# Sir Fynwy

Sir Fynwy|  |
| Arwyddair | UTRIQUE FIDELIS  |
| Math | prif ardaloedd Cymru  |
|  |
| Prifddinas | Brynbuga  |
| Poblogaeth | 94,142  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 849.088 km²  |
| Gerllaw | Afon Hafren, Afon Gwy  |
| Yn ffinio gyda | Swydd Henffordd, Ardal Fforest y Ddena, Blaenau Gwent, De Swydd Gaerloyw, Casnewydd, Dinas Bryste, Swydd Gaerloyw, Powys, Torfaen  |
| Cyfesurynnau | 51.78°N 2.87°W  |
| Cod SYG | W06000021  |
| GB-MON  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Erthygl am y brif ardal gyfoes yw hon. Am y sir hanesyddol a ddiddymwyd yn 1974, gweler Sir Fynwy (hanesyddol).*
Un o 22 prif ardal Cymru yw **Sir Fynwy** (Saesneg: *Monmouthshire*), sy'n sir yn ne-ddwyrain Cymru a grewyd ar 1 Ebrill 1996 wrth ad-drefnu llywodraeth leol. Llywodraethir y sir gan Gyngor Sir Fynwy, sydd â'i bencadlys yn nhref Brynbuga. Mae'n rhan o sir cadwedig Gwent, endid symbolaidd i raddau helaeth erbyn heddiw.

Mae'r Sir Fynwy gyfoes yn rhannu ei henw â'r hen Sir Fynwy hanesyddol a oedd yn un o'r tair sir ar ddeg yng Nghymru a ddilëwyd gan adrefnu llywodraeth leol yn 1974. Serch hynny, mae maint y sir gyfoes yn llai na'r sir hanesyddol; bellach mae ganddi ychydig dros hanner ei harwynebedd blaenorol.

* Sir Fynwy yng Nghymru
* Sir Fynwy cyn 1974
* Sir Fynwy heddiw

## Hanes

Yn yr Oesoedd Canol Cynnar bu'r diriogaeth yn rhan o deyrnas Gwent. O 1069 ymlaen syrthiodd rhan helaeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid a daeth yn rhan o dir Y Mers, er bod rhannau o'r ucheldir yn dal yn nwylo arglwyddi Cymreig lleol.

Crëwyd yr hen Sir Fynwy yn y flwyddyn 1542 allan o'r hen arglwyddiaethau yn yr ardal. Roedd yn cynnwys Casnewydd ac yn ffinio â Swydd Gaerloyw i'r dwyrain, Swydd Henffordd i'r gogledd-ddwyrain, Sir Frycheiniog i'r gogledd a Morgannwg i'r gorllewin.

Daeth yn rhan o sir Gwent yn 1974. Ffurfiwyd y sir newydd yn 1996.

## Oriel

* Logo y Cyngor
* Tarian Sir Benfro ers 1996
* Darlun cynrychioladol o drefi yr hen Sir Fynwy; ysgythriad du a gwyn; 1800.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Gwnaethpwyd y rhaniad diweddaraf o Sir Fynwy yn gymunedau gan offeryn statudol Cymru, sef Gorchymyn Sir Fynwy (Cymunedau) 2021, a ddaeth i rym gydag etholiadau lleol 2022. Ar hyn o bryd, rhennir y sir yn 30 o gymunedau:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Brynbuga
* Caer-went
* Cas-gwent
* Castellgwyn
* Cil-y-Coed
* Crucornau
* Drenewydd Gelli-farch
* Y Dyfawden
* Y Fenni
* Goetre Fawr
 | * Y Grysmwnt
* Llanarfan
* Llan-arth
* Llanbadog
* Llandeilo Bertholau
* Llanelli
* Llanfihangel Troddi
* Llan-ffwyst Fawr
* Llangybi
* Llanofer
 | * Llantrisant Fawr
* Magwyr gyda Gwndy
* Matharn
* Porth Sgiwed
* Rogiet
* Rhaglan
* Trefynwy
* Tryleg Unedig
* Tyndyrn
* Ynysgynwraidd
 |

Diddymwyd y pum cymuned canlynol yn ad-drefnu 2022:

* Gwehelog Fawr
* Llandeilo Gresynni
* Llangatwg Feibion Afel
* Llan-gwm
* Llanhenwg

Crëwyd y ddwy gymuned ganlynol yn ystod ad-drefnu 2022:

* Castellgwyn
* Ynysgynwraidd

## Daearyddiaeth

### Trefi a phrif bentrefi

* Brynbuga
* Cas-gwent
* Cil-y-coed
* Trefynwy
* Y Fenni

### Cestyll

* Castell Cas-gwent
* Castell Cil-y-Coed
* Castell y Grysmwnt
* Y Castell Gwyn
* Castell Rhaglan
* Castell Ynysgynwraidd
* Castell y Fenni
* Castell Brynbuga

## Cyfeiriadau

 **Trefi a phentrefi Sir Fynwy**[cuddio]

**Trefi**

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy

**Pentrefi**

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd