# Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Ysgrifennydd Gwladol Cymru| Enghraifft o: | swydd, swydd gyhoeddus  |
| Math | Ysgrifennydd Gwladol  |
| Rhan o | Cabinet y Deyrnas Unedig, Llywodraeth y Deyrnas Unedig  |
| Dechrau/Sefydlu | 18 Hydref 1964  |
| Deiliad presennol | David T. C. Davies  |
| Deiliaid a'u cyfnodau | - David Davies (25 Hydref 2022 – 5 Gorffennaf 2024),
- Alun Cairns (19 Mawrth 2016 – 6 Tachwedd 2019),
- Simon Hart (16 Rhagfyr 2019 – 6 Gorffennaf 2022),
- Robert Buckland (7 Gorffennaf 2022 – 25 Hydref 2022),
- Nicholas Edwards, Barwn Crughywel (5 Mai 1979 – 13 Mehefin 1987),
- Peter Walker, Arglwydd Walker o Gaerwrangon (13 Mehefin 1987 – 4 Mai 1990),
- David Hunt (26 Mehefin 1995 – 5 Gorffennaf 1995),
- John Redwood (27 Mai 1993 – 26 Mehefin 1995),
- William Hague (5 Gorffennaf 1995 – 2 Mai 1997),
- Ron Davies (3 Mai 1997 – 26 Hydref 1998),
- Alun Michael (1 Gorffennaf 1999 – 28 Gorffennaf 1999),
- Paul Murphy (25 Ionawr 2008 – 5 Mehefin 2009),
- Peter Hain (6 Mehefin 2009 – 11 Mai 2010),
- Cheryl Gillan (12 Mai 2010 – 4 Medi 2012),
- David Jones (4 Medi 2012 – 15 Gorffennaf 2014),
- Stephen Crabb (15 Gorffennaf 2014 – 19 Mawrth 2016),
- Jo Stevens (5 Gorffennaf 2024)
 |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/016drv  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres:
**Gwleidyddiaeth Cymru** |
|

---

 |
| **Llywodraeth Cymru Prif Weinidog: Rhun ap Iorwerth
* Dirprwy Brif Weinidog: Sioned Williams
* Cabinet
* Cwnsler Cyffredinol:

**Senedd Cymru Llywydd: Huw Irranca-Davies
* Prif Weithredwr a Chlerc:
* Aelodau (ASau): 2026
* Comisiwn y Senedd
* Etholaethau
* Etholiadau: 1999, 2003, 2007, 2011, 2016, 2021, 2026
* Cyfraith Gyfoes Cymru
* Mesurau rhestr
* Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol
* Offerynnau Statudol

**Cymru o fewn y Deyrnas UnedigLlywodraeth ei Fawrhydi Ysgrifennydd Gwladol: Jo Stevens
* Swyddfa Cymru
* Prif Bwyllgor
* Pwyllgor Dethol
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006
* Etholaethau'r DU
* Etholaethau Cymru
* Etholiadau: 1979, 1983, 1987, 1992, 1997, 2001, 2005, 2010, 2015, 2024

**Llywodraeth leol Prif ardaloedd
* Siroedd cadwedig
* Siroedd hynafol
* Cymunedau

**Gweithgarwch gwleidyddol Cenedlaetholdeb
* Datganoli Cymru
* Annibyniaeth Cymru
* Heddychiaeth
* Pleidiau gwleidyddol
* Polisïau unigryw Cymru
 |
|

---

gweld • sgwrs • golygu |

Daeth swydd **Ysgrifennydd Gwladol Cymru** i fodolaeth ym mis Hydref 1964, a Jim Griffiths, Aelod Seneddol Llanelli oedd y cyntaf i'w llenwi. Penderfynodd llywodraeth San Steffan alluogi'r Ysgrifennydd i reoli gwariant ar ambell wasanaeth cyhoeddus a fu gynt o dan reolaeth adrannau eraill. Sefydlwyd y Swyddfa Gymreig ym mis Ebrill 1965.

Yn ystod y 1980au a'r 1990au llywodraeth Geidwadol oedd mewn grym yn San Steffan. O 1987 tan 1997 roedd yr ysgrifenyddion i gyd yn cynrychioli seddau o tu allan i Gymru oherwydd diffyg cynrychiolaeth y Toriaid yng Nghymru - 1987 - 8 aelod, ac 1992 - 6 aelod.

Yn dilyn sefydliad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, daeth newid mawr yn rôl yr Ysgrifennydd Gwladol, gan fod y rhan fwyaf o'i swyddogaethau bellach yn nwylo'r corff newydd. Diddymwyd y Swyddfa Gymreig, ond cadwyd swydd yr ysgrifennydd gwladol, gan ei wneud yn bennaeth ar swyddfa newydd, Swyddfa Cymru.

O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru (1998) gall Ysgrifennydd Gwladol Cymru fynychu sesiynau Cynulliad Cenedlaethol Cymru a siarad ynddynt yn ogystal â chael arian o'r Senedd. Fodd bynnag, mae'n gorfod trosglwyddo hynny i'r Cynlliad Cenedlaethol, heblaw am yr arian sydd yn angenrheidiol i redeg ei swyddfa ei hun. Mae'n rhaid iddo ymgynghori â'r Cynulliad dros raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth hefyd.

## Dalwyr y swydd

Cafwyd 18 Ysgrifennydd Gwladol, gyda 3 ohonynt (David Hunt, Paul Murphy a Peter Hain) wedi eu penodi i'r swydd ar fwy nag un achlysur. Mae pedwar ohonynt, sef yr Arglwydd Morris o Aberafan (John Morris), Nicholas Edwards, Barwn Crughywel, Ron Davies, a’r Barwn Cledwyn o Benrhos (Cledwyn Hughes) wedi traddodi darlith flynyddol Archif Wleidyddol Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Peter Thomas, y Ceidwadwr cyntaf yn y swydd, oedd yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i Gymru.

Mae nifer o Ysgrifenyddion Gwladol hefyd wedi dal swyddi dylanwadol eraill: daeth Is-iarll Tonypandy (George Thomas) yn Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, daeth William Hague yn Arweinydd y Ceidwadwyr a daeth Alun Michael yn Brif Ysgrifennydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

| Enw
 | Tymor yn y swydd
 | Plaid wleidyddol
 | Gwlad enedigol
 | Etholaeth Gymreig
 | Prif Weinidog
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Jim Griffiths
 |  | 18 Hydref 1964
 | 5 Ebrill 1966
 | Llafur
 | Cymru
 | Llanelli
 |  | Harold Wilson
 |
|  | Cledwyn Hughes
 |  | 5 Ebrill 1966
 | 5 Ebrill 1968
 | Llafur
 | Cymru
 | Ynys Môn
 |
|  | George Thomas
 |  | 5 Ebrill 1968
 | 20 Mehefin 1970
 | Llafur
 | Cymru
 | Gorllewin Caerdydd
 |
|  | Peter Thomas
 |  | 20 Mehefin 1970
 | 5 Mawrth 1974
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | Na
 |  | Edward Heath
 |
|  | John Morris
 |  | 5 Mawrth 1974
 | 5 Mai 1979
 | Llafur
 | Cymru
 | Aberafon
 |  | Harold Wilson
 |
|  | James Callaghan
 |
|  | Nicholas Edwards
 |  | 5 Mai 1979
 | 13 Mehefin 1987
 | Ceidwadwyr
 | Lloegr
 | Sir Benfro
 |  | Margaret Thatcher
 |
|  | Peter Walker
 |  | 13 Mehefin 1987
 | 4 Mai 1990
 | Ceidwadwyr
 | Lloegr
 | Na
 |
|  | David Hunt
 |  | 4 Mai 1990
 | 27 Mai 1993
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | Na
 |  | John Major
 |
|  | John Redwood
 |  | 27 Mai 1993
 | 26 Mehefin 1995
 | Ceidwadwyr
 | Lloegr
 | Na
 |
|  | David Hunt (*acting*)
 |  | 26 Mehefin 1995
 | 5 Gorffennaf 1995
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | Na
 |
|  | William Hague
 |  | 5 Gorffennaf 1995
 | 3 Mai 1997
 | Ceidwadwyr
 | Lloegr
 | Na
 |
|  | Ron Davies
 |  | 3 Mai 1997
 | 27 Hydref 1998
 | Llafur
 | Cymru
 | Caerffili
 |  | Tony Blair
 |
|  | Alun Michael
 |  | 27 Hydref 1998
 | 28 Gorffennaf 1999
 | Llafur
 | Cymru
 | De Caerdydd a Phenarth
 |
|  | Paul Murphy
 |  | 28 Gorffennaf 1999
 | 24 Hydref 2002
 | Llafur
 | Cymru
 | Torfaen
 |
|  | Peter Hain
 |  | 24 Hydref 2002
 | 24 Ionawr 2008
 | Llafur
 | Cenia
 | Castell-nedd
 |
|  | Gordon Brown
 |
|  | Paul Murphy
 |  | 24 Ionawr 2008
 | 5 Mehefin 2009
 | Llafur
 | Cymru
 | Torfaen
 |
|  | Peter Hain
 |  | 5 Mehefin 2009
 | 11 Mai 2010
 | Llafur
 | Cenia
 | Castell-nedd
 |
|  | Cheryl Gillan
 |  | 11 Mai 2010
 | 4 Medi 2012
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | Na
 |  | David Cameron (Clymblaid)
 |
|  | David Jones
 |  | 4 Medi 2012
 | 14 Gorffennaf 2014
 | Ceidwadwyr
 | Lloegr
 | Gorllewin Clwyd
 |
|  | Stephen Crabb
 |  | 15 Gorffennaf 2014
 | 19 Mawrth 2016
 | Ceidwadwyr
 | Yr Alban
 | Preseli Penfro
 |
| David Cameron (Ail gabinet)
 |
|  | Alun Cairns
 |  | 19 Mawrth 2016
 | 6 Tachwedd 2019
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | Bro Morgannwg
 |
|  | Theresa May
 |
|  | Boris Johnson Liz Truss
 |
|  | Simon Hart
 |  | 16 Rhagfyr 2019
 | 6 Gorffennaf 2022
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro
 |
|  | Syr Robert Buckland
 |  | 7 Gorffennaf 2022
 | 25 Hydref 2022
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | De Swindon |
|  | David T. C. Davies
 |  | 25 Hydref 2022
 | 5 Gorffennaf 2024
 | Ceidwadwyr
 | Cymru
 | Mynwy |  | Rishi Sunak
 |
|  | Jo Stevens
 |  | 5 Gorffennaf 2024
 | Deiliad
 | Llafur
 | Cymru
 | Canol Caerdydd |  | Keir Starmer
 |

### Nodiadau

**1** AS yn flaenorol dros Sir Benfro, ond yn cynrychioli etholaeth yn Lloegr tra yn y swydd.

**2** AS yn flaenorol dros Gonwy, ond yn cynrychioli etholaeth yn Lloegr tra yn y swydd.

**3** Ymddiswyddodd Redwood i sefyll yn etholiad arweinydd y Ceidwadwyr yn 1995. Yn ystod yr etholiad, gweithredodd Hunt fel y Ysgrifennydd Gwladol.

**4** Ymddiswyddodd ar ôl "moment o wallgofrwydd" ar Clapham Common.

**5** Yn dilyn Deddf Llywodraeth Cymru 1998, daliodd y swydd fel Prif Weinidog cyntaf cymru o 12 Mai 1999.

**6** Ymddiswyddodd yn dilyn ffrae dros yr hyn oedd yn ei wybod am ran cyn-gydweithiwr mewn dymchwel achos llys.

## Dileu'r swydd

Mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau ers dyfodiad datganoli. Galwyd am ddileu’r swydd gan 'Uned y Cyfansoddiad' yn 2001, a gan yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, cyn Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Yn ei ddarlith yn 2013, galwodd yr Arglwyd Morris am ddileu’r swydd gan fod y rhan fwyaf o’r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i’r Cynulliad gan ddweud. Dywedodd:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Y pumed olwyn yn y goets seneddol ydyw bodolaeth Ysgrifennydd Gwladol yn yr Alban a Chymru. Mae dau is-weinidog yn Swyddfa Cymru, un yn Nhŷ’r Cyffredin ac un newydd sbon am y tro cyntaf erioed yn Nhŷ’r Arglwyddi. Beth yn y byd y maent yn ei wneud o ddydd i ddydd, Duw a ŵyr!”
 | ”
 |

## Cyfeiriadau