# Eisteddfod Genedlaethol Cymru

Eisteddfod Genedlaethol Cymru| Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023 |
| Enghraifft o: | eisteddfod, digwyddiad blynyddol, sefydliad di-elw  |
| Yn cynnwys | Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol, Coron yr Eisteddfod Genedlaethol, Y Fedal Ryddiaith, Gwobr Goffa Daniel Owen, Medal y Cyfansoddwr, Gwobr Goffa David Ellis, Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn, Medal Aur am Gelfyddyd Gain, Medal Aur am Grefft a Dylunio, Medal Aur mewn Pensaernïaeth, Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts, Medal Syr T.H. Parry-Williams, Dysgwr y Flwyddyn, Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol, Albwm Cymraeg y Flwyddyn  |
| Lleoliad yr archif | Llyfrgell Genedlaethol Cymru  |
|  |
| Gweithwyr | 18, 17, 14, 12, 13  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09drs1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Am Eisteddfod eleni gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026
Maes Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau 2003, ar dir fferm Mathrafal.
Gŵyl ddiwylliannol fwyaf Cymru yw **Eisteddfod Genedlaethol Cymru**, gyda chystadlu mewn llenyddiaeth, cerddoriaeth a drama yn elfen bwysig. Ymhlith y cystadlaethau pwysicaf mae cystadleuaeth am y Gadair am awdl, y Goron am bryddest y Fedal Ryddiaith am waith rhyddiaith, a'r Fedal Ddrama ar gyfer y ddrama orau. Ceir hefyd y Rhuban Glas i'r canwr unigol gorau a chyflwynir Medal Syr T.H. Parry-Williams er 1975 i gydnabod gwasanaeth gwirfoddol nodedig ymhlith pobl ifanc. Er 1952, trefnir a llywodraethir yr Eisteddfod gan Lys yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn gyffredinol, bu'r niferoedd sy'n ymweld â hi'n gostwng rhwng 1997 a 2017.

## Yr Eisteddfod ddoe a heddiw

Er bod traddodiad yr eisteddfod yn ganrifoedd oed, ni chynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf tan 1861, yn Aberdâr. Daeth y gyfres flynyddol honno i ben oherwydd diffyg cyllid yn 1868. Yn 1880 sefydlwyd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol a dan nawdd y gymdeithas hon cynhaliwyd Eisteddfod Merthyr Tudful yn 1881 a chynhaliwyd eisteddfod yn ddifwlch wedyn ar wahân i 1914, 1940 a 2020. (Cynhaliwyd hi ar lein yn 2021.)

Roedd Iolo Morganwg wedi sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1792. Fel y tyfodd yr Eisteddfod Genedlaethol daeth yr orsedd i'w chysylltu fwy-fwy gyda hi, gan gychwyn gydag Eisteddfod Caerfyrddin 1819, nes datblygu yn rhan o seremonïau'r eisteddfod fwy neu lai fel y mae heddiw. Yr orsedd sydd yn gyfrifol am seremonïau cadeirio a choroni'r beirdd yn ogystal â chyflwyno'r Fedal Ryddiaith. Ailwampiodd yr Archdderwydd Geraint Bowen tipyn ar y seremonïau, er enghraifft diddymu Seremoni'r Cymry Ar Wasgar, a dod â'r brodyr Celtaidd i mewn i rai o'r prif seremonïau. Mae aelodau'r orsedd yn rhannu'n dri grŵp, gyda lliw gwahanol i wisg bob un.

Caiff yr Eisteddfod Genedlaethol ei chynnal bob blwyddyn yn ystod wythnos lawn gyntaf mis Awst, yn y de a'r gogledd bob yn ail. Ond ceir Seremoni'r Cyhoeddi tua 13 mis cyn yr Eisteddfod. pryd y bydd Gorsedd y Beirdd a'i chefnogwyr yn gorymdeithio drwy'r dref i Gylch yr Orsedd. Ar ôl y seremoni cyflwynir rhestr o destunau'r Eisteddfod i'r Archdderwydd.

Mae maes yr Eisteddfod yn mesur oddeutu 15 i 18 erw (6 i 7 ha). Ar wahân i'r pafiliwn mawr, bydd hefyd y Babell Len, y Babell Ddawns, Pabell y Cymdeithasau, y Lle Celf; a bydd nifer o stondinau gan gymdeithasau gwirfoddol, megis yr Urdd, Merched Wawr; bydd y pleidiau gwleidyddol ar y maes hefyd a busnesau.

Yn y gorffennol, roedd Saesneg yn rhan o'r gweithgareddau, a chlywid hi hyd yn oed ar lwyfan yr Eisteddfod ei hun. Nododd y cyfansoddiad newydd ym 1952 mai iaith swyddogol yr eisteddfod oedd y Gymraeg yn unig, ac roedd Cynan yn flaenllaw yn y gwaith o gadw'r eisteddfod yn uniaith Gymraeg.

Ymhlith eisteddfodau eraill Cymru mae: Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, Eisteddfod Pantyfedwen, Eisteddfod Powys ac Eisteddfod Môn. Ceir hefyd nifer o eisteddfodau llai ledled Cymru, megis Eisteddfod Pwll-glas.

## Prif wobrau'r eisteddfod

* Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
* Coron yr Eisteddfod Genedlaethol
* Medal Ryddiaith
* Y Fedal a Thlws y Ddrama
* Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn
* Medal Syr T.H. Parry-Williams
* Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts
* Gwobr Goffa Daniel Owen
* Gwobr Goffa Osborne Roberts
* Tlws Y Cerddor
* Tlws Dysgwr y Flwyddyn
* Gwobr Goffa David Ellis
* Gwobr Richard Burton
* Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg
* Albwm Cymraeg y flwyddyn

* Medal Aur am Gelfyddyd Gain
* Medal Aur am Grefft a Dylunio
* Medal Aur mewn Pensaernïaeth

## Rhestr o Eisteddfodau Cenedlaethol

### 19eg ganrif

* 1861 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
* 1862 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862
* 1863 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1863
* 1864 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1864
* 1865 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1865
* 1866 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caer 1866
* 1867 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1867
* 1868 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1868

1869-1879 - Eisteddfodau answyddogol yn y gogledd
* 1869 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treffynnon 1869
* 1870 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1870
* 1871 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tywyn 1871
* 1872 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tremadog 1872
* 1873 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1873
* 1874 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1874
* 1875 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1875
* 1876 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1876
* 1877 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1877
* 1878 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1878
* 1879 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Conwy 1879

Ail-gychwyn Eisteddfod Genedlaethol
* 1880 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880
* 1881 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881
* 1882 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
* 1883 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1883
* 1884 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1884
* 1885 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
* 1886 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1886
* 1887 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887
* 1888 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1888
* 1889 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889
* 1890 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
* 1891 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1891
* 1892 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1892
* 1893 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pontypridd 1893
* 1894 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1894
* 1895 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1895
* 1896 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1896
* 1897 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1897
* 1898 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Ffestiniog 1898
* 1899 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899
* 1900 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1900

### 20fed ganrif

* 1901 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901
* 1902 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
* 1903 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903
* 1904 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1904
* 1905 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905
* 1906 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1906
* 1907 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1907
* 1908 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908
* 1909 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909
* 1910 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
* 1911 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911
* 1912 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
* 1913 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fenni 1913
* 1914 - *Dim Eisteddfod Genedlaethol* oherwydd dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf
* 1915 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
* 1916 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916
* 1917 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917
* 1918 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
* 1919 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen 1919
* 1920 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920
* 1921 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921
* 1922 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922
* 1923 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923
* 1924 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pwl 1924
* 1925 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925
* 1926 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926
* 1927 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927
* 1928 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928
* 1929 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929
* 1930 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1930
* 1931 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931
* 1932 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932
* 1933 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1933
* 1934 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
* 1935 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935
* 1936 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936
* 1937 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937
* 1938 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
* 1939 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
* 1940 - 'Eisteddfod ar yr Awyr', Bangor a gwledydd Prydain
* 1941 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941
* 1942 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942
* 1943 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1943
* 1944 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybïe 1944
* 1945 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945
* 1946 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946
* 1947 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947
* 1948 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948
* 1949 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dolgellau 1949
* 1950 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerffili 1950
* 1951 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
* 1952 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952
* 1953 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1953
* 1954 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954
* 1955 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955
* 1956 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
* 1957 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957
* 1958 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958
* 1959 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959
* 1960 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960
* 1961 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961
* 1962 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962
* 1963 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963
* 1964 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964
* 1965 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Drenewydd 1965
* 1966 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966
* 1967 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Bala 1967
* 1968 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968
* 1969 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969
* 1970 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1970
* 1971 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971
* 1972 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972
* 1973 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1973
* 1974 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974
* 1975 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975
* 1976 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976
* 1977 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r cylch 1977
* 1978 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978
* 1979 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979
* 1980 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980
* 1981 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981
* 1982 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
* 1983 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983
* 1984 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984
* 1985 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1985
* 1986 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986
* 1987 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987
* 1988 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988
* 1989 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1989
* 1990 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990
* 1991 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991
* 1992 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992
* 1993 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993
* 1994 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994
* 1995 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995
* 1996 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dinefwr 1996
* 1997 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
* 1998 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
* 1999 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999
* 2000 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000

### 21ain ganrif

* 2001 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
* 2002 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002
* 2003 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003
* 2004 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004
* 2005 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005
* 2006 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006
* 2007 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007
* 2008 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008
* 2009 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009
* 2010 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010
* 2011 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
* 2012 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012
* 2013 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013
* 2014 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2014
* 2015 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015
* 2016 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a’r Cyffiniau 2016
* 2017 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017
* 2018 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018
* 2019 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
* 2020 - *Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion oherwydd Pandemig COVID-19*. Yn hytrach cynhaliwyd Gŵyl AmGen, Gŵyl ar-lein.
* 2021 - *Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion eto i 2022*. Cynhaliwyd Eisteddfod AmGen 2021 yn ei le.
* 2022 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 2022
* 2023 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023
* 2024 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhondda Cynon Taf 2024
* 2025 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025
* 2026 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026 (Sir Benfro)

## Llyfryddiaeth

* Alan Llwyd, *Prifysgol y Werin: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1900-1918* (Cyhoeddiadau Barddas, 2008)
* Alan Llwyd, *Blynyddoedd y Locustiaid: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1919-1936* (Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Alan Llwyd, *Y Gaer Fechan Olaf: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1937-1950* (Cyhoeddiadau Barddas, 2006)

## Gweler hefyd

* J. Elwyn Hughes, golygydd y Cyfansoddiadau rhwng 1985-2015
* Rhestr o Archdderwyddon
* Rhestr ffigurau ymwelwyr â'r Eisteddfod Genedlaethol

## Gwyliau iaith Celtaidd eraill

* Oireachtas na Gaeilge - Iwerddon
* Mòd Genedlaethol yr Alban - Yr Alban
* Cooish - Ynys Manaw
* Gouel Broadel ar Brezhoneg - Llydaw

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Gwefan swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar X
* Hanes dechreuadau'r Eisteddfod Genedlaethol ar wefan Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan Archifwyd 2006-03-28 yn y Peiriant Wayback