Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cludiant Cymru

Nid oes system gludiant lwyr integredig gan Gymru; mae teithio i mewn i'r wlad neu tu allan ohoni yn haws na symud y tu mewn iddi. Ers talwm, lleolir y prif lwybrau cludiant rhwng y dwyrain a'r gorllewin ar hyd arfordiroedd y gogledd a'r de, ac ar draws y canolbarth yn y fan mae Dyffryn Hafren yn cysylltu gororau Cymru â Chanolbarth Lloegr. Datblygodd is-lwybrau o'r gogledd i'r de, ar hyd arfordir y gorllewin a'r ffin rhwng Cymru a Lloegr. Hyd yn oed ers moderneiddio'r ffyrdd, parheir y broblem hanesyddol o sefydlu llwybrau i gludo dros yr ucheldiroedd. Rhwydwaith eang o ffyrdd sydd gan Gymru, yn enwedig ar hyd arfordiroedd y gogledd a'r de, ond yr unig draffordd sy'n treiddio'r wlad yw'r M4 sy'n gysylltu dinasoedd y de â Bryste ac yn y bôn Llundain.

## Rheilffyrdd

Map o reilffyrdd Cymru yn 2021
Cafodd nifer o linellau'r rheilffyrdd eu cae gan Reilffyrdd Prydain yn y 1950au a'r 1960au. Mae'r rhwydwaith rheilffyrdd presennol yn debyg i batrwm y ffyrdd: lleolir y prif lwybrau ar hyd arfordiroedd y gogledd a'r de. Mae hefyd nifer o reilffyrdd cledrau cul yng Nghymru sy'n gweithredu'n bennaf yn yr haf ar gyfer twristiaid.

## Porthladdoedd

Prif borthladd cefnforol y wlad yw Aberdaugleddau, sy'n un o brif ganolfannau Ewrop ar gyfer mewnforio a choethi olew. Porthladdoedd Caergybi, Abergwaun ac Abertawe sy'n cysylltu Cymru ac Iwerddon drwy longau fferi ar draws Môr Iwerddon. Mae nifer o borthladdoedd y de, oedd yn arfer allforio glo, heddiw'n mewnforio mwyn haearn, petroliwm, a nwyddau cyffredinol. Er ei chamlesi hanesyddol, nid oes dyfrffyrdd mewndirol masnachol yng Nghymru fodern.

## Maesydd awyr

Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd yw maes awyr mwyaf y wlad, ac yn danfon a derbyn teithwyr ar ehediadau mewnwladol i rannau eraill o'r Deyrnas Unedig ac ehediadau rhyngwladol i nifer o wledydd.

## Cyfeiriadau
# LHDT yng Nghymru

Mae agweddau cymdeithasol yng Nghymru tuag at gyfunrywioldeb, deurywioldeb a thrawsrywedd yn weddol ryddfrydol, yn debyg i weddill y Deyrnas Unedig a Gorllewin Ewrop. Er hyn, mae tystiolaeth yn dangos bod pobl yng Nghymru yn llai parod i dderbyn pobl LHDT na phobl yn rhannau eraill o Brydain.

Darganfu arolwg yn 2006 gan y mudiad Stonewall fod 25% o bobl LHD yng Nghymru wedi cael eu diswyddo oherwydd eu rhywioldeb – canran uwch o lawer na'r cyfartaledd trwy Brydain – er gwaethaf deddf gwrth-wahaniaethu a ddaeth i rym yn 2003.

Yn ôl ymchwiliad gan BBC Cymru yn 2007 roedd y nifer o droseddau casineb yn erbyn cyfunrywiolion yng Nghymru ar gynnydd, gyda phedwar o bob pump o aelodau'r gymuned hoyw yn dioddef ymosodiadau geiriol tra bod un o bob tri yn dioddef ymosodiad treisgar; yn ôl amcangyfrif gan y Swyddfa Gartref dim ond 10% o'r rhai sy'n dioddef ymosodiadau am eu bod yn hoyw sy'n riportio'r trosedd i'r heddlu.

Cynhelir Gŵyl Mardi Gras yng Nghaerdydd yn flynyddol (er ni fydd yn debygol o gael ei chynnal yn 2008) ers 1999, pan oedd 6000 o fynychwyr; yn 2007 cynyddodd nifer y mynychwyr i 40 000. Ym Mehefin 2009, cynhaliwyd Gŵyl Balchder Abertawe yn ninas Abertawe am y tro cyntaf erioed. Mynychodd dros 3,000 o bobl yr ŵyl hon.

## Rhestr Cymry LHDT

*Gweler hefyd: Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol.*
* Ron Davies, gwleidydd
* Russell T. Davies, cynhyrchydd ac ysgrifennwr teledu
* Aled Haydn Jones, cynhyrchydd radio
* Jan Morris, awdures a hanesydd
* Ivor Novello, cyfansoddwr, canwr, ac actor
* Nigel Owens, dyfarnwr rygbi'r undeb
* Adam Price, gwleidydd
* Gareth Thomas, chwaraewr rygbi
* Ian Watkins, canwr

## Gweler hefyd

* Hanes LHDT Cymru
* Hawliau LHDT yn y Deyrnas Unedig
* Materion cymdeithasol yng Nghymru
* Rhywioldeb yng Nghymru

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Stonewall Cymru Archifwyd 2008-07-24 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Mardi Gras Caerdydd Archifwyd 2008-05-31 yn y Peiriant Wayback
# Rhywioldeb yng Nghymru

## Heintiau a drosglwyddir yn rhywiol

*Gweler hefyd: Haint a drosglwyddir yn rhywiol.*
Yn 2006 roedd 884 o bobl yng Nghymru (0.03% o'r boblogaeth) yn derbyn triniaeth am HIV/AIDS, tra yn 2002 roedd y ffigur dim ond yn 468; tybir fod y cynnydd hwn yn adlewyrchu diagnosau newydd ond hefyd mwy o achosion o oroesiad oherwydd triniaeth well. Mae cyffredinrwydd HIV/AIDS ar ei uchaf yng nghanolfannau trefol De Cymru ac ar hyd arfordir y Gogledd.

Cynyddodd nifer yr achosion o syffilis heintus o 49 yn 2005 i 73 yn 2006; roedd y mwyafrif o achosion ymysg dynion sy'n cael rhyw gyda dynion, ond gwelir cynnydd graddol yng nghyfrannedd yr achosion lle drosglwyddir yr haint yn heterorywiol, o 22% yn 2002 i 41% yn 2006.

## Ystadegau cyffredinol

Darganfu arolwg o 800 o bobl gan S4C yn 2001 y canlynol:

* taw'r nifer cyfartalog o bartneriaid rhywiol mae pobl yng Nghymru wedi cael yw naw
* dywedodd hanner eu bod yn ymarfer rhyw diogel (roedd y ffigur hwn yn 60% ar gyfer pobl oed 18–24)
* bod cyfathrach rywiol yng Nghymru yn para 23.5 munud ar gyfartaledd
* bod dau berson o bob pump yng Nghymru wedi bod yn anffyddlon
* bod traean o bobl yng Nghymru wedi cael rhyw gyda chydweithiwr/cydweithwraig
* dywedodd 59% o bobl yng Nghymru bod rhyw yn rhan bwysig o'u bywydau

## Gweler hefyd

* Hanes LHDT Cymru
* Materion LHDT yng Nghymru
* Puteindra yng Nghymru
* Rhywedd yng Nghymru

## Cyfeiriadau
# Trosedd yng Nghymru

Cyfraith Lloegr yw cyfundrefn gyfreithiol Cymru (gweler Cymru a Lloegr), ac fe gwasanaethir Cymru gan bedwar heddlu rhanbarthol: Heddlu Dyfed-Powys, Heddlu Gwent, Heddlu Gogledd Cymru, a Heddlu De Cymru.

Mae'r tabl isod yn dangos ystadegau ar gyfer y troseddau a gofnodwyd yn ardaloedd heddlu Cymru, Cymru i gyd, a Chymru a Lloegr o 2003 i 2007:

| Ardal
 | Nifer y troseddau 2003/04
 | Nifer y troseddau 2004/05
 | Nifer y troseddau 2005/06
 | Nifer y troseddau 2006/07
 | Newid 03/04 i 06/07 (%)
 | Newid 05/06 i 06/07 (%)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dyfed-Powys | 16,612 | 18,189 | 16,400 | 16,578 | 0 | 1
 |
| Gwent | 36,746 | 35,711 | 33,794 | 33,140 | -10 | -2
 |
| Gogledd Cymru | 38,332 | 33,440 | 30,363 | 31,838 | -17 | 5
 |
| De Cymru | 86,211 | 78,220 | 80,389 | 78,749 | -9 | -2
 |
| Cymru | 177,901 | 165,560 | 160,946 | 160,305 | -10 | 0
 |
| Cymru a Lloegr | 3,612,887 | 3,356,075 | 3,303,344 | 3,243,372 | -10 | -2
 |

Mae lefelau pryder am drosedd yng Nghymru yn debyg i lefelau pryder dros Gymru a Lloegr. Yn 2006/07, dywedodd 11% o ymatebwyr i'r Arolwg Troseddau Prydeinig (BCS) yng Nghymru eu bod yn hynod o bryderus am fyrgleriaeth (i gymharu â 13% dros Gymru a Lloegr); dywedodd 13% eu bod yn hynod o bryderus am droseddau ceir, sef rhywun yn dwyn car neu rhywun yn dwyn pethau o gar (yr un ganran â Chymru a Lloegr); ac roedd gan 12% bryder uchel am droseddau treisgar, yn cynnwys mygio, trais rhywiol, ymosodiad corfforol gan ddieithryn ac ymosodiad oherwydd hil (llai na'r ffigur o 17% ar gyfer Cymru a Lloegr i gyd).

Darganfu y BCS bod gan 48% o bobl yng Nghymru hyder yn eu heddlu lleol (llai na'r cyfartaledd o 51% ar gyfer Cymru a Lloegr), a theimlai 41% o ymatebwyr bod y system cyfiawnder troseddol yn effeithiol wrth ddwyn drwgweithredwyr i gyfrif (yr un ffigur â Chymru a Lloegr). Teimlai 17% o ymatebwyr yng Nghymru bod lefel uchel amlwg o ymddygiad gwrth-gymdeithasol (i gymharu â 18% dros Gymru a Lloegr), a theimlai 31% bod lefel uchel amlwg o ddefnyddio neu ddelio â chyffuriau yn eu hardal (i gymharu â 28% ar gyfer Cymru a Lloegr i gyd).

## Cyfeiriadau
# Cerddoriaeth Gymraeg

**Cerddoriaeth Gymraeg**.

## Roc

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Pop

*Prif: Pop Cymraeg*
## Canu gwlad

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Gweler hefyd

* Cerddoriaeth Cymru, sy'n arolwg o'r traddodiad cerddorol yng Nghymru yn y ddwy iaith, ynghyd â cherddoriaeth glasurol ac offerynnol y wlad.

## Dolenni allanol

* gwefan Curiad

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gerddoriaeth Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cyfryngau Cymru

Canolfan Ddarlledu Newydd BBC Cymru Wales
Ceir amrywiaeth o **gyfryngau yng Nghymru**, yn y Gymraeg a'r Saesneg. Y brifddinas Caerdydd yw canolfan cyfryngau'r wlad.

## Darlledu

### Radio

*Prif: Radio yng Nghymru, Gorsafoedd radio yng Nghymru, a Radio Cymraeg*
### Teledu

*Prif: Teledu yng Nghymru*
## Y wasg

### Cylchgronau

*Prif: Cylchgronau yng Nghymru*
### Papurau newydd

*Prif: Papurau newydd yng Nghymru a Papurau newydd Cymraeg*
## Rhyngrwyd

*Prif: Rhyngrwyd yng Nghymru a Cymraeg ar y rhyngrwyd*
## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* BBC Cymru'r Byd
* (Saesneg) WalesOnline.co.uk
* (Saesneg) NewsWales.co.uk
# Radio yng Nghymru

Plaid Cymru'n darlledu "Radio Wales" yn anghyfreithlon am y tro cyntaf yn y gogledd; Awst 1959, Geoff Charles.
Mae hanes **radio yng Nghymru** yn dechrau gyda'r darllediadau arbrofol a wnaeth Marconi, ond bu'n rhaid aros yn hir i gael gwasanaethau radio yng Nghymru ei hun. Erbyn heddiw mae sawl gorsaf radio lleol yn y wlad a cheir gwasanaeth cenedlaethol yn y ddwy iaith, sef BBC Radio Cymru yn y Gymraeg a BBC Radio Wales yn Saesneg.

## Hanes

Darlledwyd y neges radio gyntaf yn y byd o bentref Larnog, Bro Morgannwg. Ar 13 Mai 1897, gyrrodd Guglielmo Marconi neges dros y môr oddi yno at Ynys Echni. Ei chynnwys hi oedd *"Are you ready?"*.

Ym mlynyddoedd cynnar radio bu rhaid i Gymru fodloni ar raglenni Saesneg y BBC a ddarlledid o Loegr. Cyndyn iawn oedd y BBC i ddarlledu yn Gymraeg. Yn rannol yn sgîl ymgyrchu a phwysau gan aelodau gweithgar Cylch Dewi, cynhyrchai gorsaf darlledu Caerdydd peth o'i deunydd ei hun yn y 1920au, gan gynnwys ambell i gân a sgwrs Gymraeg. Ar orsaf 5WA, Caerdydd, y clywyd Cymraeg gyntaf erioed ar y radio ar 13 Chwefror, 1923 ar gân, ac ar Ddydd Gŵyl Ddewi 1923 ar lafar. Ond ardal Caerdydd yn unig a glywai'r darllediadau Cymraeg hyn. Yr unig raglen Gymraeg a glywid ledled Cymru oedd y rhaglen a ddarlledwyd o 1927 ymlaen o Ddulyn. Roedd arweinyddiaeth y BBC yn cynnal polisi darlledu cenedlaethol Brydeinig a Seisnig ac yn gwrthod sefydlu gwasanaeth Cymreig na Chymraeg am hir amser. Wedi ymgyrchu dygn yng Nghymru caniatawyd i stiwdio Bangor gynhyrchu rhaglenni Cymraeg o 1935 ymlaen. Darllediad gan David Lloyd George ar 8 Tachwedd 1923 oedd y darllediad Cymraeg cyntaf o stiwdio Bangor.

Roedd Pwyllgor Darlledu Prifysgol Cymru yn rhan bwysig o'r ymgyrchu ac erbyn 1937 llwyddwyd i sefydlu Rhanbarth Cymreig y BBC yn lle rhanbarth y Gorllewin ('Teyrnas y Brenin Arthur') a gynhwysai de-orllewin Lloegr yn ogystal â Chymru. Roedd cwynion gwrandawyr de-orllewin Lloegr am yr ychydig oriau o ddarlledu Cymraeg hefyd yn rhan o'r pwysau ar y BBC i sefydlu'r Rhanbarth Cymreig. Manteisiodd llenorion Cymru ar eu cyfle, gan gynnwys Saunders Lewis a sgriptiodd ei ddrama radio *Buchedd Garmon* ar gyfer y BBC; cafodd ei darlledu yn 1937.

Canolfan Ddarlledu Newydd BBC Cymru Wales
Ond pan ddechreuodd yr ail ryfel byd diddymwyd gwasanaeth Rhanbarth Cymru'r BBC. Bu raid i Undeb Cymru Fydd ymgyrchu dros adfer y darllediadau Cymraeg. Llwyddwyd i gael tair awr a hanner yr wythnos erbyn 1940. 1940 oedd y flwyddyn y cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar y radio.

Adferwyd gwasanaeth radio Rhanbarth Cymru yn 1945 ond darlledai yn Saesneg yn bennaf. Darlledwyd peth cynnyrch Cymreig, gan gynnwys dramau radio gan lenorion Saesneg fel Dylan Thomas ac Emyr Humphreys. Bu'n rhaid disgwyl hyd 1977 cyn y cafwyd y gwasanaeth Cymraeg cyflawn cyntaf, sef Radio Cymru ar y BBC. Hywel Gwynfryn oedd cyflwynydd cyntaf Radio Cymru. Dim ond yn ystod y bore y darlledwyd rhaglenni ar y dechrau, ond erbyn heddiw mae rhaglenni Cymraeg yn dechrau am 5 o'r gloch y bore ac yn terfynu am 1 o'r gloch y bore wedyn. Mae'n bosib clywed y rhaglenni hyn ar y we, hefyd.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Gorsafoedd radio yng Nghymru
* Radio Cymraeg
# Teledu yng Nghymru

Y prif ddarlledwyr teledu yng Nghymru yw BBC Cymru, S4C, ac ITV Wales.

Cymru oedd y cyntaf o wledydd y Deyrnas Unedig i droi'n ddigidol pan ddiffoddodd y trosglwyddydd analog olaf yn Ebrill 2010.

## Gweler hefyd

* Radio yng Nghymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **deledu**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Meysydd chwaraeon Cymru

| Stadiwm
 | Lleoliad
 | Perchennog/Tenant
 | Prif ddefnydd
 | Cynhwysedd
 | Seddi
 | Llifoleuadau
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Stadiwm y Mileniwm | Caerdydd | Undeb Rygbi Cymru | Rygbi/Pêl-droed | 74,500 | 74,500 | Oes |  |
| Stadiwm Dinas Caerdydd | Caerdydd | C.P.D. Dinas Caerdydd | Pêl-droed | 26,828 | 26,828 | Oes |  |
| Stadiwm Liberty | Abertawe | Dinas a Sir Abertawe/C.P.D. Dinas Abertawe a'r Gweilch | Pêl-droed/Rygbi | 20,000 | 20,000 | Oes |  |
| Stadiwm SWALEC | Caerdydd | Cyngor Caerdydd/Clwb Criced Morgannwg | Criced | 16,000 | 16,000 |  |
| Y Cae Ras | Wrecsam | C.P.D. Wrecsam | Pêl-droed | 15,500 |  | Oes |  |
| Parc y Scarlets | Llanelli | Cyngor Sir Gaerfyrddin/Scarlets Llanelli | Rygbi | 14,870 | 13090 |  |
| Parc yr Arfau | Caerdydd | Clwb Rygbi Caerdydd/Gleision Caerdydd | Rygbi | 12,500 |  | Oes |  |
| Rodney Parade | Casnewydd | Clwb Rygbi Casnewydd/Dreigiau Gwent | Rygbi | 11,700 |  |  |
# Pêl-droed yng Nghymru

Rheolir pêl-droed proffesiynol yng Nghymru gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru. Yn 2012, mae tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru yn un o'r cant uchaf yn ôl rhengoedd FIFA.

## Gweler hefyd

* Cwpan Cymru
* Cwpan Lloegr

## Cyfeiriadau

*Eginyn erthygl sydd uchod am **chwaraeon yng Nghymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **bêl-droed**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Rygbi'r undeb yng Nghymru

Llinell rhwng y Sgarlets a Treviso ym Mharc y Sgarlets.
Un o chwaraeon mwyaf boblogaidd Cymru, a ystyriwyd yn hanesyddol fel y gêm genedlaethol yw **rygbi'r undeb yng Nghymru**. Undeb Rygbi Cymru yw corff rheoli'r gêm, sy'n berchen ar Stadiwm y Mileniwm, cae cartref y tîm cenedlaethol. Rhestrir Cymru yn yr haen uchaf gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol, ac mae Cymru'n cystadlu'n flydnyddol ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad, ac ym mhob Cwpan Rygbi'r Byd. Y person tywyll cyntaf i chwarae gêm o rygbi'r Undeb dros Gymru oedd Mark Brown, a hynny ar 11 Tachwedd 1983.

Y brif gystadleuaeth fewnol yw'r Guinness Pro12 (yn hanesyddol y Gynghrair Geltaidd): mae pedwar tîm o Gymru yn y gynghrair hon sy'n cystadlu'n erbyn ei gilydd a chlybiau o Iwerddon, yr Alban a'r Eidal. Cystadleir timau Cymreig hefyd yng Nghwpan Pencampwyr Rygbi Ewrop, Cwpan Her Rygbi Ewrop, a gyda thimau Lloegr yn y Gwpan Eingl-Gymreig.

O dan y Pro12, cynrychiolir rygbi'r clybiau gan fwy na 200 o glybiau cyswllt ag Undeb Rygbi Cymru sy'n chwarae ym Mhrif Adran Cymru a'r cynghreiriau adrannol is.

## Hanes

Sefydlwyd clybiau rygbi mewn trefi ar draws Cymru, gan gynnwys nifer o gymunedau'r pyllau glo, yn ystod y 1870au a'r 1880au. Datblygodd y gêm yn rhan bwysig o ddiwylliant y dosbarth gweithiol yn ne Cymru, gan ei gwahaniaethu o'i chysylltiad â'r ysgolion bonedd a phrifysgolion mewn rhannau eraill o Brydain. Erbyn troad y ganrif roedd rygbi'n ganolbwynt i fath newydd o genedlaetholdeb Cymreig poblogaidd, yn enwedig yn wyneb niferoedd uchel o fewnfudwyr i'r wlad. Yn wahanol i'r drefn yn Lloegr, datblygodd diwylliant mwy gystadlaethol i'r gêm gan dimau lleol Cymru. Cynhaliwyd Cwpan Her De Cymru rhwng 1878 a 1897, a datblygodd system gynghrair answyddogol erbyn y 1930au.

Yn fuan daeth Cymru yn un o'r timau goruchaf ar y llwyfan ryngwladol. Sefydlwyd Undeb Rygbi Cymru ym 1881, ac ymunodd Cymru â Phencampwriaeth y Gwledydd Cartref gan gystadlu'n erbyn Lloegr, Iwerddon a'r Alban. Cymru oedd yr unig dîm i drechu Seland Newydd pan ymwelodd y Crysau Duon â Phrydain ac Iwerddon yn gyntaf ym 1905.

Dalai'r gêm ei safle mewn hunaniaeth genedlaethol trwy gydol yr 20g, yn enwedig oes aur y 1960au a'r 1970au. Caeodd nifer o byllau glo'r de yn ystod y 1980au gan ddifetha'r cymunedau oedd yn grud a chartref i rygbi'r undeb yng Nghymru ers canrif. Ers y cyfnod hwnnw, cryn ymdrech mae i Gymru geisio adennill ei safle fel un o dimau goruchaf y byd.

## Rygbi saith bob ochr

Mae tîm rygbi saith bob ochr Cymru yn cystadlu fel un o'r 12 o dimau craidd yng Nghyfres IRB Rygbi Saith Bob Ochr y Byd pob blwyddyn. Enillodd Cymru cystadleuaeth saith bob ochr Cwpan Rygbi'r Byd yn 2009.

## Cyfeiriadau
# Ffasiwn yng Nghymru

Y dillad, gwisg, a ffasiynau hanesyddol a modern yng Nghymru yw **ffasiwn Cymru**.

## Gwisg draddodiadol

Ffasiynau Cymreig ar ddiwrnod marchnad, gan R. Griffiths (1851).
Mae'r ddelwedd boblogaidd o wisg draddodiadol i ferched Cymru yn seiliedig ar ddylanwadau'r 19g. Does dim llawer o dystiolaeth sydd wedi goroesi am wisg draddodiadol Cymru cyn 1770, cyn i ymwelwyr ddod i Gymru a recordio’r wisg. O’r ffynonellau cynradd ac o’r wisg sydd wedi goroesi, mae’n hawdd disgrifio elfennau o’r wisg draddodiadol i fenywod. Y nodwedd fwyaf nodedig oedd yr het uchel du a’r betgwn. Roedd y wisg hefyd yn cynnwys siôl a oedd wedi ei wneud allan o wlân a fewn amrywiaeth o lywiau, ffedog a fichu.

Yn anffodus, roedd gwisg draddodiadol dynion yn anaml wedi eu hysgrifen amdano, neu eu harlunio. Y rheswm am hyn yw oherwydd bod eu gwisg yn syml iawn i’r wisg dynion a wisgwyd yn Lloegr. Roedd y wisg yn cynnwys gwasgod, siaced wlân, hances a wisgwyd o gwmpas y gwddf, a het felt wahanol i’r un a wisgwyd gan y menywod.

Er gwaethaf ymdrechion i "adfer" cilt Cymreig, yn debyg i giltiau'r gwledydd Celtaidd eraill, nid oes tystiolaeth o giltiau hanesyddol gan y Cymry.

Rhwng 1840 a 1870 roedd y siôl yn gyfwisg ffasiynol iawn yng Nghymru, yn enwedig o batrwm Paisley. Traddodiad Cymreig yw i gario babanod mewn siôl.

## Ffasiwn modern

Ffrogiau Laura Ashley o'r 1970au.
Heb os nac oni bai, Laura Ashley (1925–1986) o Ferthyr Tudful yw’r dylunydd ffasiwn enwocaf o Gymru. Dyluniodd ddillad o arddull y cefn gwlad yn seiliedig ar ddyluniadau’r 19g, gan gynnwys hen bapur wal. Daeth ei gwaith yn boblogaidd iawn yn y 1970au, ac erbyn 1981 roedd yna 5000 o’i siopau o gwmpas y byd. Yn dilyn ei marwolaeth, dioddefodd ei chwmni rhwyfaint a chaeodd pum ffatri yng Nghymru. Yn ddiweddar, mae busnes dodrefn y cwmni wedi ffynnu.

Sefydlodd Jeff Banks (g. 1943) y siop gadwyn Warehouse a’r cwmni archebu drwy’r post Warehouse Utility Clothing Company. Cyflwynodd *The Clothes Show*, y rhaglen deledu ffasiwn poblogaidd gyntaf ym Mhrydain. Dyluniodd David Emanuel (g. 1952) a'i wraig Elizabeth wisg briodas y Fonesig Diana Spencer ym 1981.

Y dylunydd mwyaf llwyddiannus sy’n gweithio heddiw yw Julien MacDonald (g. 1972) o Ferthyr Tudful. Mae wedi gweithio i nifer o ddylunwyr mawr gan gynnwys Alexander McQueen a Karl Lagerfeld, ac yn ddylunydd gweuwaith i Chanel. Enillodd wobr Dylunydd *Glamour* y Flwyddyn yng Ngwobrau Ffasiwn Prydain yn 2001, a phenodwyd yn ddylunydd artistig House of Givenchy.

## Gweler hefyd

* Cap Trefynwy

## Cyfeiriadau
# Hiraeth

*Saudade* (1899), gan Almeida Júnior
Teimlad o alar, gofid a cholled am fod oddi cartref neu o golli rhywun yw **hiraeth** (Cernyweg: *hyreth*, Llydaweg: *hiraezh*, Hen Wyddeleg: *sirecht*). Gair cyfansawdd ydyw: "hir" ac "aeth". Ynghlwm yn y gair hefyd mae'r elfen o ddymuniad neu ddyhead dwys. Ceir geiriau tebyg mewn Galisieg (*morriña*) ac mewn Portiwgaleg (*saudade*).

Cofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn y 13g yn Y Gododdin: *Blwydyn hiraether gwyr gatraetham maeth ysmeu*.

Mae *Hiraeth* hefyd yn ffilm gan Graham Bowers, ac yn enw ar sawl darn o farddoniaeth.

## Dyfyniadau

Hen bennill:

Hiraeth mawr a hiraeth creulon,

Hiraeth sydd yn torri 'nghalon,

Pan fwy' dryma'r nos yn cysgu

Fe ddaw hiraeth ac a'm deffry

## Gweler hefyd

* Hiraethog
* Cwm Hiraeth; nofel hir gan Rhydwen Williams mewn tair rhan
* Hiraeth (albwm); albwm gan Endaf Emlyn (1974)
* Hiraeth am Yfory; Angharad Tomos (2002)
* Galarnad
* Emosiwn

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am hiraeth
yn Wiciadur.
# Rhestr pynciau'n ymwneud â Chymru

Dyma restr erthyglau sy'n ymwneud â phynciau Cymreig neu sy'n gysylltiedig â Chymru.

## Addysg

Addysg yng Nghymru

* Addysg Gymraeg
* Prifysgol Cymru
* Ysgolion uwchradd yng Nghymru

## Chwaraeon

Chwaraeon yng Nghymru

* Cwpan Cymreig
* Cynghrair Cymru
* Meysydd chwaraeon Cymru
* Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru

## Crefydd

Crefydd yng Nghymru

* Cristnogaeth yng Nghymru
	+ Tai crefydd Cymru
* Hindŵaeth yng Nghymru
* Iddewiaeth yng Nghymru
* Islam yng Nghymru

## Cyfryngau

Cyfryngau Cymru

* Cyfryngau Cymraeg
	+ Cymraeg ar y rhyngrwyd
	+ Ffilm Gymraeg
	+ Papurau newydd Cymraeg
	+ Radio Cymraeg
	+ S4C
* Ffilm yng Nghymru
* Radio yng Nghymru
	+ Gorsafoedd radio yng Nghymru

## Cymdeithas

Cymdeithas Cymru

* Materion LHDT yng Nghymru
* Rhywioldeb yng Nghymru
* Trosedd yng Nghymru

## Daearyddiaeth

Daearyddiaeth Cymru.

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Cronfeydd dŵr Cymru
* Daeareg Cymru
* Hinsawdd Cymru
* Rhanbarthau Cymru
* Rhestr afonydd Cymru
* Rhestr cymunedau Cymru
* Rhestr llynnoedd Cymru
* Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr trefi Cymru
* Rhestr ynysoedd Cymru
* Siroedd a Dinasoedd Cymru

## Demograffeg

Demograffeg Cymru

* Grwpiau ethnig yng Nghymru
	+ Cymry
	+ Cymry Du
	+ Cymry Asiaidd
* Ieithoedd Cymru
	+ Cymraeg
	+ Saesneg Gymreig

## Diwylliant

Diwylliant Cymru

* Cerddoriaeth Cymru
* Eisteddfod
* Llên gwerin Cymru

## Economi

Economi Cymru

* Banciau Cymru
* Diwydiant copr Cymru
* Diwydiant glo Cymru
* Diwydiant llechi Cymru
* Twristiaeth yng Nghymru

## Gwleidyddiaeth

Gwleidyddiaeth Cymru

* Etholiadau yng Nghymru
	+ Cenedlaetholdeb Cymreig
	+ Heddychaeth yng Nghymru
	+ Undebaeth yng Nghymru
* Rhestr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
* Rhestr o gerrig milltir pwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru

### Llywodraeth

Llywodraeth Cymru

* Cyfraith Gyfoes Cymru
* Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Etholaethau Cymru
* Llywodraeth Cynulliad Cymru
	+ Prif Weinidog Cymru (Rhodri Morgan)
* Llywodraeth leol yng Nghymru
* Y Swyddfa Gymreig
	+ Ysgrifennydd Gwladol Cymru (Paul Murphy)

## Hunaniaeth

* Baner Cymru
* Cenhinen
* Cenhinen Bedr
* Cymreictod
* Dewi Sant
* Y Ddraig Goch
* Hen Wlad fy Nhadau
* Hiraeth
* Rhestr baneri Cymru

## Gweler hefyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Gymru Rhestr pynciau'n ymwneud â'r Deyrnas Unedig
# Cenedlaetholdeb

Cenedlaetholdeb| Enghraifft o: | ideoleg, mudiad gwleidyddol  |
| Math | ideoleg wleidyddol  |
| Y gwrthwyneb | anti-nationalism, cosmopolitaniaeth, rhyngwladoliaeth  |
| Dechrau/Sefydlu | 1800s  |
| Prif bwnc | cenedl, gwladwriaeth  |
| Yn cynnwys | cenedlaetholdeb ethnig, Cenedlaetholdeb sifig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05gd9  |
| Thesawrws y BNCF | 9187  |
| Quora | Nationalism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| **Ideolegau Gwleidyddol** |
| --- |
| Anarchiaeth
 |
| Ceidwadaeth
 |
| Cenedlaetholdeb
 |
| Comiwnyddiaeth
 |
| Cymunedoliaeth
 |
| Democratiaeth Gristnogol
 |
| Democratiaeth gymdeithasol
 |
| Ffasgiaeth
 |
| Ffeministiaeth
 |
| Gwleidyddiaeth werdd
 |
| Islamiaeth
 |
| Natsïaeth
 |
| Rhyddewyllysiaeth
 |
| Rhyddfrydiaeth
 |
| Sosialaeth
 |

Ideoleg yw **cenedlaetholdeb**, sy'n dweud taw'r genedl yw'r uned sylfaenol o gymdeithas ddynol. Mae syniadau gwleidyddol yn tarddu o'r theori hon, yn bennaf mai'r genedl yw'r unig sylfaen i'r wladwriaeth.

## Gweler hefyd

* Gwladgarwch
* Cenedlaetholdeb Cymreig
* Cenedlaetholdeb Albanaidd
* Cenedlaetholdeb Gwyddelig
* Cenedlaetholdeb Llydewig
* Cenedlaetholdeb Basgaidd
* Cenedlaetholdeb Catalanaidd
* Cenedlaetholdeb Arabaidd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.