# Penrhyn Llŷn

Penrhyn Llŷn|  |
| Math | gorynys  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd  |
| Gwlad |  Cymru |
| Gerllaw | Môr Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 52.9092°N 4.4614°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu) a Penrhyn (gwahaniaethu)*.
Gorynys yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Penrhyn Llŷn** neu **Pen Llŷn**. Mae'n rhan o Wynedd. Mae'n ymestyn fel braich allan i'r môr tua gogledd Bae Ceredigion. Yr Eifl yw'r copa uchaf a'r prif drefi yw Aberdaron, Abersoch, Cricieth, Nefyn a Phwllheli. Creadigaeth bur diweddar yw'r term ei hun.

Penrhyn Llŷn
Mae'r penrhyn yn cael ei adnabod fel Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Ceir nifer o draethau braf, yn arbennig ar yr arfordir deheuol, baeau creigiog ar hyd arfordir y gogledd, a bryniau gosgeiddig fel Yr Eifl a Carn Fadryn.

Er gwaethaf mewnlifiad o siaradwyr Saesneg i leoedd fel Abersoch, erys Llŷn yn un o gadarnleoedd pwysicaf yr iaith Gymraeg.

## Geirdarddiad

Daw'r enw Llŷn o Laigin, brenhinllin Leinster/Laighin a sefydlodd gwladfa Wyddelig yng Ngogledd Cymru yn ystod Oes Gristnogol Gynnar Iwerddon (tua 400–800).

## Copaon

Mynydd Moel-y-gest.
Lleoliad y copaon o Ynys Môn i Ben Llŷn.

| Rhwng Ynys Môn a Phen Llŷn |
| --- |
| Enw | Cyfesurynnau OS | Cyfesurynnau Daearyddol
 |
| Bwlch Mawr, Penrhyn Llŷn | SH426478 |  map  | 53.004°N, 4.347°W
 |
| Bwrdd Arthur, Ynys Môn | SH585812 |  map  | 53.308°N, 4.125°W
 |
| Carn Fadryn, Penrhyn Llŷn | SH278351 |  map  | 52.885°N, 4.56°W
 |
| Carneddol, Penrhyn Llŷn | SH301331 |  map  | 52.868°N, 4.525°W
 |
| Garn Boduan, Penrhyn Llŷn | SH312393 |  map  | 52.924°N, 4.512°W
 |
| Gwylwyr Carreglefain, Penrhyn Llŷn | SH324410 |  map  | 52.94°N, 4.495°W
 |
| Gyrn Ddu, Penrhyn Llŷn | SH401467 |  map  | 52.993°N, 4.383°W
 |
| Mynydd Twr, Holy Island (Ynys Môn) | SH218829 |  map  | 53.312°N, 4.676°W
 |
| Moel-y-gest, Penrhyn Llŷn | SH549388 |  map  | 52.926°N, 4.159°W
 |
| Mynydd Anelog, Penrhyn Llŷn | SH151272 |  map  | 52.81°N, 4.744°W
 |
| Mynydd Bodafon, Ynys Môn | SH472854 |  map  | 53.343°N, 4.296°W
 |
| Mynydd Carnguwch, Penrhyn Llŷn | SH374429 |  map  | 52.958°N, 4.422°W
 |
| Mynydd Cennin, Penrhyn Llŷn | SH458449 |  map  | 52.979°N, 4.298°W
 |
| Mynydd Cilan, Penrhyn Llŷn | SH288241 |  map  | 52.787°N, 4.54°W
 |
| Mynydd Eilian, Ynys Môn | SH472917 |  map  | 53.399°N, 4.299°W
 |
| Mynydd Enlli, Ynys Enlli | SH122218 |  map  | 52.761°N, 4.784°W
 |
| Mynydd Rhiw, Penrhyn Llŷn | SH228293 |  map  | 52.832°N, 4.631°W
 |
| Mynydd y Garn, Ynys Môn | SH314906 |  map  | 53.385°N, 4.536°W
 |
| Yr Eifl, Penrhyn Llŷn | SH364447 |  map  | 52.974°N, 4.437°W
 |

### Cymunedau (a chyn-gymunedau)

| Llun
 | Enw
 | Cyfnod
 | Poblogaeth 1961
 | Sir
 | Cymuned
 | Refs
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Aberdaron | 1894 1974 | 1,161 | Gwynedd | Aberdaron |  |
|  | Abererch | 1894 1934 |  | Gwynedd | Llannor |  |
|  | Ynys Enlli | 1894 1974 | 17 | Gwynedd | Aberdaron |  |
|  | Bodferin | 1894 1934 |  | Gwynedd | Aberdaron |  |
|  | Botwnnog | 1894 1974 | 1,176 | Gwynedd | Botwnnog |  |
|  | Bryncroes | 1894 1934 |  | Gwynedd | Aberdaron Botwnnog |  |
|  | Buan | 1934 1974 | 619 | Gwynedd | Buan |  |
|  | Carnguwch | 1894 1934 |  | Gwynedd | Pistyll |  |
|  | Ceidio | 1894 1934 |  | Gwynedd | Buan |  |
|  | Criccieth Urban District | 1894 1974 | 1,672 | Gwynedd | Criccieth |  |
|  | Dolbenmaen | 1934 1974 | 1,447 | Gwynedd | Dolbenmaen |  |
|  | Edern | 1894 1939 |  | Gwynedd | Nefyn |  |
|  | Llanaelhaearn | 1894 1974 | 1,242 | Gwynedd | Llanaelhaearn |  |
|  | Llanarmon | 1894 1934 |  | Gwynedd | Llanystumdwy |  |
|  | Llanbedrog | 1894 1974 | 883 | Gwynedd | Llanbedrog |  |
|  | Llandegwning | 1894 1934 |  | Gwynedd | Botwnnog |  |
|  | Llandudwen | 1894 1934 |  | Gwynedd | Buan Tudweiliog |  |
|  | Llanengan | 1894 1974 | 2,116 | Gwynedd | Llanengan |  |
|  | Llanfaelrhys | 1894 1934 |  | Gwynedd | Aberdaron |  |
|  | Llanfihangel Bachellaeth | 1894 1934 |  | Gwynedd | Buan |  |
|  | Llangian | 1894 1934 |  | Gwynedd | Botwnnog Llanengan |  |
|  | Llangwnnadl | 1894 1934 |  | Gwynedd | Aberdaron Tudweiliog |  |
|  | Llangybi | 1894 1934 |  | Gwynedd | Llannor Llanystumdwy |  |
|  | Llaniestyn | 1894 1934 |  | Gwynedd | Botwnnog Tudweiliog |  |
|  | Llannor | 1894 1974 | 2,039 | Gwynedd | Llannor |  |
|  | Llanystumdwy | 1894 1974 | 2,056 | Gwynedd | Llanystumdwy |  |
|  | Sarn Mellteyrn | 1894 1934 |  | Gwynedd | Botwnnog Tudweiliog |  |
|  | Nefyn | 1894 1974 | 2,164 | Gwynedd | Nefyn |  |
|  | Benllech | 1894 1934 |  | Gwynedd | Tudweiliog |  |
|  | Penrhyn Llŷn | 1894 1934 |  | Gwynedd | Criccieth Llanystumdwy |  |
|  | Penrhos | 1894 1934 |  | Gwynedd | Llannor |  |
|  | Pistyll | 1894 1974 | 599 | Gwynedd | Pistyll |  |
|  | Pwllheli Municipal Borough | 1835 1974 | 3,647 | Gwynedd | Pwllheli |  |
|  | Tudweiliog | 1894 1974 | 1,003 | Gwynedd | Tudweiliog |  |

## Gweler hefyd

* Llŷn - y cantref hanesyddol; Pen Llŷn
* Eifionydd - cwmwd ac ardal hanesyddol; rhan dde-ddwyreiniol y penrhyn
* Llwybr Arfordir Llŷn ac Eryri
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* Ó Corráin, D. "Prehistoric and Early Christian Ireland" yn *The Oxford History of Ireland*, golygwyd gan R. F. Foster (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1989).
* Ioan Mai Evans, *Gwlad Llŷn* (Llandybie, 1968)