# Ogof Bontnewydd

Ogof Bontnewydd|  |
| Math | safle archaeolegol, ogof  |
|  |
| Cysylltir gyda | Neanderthal  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Bontnewydd  |
| Sir | Sir Ddinbych  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.22712°N 3.476287°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | heneb gofrestredig  |
| Manylion |
| Dynodwr Cadw | DE116  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ogof ger pentrefan Bontnewydd yng nghymuned Cefn Meiriadog yn nyffryn Elwy yn Sir Ddinbych yw **Ogof Bontnewydd** (**Ogof Pontnewydd**, neu **Bont Newydd**) (Cyfeirnod OS: SJ01527102). Mae'n adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru gyda un dant yn mynd nôl tua 225,000 o flynyddoedd. Mae o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennog Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion. Mae Ogof Bontnewydd ac Ogofâu Cefn (sydd tua 300 metr i'r gorllewin, wedi'u cofrestru'n Henebion o bwys. Tua 7 milltir i'r de-ddwyrain, yn Nhremeirchion mae Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno.

Lleoliad yr ogof ar draws Afon Elwy (ger y creigiau yng nghanol y llun).
Carreg galchfaen yw'r ogof ac nid ydyw ar agor i'r cyhoedd, fel arfer. Yn wir, dim ond un man arall drwy wledydd Prydain sydd ag olion dyn mor gynnar a hyn, sef Eartham (Sussex). Mae'n perthyn i Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig).

## Y darganfyddiadau

Bu Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn gyfrifol am gloddio yma rhwng 1978 a 1995. Ymysg y darganfyddiadau yn yr ogof yr oedd dannedd a rhan o ên Neanderthals cynnar. Cafwyd hyd i 19 dant yn perthyn i blant ieuanc ac oedolion: un bachgen 8 a hanner oed, un ferch 9 oed bachgen 11 oed, bachgen arall 11-16 oed ac oedolyn. Gellir dehongli'r gweddillion mewn modd wahanol ac fel uchafswm mae'n bosibl fod y niferoedd cymaint â naw plentyn a saith oedolyn. Credir iddynt fyw rywbryd rhwng 230,000 a 185,000 o flynyddoedd yn ôl. Y dechneg a ddefnyddiwyd i ddyddio oedran y gwrthrychau oedd y gyfres dyddio carbon drwy iwraniwm a Thermoluminescence (TL) ar y llawr stalagmitig.

Cafwyd hyd i lawfwyeill Neanderthalaidd hefyd, esgyrn anifeiliaid gydag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn. Daeth yr esgyrn hyn o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpad; mae'r esgyrn llewpad yn hynod brin a dim ond mewn un man arall sef Ogof Bleadon yng Ngwlad yr Haf mae i'w ganfod yng ngwledydd Prydain. Darganfyddiad arall yma oedd penglog arth oedd yn dyddio i gyfnod diweddarach, tua 28,000 o flynyddoedd yn ôl.

## Ffotograffau a dynnwyd yn 2014

* Ceg yr ogof
* Ceg yr ogof
* Maint
* Y tu fewn i'r ogof
* Mur yr ogof
* Mur ochor dde
* Llawr yr ogof
* Lleoliad yr ogof - ger y creigiau yng nghanol y llun
* Pen draw'r ogof
* Y fynedfa o gefn yr ogof
* Yr ogof o'r ffordd fawr
* Cloeon y ddau ddrws wedi eu torri, a chaniau cwrw y tu few. Cadw sy'n gyfrifol am ei gwarchod.
* Argraff arlunydd o Ddyn Neanderthal

## Y Neanderthaliaid

Roedd y Neanderthaliaid yn un gangen o goeden esblygol yr hil ddynol a chredir i'r gangen ddod i ben oddeutu 36,000 o flynyddoedd yn ôl. Nid esblygodd yr hil ddynol o'r Neanderthaliaid ond yr un oedd eu cyndeidiau hwy â rhywogaeth yr hil ddynol. Roedd yr oedolyn Neanderthalaidd yn gymharol fyr a thew a genau mawr sgwâr a dannedd sy'n fwy na'n rhai ni heddiw. Gwyddom mai perthyn i'r Neanderthal mae'r dannedd gan fod pob un nodwedd arbennig sef tawrodontiaeth: dannedd ac iddyn ofod neu geudodau bywyn mawr a gwreiddiau llai na'r arfer. Mae hyn yn nodweddiadol o ddannedd y Neanderthal.

## Llyfryddiaeth

* Green, S. a E. Walker (1991) *Ice Age hunters: neanderthals and early modern hunters in Wales* (Caerdydd: Amgueddfa Genedlaethol Cymru)
* *Pontnewydd Cave: a lower Palaeolithic hominid site in Wales: the first report* gan H. S. Green. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru (1984).

## Cyfeiriadau