# Paris

Paris|  |
|  |
| Arwyddair | Fluctuat nec mergitur  |
| Math | un o wledydd tiriogaethol Ffrainc â statws arbennig, metropolis, dinas global, mega-ddinas, y ddinas fwyaf, prifddinas cenedl  |
| Enwyd ar ôl | Parisii  |
| LL-Q150 (fra)-Visiteuse Journée 2 - 26 (Madehub)-Paris.wav  |
| Poblogaeth | 2,103,778  |
| Sefydlwyd | * 3 g CC
 |
| Pennaeth llywodraeth | Emmanuel Grégoire  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Gefeilldref/i | Rhufain  |
| Nawddsant | Genevieve of Paris  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Ffrangeg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Île-de-France  |
| Sir | Grand Paris  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Arwynebedd | 105.4 km²  |
| Uwch y môr | 48 metr  |
| Gerllaw | Afon Seine  |
| Cyfesurynnau | 48.8567°N 2.3522°E  |
| Cod post | 75116, 75001, 75002, 75003, 75004, 75005, 75006, 75007, 75008, 75009, 75010, 75011, 75012, 75013, 75014, 75015, 75016, 75017, 75018, 75019, 75020, 75000  |
| FR-75C  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Council of Paris  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Paris  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Emmanuel Grégoire  |
|  |
| Esgobaeth | Archesgobaeth Paris  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Erthygl am y ddinas yw hon. Gweler hefyd Région Parisienne (Île-de-France). Am ystyron eraill, gweler Paris (gwahaniaethu).*
Prifddinas a dinas fwyaf Ffrainc yw **Paris**. Mae hi ar un o ddolenni Afon Seine, ac felly wedi ei rhannu'n ddwy: y lan ddeheuol a'r rhan ogleddol. Mae'r afon yn enwog am ei *quais* (llwybrau gyda choed ar hyd y glannau), bythod llyfrau awyr agored a hen bontydd dros yr afon. Mae'n enwog hefyd am ei rhodfeydd, er enghraifft y Champs-Élysées, a llu o adeiladau hanesyddol eraill.

Lleoliad Paris yn Ffrainc
Mae tua 2,103,778 (1 Ionawr 2023) o bobl yn byw yn y ddinas ei hun, a 13,125,142 (2020) yn yr ardal fetropolitan ehangach, sef yr *aire urbaine de Paris* yn Ffrangeg, sy'n llenwi tua 90% o arwynebedd rhanbarth Île-de-France. Yn ogystal mae Paris yn un o *départements* Ffrainc.

## Geirdarddiad

Cofnodwyd yr enw Paris yn gyntaf yng nghanol y 1g CC gan Iwl Cesar fel Luteciam Parisiorum ("Lutetia y Parisii"), ac yna'n ddiweddarach fel Parision yn y 5g CC, ac fel "Paris" yn 1265. Yn ystod y cyfnod Rhufeinig, fe'i gelwid yn aml yn *Lutetia* neu *Lutecia* yn Lladin, ac fel *Leukotekía* mewn Groeg, sy'n deillio o'r gwreiddyn Celtaidd *\*lukot-* ("llygoden"), neu o *\*luto-* ("cors"), yn dibynnu ai y ffurf Ladin neu Roegaidd yw'r agosaf at yr enw Celtaidd gwreiddiol.

## Hanes

### Y Celtiaid brodorol

Roedd y Parisii, is-lwyth y Senoniaid Celtaidd, yn byw yn ardal Paris o ganol y 3 CC. Croesai un o brif lwybrau masnach gogledd-de'r ardal y Seine ar yr *île de la Cité*; yn raddol daeth y man cyfarfod hwn o lwybrau masnach tir a dŵr yn ganolfan fasnachu bwysig. Roedd y Parisii yn masnachu gyda llawer o drefi afonydd (rhai mor bell i ffwrdd â Phenrhyn Iberia) ac yn bathu eu darnau arian eu hunain at y diben hwnnw.

Darnau arian aur Celtaidd o gyfnod y Parisii (1 CC)
Cyn i'r Ymerodraeth Rufeinig gyrraedd ym 52 C.C. roedd llwyth Galaidd yn byw yno. Roedd y Rhufeinwyr yn eu galw nhw'n Parisii er eu bod nhw eu hunain yn galw'r dref yn *Lutetia*, sef "lle corsog" (gweler uchod). Tua 50 o flynyddoedd ar ôl hyn datblygodd rhan newydd o'r dref ar ochr chwith i'r afon (y *Quartier Latin* heddiw) a newidiwyd enw'r dref i "Baris".

Heddiw mae'r *Palais de Justice* a'r eglwys gadeiriol *Notre-Dame de Paris* ar yr île de la Cité. Gyferbyn, mae ynys arall, yr *Île Saint-Louis*, sy ddim mor fawr. Ar honno, mae tai cain a adeiladwyd yn ystod y ail ganrif ar bymtheg a'r deunawfed ganrif.

Daeth rheolaeth Rhufain ym Mharis i ben ym 508 pan ddaeth y dref yn brif ddinas y Merofingiaid o dan Clovis I.

## 8g - 18g

Oherwydd goresgyniad yr ardal gan y Llychlynwyr yn yr 8g roedd rhaid adeiladu caer ar ynys yng nghanol Afon Seine. Hwyliodd y Llychlynwyr (efallai o dan Ragnar Lodbrok) i Baris i feddiannu'r y dref ar 28 Mawrth 845. Er mwyn eu perswadio nhw i adael, roedd rhaid casglu pridwerth mawr iawn.

Dechreuodd maint ieirll Paris gynyddu oherwydd nad oedd y brenhinoedd Carolingaidd diweddarach ddim yn ddigon cryf. Etholwyd Odo, Iarll Paris i fod yn frenin Ffrainc er fod Charles III yn frenin derbyniol. Wedi marw'r Carolingiad olaf, etholwyd Huw Capet, Iarll Paris, i fod yn frenin Ffrainc (987).

Yn ystod yr 11g adeiladwyd rhan newydd y dref ar lan dde yr afon ac yn ystod y ddeuddegfed ganrif a'r 13g sy'n cynnwys teyrnasiad Philippe II Augustus (1180-1223) roedd y dref yn tyfu'n braf. Yn ystod yr adeg hon adeiladwyd caer, y Louvre cyntaf, a nifer o eglwysi gan gynnwys Eglwys Gadeiriol Notre-Dame. Daeth nifer o ysgolion ar lan chwith yr afon at ei gilydd i lunio prifysgol, y Sorbonne. Roedd Albertus Magnus a St. Thomas Aquinas ymhlith ei myfyrwyr cynnar. Yn ystod y Canol Oesoedd roedd Paris yn ddinas fasnach a deallusol bwysig iawn, er i'r Pla ddod i'r dref yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. O dan reolaeth Louis XIV, *Brenin yr Haul*, oedd yn para o 1643 i 1715 symudwyd y llys brenhinol o Baris i Versailles, tref gyfagos.

Dechreuodd y Chwyldro Ffrengig ag ymosod ar y Bastille ar 14 Gorffennaf 1789. Roedd croestyniadau niferus rhwng Paris a'r ardal o gwmpas y dref yn parhau am flynyddoedd ar ôl hynny.

Roedd y Rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia yn gorffen â gwarchae Paris ym 1870. Ildiodd Paris ym 1871 ar ôl gaeaf o newyn a thywallt gwaed. Ar ôl hynny dechreuodd cyfnod cyfoethog arall, *La Belle Époque* ("y Cyfnod Ardderchog"). Yn ystod y cyfnod hwn adeiladwyd y Tŵr Eiffel ym 1889, adeilad mwyaf enwog y dref.

Roedd Paris o dan reolaeth yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ond rhyddhawyd ym mis Awst 1944 ar ôl Brwydr Normandi.

|  |
| --- |
|  |

## Diwylliant

### Paentio

Afon Seine, Pont Royal a'r Louvre
Am ganrifoedd, mae Paris wedi denu artistiaid o bob cwr o'r byd, sy'n cyrraedd y ddinas i addysgu eu hunain ac i geisio ysbrydoliaeth o'r gronfa helaeth o adnoddau ac orielau artistig. O ganlyniad, mae Paris wedi ennill enw da fel y "Ddinas Gelf". Roedd artistiaid Eidalaidd yn ddylanwad mawr ar ddatblygiad celf ym Mharis yn yr 16g a'r 17g, yn enwedig ym maes cerflunio a cherfwedd. Daeth paentio a cherflunwaith yn ffasiwn poblogaidd oherwydd brenhiniaeth Ffrainc a gomisiynodd lawer o artistiaid Paris i addurno eu palasau yn ystod oes Baróc a Chlasuriaeth Ffrainc. Cafodd cerflunwyr fel Girardon, Coysevox a Coustou enw da fel yr artistiaid gorau yn y llys brenhinol yn Ffrainc yr 17g. Daeth Pierre Mignard yn arlunydd cyntaf i'r Brenin Louis XIV yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1648, sefydlwyd cerflun Académie royale de peinture et de (yr Academi Frenhinol Peintio a Cherflunio) i ddarparu ar gyfer y diddordeb enfawr mewn celf yn y brifddinas. Gwasanaethodd hon fel ysgol gelf orau Ffrainc tan 1793.

Roedd Paris yn ei ganolfan gelf lewyrchus iawn yn y 19g a dechrau'r 20g pan oedd ganddi lawer o artistiaid wedi sefydlu yn y ddinas ac mewn ysgolion celf sy'n gysylltiedig â rhai o beintwyr gorau'r oes: Henri de Toulouse-Lautrec, Édouard Manet, Claude Monet, Berthe Morisot, Paul Gauguin, Pierre-Auguste Renoir ac eraill. Cafodd y Chwyldro Ffrengig a newid gwleidyddol a chymdeithasol yn Ffrainc ddylanwad cryf ar gelf yn y brifddinas. Roedd Paris yn ganolog i ddatblygiad Rhamantiaeth mewn celf, gydag arlunwyr felGéricault.

Esblygodd symudiadau newydd Argraffiadaeth (*Impressionism*), Art Nouveau, Symboliaeth, Ffofyddiaeth (*Fauvism*), Ciwbiaeth ac Art Deco ym Mharis. Ar ddiwedd y 19g, heidiodd llawer o artistiaid Ffrainc a ledled y byd i Baris i arddangos eu gweithiau yn y salonau a'r arddangosfeydd niferus a gwneud enw iddynt eu hunain, artistiaid fel Pablo Picasso, Henri Matisse, Vincent van Gogh, Paul Cézanne, Jean Metzinger, Albert Gleizes, Henri Rousseau, Marc Chagall, Amedeo Modigliani a daeth llawer o rai eraill yn gysylltiedig â Pharis. Peintiodd Picasso, a oedd yn byw yn Le Bateau-Lavoir yn Montmartre, ei lun enwog *La Famille de Saltimbanques* a *Les Demoiselles d'Avignon* rhwng 1905 a 1907. Daeth Montmartre a Montparnasse yn ganolfannau cynhyrchu artistig y Gorllewin.

### Ffotograffiaeth

Cynhyrchodd y dyfeisydd Nicéphore Niépce y ffotograff parhaol cyntaf ar blât piwter caboledig ym Mharis ym 1825. Ym 1839, ar ôl marwolaeth Niépce, patentodd Louis Daguerre y Daguerrotype, a ddaeth y math mwyaf cyffredin o ffotograffiaeth tan y 1860au. Cyfrannodd gwaith Étienne-Jules Marey yn yr 1880au yn sylweddol at ddatblygiad ffotograffiaeth fodern.

### Amgueddfeydd

Derbyniodd Amgueddfa'r Louvre 9.6 miliwn o ymwelwyr yn 2019, gan ei rhestru fel yr amgueddfa yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y byd. Ymhlith ei thrysorau mae'r Mona Lisa (*La Joconde*), cerflun Venus de Milo a "Rhyddid yn Arwain ei Phobl". Yr ail amgueddfa yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y ddinas, gyda 3.5 miliwn o ymwelwyr, oedd y *Center Georges Pompidou*, a elwir hefyd yn "Beaubwrg", sy'n gartref i'r *Musée National d'Art Moderne*. Y trydydd amgueddfa yn Paris yr ymwelwyd â hi fwyaf, mewn adeilad a godwyd ar gyfer Arddangosfa Universal Paris ym 1900 (hen orsaf reilffordd Orsay), oedd y *Musée d’Orsay*, a dderbyniodd 3.3 miliwn o ymwelwyr yn 2019.

## Enwogion

Mae pobl nodedig Paris yn cynnwys Charles Perrault. (Gweler hefyd Categori:Pobl o Baris)

## Atyniadau

* Glannau Afon Seine
* Canolfan Pompidou
* Amgueddfa'r Louvre
* Musée des Arts et Métiers
* Place de la Concorde
* Tŵr Eiffel

## Adeiladau

* Arc de Triomphe
* Eglwys de la Madeleine
* Eglwys du Sacré-Cœur
* Les Invalides
* Notre Dame de Paris
* Panthéon

## Gweler hefyd

* Cymunedau Paris

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Ffrangeg) Gwefan Swyddogol Paris
* (Ffrangeg) Gwefan Swyddogol Twristiaeth Paris
* (Ffrangeg) Gwefan swyddogol Twristiaeth Paris Ile-de-France Archifwyd 2007-05-01 yn y Peiriant Wayback

 **Dinasoedd Ffrainc**

|  |  |
| --- | --- |
|
Aix-en-Provence ·
Amiens ·
Angers ·
Argenteuil ·
Besançon ·
Bordeaux ·
Boulogne-Billancourt ·
Brest ·
Caen ·
Clermont-Ferrand ·
Dijon ·
Dunkerque ·
Grenoble ·
Le Havre ·
Le Mans ·
Lille ·
Limoges ·
Lyon ·
Marseille ·
Metz ·
Montpellier ·
Montreuil ·
Montsoreau ·
Mulhouse ·
Nancy ·
Naoned ·
Nice ·
Nîmes ·
Orléans ·
Paris ·
Perpignan ·
Reims ·
Roazhon ·
Roubaix ·
Rouen ·
Sant-Denis ·
Saint-Étienne ·
Saint-Paul ·
Strasbwrg ·
Toulon ·
Toulouse ·
Tourcoing ·
Tours ·
Villeurbanne · |  |