Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bleddyn ap Cynfyn

| Bleddyn ap Cynfyn |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 11 g  |
| Bu farw | 1075  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | teyrn, pendefig  |
| Swydd | King of Powys, King of Gwynedd  |
| Tad | Cynfyn ap Gwerstan  |
| Mam | Angharad ferch Meredydd  |
| Priod | Clywch Am Bowd  |
| Plant | Cadwgan ap Bleddyn, Madog ap Bleddyn, Rhiryd ap Bleddyn, Iorwerth ap Bleddyn, Maredudd ap Bleddyn, Gwenllian ferch Bleddyn ap Cynfyn, Hunydd ferch Bleddyn ap Cynfyn, Efa ap Bleddyn ap Cynfyn, Madog Goch ap Bleddyn ap Cynfyn o Fawddwy  |

Roedd **Bleddyn ap Cynfyn** (m. 1075) yn frenin Gwynedd a Powys.

## Bywgraffiad

Roedd Bleddyn yn fab i Cynfyn ap Gwerstan o hil brenhinol Powys. Pan laddwyd Gruffydd ap Llywelyn gan ei wyr ei hun ar ôl ei orchfygu gan Harold Godwinson yn 1063, rhannwyd ei deyrnas rhwng nifer o dywysogion. Talodd Bleddyn a'i frawd Rhiwallon wrogaeth i Harold a derbyniasant deyrnasoedd Gwynedd a Phowys. Yn 1067 ymunodd Bleddyn a Rhiwallon ag Eadric o Fercia i ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd, yna yn 1068 gwnaethant gynghrair a'r Iarll Edwin o Mersia a'r Iarll Morcar o Northumbria i ymosod ar y Normaniaid eto.

Ceisiodd dau fab Gruffydd ap Llywelyn gipio'r deyrnas o ddwylo Bleddyn, ond gallodd eu gorchfygu ym mrwydr Mechain yn 1070. Lladdwyd un o'r ddau yn y frwydr a bu farw'r llall o oerni ar ôl y frwydr. Lladdwyd Rhiwallon, brawd Bleddyn, yn y frwydr hon hefyd, ac o hynny ymlaen bu Bleddyn yn teyrnasu ar Wynedd a Phowys ei hun tan ei farwolaeth. Fe'i lladdwyd yn 1075 gan Rhys ab Owain ag uchelwyr Ystrad Tywi, llofruddiaeth a barodd fraw trwy Gymru. Yn ôl Brut y Tywysogion yr oedd Bleddyn yn frenin daionus ac yn gyfrifol am ddiweddaru cyfraith Hywel Dda.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Gruffydd ap Llywelyn
 | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :** Trahaearn ap Caradog
 |
| **Brenhinoedd Powys** | **Olynydd :** Maredudd ap Bleddyn (fel Tywysog Powys)
 |
# Wiliam II, brenin Lloegr

| Wiliam II, brenin Lloegr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 1060, c. 1058, c. 1056, c. 1057, Unknown  Normandi  |
| Bu farw | 2 Awst 1100  o hunting accident  New Forest National Park  |
| Swydd | teyrn Lloegr  |
| Tad | Wiliam I, brenin Lloegr  |
| Mam | Matilda o Fflandrys  |
| Llinach | Llinach Normandi  |

Bu **Wiliam II** (tua 1056 – 2 Awst 1100) yn frenin Lloegr o 9 Medi 1087 hyd at ei farw. Roedd yn fab i Wiliam I ac yn frawd i Harri I.

Fe'i llysenwid yn **Wiliam Rufus**, neu **Gwilym Goch** oherwydd ei wallt coch.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Wiliam I** | **Brenin Lloegr** 9 Medi 1087 – 2 Awst 1100
 | Olynydd: **Harri I** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cadwallon ap Gruffudd

| Cadwallon ap Gruffudd |
| --- |
| Ganwyd | 1090s  Gwynedd  |
| Bu farw | 1132  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Tad | Gruffudd ap Cynan  |
| Mam | Angharad ferch Owain  |

**Cadwallon ap Gruffudd** (bu farw 1132) oedd mab hynaf Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd a'i wraig Angharad ferch Owain.

Daw Cadwallon i'r amlwg yn y cofnodion yn ystod rhan olaf teyrnasiad ei dad. Yn 1123, ymosododd ef a'i frawd iau, Owain Gwynedd ar gantref Meirionnydd, a oedd yn perthyn i Deyrnas Powys ar y pryd. Yn 1124 cipiodd gantref Dyffryn Clwyd o ddwylo Powys a'i adfer i Wynedd. Mewn ymgyrch ddiweddarach, lladdwyd ef mewn brwydr gan fyddin o Bowys yng nghwmwd Nanheudwy, ger Llangollen, yn 1132. Atalwyd cynnydd tiriogaethol Gwynedd am gyfnod ar ôl hynny.

Gadawodd Cadwallon blant ar ei ôl, yn cynnwys merch o'r enw Tangwystl.

## Cyfeiriadau
# Harri I, brenin Lloegr

| Harri I, brenin Lloegr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 1068  Selby  |
| Bu farw | 1 Rhagfyr 1135  Saint-Denis-le-Ferment, Lyons-la-Forêt  |
| Swydd | teyrn Lloegr, dug Normandi  |
| Tad | Wiliam I, brenin Lloegr  |
| Mam | Matilda o Fflandrys  |
| Priod | Matilda o'r Alban, Adeliza of Louvain  |
| Partner | Nest ferch Rhys ap Tewdwr, Edith Forne, Isabel de Beaumont, Edith (?), Ansfride (?), Sybilla Corbet, NN, NN, Gieva de Tracey, Nn  |
| Plant | Yr Ymerodres Matilda, William Adelin, Robert, iarll 1af Caerloyw, Reginald de Dunstanville, iarll 1af Cernyw, Henry Fitz Roy, Matilda FitzRoy, iarlles Perche, Matilda FitzRoy, duges Llydaw, Matilda FitzRoy, abades Montvilliers, Alice Fitzroy, Gilbert Fitzroy, Fulk Fitzroy, Juliane de Fontevrault, Constance FitzRoy, Emma de Laval, Isabella (?), Adeliza FitzEdith, Robert FitzEdith, arlwydd Okehampton, Joan (?), Elizabeth (?), Sibyl of Falaise, Rohese (?), Sybilla o Normandy, William, Constable, Gundred (?), William de Tracy, Richard of Lincoln, Euphemia of England, Mabel of England  |
| Llinach | Llinach Normandi  |

Bu **Harri I** (tua 1068 – 1 Rhagfyr 1135) yn frenin Lloegr o 3 Awst 1100 hyd at ei farw. Roedd yn fab i Wiliam I ac yn frawd i Wiliam II.

*Llysenw:* Beauclerc

Priododd Matilda, merch Malcolm III, brenin yr Alban, ym 1100, ar ôl iddo ddod i'r orsedd. Bu farw Matilda ym 1118; wedyn priododd Harri Adeliza o Louvain.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Gwilym II** | **Brenin Lloegr** 3 Awst 1100 – 1 Rhagfyr 1135
 | Olynydd: **Steffan** |

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Rhufoniog

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

Cantref yn y Berfeddwlad yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Rhufoniog**. Rhyngddo a Môr Iwerddon gorweddai cantref Rhos. Cyfeirir at y ddau gantref gyda'i gilydd weithiau fel 'Rhos a Rhufoniog' ac maent yn cyfateb yn fras i diriogaeth yr hen Sir Ddinbych. Yn y gogledd a'r dwyrain roedd Afon Elwy, Afon Clwyd ac Afon Clywedog yn ffurfio ffin naturiol. Fel heddiw roedd y tir yn llwm ac anghysbell.

Roedd tri o gymydau yn Rhufoniog, sef Uwch Aled ac Is Aled gydag Afon Aled yn ffin rhyngddyn nhw, a chwmwd Ceinmeirch (hefyd 'Cymeirch' neu 'Ystrad') yn y de-ddwyrain rhwng Afon Lliwen ac Afon Clywedog.

Mae hanes cynnar y cantref yn anhysbys. Yn ôl traddodiad cafodd ei enwi ar ôl Rumaun, un o feibion Cunedda. Roedd yn rhan o diriogaeth y Deceangli yn y cyfnod Rhufeinig. Roedd llawer o'r tir yn nwylo esgobion Bangor a Llanelwy. Erbyn yr Oesoedd Canol, Dinbych oedd ei ganolfan. Rhoddwyd y cantref i'r tywysog Dafydd ap Gruffudd yn 1277 a phum mlynedd yn ddiweddarach, ar ôl marwolaeth Dafydd, fe roddwyd i Henry Lacy, Iarll Lincoln. Gyda chantref Rhos, lluniwyd arglwyddiaeth Dinbych.

Heddiw mae'r rhan fwyaf o'r diriogaeth yn gorwedd yn Sir Ddinbych, gyda rhannau gorllewinol yn sir Conwy.

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Y Berfeddwlad
# Dyffryn Clwyd (cantref)

Dyffryn Clwyd| Enghraifft o: | cantref, cantref  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Gwladwriaeth | Cymru, y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |

*Mae hon yn erthygl am y cantref **Dyffryn Clwyd**: gweler hefyd Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu)*.
Roedd **Dyffryn Clwyd** yn gantref yn gorwedd yng nghanol y Berfeddwlad mewn ardal sy'n rhan o dde-ddwyrain Sir Ddinbych heddiw.

Ffiniai Dyffryn Clwyd ag Edeirnion a Dinmael yn y de, cantref Rhufoniog yn y gorllewin, Tegeingl yn y gogledd-ddwyrain a chymydau Powys Fadog yn y de-ddwyrain.

Roedd yn gantref pur gyfoethog gan fod cymaint o dir amaeth da yno. Yn gynnar yn yr Oesoedd Canol Dogfeiling oedd ei enw, ar ôl Dogfael neu Dogmael, un o feibion Cunedda. Ond gyda threigliad amser cyfyngid yr enw Dogfeiling i gornel ogleddol y cantref a ddaeth yn un o'i dri chwmwd ynghyd â chymydau Colion a Llannerch yn y de. Rhuthun, yn Nogfeiling, oedd canolfan y cantref. Ceir stryd yn Rhuthun o'r enw 'Lôn Dogfael' (Saesneg; *Dog Lane*).

Mae ei hanes cynnar yn dywyll. Roedd llawer o'r tir yn perthyn i esgob Bangor ac roedd y cantref ei hun yn rhan o esgobaeth Bangor tan ddiwedd yr Oesoedd Canol. Roedd ym meddiant Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn Ein Llyw Olaf, yn nhrydedd chwarter y 13g.

## Arglwyddiaeth Rhuthun

Ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-3, cymerodd Edward I o Loegr feddiant o'r cantref, wedi iddo ddienyddio Dafydd ap Gruffudd yn Amwythig, a'i roi i'r arglwydd de Grey, ac felly y crëwyd Arglwyddiaeth Rhuthun. Cododd de Grey Gastell Rhuthun fel canolfan i reoli'r arglwyddiaeth newydd. Yr anghydfod rhwng ei ddisgynnydd Reginald Grey (neu 'de Grey'), arglwydd Rhuthun, ac Owain Glyndŵr, oedd un o brif achosion gwrthryfel y Cymry yn 1400.

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Dyffryn Clwyd
* Y Berfeddwlad
# Meirionnydd (cantref)

Meirionnydd| Math | gwlad ar un adeg, petty kingdom, vassal state  |
|  |
| Sefydlwyd | * 5 g
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.758°N 3.835°W  |
|  |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Mae hon yn erthygl am y cantref canoloesol: gweler hefyd Meirionnydd.*
Cantref yn ne teyrnas Gwynedd oedd **Meirionnydd**. Roedd yn gorwedd rhwng Afon Mawddach yn y gogledd ac Afon Dyfi yn y de ar lan Bae Ceredigion. O'r de i'r gogledd ymestynnai o Aberdyfi i fryniau'r Rhobell Fawr (i'r gogledd o dref Dolgellau heddiw. Ffiniai â chantrefi Ardudwy a Phenllyn i'r gogledd, cwmwd Mawddwy a chantref Cyfeiliog yn nheyrnas Powys i'r dwyrain a Genau'r Glyn, Ceredigion dros aber Afon Dyfi i'r de.

Fe'i rhennid yn ddau gwmwd: Tal-y-bont yn y gogledd ac Ystumanner yn y de. Cantref mynyddig ydoedd, gyda dyffrynnoedd hir yn rhedeg ar o'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain a chymoedd anghysbell.

Dynodai Afon Mawddach y ffin rhwng cantref Meirionnydd ac Ardudwy

## Hanes

Yn ôl traddodiad enwyd y cantref ar ôl Meirion ap Tybion, ŵyr Cunedda. Cofnodir yr enw **Cantref Orddwy** fel enw ar yr ardal hefyd (o enw'r llwyth Celtaidd yr Ordoficiaid efallai). Roedd yn deyrnas annibynnol i bob pwrpas hyd at y nawfed ganrif pan roedd ym meddiant pennaeth o'r enw Cynan ap Brochwel yn 870. Daeth yn rhan o Wynedd ym 1063 ar farwolaeth Gruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru. Bu ym meddiant teyrnas Powys wedyn tan 1123. O 1147 ymlaen roedd yn cael ei thrin fel math o atodiad i dir Gwynedd gan Cynan ab Owain Gwynedd a'i ddisgynyddion. Ar ddechrau'r 13g roedd yn cael ei reoli gan Gruffudd ap Llywelyn Fawr ar ran ei dad. Codwyd Castell y Bere gan Llywelyn Fawr yn Ystumanner, wrth droed Cader Idris, ym 1221, a daeth y cantref yn rhan o *bura* Wynedd eto. Wnaeth arglwydd Meirionnydd, Llywelyn ap Maredudd, fwynhau cyfnod byr o led-annibyniaeth yn ystod teyrnasiad Dafydd ap Llywelyn yng Ngwynedd, ond daeth ef o dan reolaeth Llywelyn Ein Llyw Olaf ym 1256. Yn 1284, o ganlyniad i Statud Rhuddlan, cafodd y cantref ei uno â Phenllyn, Ardudwy ac Edeirnion i ffurfio'r sir newydd Sir Feirionnydd.

Roedd Meirionnydd yn nodedig yn ystod yr oesoedd canol diweddar fel lleoliad di-gyfraith - digwyddodd y gwrthryfel olaf yn hanes Cymru yno yn 1498, pan gafodd Castell Harlech ei gipio am y tro olaf gan lu o Gymry.

## Brenhinoedd Meirionnydd

* Meirion ap Tybion (445–480)
* Cadwaladr ap Meirion (480–500)
* Gwrin Farfdrwch ap Cadwaladr (500–540)
* Clydno ap Gwrin
* Gwyddno ap Clydno (540–580)
* Idris ap Gwyddno (580–632/634)
* Sualda ap Idris (632/634–645)
* Brochwel ap Sualda (645–662)
* Einudd Bach ap Brochwel
* Ednyfed ap Einudd
* Brochwel ap Ednyfed
* Cynan ap Brochwel

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth

* Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, 1975)
# Casllwchwr

Casllwchwr|  |
| Math | tref  |
|  |
| Poblogaeth | 4,824  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Llwchwr  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.6626°N 4.0646°W  |
| Cod OS | SS573980  |
| Gwleidyddiaeth |
| Etholaeth y Senedd | Gŵyr Abertawe |
| Etholaeth y DU | Tonia Antoniazzi (Llafur) |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tref yng nghymuned Llwchwr, sir Abertawe, Cymru, yw **Casllwchwr** neu **Llwchwr** (Saesneg: *Loughor*). Saif ar aber Afon Llwchwr. Mae ganddi boblogaeth o 9,080 (2001). Ers 1969 bu yma orsaf bad achub annibynnol, gyda chwch blaenllaw iawn (o ran technoleg) sef Ribcraft 5.85 m. Mae yma ddwy ysgol gynradd: Ysgol Gynradd Tre Uchaf ac Ysgol Gynradd Trellwchwr. Mae yma hefyd adran o Brifysgol Abertawe.

## Hanes

Roedd caer Rufeinig yma o'r enw Leucarium. Ar ôl i'r Rhufeiniaid ymadael daeth Casllwchwr yn rhan o deyrnas Gŵyr. Mae'n bosibl mai Casllwchwr oedd canolfan wleidyddol a gweinyddol hen gantref Eginog yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Adeiladwyd castell Normanaidd ar safle'r hen gaer Rufeinig yn 1099 a chipiwyd hi gan y Cymry yn 1115, 1136 ac yn 1213.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Chasllwchwr yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Ar un adeg roedd porthladd yma ond yn yr 20g y prif ddiwydiant oedd tun a dur.

Rhywle rhwng Casllwchwr ac Abertawe yn Ionawr 1136, ymladdwyd brwydr enfawr gyda thros 500 o'r Normaniaid yn cael eu lladd; tua'r un adeg ymosododd Gwenllian ar Gastell Cydweli yn aflwyddiannus.

700m
763llathAfon LlwchwrYspitty Tin WorksColeg Gŵyr AbertaweCastellCILFAN BYRRYLeucarum
(Caer Rufeinig)Penrhyn
Gŵyr   Map o Casllwchwr a'i gymdogaeth
## Cyfeiriadau

 **Trefi a phentrefi Sir AbertaweDinas**

Abertawe

**Trefi**

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr

**Pentrefi**

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth
# Anarawd ap Gruffudd

| Anarawd ap Gruffudd |
| --- |
| Ganwyd | c. 1106  |
| Bu farw | 1143  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | teyrn, pendefig  |
| Swydd | tywysog  |
| Tad | Gruffudd ap Rhys  |
| Plant | Einion ab Anarawd  |

Roedd **Anarawd ap Gruffudd** (bu farw 1143) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Anarawd oedd yr hynaf o feibion Gruffudd ap Rhys. Ar farwolaeth gynamserol ei dad yn 1137 daeth Anarawd yn dywysog Deheubarth. Yn 1138 ymunodd ef a'i frawd Cadell ap Gruffudd gyda thywysog Gwynedd, Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr ap Gruffudd i ymosod ar Gastell Aberteifi, oedd yn nwylo'r Normaniaid. Cynorthwywyd yr ymgyrch gan lynges oedd wedi ei chyfrannu gan y Llychlynwyr, ond wedi dod i gytundeb rhoddwyd y gorau i'r gwarchae ar y castell.

Yn 1140 cefnogodd Anarawd Owain Gwynedd eto, y tro hwn mewn dadl ag Archesgob Caergaint ynglŷn â phenodiad Esgob Bangor. Fodd bynnag yn 1143 lladdwyd Anarawd trwy frad gan wŷr Cadwaladr, brawd Owain. Roedd amheuaeth gref fod gan Cadwaladr ei hun ran yn y cynllwyn. Digiodd hyn Owain yn fawr, gan fod Anarawd yn cydweithio'n glos ag Owain ac ar fin priodi ei ferch. Gyrrodd Owain ei fab, Hywel ab Owain Gwynedd, i ddwyn tiroedd Cadwaladr yng Ngheredigion fel cosb.

Dilynwyd Anarawd ar orsedd Deheubarth gan ei frawd Cadell. Lladdwyd ei fab, Einion ab Anarawd, gan ei was ei hun yn 1163, i bob golwg ar orchymyn Iarll Roger o Henffordd.

## Llyfryddiaeth

John Edward Lloyd, *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Llundain, 1911)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Gruffudd ap Rhys
 | **Teyrnoedd Deheubarth Anarawd ap Gruffudd** | **Olynydd :** Cadell ap Gruffudd
 |
# Cadell ap Gruffudd

| Cadell ap Gruffudd |
| --- |
| Ganwyd | 12 g  |
| Bu farw | 1175  Abaty Ystrad Fflur  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | brenin neu frenhines  |
| Tad | Gruffudd ap Rhys  |

Roedd **Cadell ap Gruffudd** (bu farw 1175) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Cadell oedd ail fab Gruffudd ap Rhys, oedd yn arglwydd ar ran o deyrnas Deheubarth gyda'r gweddill yn nwylo amryw o arglwyddi Normanaidd. Pan fu farw Gruffydd yn 1137 daeth ei fab hynaf, brawd Cadell, Anarawd ap Gruffudd, yn dywysog Deheubarth. Ceir y sôn cyntaf am Cadell y flwyddyn wedyn, pan gynorthwyodd ei frawd Anarawd ac Owain Gwynedd, tywysog Gwynedd a'i frawd Cadwaladr ap Gruffudd mewn ymosodiad ar Gastell Aberteifi.

Yn 1143 llofruddiwyd Anarawd gan wŷr Cadwaladr, a daeth Cadell yn dywysog Deheubarth. Aeth ymlaen a'r gwaith yr oedd Anarawd wedi ei ddechrau, i ad-ennill hen deyrnas ei daid, Rhys ap Tewdwr. Yn 1146 cipiodd gestyll Caerfyrddin a Llansteffan, a'r flwyddyn wedyn enillodd fuddugoliaeth dros Walter Fitzwiz. Yn 1150 trodd tua'r gogledd, a hawliodd yn ôl dde Ceredigion, oedd yn cael ei ddal i Wynedd gan Hywel ab Owain Gwynedd.

Diweddwyd gyrfa Cadell fel tywysog yn 1151. Pan oedd allan yn hela, ymosodwyd arno gan fintai o Normaniaid o Ddinbych y Pysgod. Gadwawsant ef gan gredu ei fod yn farw, ond llwyddwyd i achub ei fywyd. Fodd bynnag yr oedd wedi ei niwedio mor ddifrifol fel na allai barhau gyda'i weithgareddau. Yn 1153 aeth ar bererindod i Rufain, gan adael Deheubarth i'w frodyr iau, Maredudd a Rhys. Ni chlywir am Cadell eto tan 1175, pan aeth i Abaty Ystrad Fflur wedi afiechyd hir, a marw yno.

## Llyfryddiaeth

* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain: Longmans, Green & Co.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Anarawd ap Gruffudd
 | **Teyrnoedd Deheubarth Cadell ap Gruffudd** | **Olynydd :** Maredudd ap Gruffudd
 |
# Castell Aberteifi

Castell Aberteifi|  |
| Math | castell, safle archaeolegol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Aberteifi  |
| Sir | Ceredigion |
| Gwlad |  Cymru |
| Uwch y môr | 12.1 metr  |
| Cyfesurynnau | 52.0815°N 4.66053°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
| Dynodwr Cadw | CD123  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Codwyd **Castell Aberteifi** tua'r flwyddyn 1100 yn Aberteifi, Ceredigion. Yma y cynhaliwyd Eisteddfod Aberteifi 1176 dan nawdd Yr Arglwydd Rhys.

Rhan o fur Castell Abereifi (2007, cyn i'r gwaith adnewyddu dechrau).
Adeiladwyd castell cyntaf mwnt a beili Aberteifi (tua 1093), a godwyd tua tair milltir oddi wrth safle'r castell presennol, mae'n debyg tua'r un amser sefydlwyd y dref gan Roger de Montgomery, barwn Normanaidd. Adeiladwyd rhadredegydd y castell presennol gan Gilbert Fitz Richard Arglwydd Clare, wedi i'r un cynt gael ei ddinistrio. Etifeddodd ei fab, Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro y castell yn 1136. Yr un flwyddyn, cafodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth fawr ar Normaniaid y dref ym Mrwydr Crug Mawr. Cymerwyd a llosgwyd y dref, er yr amddiffynnwyd y castell ei hun yn llwyddiannus gan y Normaniaid a oedd dan arweiniad Robert fitz Martin.

Ail-gipiwyd y castell gan y Normaniaid a'r Saeson a daeth i feddiant Roger de Clare, 3ydd Iarll Hertford. Yn 1166 cymerwyd y castell gan Rhys ap Gruffydd, ac ail-adeiladodd e'r castell mewn carreg yn 1171. Yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani yn y castell, sef Eisteddfod Aberteifi. Ar farwolaeth Rhys yn 1197 ymdaerai ei feibion, Maelgwn a Gruffudd, dros etifeddiaeth y castell ac yn y diwedd rhoddodd Maelgwn ei frawd Gruffudd i ddwylo'r Saeson a gwerthodd y castell i'r brenin John o Loegr. Yn ddiweddarach delwyd y castell yn enw William Marshal, Iarll 1af Penfro.

Cipiodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215 ac yn senedd Aberdyfi yn 1216 fe'i rhoddwyd i feibion Gruffudd ap Rhys o'r Deheubarth, ond yn 1223 ail-gipwyd o gan William Marshal, 2il Iarll Penfro. Yn 1231 cymerwyd y castell ar ran Llywelyn gan Rhys Gryg a'i gyngrheiriaid. Daliai Llywelyn y castell hyd ei farwolaeth yn 1240. Ar ei farwolaeth, disgynodd y castell yn ôl i ddwylo'r Saeson, ac yn 1244 ail-adeiladwyd ef gan Walter Marshal, 5ed Iarll Penfro, gyda waliau tref ar gyfer gwarchod pellach. Gweddillion y castell hwn sydd i'w gweld uwchben yr afon heddiw.

Cafodd ei ddifetha'n sylweddol yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, a hyd at y 18g defnyddiwyd ef fel carchar. Ar ddechrau'r 19g, adeiladwyd cartref o fewn waliau'r castell *Castle Green House* gan gyfuno'r tŵr gogleddol yn ei adeiladwaith. Yn y 1940au ni chadwyd hi mewn cyflwr da, a gadewyd hi i ddadfeilio ymhellach gan y perchennog hyd i'r waliau fod angen cael eu cynnal.

Prynwyd y castell gan Gyngor Ceredigion ym mis Ebrill 2003 ac maent yn bwriadu ei adfer fel rhan o gynllun dadeni Aberteifi. Ym mis Rhagfyr 2008, enillodd y castell swm o £300,000 gan y Gronfa Loteri Treftadaeth er mwyn ei adfer.

## Cyfeiriadau
# Hywel ab Owain Gwynedd

| Hywel ab Owain Gwynedd |
| --- |
| Ganwyd | 12 g  Teyrnas Gwynedd  |
| Bu farw | 1170  Pentraeth  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Gwynedd  |
| Galwedigaeth | bardd, milwr  |
| Tad | Owain Gwynedd  |
| Mam | Ffynnod Wyddeles  |
| Plant | Cadwallon ap Hywel ab Owain Gwynedd  |

Cofeb i Hywel ab Owain Gwynedd ar Draeth Coch, Ynys Môn, ger safle dybiedig Brwydr Pentraeth.
Tywysog a bardd Cymreig oedd **Hywel ab Owain Gwynedd** (bu farw 1170). Roedd yn fab gordderch i Owain Gwynedd, tywysog Gwynedd, a Gwyddeles o'r enw Pyfog, ac fe gyfeirir ato weithiau fel *Hywel ap Gwyddeles*. Roedd Gwerful Goch yn nith iddo trwy ei frawd Cynan.

## Bywgraffiad

Yn 1143 roedd gan Cadwaladr, brawd Owain Gwynedd, ran yn llofruddiaeth Anarawd ap Gruffudd o Ddeheubarth. Ymateb Owain oedd gyrru Hywel i gymeryd ei diroedd yng ngogledd Ceredigion oddi ar ei ewythr. Gwnaeth Hywel hynny, gan oresgyn a llosgi castell Aberystwyth. Yn 1147 gyrrwyd Cadwaladr o Feirionnydd gan Hywel a'i frawd Cynan, gan oresgyn a llosgi ei gastell yng Nghynfael.

Yn 1159 ymgynghreiriodd Hywel â rhai o arglwyddi Normanaidd y de yn erbyn yr Arglwydd Rhys.

Ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170, bu brwydro rhwng ei feibion am arglwyddiaeth Gwynedd. Gorfodwyd Hywel i ffoi i Iwerddon gan ei hanner-brodyr Dafydd ab Owain Gwynedd a Rhodri. Dychwelodd yr un flwyddyn gyda byddin o Iwerddon, ond trechwyd ef a'i ladd gan lu Dafydd a Rhodri mewn brwydr ger Pentraeth ym Môn.

## Cerddi

Roedd Hywel yn fardd galluog, ac mae wyth o'i gerddi wedi eu cadw. Fe'i cofir yn bennaf fel bardd serch a natur. Yn wahanol i eraill o Feirdd y Tywysogion nid oedd yn fardd llys ac felly roedd yn mwynhau'r rhyddid i ganu ar bynciau amrywiol mewn cywair mwy personol.

Yr enwocaf o'i gerddi, mae'n debyg, yw 'Gorhoffedd Hywel ab Owain Gwynedd' lle mae'n canu clodydd Gwynedd, ei brydferthwch naturiol a phrydferthwch ei wragedd. Canodd yn ogystal bump cerdd serch i ferched anhysbys; cerddi sydd yn rhagflaenu'r canu serch telynegol a welir yng ngwaith y cywyddwyr, fel Dafydd ap Gwilym, yn y 14g. Mae'n bosibl fod barddoniaeth Ffrangeg y cyfnod, yn arbennig gwaith y Trwbadwriaid, wedi dylanwadu ar Hywel. Mae ganddo hefyd ddwy gerdd arwrol sy'n dathlu buddugoliaethau Gwynedd yn erbyn lluoedd brenin Lloegr (Harri II efallai).

## Llyfryddiaeth

Hywel Ab Owain Gwynedd - Bardd-Dywysog gan Nerys Ann Jones
### Cefndir hanesyddol

* R.R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1991)

### Gwaith barddonol

* Kathleen Anne Bramley *et al.* (gol.), *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif* (Caerdydd, 1994). Y golygiad safonol o destunau barddonol Hywel, yng Nghyfres Beirdd y Tywysogion.

## Cyfeiriadau