Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Edward y Cyffeswr

| Edward y Cyffeswr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Islip  |
| Bu farw | 5 Ionawr 1066  Westminster, Llundain  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Lloegr  |
| *Alma mater* | * The King's School Ely
 |
| Galwedigaeth | teyrn, gwleidydd  |
| Swydd | teyrn Lloegr  |
| Dydd gŵyl | 5 Ionawr  |
| Tad | Ethelred yr Amharod  |
| Mam | Emma o Normandi  |
| Priod | Edith o Wessex  |
| Perthnasau | Robert I, Wiliam I, brenin Lloegr  |
| Llinach | Teyrnas Wessex  |

Brenin olaf Wessex a brenin Eingl-Sacsonaidd olaf ond un Teyrnas Lloegr oedd Sant **Edward y Cyffeswr** (tua 1003 – 5 Ionawr 1066). Yn fab i Ethelred yr Amharod, rheolodd Loegr o 1042 hyd ei farwolaeth. Nodweddir ei deyrnasiad gan ddadfaeliad parhaol y grym brenhinol yn Lloegr a chynnydd yng ngrym yr ieirll, a arweiniodd at gwncwest Lloegr gan Normandi, pan gymerodd Gwilym Goncwerwr drosodd yn lle Harold Godwinson ac Edgar Ætheling, olynwyr ymgecrus Edward, fel brenin Lloegr.

Olynodd Edward ei hanner-frawd Harthacanute, a ailgipiodd Coron Lloegr ar ôl cael ei ddiorseddu gan ei hanner-frawd yntau, Harold Sgwarnogdroed (Harold Harefoot). Roedd Edward a'i frawd Alfred Ætheling, feibion Emma o Normandi gan Ethelred yr Amharod, wedi methu cyn hynny i ddiorseddu Harold yn 1036. Pan fu farw Edward yn 1066 doedd ganddo ddim mab i'w olynu ac arweiniodd hynny at wrthdaro rhwng tri gŵr a hawliai'r orsedd, sef Gwilym Iarll Normandi, Harold Godwinson ac Edgar Ætheling.

Can mlynedd bron ar ôl ei farwolaeth, canoneiddwyd Edward yn 1161 gan y Pab Alecsander III, a dethlir ei ŵyl ar y 13eg o Hydref gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig, Eglwys Loegr a rhai eglwysi Anglicanaidd eraill. Fe'i ystyrir yn nawddsant brenhinoedd, priodasau mewn helynt, a pobl wedi ysgaru. O deyrnasiad Harri II, brenin Lloegr, hyd 1348 roedd yn cael ei arddel fel nawddsant Lloegr, pan fabwysiadwyd San Siôr yn ei le, ac mae'n aros yn nawddsant teulu brenhinol Lloegr. Cafodd ei gladdu yn Abaty Westminster.

Mae eglwys wedi'i chysegru i Edward y Cyffeswr ym Mhen-y-lan (plwyf y Rhath), Caerdydd.

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* Aelred o Rievaulx, *Life of St. Edward the Confessor*, cyfieithwyd gan y Tad Jerome Bertram (St. Austin Press). ISBN 1-901157-75-X
* Frank Barlow, *Edward the Confessor* (1997)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Madog ap Llywelyn

| Madog ap Llywelyn |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Gwynedd  |
| Bu farw | 1312  Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | ymladdwr rhyddid  |
| Blodeuodd | 1294  |
| Cysylltir gyda | Castell Morlais  |
| Tad | Llywelyn ap Maredudd ap Llywelyn  |
| Llinach | Llys Aberffraw  |

Prif arweinydd gwrthryfel Cymreig 1294-95 a Thywysog Cymru, elwir weithiau 'Gwrthryfel Madog', oedd **Madog ap Llywelyn** (*fl.* 1277 - 1312). Gyda Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys y De, llwyddodd am gyfnod i ryddhau rhannau o Gymru o afael y Saeson fel arweinydd gwrthryfel cenedlaethol a ymladdwyd ar draws Gymru.

## Bywgraffiad

Roedd Madog ap Llywelyn yn aelod o deulu brenhinol Gwynedd. Bu'n wrthwynebus i bolisïau Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, cyn y goncwest. Mabwysiadodd y teitl Tywysog Cymru mewn dogfen a elwir yn "Gytundeb Penmachno" ac arweiniodd y Cymry, oedd wedi'u digio gan drethi newydd a thelerau sarhaus Statud Rhuddlan (1284), mewn cyfres o ymosodiadau ar filwyr Edward I o Loegr.

Uchafbwynt y gwrthryfel oedd yr ymosodiad ar dref Caernarfon a'i chastell yn 1294. Bu Madog a'i ddilynwyr yn weithgar yn y Canolbarth, ym Môn ac yn y Berfeddwlad hefyd, yn arbennig yn arglwyddiaeth Dinbych. Cofnodir fod Madog wedi mabwysiadu'r teitl Tywysog Cymru tua'r adeg yma.

Mewn ymateb daeth Edward I i ogledd Cymru, gan gyrraedd Castell Conwy ar Ŵyl San Steffan 1294, ond i gael ei hun dan warchae yno am ddeg diwrnod ym mis Ionawr. Adferodd y brenin ei awdurdod serch hynny ond parhaodd y gwrthryfel am gyfnod. Yna, pan oedd ef, Madog, a'i wŷr ar eu ffordd i lawr i Bowys yn 1295, cafodd ei drechu gan Iarll Warwig ym Mrwydr Maes Maidog.

Ildiodd Madog ar ddiwedd 1295. Ni wyddys beth ddigwyddodd iddo ar ôl hynny. Cymerodd y Saeson 74 o wystlon o Sir Gaernarfon a Meirionnydd i sicrhau heddwch ar ôl i'r gwrthryfel ddarfod ond nid yw enw Madog yn eu plith.

Cofeb Madog ap Llywelyn yn Eglwys yr Holl Saint, Wrecsam.
## Gweler hefyd

* Gwrthryfel Cymreig 1294-95
* Cynan ap Maredudd
* Maelgwn ap Rhys

## Llyfryddiaeth

* J.G. Edwards, "The Battle of Maes Meidiog and the Welsh Campaign of 1294-95", *The English Historical Review* 39 (1924)
* John Griffiths, "The Revolt of Madog ap Llywelyn, 1294-5", *Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon* 16 (1955)
* J.E. Morris, *The Welsh Wars of Edward I* (1901)

## Cyfeiriadau
# Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd

Eglwys yr Holl Saint|  |
| Math | eglwys  |
|  |
| Sefydlwyd | * 13 g
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Gresffordd  |
| Sir | Gresffordd  |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 75.3 metr  |
| Cyfesurynnau | 53.088°N 2.97724°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I  |
| Cysegrwyd i | gŵyl (yr) Hollsaint  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Eglwys o'r 13g, gyda'i glychau'n un o Saith Rhyfeddod Cymru ydyw **Eglwys yr Holl Saint**, Gresffordd. Cyfeiriodd dogfen hynafol, erbyn hyn ar goll, at yr eglwys, gan ddweud bod Trahaearn ap Ithel ap Eunydd a'i bump brawd wedi sefydlu'r eglwys ac wedi rhoi'r tir ar ei gyfer. Ychwanegwyd ystlys, ymestynwyd y gangell ac ychwanegwyd claddgell yn 14g.

Dymwchwelwyd yr hen eglwys yn 15g, ac adeiladwyd yr eglwys bresennol. Cadwyd rhannau'n unig o'r waliau gorllewinol a dwyreiniol. Adeiladwyd yr eglwys gyda thywodfaen o ardal Cefn. Tu mewn yr eglwys mae corffddelw, Madog ap Llywelyn ap Gruffudd, yn fwy na thebyg. Hefyd, mae cerflun hynafol o Atropos ar hen allor Rhufeinig, cerflun o Syr David Hanmer (tad yng nghyfraith i Owain Glyn Dŵr) a llechen ar gof Goronwy ap Iorwerth. Yn ymyl y drws gogleddol, mae cofeb i'r 266 o fechgyn lleol a laddwyd yn nhrychineb Gresffordd

Yn ôl hen rigwm, mae clychau'r eglwys yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

## Gweler hefyd

* Sion Trefor (m. 1589)

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* Gwefan yr eglwys Archifwyd 2005-10-01 yn y Peiriant Wayback
# Llywelyn Bren

| Llywelyn Bren |
| --- |
| Ganwyd | 1267  Senghennydd  |
| Bu farw | 1318  Caerdydd  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | chwyldroadwr  |
| Tad | Gruffudd ap Rhys  |
| Plant | Nn ferch Llywelyn Bren  |

*Gweler hefyd Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru) a Llywelyn (gwahaniaethu).*
Arglwydd Senghennydd a Meisgyn ym Morgannwg oedd **Llywelyn ap Gruffudd** neu **Llywelyn Bren** (m. 1318). Roedd yn orwyr i Ifor Bach (Ifor ap Meurig ap Cadifor). Roedd yn arglwydd cyfrifol a rhyfelwr dewr a gododd mewn gwrthryfel yn erbyn gormes y goresgynwyr yn ne-ddwyrain Cymru.

Ar 28 Ionawr 1316, lansiodd ymgyrch yn erbyn y Saeson a oedd wedi cipio rheolaeth o Gymru drwy godi byddin o Gymry arfog ac ymosod ar Gaerffili.

## Bywgraffiad

Roedd Llywelyn wedi bod ar delerau da gyda'r arglwydd Normanaidd lleol Gilbert de Clare ond pan fu farw Gilbert cymerodd Pain de Turberville, arglwydd Coety, drosodd a dechreuodd ymddwyn yn drahaus. Cwynodd Llywelyn i Edward II, brenin Lloegr, ond heb gael boddlonrwydd gan y brenin diystyriol hwnnw. Aeth pethau o ddrwg i waeth a chododd Llywelyn a'r Cymry lleol mewn gwrthryfel ym mlaenau Morgannwg. Ni pharodd y gwrthryfel am hir gan fod brenin Lloegr a rhai o arglwyddi'r Mers yn anfon nifer o filwyr i Forgannwg i'w gorchfygu.

Cymerwyd Llywelyn Bren yn garcharor i Dŵr Llundain lle cafodd ei ddeddfrydu i farwolaeth ac oddi yno cafodd ei ddwyn i Gaerdydd a'i ddienyddio yn y modd erchyll arferol gan Goron Lloegr yn achos "teyrnfradwyr".

Roedd Llywelyn yn ŵr diwylliedig a deallus. Roedd yn hoff iawn o lenyddiaeth Gymraeg a Ffrangeg, yn perchen llawysgrifau yn y ddwy iaith honno ac yn noddi'r beirdd. Yn ôl traddodiad roedd ganddo blasdy bychan yn Eglwys Ilan, yng nghantref Senghennydd.

## Llyfryddiaeth

* Ian Mortimer, *The Greatest Traitor* (Thomas Dunne Books, 2006)
# Diwrnod Owain Glyn Dŵr

Diwrnod Owain Glyn Dŵr| Llun enwog A.C.Michael yn dangos Owain Glyndŵr yn arwain ei fyddin i'r gad |
| Enghraifft o: | Gŵyl |
| Gwlad | Cymru |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Dydd gŵyl answyddogol a ddethlir yng Nghymru ar 16 Medi i goffáu Owain Glyn Dŵr yw **Dydd Owain Glyn Dŵr** (neu **Diwrnod Owain Glyndŵr**).

Fe ddethlir ar 16 Medi am fod Owain Glyn Dŵr wedi cael ei gyhoeddi yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ystod ei wrthryfel mawr i ryddhau Cymru o ofal rheolaeth y Saeson.

## Gwneud yn Wŷl y Banc

Yn 2021, galwodd Nia Jones o Bwyllgor Gŵyl Dathlu Diwrnod Owain Glyndŵr Corwen, i wneud Dydd Glyndŵr yn Ŵyl y Banc. Bu Dafydd Wigley hefyd yn cefnogi'r galw gan ddweud, "dylai unrhyw wyliau cenedlaethol newydd gynnwys 16 Medi fel Diwrnod Owain Glyndŵr.”

## Dathliadau

### 2000au

Yn 2006, hedfannwyd baner Glyn Dŵr ar furiau Castell Caerdydd ar 16 Medi mewn ymateb i nifer o geisiadau gan y cyhoedd. Bu Sain Ffagan (Amgueddfa Werin Cymru) yn cynnal nifer o ddigwyddiadau dros y penwythnos er cof am Glyndŵr.

Yn 2008, gydag Alun Ffred Jones AC (Plaid Cymru) yn Weinidog Treftadaeth yn Llywodraeth Cymru, cyhoeddodd Cadw eu bod am chwifio baner Owain Glyn Dŵr ar gestyll Caernarfon, Caerffili, Conwy a Harlech. Ymosodwyd ar y tri chastell cyntaf, a godwyd gan y Saeson, gan luoedd y Tywysog a bu Castell Harlech yn ei feddiant ac yn gadarnle pwysig yn y gwrthryfel. Mae'r faner yn cael ei hedfan yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan, Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis a'r Pwll Mawr ym Mlaenafon hefyd. Yn nhref Dinbych penderfynodd y Cyngor hedfan Baner Glyn Dŵr ar adeiladau'r cyngor (ymosodiad Glyn Dŵr ar Ddinbych, tref garsiwn Seisnig ar y pryd, oedd un o ddigwyddiadau cyntaf y gwrthryfel). Ym Machynlleth, lle cynhelid Senedd Glyn Dŵr yn ystod y gwrthryfel, trefnwyd dathlu am dri ddiwrnod gyda sesiynau barddoni dan arweiniad Twm Morys a Meirion MacIntyre a gweithgareddau eraill.

### 2010au

Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen (Medi 16, 2013)
Yn 2012, fe wnaeth cwmni IAITH Cyf. O Gastellnewydd Emlyn gynnig i’w gweithwyr beidio â dathlu Jiwbili Brenhines Lloegr gyda diwrnod o wyliau ac yn lle i gael y cyfle i ddathlu Diwrnod Owan Glyndŵr.

### 2020au

Yn 2019, cynaliwyd Gŵyl y Fflam yng Nghorwen i godi ymwybyddiaeth o hanes Cymru ar benwythnos Dydd Glyndŵr (14 ac 15 Medi). Ailgrewyd cartref a llys Glyndŵr, Sycharth yn rithiol fel rhan o'r wŷl.

Yn 2022, cafodd gorymdaith flynyddol Corwen ei chanslo yn dilyn marwolaeth Elizabeth Windsor (brenhines y Deyrnas Unedig). Er hyn, bu dathliadau ger cerflun Owain Glyndŵr, Corwen beth bynnag. Bu disgyblion Ysgol y Felinheli fyn dathlu'r diwrnod ar y dydd Gwener fel sawl ysgol arall. Bu'r disgyblion yn gwisgo crysau t coch a melyn i ddathlu.

Yn 2023, cynlluniodd Cadw cyfres o weithgareddau i'r diwrnod yng Nghastell Rhuddlan. Trafodwyd y posibilirwydd o ddod a chartref Owain Glyndŵr, sef Sycharth i berchnogaeth cyhoeddus ar 13 Medi 2023. Roedd hyn yn dilyn deiseb gan gynghorydd Gwynedd Plaid Cymru, Elfed Wyn ap Elwyn a gyflwynwyd i'r Senedd gyda dros 10,000 o lofnodion.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Baner Glyn Dŵr
* Owain Glyn Dŵr
# Glyndyfrdwy

Glyndyfrdwy|  |
| Math | pentref  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Sir Ddinbych  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.9754°N 3.2679°W  |
| Cod OS | SJ149427  |
| Gwleidyddiaeth |
| Etholaeth y DU | Simon Baynes (Ceidwadwyr) |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pentref yn Sir Ddinbych yw **Glyndyfrdwy**( ynganiad ); yn flaenorol yn yr hen Sir Feirionnydd. Yr hen enw arno oedd **Llansantffraid Glyn Dyfrdwy**. Saif ar y briffordd A5, hanner ffordd rhwng Corwen a Llangollen, ger Afon Dyfrdwy.

Mae'r pentref yn enwog am ei gysylltiad ag Owain Glyn Dŵr, Arglwydd Glyndyfrdwy. Yn ei blastŷ yma y cyhoeddodd Owain ei hun yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400. Dinistriwyd y tŷ gan fyddin Seisnig dan y tywysog Harri, yn ddiweddarach Harri V yn 1403, a dim ond olion y mwnt a'r sylfeini sydd i'w gweld heddiw. Gerllaw mae olion castell mwnt a beili o'r 12g.

Glyndyfrdwy o'r bryniau
Gweddillion mwnt a beili Owain Glyn Dŵr rhwng pentref Llidiart y Parc a Glyndyfrdwy
Yn Neuadd Goffa Owain Glyn Dŵr, gellir gweld copi o Lythyr Pennal a llythyr yn cadarnhau apwyntiad Canghellor Owain, Gruffydd Yonge, a brawd-yng-nghyfraith Owain, John Hanmer, fel llysgenhadon i frenin Ffrainc.

Crewyd plwyf Glyndyfrdwy yn 1866; cyn hynny roedd yn rhan o blwyf Corwen. Agorwyd gorsaf reilffordd yma yn 1866. Caewyd hi yn y 1960au, ond ail-agorwyd hi fel gorsaf ar Reilffordd Llangollen yn 1992.

Roedd R. J. Berwyn, un o arloeswyr Y Wladfa, yn enedigol o Lynceiriog.

## Yr Eglwys

Adeiladwyd yr eglwys plwyf y bresenol yn nechrau'r 17g, gan i orlifiad y Ddyfrdwy ysgubo'r adeilad blaenorol. Ceir y pennill canlynol ar lafar gwlad:

Dyfrdwy, Dyfrdwy fawr ei naid,

Aeth ag Eglwys Llansantffraid,

Y llyfrau bendigedig,

A'r gwpan arian hefyd.

## Cyfeiriadau

 **Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**[cuddio]

**Dinas**

Llanelwy

**Trefi**

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl

**Pentrefi**

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion
# Rhys ap Tudur Fychan

| Rhys ap Tudur Fychan |
| --- |
| Ganwyd | 14 g  |
| Bu farw | 1411, 1412  |
| Dinasyddiaeth | Cymru  |
| Swydd | sieriff  |
| Tad | Tudur Fychan  |
| Mam | Marged ferch Tomos  |
| Plant | Gwerful ferch Rhys, Mallt ferch Rhys ap Tudur ap Gronwy ap Tudur  |
| Llinach | Tuduriaid Penmynydd  |

Aelod o deulu Tuduriaid Penmynydd ac un o gefnogwyr mwyaf blaenllaw ei gefnder Owain Glyn Dŵr oedd **Rhys ap Tudur** (bu farw 1412)

Roedd Rhys yn fab i Tudur Fychan, arglwydd Penmynydd. Cofnodir iddo fod yng ngwasanaeth Rhisiart II, brenin Lloegr. Ymunodd â gwrthryfel Glyn Dŵr, ac ar ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ef a'i frawd Gwilym ap Tudur gastell Conwy.

Yn 1412, cymerwyd ef a nifer o gefnogwyr eraill Owain Glyn Dŵr yn garcharorion tra ar gyrch yn y gororau. Dienyddiwyd ef yng Nghaer.

## Llinach

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Goronwy ap Tudur Hen** (Teulu Ednyfed Fychan) |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Gruffudd Fychan II** m. cyn 1340 |   |   |   | **Elen ferch Tomos** |   | **Marged ferch Tomos** |   | **Tudur ap Goronwy** m. 1367 |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   | **Owain Glyn Dŵr** c. 1354 - c. 1414 |   |   | **Maredudd** m.1406 |   | **Rhys** m. 1409 |   | **Gwilym** m. 1413 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Owain Tudur** |
|
# Gwilym ap Tudur

| Gwilym ap Tudur |
| --- |
| Ganwyd | 14 g  |
| Bu farw | 1413  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Tad | Tudur Fychan  |
| Mam | Marged ferch Tomos  |
| Llinach | Tuduriaid Penmynydd  |

Aelod o deulu Tuduriaid Penmynydd ac un o gefnogwyr mwyaf blaenllaw ei gefnder Owain Glyn Dŵr oedd **Gwilym ap Tudur**, weithiau **William ap Tudur** (fl. 1380 - 1413).

## Bywgraffiad

Roedd Gwilym yn fab i Tudur Fychan, arglwydd Penmynydd. Cofnodir iddo fod yng ngosgordd bersonol Rhisiart II, brenin Lloegr am gyfnod. Ymunodd â gwrthryfel Glyn Dŵr, ac ar ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ef a'i frawd Rhys ap Tudur gastell Conwy. Wedi i'r gwrthryfel ddirwyn i ben, rhoddwyd pardwn i Gwilym yn 1413, ond collodd lawer o'i diroedd.

Roedd yn berchennog plasdy Clorach, ger Llannerch-y-medd, a fu'n gyrchfa i nifer o feirdd.

## Llinach

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Goronwy ap Tudur Hen** (Teulu Ednyfed Fychan) |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Gruffudd Fychan II** m. cyn 1340 |   |   |   | **Elen ferch Tomos** |   | **Marged ferch Tomos** |   | **Tudur ap Goronwy** m. 1367 |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   | **Owain Glyn Dŵr** c. 1354 - c. 1414 |   |   | **Maredudd** m.1406 |   | **Rhys** m. 1409 |   | **Gwilym** m. 1413 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Owain Tudur** |
|

## Cyfeiriadau
# Rhys Ddu

| Rhys Ddu |
| --- |
| Ganwyd | 14 g  |
| Bu farw | 1410  |

Uchelwr Cymreig ac un o gefnogwyr mwyaf blaenllaw Owain Glyn Dŵr oedd **Rhys Ddu** neu **Rhys ap Gruffudd** (bu farw 1409).

Roedd Rhys yn frodor o Morfa Bychan, Ceredigion, ac yn fab i Gruffudd ap Llywelyn ab Ieuan. Bu'n Siryf Sir Aberteifi yn y 1390au. Ymunodd â gwrthryfel Glyn Dŵr, ac roedd yn dal castell Aberystwyth dros Owain yn 1407, pan ymosododd byddin Seisnig dan y Tywysog Harri, yn ddiweddarach Harri V, brenin Lloegr arno. Wedi trafodaethau heddwch, cytunodd Rhys i ildio'r castell erbyn dyddiad penodol os nad oedd y gwarchae Seisnig wedi ei godi. Fodd bynnag, pan aeth at Owain i ofyn am ganiatâd i ildio'r castell, daeth Owain i Aberystwyth a bygwth torri pen unrhyw un a geisiai ildio'r castell, yn cynnwys Rhys.

Syrthiodd y castell i'r Saeson y flwyddyn wedyn. Ymddengys i Rhys gael ei gymeryd yn garcharor mewn ymgyrch ar ororau Swydd Amwythig yn 1409, a dienyddiwyd ef yn Llundain.

## Cyfeiriadau
# Rhys Gethin

| Rhys Gethin |
| --- |
| Ganwyd | 14 g  Nant Conwy  |
| Bu farw | 1405  |
| Dinasyddiaeth | Cymru  |
| Galwedigaeth | person bonheddig  |

Uchelwr o Nant Conwy a chwareodd ran flaenllaw yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr oedd **Rhys Gethin** (fl. diwedd y 14g a dechrau'r 15fed). Roedd yn byw yn 'Hafod Rhys Gethin', Betws Wyrion Iddon, (Betws-y-Coed heddiw) ym mhlwyf Betws-y-Coed, yn ôl Syr John Wynn o Wydir yn ei *History of the Gwydir Family*.

## Bywgraffiad

Roedd yn ddisgynnydd i Lywelyn Fawr ac felly'n perthyn i linach brenhinol teyrnas Gwynedd. Ei dad oedd Gruffudd Fychan ap Gruffudd ap Dafydd Goch ap Dafydd ap Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Ei frawd oedd Hywel Coetmor. Priododd Rhys â merch Hywel ap Meirig Llwyd o blas Nannau, Meirionnydd. Priodwyd ei ferch Margred â Siancyn ap Dafydd ab Y Crach ap Madog ap Goronwy ap Cynwrig, a'u mab nhw oedd yr herwr enwog Dafydd ap Siencyn.

Yn 1390 apwyntiwyd clerigwr o Sais i ofalaeth plwyf Llanrwst gan Archesgob Caergaint. Ymateb yr uchelwyr lleol oedd gorfodi'r Sais uniaith i ymadael ar frys a dwyn ei eiddo. Dau o arweinwyr yr ymosodiad gwrthryfelgar oedd Rhys Gethin a'i frawd Hywel Coetmor.

Pan dorrodd gwrthryfel Glyn Dŵr allan yn 1400 ymunodd Rhys a Hywel yn yr achos. Roeddynt yn arweinwyr naturiol y gymdeithas leol ac yn rhyfelwyr cadarn. Cafodd Rhys yrfa lewyrchus gyda'r tywysog. Ef mae'n debygol a arweiniodd byddin Glyn Dŵr o 3,000 o ryfelwyr ym Mrwydr Bryn Glas (22 Mehefin, 1402). Yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn mae'n troi i fyny yn gapten ar fyddin y tywysog yn ne Cymru yn erbyn llu Harri IV o Loegr. Yn 1403 roedd gyda Owain yn ymosod ar gastell Caerfyrddin. Ym mis Mawrth 1405 roedd yn y De eto, y tro yma'n ymosod yn aflwyddiannus ar dref y Grysmwnt a'i chastell; curwyd ei fyddin o tua 8,000 o wŷr Gwent a Morgannwg gan fyddin gref a anfonwyd o Henffordd i godi'r gwarchae.

## Cywydd moliant

Cedwir cywydd moliant i Rys Gethin, a briodolir weithiau i Iolo Goch ond mae'r awduraeth yn ansicr. Mae'r llinellau agoriadol yn crynhoi teimlad nifer o'r Cymry am sefyllfa eu gwlad dan y Saeson:

Byd caeth ar waedoliaeth da

A droes, aml oedd drais yma;

Lle bu'r Brython Saeson sydd,

A'r boen ar Gymry beunydd.

Â'r cywydd ymlaen i ganmol Rhys am ei haelioni - 'Ymron gallt mae i rannu gwin' - a'i ddewrder. Ef yw ceidwad Nant Conwy hardd yn erbyn gormes yr estronwyr:

A chadw yn brif warcheidwad

Nanconwy, mygr ofwy mad.

Milwr yw â gwayw melyn

Megis Owain glain y Glyn.

## Cof

Yn ystod yr ymgyrch llosgi tai haf yn y 1980au roedd "Rhys Gethin" yn cyhoeddi gweithrediadau Meibion Glyn Dŵr.

## Llyfryddiaeth

* R. R. Davies, *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Rhydychen, 1995)
* J. Gwynfor Jones (gol.), *The History of the Gwydir Family and Memoirs* (The Welsh Classics, 1990)

## Cyfeiriadau
# Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd

Un o gefnogwyr Owain Glyn Dŵr oedd **Gwilym (neu William) Gwyn ap Rhys Llwyd.**

## Gyrfa

Bu'n swyddog amlwg yn arglwyddiaeth Cydweli ac yn gwasanaethu Dugiaeth Lancaster ac Arglwydd Cydweli. Roedd yn dirfeddiannwr pwerus ac yn stiward yno yn y 1390au ac eto yn 1400-1.

Cefnogodd Gwilym Gwyn Owain Glyn Dŵr yn ystod ei Wrthryfel fel Tywysog Cymru.

Amddiffynnodd Gastell Aberystwyth ar ran Glyndŵr ac ni gafodd ei diroedd yn ôl ar ddiwedd y gwrthryfel.

Yn 1456-57 cafodd ddirwy o £2 am beidio mynd i sesiwn Caerfyrddin. Doedd ganddo ddim tiroedd ac roedd yn rhentu yn Mallaen.

## Teulu

Mae'n bosib mai ei fab oedd Rhys ap Gwilym Gwyn a'i ŵyr oedd Sir John Price.

## Cyfeiriadau