# Sir Ddinbych

Sir Ddinbych|  |
|  |
| Math | prif ardaloedd Cymru  |
|  |
| Prifddinas | Rhuthun  |
| Poblogaeth | 95,330  |
| Sefydlwyd | * 1996
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 836.7452 km²  |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Yn ffinio gyda | Conwy, Sir y Fflint, Gwynedd, Powys, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Swydd Gaer, Swydd Amwythig, Sir Drefaldwyn, Sir Feirionnydd, Sir Gaernarfon  |
| Cyfesurynnau | 53.0867°N 3.3544°W  |
| Cod SYG | W06000004  |
| GB-DEN  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tarian yr hen Sir: cyn 1974
Logo y Cyngor
Un o 22 prif ardal Cymru yw **Sir Ddinbych** (Saesneg: *Denbighshire*), sy'n sir yng ngogledd Cymru. Mae'n ffinio â Gwynedd a Bwrdeistref Sirol Conwy i'r gorllewin, Sir y Fflint a Bwrdeistref Sirol Wrecsam i'r dwyrain, a Phowys i'r de. Mae'r sir bresennol yn llawer llai na'r hen sir (gweler isod) ac yn cynnwys rhan o'r hen Sir y Fflint. Lleolir pencadlys y cyngor sir yn nhref Dinbych.

* Sir Ddinbych yng Nghymru
* Sir Ddinbych cyn 1974
* Sir Ddinbych heddiw (ar ôl 1996)

## Hanes

Ceir olion pwysig o gyfnod Oes y Cerrig yn y diriogaeth a adwaenir fel Sir Ddinbych heddiw a ddarganfuwyd yn Ogof Bontnewydd ac yn Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno. Yn Oes yr Haearn codwyd sawl bryngaer, yn cynnwys Penycloddiau, Moel Fenlli a Moel Arthur. Roedd yr ardal yn rhan o diriogaeth llwyth y Deceangli, un o lwythau Celtaidd Cymru.

Goresgynnwyd y Deceangli gan y Rhufeiniaid yn 48 OC ac am bedair canrif bron rheolwyd yr ardal gan Rufain. Ond parhaodd y gyfundrefn frodorol i raddau hefyd, ac yn y cyfnod ôl-Rufeinig daw teyrnas Rhos, a oroesodd fel cantref canoloesol, i'r amlwg. Dyma 'Oes y Seintiau'. Yr enwocaf o seintiau'r ardal yw Cyndeyrn, a gysylltir â Llanelwy ond sydd hefyd yn nawddsant Glasgow yn yr Alban.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yr ardal yn rhan o'r Berfeddwlad. Bu dan reolaeth teyrnas Gwynedd, fel rhan o Wynedd Is Conwy, am gyfnodau hir yn yr Oesoedd Canol. Dyma'r cyfnod pan godwyd adeiladau eglwysig fel Abaty Glyn y Groes a chofebion fel Piler Eliseg. Codwyd sawl castell gan y Cymry hefyd, e.e. Tomen y Rhodwydd. Yn dilyn goresgyniad Tywysogaeth Cymru gan y Saeson yn 1282-1283, rhannwyd yr ardal rhwng arglwyddi'r Mers; y mwyaf o'r arglwyddiaethau hyn oedd Arglwyddiaeth Dinbych.

Cafodd yr hen Sir Ddinbych ei chreu yn 1536. Parhaodd fel sir weinyddol hyd adrefnu llywodraeth leol yn 1972. Roedd yn ffinio â Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd i'r gorllewin, Sir Drefaldwyn i'r de, a Sir y Fflint, a Sir Gaer a Swydd Amwythig (y ddwy olaf yn Lloegr) i'r dwyrain. Daeth yn rhan o sir Clwyd.

Pan ad-drefnwyd llywodraeth leol unwaith eto, yn 1996, diddymwyd Clwyd fel sir weinyddol a chrëwyd y Sir Ddinbych bresennol, sy'n llai na'r hen sir o'r un enw ac yn cynnwys rhan o'r hen Sir y Fflint.

## Daearyddiaeth

Dyffryn Clwyd yw asgwrn cefn y sir, gyda Bryniau Clwyd yn ffin rhyngddo â'r dwyrain ac yn weladwy amlwg o bob rhan, bron, o'r sir. Llifa Afon Clwyd i lawr trwy'r dyffryn o'r bryniau i'r arfordir lle ceir gwastadedd isel Morfa Rhuddlan. Ceir cryn wahaniaeth daearyddol, diwylliannol a gwleidyddol rhwng yr arfordir honno a rhannau isaf Dyffryn Clwyd, sy'n tueddu i fod yn Seisnigedig i gryn raddau, yn arbennig o gwmpas Y Rhyl a Phrestatyn, a'r de sy'n llawer mwy gwledig a Chymreig o ran iaith a phoblogaeth.

### Llynnoedd ac afonydd

Cymharol ychydig o lynnoedd sydd yn y sir. Maent yn cynnwys:

* Llyn Brenig
* Llyn Brân
* Llyn Bod Petrual
* Llyn Gweryd
* Llyn Pendinas

Afon Clwyd yw'r brif afon yn y sir. Llifa Afon Dyfrdwy trwy ran ddeheuol y sir. Ceir sawl afon arall, yn cynnwys Afon Alwen, Afon Ceirw, Afon Elwy, Afon Gele ac Afon Ystrad.

### Bryniau

Bryniau Clwyd yw'r gadwyn o fryniau canolig eu huchder yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n ymestyn o gyffiniau Llandegla-yn-Iâl yn y de i gyffiniau Prestatyn yn y gogledd, gan gyrraedd ei phwynt uchaf gyda Moel Famau.

## Cymunedau

Rhennir y sir yn sawl cymuned:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Aberchwiler
* Betws Gwerful Goch
* Bodelwyddan
* Bodfari
* Bryneglwys
* Cefn Meiriadog
* Clocaenog
* Corwen
* Cyffylliog
* Cynwyd
* Derwen
* Dinbych
* Diserth
 | * Efenechtyd
* Gwyddelwern
* Henllan
* Llanarmon-yn-Iâl
* Llanbedr Dyffryn Clwyd
* Llandegla
* Llandrillo
* Llandyrnog
* Llandysilio-yn-Iâl
* Llanelidan
* Llanelwy
* Llanfair Dyffryn Clwyd
* Llanferres
 | * Llangollen
* Llangynhafal
* Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
* Llanynys
* Nantglyn
* Prestatyn
* Rhuddlan
* Rhuthun
* Y Rhyl
* Trefnant
* Tremeirchion, Cwm a'r Waun
 |

## Trefi

Y prif drefi yw:

* Dinbych
* Llanelwy
* Llangollen
* Prestatyn
* Rhuthun
* Y Rhyl

## Cestyll

* Castell Dinas Brân
* Castell Dinbych
* Castell Glyndyfrdwy
* Castell Gwydir
* Castell Prestatyn
* Castell Rhuddlan
* Castell Rhuthun
* Castell y Rhodwydd

## Oriel

* Camlas Llangollen
* Y Goedwal Fawr, Maeshafn
* Bod Petrual
* Moel Famau
* Afon Dyfrdwy, Carrog
* Traeth Prestatyn
* Rhyl
* Arhosfa Glandyfrdwy, Rheilffordd Llangollen
* Castell Dinas Brân

## Dolenni allanol

* Gwefan Cyngor Sir Ddinbych

 **Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**[cuddio]

**Dinas**

Llanelwy

**Trefi**

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl

**Pentrefi**

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Sir Ddinbych**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*