd Wyddelig ym 1922, allan o 26 o siroedd Iwerddon, parhaodd 6 sir yn y gogledd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chafodd y wladwriaeth ei hail-enwi yn Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon ym 1927.

Nodweddir hanes y deyrnas gan dwf yr Ymerodraeth Brydeinig, a gyrhaeddodd ei hanterth yn oes y frenhines Victoria. Y ffactor bwysicaf yn hanes mewnol y deyrnas efallai oedd y galwadau cynyddol am ymreolaeth neu hunanreolaeth i Iwerddon, Cymru a'r Alban. Arweiniodd hyn yn y pen draw at sefydlu *Saorstat Eireann* a rhwygo'r wladwriaeth a'i hailenwi. Prin y ceir blwyddyn yn hanes y deyrnas na welwyd ei lluoedd arfog yn ymladd rhywle yn y byd, e.e. y Rhyfeloedd Napoleonaidd, Rhyfel Crimea, Rhyfel y Boer a'r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Brenhinoedd a breninesau Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon

Dyma restr o frenhinoedd a breninesau'r deyrnas Unedig o 1801 hyd 1927.

* Siôr III (1760-1820), ŵyr Siôr II, brenin Prydain Fawr
* Siôr IV (1820-1830), mab Siôr III
* William IV (1830-1837), brawd Siôr IV
* Victoria (1837-1901), nith William IV
* Edward VII (1901-1910), mab Victoria
* Siôr V (1910-1936) mab Edward VII

## Gweler hefyd

* John Bull
* Unoliaethwr
* Yr Ymerodraeth Brydeinig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Môr Hafren

Môr Hafren|  |
| Math | channel  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gogledd Cefnfor yr Iwerydd  |
| Sir | Gwlad yr Haf, Dyfnaint, De Cymru  |
| Gwlad |  Cymru  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 51.35°N 3.7°W  |
| Llednentydd | Afon Tawe, Afon Nedd, Afon Elái, Afon Rhymni, Afon Ogwr, Afon Axe, Afon Brue, Afon Clyne, Afon Afan, Afon Banwell, Afon Heddon, Afon Horner, Afon Washford, Afon Ddawan, Afon Holford, Afon East Lyn, Afon Hafren, Afon Wysg, Afon Avon  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Môr Hafren** (Saesneg: *Bristol Channel*) yn gainc o Fôr Iwerydd, sy'n gorwedd rhwng de Cymru a gorllewin Lloegr lle rhed Afon Hafren i'r môr trwy Aber Hafren. Mae'r gwahaniaeth rhwng trai a llanw yn eitha uchel ac yn mesur tua 40 troedfedd, sef yr ail uchaf yn Ewrop.

## Yr enw

Yr hen enw ar Fôr Hafren, yn ôl traddodiad a geir yn Ail Gainc y Mabinogi (Branwen ferch Llŷr) yw **Aber Henfelen**. Ceir enghreifftiau o'r enw hwnnw yn Llyfr Taliesin ac mewn cerdd gan Gynddelw yn ogystal.

## Ynysoedd Môr Hafren

* Ynys Wair
* Ynys Echni
* Steep Holm (*Ynys Ronech*)

## Llyfryddiaeth

* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, ail argraffiad 1951). Gweler tud. 215 am ymdriniaeth Ifor Williams ar yr enw "Aber Henfelen".

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Y Môr Celtaidd

Y Môr Celtaidd|  |
| Math | môr  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Gwlad | Gweriniaeth Iwerddon, y Deyrnas Unedig, Ffrainc  |
| Cyfesurynnau | 50.5022°N 7.9144°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y môr sydd rhwng Iwerddon, Cymru a Lloegr (Cernyw, Dyfnaint ac Ynysoedd Scilly) i'r de Sianel San Siôr yw'r **Môr Celtaidd**. Cafodd ei enwi gan weithwyr olew.

Y Môr Celtaidd
Yn chwedloniaeth Pedair Cainc y Mabinogi dywedir i'r cawr Bendigeidfran gerdded ar draws y môr rhwng Cymru a'r Iwerddon er mwyn achub ei chwaer, Branwen ferch Llŷr.

Bydd cystadlaethau rhwyfo ar draws y Môr Celtaidd a cynhelir Ras Rwyfo'r Her Geltaidd bob yn ail flwyddyn wrth i rwyfwyr o Gymru, Iwerddon a thu hwnt rwyfo o Arklow yn Iwerddon i Aberystwyth yng Nghymru.

## Gweler hefyd

* Y Celtiaid

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Môr Iwerddon

Môr Iwerddon|  |
| Math | môr  |
| Enwyd ar ôl | Iwerddon  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53.5°N 5°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Môr sy'n gorwedd rhwng Cymru, Lloegr, Yr Alban ac Iwerddon yw **Môr Iwerddon**. Mae'n cysylltu â Môr Iwerydd trwy Sianel San Siôr yn y de a thrwy Sianel y Gogledd rhwng Iwerddon a'r Alban.

Ynys mawr yng nghanol Môr Iwerddon yw Ynys Manaw.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.