Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Genyn

|  |
| --- |
|
 Cromosom
 (107 - 1010 bp)
 DNA
 Genyn
 (103 - 106 bp)
 Ffenoteip

Segment o DNA yw'r genyn, sy'n encodio ffwythiant arbennig. Mae cromosom yn cynnwys llinell hir iawn o DNA sy'n cynnwys genynnau. Gall cromosom dynol gynnwys hyd at 500 miliwn o barau o DNA, sydd â miloedd o genynnau.

 |

Y mynach **Gregor Mendel** (1822–1884).
Segment neu ran o'r DNA sy'n encodio RNA (neu brotin yw **genyn** (ll. **genynnau**), sy'n uned foleciwlar ac yn rhan o etifeddeg. Trosglwyddo genynnau i'r epil yw'r prif ddull o drosglwyddo nodweddion ffenotypig. Caiff mathau gwahanol o genynnau (a chydadwaith genyn-amgylchedd) ddylanwad mawr ar nodweddion biolegol organebau. Mae rhai o'r nodweddion hyn yn weledol: lliw llygad, sawl troed, braich neu fus, ac eraill nad ydynt yn weladwy e.e. teip gwaed, y risg o ddal clefyd arbennig, neu'r miloedd o brosesau hynny sy'n ffurfio yr hyn a elwir yn 'fywyd'.

Gall genynnau fwtanu (*mutate*) o fewn eu cyfres, gan arwain at amrywiolion o fewn eu poblogaeth, a elwir yn alelau. Mae'r alelau hyn yn codio mathau gwahanol o brotin, sy'n arwain at nodweddion o ffenodeipiau gwahanol.

Mae'r cysyniad o genyn yn parhau i gael ei newid a'i ail-ddiffinio wrth i wyddoniaeth ddarganfod ffenomenâu gwahanol, a gwybodaeth newydd yn dod i'r fei.

## Hanes ei ddarganfod

Darganfyddodd Gregor Mendel (1822–1884) unedau sy'n gyfrifol am etifeddu nodweddion y rhieni. Rhwng 1857 a 1864 astudiodd y patrymau gweledol mewn pys bwytadwy gan gofnodi'r nodweddion a oedd yn newid o un genhedlaeth i'r llall. Disgrifiodd y rhain yn fathemategol fel amrywiadau 2n (ble mae 'n' yn golygu'r nifer o nodweddion gwahanol. Ni ddefnyddiodd y term 'genyn' (na *gene*!), disgrifiodd ei ganlyniadau mewn modd a wahaniaethodd rhwng genoteip a ffenoteip (nodweddion gweledol sydd yn gwahaniaethu organebau byw). Ef hefyd a ddisgrifiodd y "dosbarthiad naturiol", sef y gwahaniaeth rhwng genyn trechol a ffactorau enciliol. Ef hefydd a nododd am y tro cyntaf y gwahaniaeth rhwng heterosygot a homosygot.

Darganfuwyd strwythut y moleciwl DAN yn 1953 gan James D. Watson a Francis Crick. Esblygodd eu syniadaeth yn ddogma a ddaeth yn asgwrn cefn bioleg moleciwlaidd, sy'n datgan fod protinau yn cael eu trawsblannu o'r RNA sydd yn ei dro'n cael ei drawsblannu o'r DNA. Gelwir yr astudiaeth o eneteg ar lefel y DNA yn eneteg foleciwlaidd.

## Geirdarddiad

Daw'r gair 'genyn' o'r Hen Roeg γένος (*génos*) sy'n golygu 'hil' neu 'epil'. Mae'r gair modern yn tarddu i 1909 pan ddefnyddiwyd ef yn gyntaf gan y botanegydd Wilhelm Johannsen i ddisgriffio'r gwahaniaeth corfforol (a ffwythiannol) sylfaenol yr uned etifeddol. Defnyddiwyd y term "geneteg" (*genetics*) am y tro cyntaf gan William Bateson yn 1905.

## Cyfeiriadau
# Etifeddeg

Nodweddion ffenotypig tad a mab: clustiau mawr a chorryn y pen yn amlwg yn debyg iawn i'w gilydd.
Strwythur DNA. Mae'r celloedd-bôn (*nucleobase*) yng nghanol y diagram, gyda chadwyni o siwgwr-ffosffad yn eu hamgylchynu ar ffurf helics dwbwl.
**Etifeddeg** yw'r astudiaeth o drosglwyddo nodweddion ffenotypig o un genhedlaeth i'r genhedlaeth nesaf, neu'n benodol: o riant i blentyn. Gwneir hyn naill ai drwy atgenhedliad anrhywiol neu atgenhedliad rhywiol. Dyma'r broses ble mae celloedd yr epil yn derbyn nodweddion ei rieni. Mae amrywiaeth siâp a lliw yn nodweddu etifeddeg, boed anifeiliaid neu blanhigion a gall hyn achosi i rai rhywogaethau i esblygu drwy ddethol naturiol y nodweddion ffenoteip pwysicaf. Mae'r astudiaeth o etifeddeg ym maes bioleg yn cael ei alw'n Geneteg, sy'n cynnwys y maes epigeneteg.

Mewn bodau dynol, mae lliw'r llygad yn enghraifft o nodwedd a etifeddir gan un o'r rhieni. Gall "nodweddion llygad-brown" (neu liw arall) gael ei drosglwyddo i'r epil. Rheolir y nodweddion a etifeddir gan y genynau a gelwir y casgliad cyflawn o genynau o fewn genom un organeb yn "genodeip".

Gelwir y set gyflawn o nodweddion gweladwy un organeb yn ffenoteip, sy'n deillio o rhyngweithiad y genodeip gyda'r amgylchedd. O ganlyniad mae llawer o agweddau ffenodeip yr organeb nad yw'n cael ei etifeddu e.e. daw lliw-haul o ganlyniad i ryngweithio'r corff dynol gyda'r haul, yn hytrach na thrwy drosglwyddo nodweddion o riant i blentyn. Fodd bynnag fe drosglwyddir rhai nodweddion: mae rhai pobl yn llosgi'n gynt ac yn waeth nag eraill, oherwydd gwahaniaeth yn eu genoteip.

Trosglwyddir nodweddion etifeddol o un genhedlaeth i'r llall drwy'r DNA, sef moleciwl sy'n encodio gwybodaeth etifeddol. Polymer main a hir yw DNA sy'n ymgorfforiad o 4 teip o fasau, a ellir eu cyfnewid. ae trefn y basau ar hyd un moleciwl DNA arbennig yn dynodi'r wybodaeth etifeddol: mae hyn yn debyg iawn i drefn llythrennau mewn llyfr, sy'n rhoi brawddeg o wybodaeth i'r darllenydd. Cyn i gell rannu drwy mitosis, gwneir copi o'r DNA, fel bod y ddwy gell newydd yn cynnwys yr union run gwybodaeth, ac etifedda'r ddwy gell y patrwm (neu'r gyfres) DNA. Y rhan honno o'r moleciwl DNA sy'n dynodi un nodwedd arbennig yw genyn. Mae gan genynau gwahanol gyfresi gwahanol o fasau. O fewn y celloedd, mae'r llinynau hirion o DNA yn ffurfio strwythurau a elwir yn gromosomau. Mae'r epil yn derbyn defnydd etifeddol cromosomau eu rhiant, ac mae trefn y gyfres DNA yn unigryw i bob unigolyn. Dyma sy'n creu'r amrywiaeth y soniwyd amdano'n gynharach. Mae union leoliad cyfres DNA arbennig o fewn y cromosom yn cael ei alw'n "locws" (lluosog: "loci"). Ceir ffurfiau gwahanol o loci a elwir yn "alelau". Gall y gyfres DNA newid mewn miwtadau gan ffurfio allelau newydd. Os digwydd y miwtad o fewn genyn yna gall yr allel newydd effeithio nodweddion a reolir gan y genyn hwnnw, gan newid ffenodeip yr organeb.

## Gweler hefyd

* Deddfau ewgenaidd, cyflwynwyd deddfa i lanhau'r stoc genynau, gan y Natsiaid yn y 1930au a'r 1940au.

## Cyfeiriadau
# Pilen

Pilen|  |
| Enghraifft o: | arwydd meddygol, dosbarth o glefyd  |
| Math | clefyd lens, monogenic disease, clefyd, clefyd y llygad  |
| Symptomau | Nam ar y golwg, diplopia  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0m7h6  |
| Thesawrws y BNCF | 22506  |
| OMIM | 601371, 116200  |
| MeSH | D002386  |
| UMLS CUI | C0029531, c1510497, c0086543  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llecyn cymylog yn lens y llygad sy'n amharu ar y golwg yw **pilen** (hefyd **rhuchen**, **magl**, **cataract**). Mae pilennau yn aml yn datblygu yn araf ac yn gallu effeithio ar un neu'r ddwy lygad. Gall symptomau gynnwys pyliad lliwiau, gweld yn aneglur, lleugylchoedd o amgylch golau, anhawster gyda goleuadau llachar, a thrafferth gweld yn y nos. Gall hyn arwain at drafferth wrth yrru, darllen, neu adnabod wynebau. Gall golwg gwael sy'n cael ei achosi gan bilennau hefyd gynyddu'r risg o gwympo ac iselder. Pilennau sydd y tu ol i hanner yr achosion o ddallineb a 33% o'r achosion o nam ar y golwg ledled y byd.

Mae pilennau gan amlaf yn ganlyniad i heneiddio ond gall ddigwydd o ganlyniad i drawma neu amlygiad i ymbelydredd, gall fod yn bresennol ers genedigaeth, neu ddilyn triniaeth llygad oherwydd problemau eraill. Mae ffactorau risg yn cynnwys clefyd siwgr, ysmygu tobacco, gormod o olau haul, ac alcohol. Gall naill ai clympiau o brotein neu bigment melyn-brown sydd yn y lens ostwng trawsyrriant golau i'r retina yng nghefn y llygad. Ceir diagnosis trwy archwilio'r llygad.

Mae dulliau o atal pilennau yn cynnwys gwisgo sbecotl haul a pheidio ag ysmygu. Yn y cyfnod cynnar gellir gwella'r symptomau trwy wisgo sbectol. Os nad yw hynny'n helpu, yr unig dull effeithiol o'i drin yw trwy driniaeth i dynu'r lens gymylog a'i chyfnewid am lens artiffisial. Dim ond os yw'r pilennau'n achosi problemau y bydd angen triniaeth, ac mae hynny fel arfer yn gwella ansawdd bywyd y claf. Nid oes triniaeth pilennau ar gael mewn nifer o wledydd, ac yn arbennig ar gyfer menywod, pobl sy'n byw yng nghefn gwlad, a'r rhai na all ddarllen.

Mae tua 20 miliwn o bobl yn ddall o ganlyniad i bilennau. Pilennau sydd y tu ol i tua 5% o'r achosion o ddallineb yn yr Unol Daleithiau a bron 60% o'r achosion o ddlalineb mewn rhannau o Affrica a De America. Mae dallineb o ganlyniad i bilennau i'w weld mewn tua 10 i 40 o bob 100,000 o blant yn y byd sy'n datblygu, ac 1 i 4 o bob 100,000 o blant yn y byd datblygedig. Mae pilennau yn dod yn fwy cyffredin gydag oedran. Mae dros hanner pobl yn yr Unol Daleithiau wedi cael pilennau erbyn y byddant yn 80 oed.

## Gweler hefyd

* Pilen galactosemig

## Cyfeiriadau

## Rhybudd Cyngor Meddygol
# Cellraniad

Cellraniad|  |
| Enghraifft o: | proses fiolegol, mode of biological reproduction  |
| Math | cellular process or phenomenon  |
| Cynnyrch | daughter cell  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/096d8  |
| Quora | Cell-division  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Proses rannu cell byw yn ddwy yw **cellraniad**. Mewn celloedd ewcaryotig disgrifir y broses yn fitosis (rhaniad somatig) neu feiosis (rhaniad haneri’r cromosomau).

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Homeostasis

Homeostasis| Enghraifft o: | math o gydbwysedd  |
| Math | cydbwysedd, rheolaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03mqq  |
| Thesawrws y BNCF | 4554  |
| Quora | Homeostasis  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Homeostasis** yw'r enw a roddir ar y broses a ddefnyddir gan organebau byw i reoli eu cyflyrau ffisiolegol a chemegol eu hunain i'w galluogi i weithredu ar y lefel optimwm. Mae angen cadw llawer o newidynnau o fewn ffiniau penodol. Mae'r rhain yn cynnwys tymheredd y corff, pwysedd gwaed, cydbwysedd hylif, lefel pH yn hylif allgellog, crynodiadau ïonau sodiwm, potasiwm a chalsiwm, a lefel y siwgr yn y gwaed. Er mwyn cynnal bywyd mae angen cadw'r holl ffactorau hyn yn weddol gyson er gwaethaf newidiadau yn yr amgylchedd, amrywiadau mewn maethiad, a lefel gweithgaredd corfforol.

## Cyfeiriadau
# Cylchred bywyd

**Cylchred bywyd** neu ar lafar gwlad **cylch bywyd** yw'r cyfnod hwnnw sy'n cwmpasu holl genhedlaethau rhywogaeth arbennig a gychwynir drwy atgenhedlu; ffurfir y "cylch" pan fo'r atgenhedlu'n cael ei basio ymlaen i'r genhedlaeth nesaf e.e. mae pedwar cyfnod yng **nghylchred bywyd** glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn (sef y glöyn byw gydag adenydd.

*Adscita geryon* yn atgenhedlu (Fideo, 1m 55e)
O ran dyn, ceir y cyfnodau: ŵy, babi, plentyn, glasoed ac oedolyn.

O ran newidiadau *ploidy* ceir 3 math o gylchred:

* haplontig
* diplontig
* diplobiontig (neu haplodiplontig)

Cylchred bywyd Melyn y rhafnwydd (Glöyn byw)Paru (chwith: gwryw.)Ŵy ar *Rhamnus frangula*Lindys ar *Rhamnus frangula*Pwpa neu chwilerGwryw
## Gweler hefyd

* Glöyn byw
# Ffototropedd

Ffototropedd|  |
| Enghraifft o: | proses fiolegol  |
| Math | tropedd  |
| Rhan o | ffisioleg planhigion  |
| Yn cynnwys | signal transduction, Hormone signaling in plant development  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/027\_6n  |
| Thesawrws y BNCF | 24304  |
| Quora | Phototropism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Twf organeb, yn enwedig planhigyn, mewn ymateb i olau yw **ffototropedd**. Mae'n fath o dropedd.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Atgenhedlu

Atgenhedlu| Enghraifft o: | proses fiolegol, math o broses  |
| Math | proses fiolegol, creadigaeth  |
| Cynnyrch | offspring  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06kcv  |
| Thesawrws y BNCF | 1828  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Planhigyn *Kalanchoë pinnata* yn magu epil blanhigion ar hyd ymylon ei ddail: enghraifft o atgenhedlu an-rhywiol
Llewod yn Cenia yn atgenhedlu
Y broses fiolegol sy'n creu organebau unigol newydd yw **atgenhedlu** (Saesneg: *reproduction*). Mae atgenhedlu yn rhinwedd greiddiol o fywyd; mae pob organeb (hyd y gwyddom) yn ganlyniad i atgenhedlu. Mae dau fath: atgenhedliad rhywiol (gweler cyfathrach rywiol) neu'n an-rhywiol ac weithiau gall un rhywogaeth fel yr affid newid o'r naill i'r llall.

Trwy 'atgenhedlu'n an-rhywiol', gall unigolyn atgenhedlu heb angen aelod arall o'r un rhywogaeth. Mae ymraniad cell facteriol yn ddwy epil gell yn enghraifft o atgenhedlu an-rhywiol. Ond mae organebau amlgellog yn atgenhedlu'n an-rhywiol hefyd; gall y rhan fwyaf o blanhigion atgenhedlu'n an-rhywiol.

Mae'n rhaid i ddau unigolyn gymryd rhan mewn 'atgenhedlu rhywiol', un o bob rhyw gan amlaf. Mae atgenhedlu dynol yn rhywiol.

Wiciadur
Chwiliwch am Atgenhedlu
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Meicrosgop electron

Meicrosgop electron modern.
Math o ficrosgop sy'n defnyddio electronau (200-300 KeV) i ganfod a chreu delweddau yw'r **Meicrosgop electron**. Oherwydd tonfedd fer yr electronau hyn mae modd eu defnyddio i ddadansoddi gwrthrychau llai o lawer na thra'n defnyddio golau gweledol. Yn fras, mae modd chwyddo delwedd 10,000,000 x o'i gymharu â 2000x microsgop optegol confensiynol. Er enghraifft, o dan amgylchiadau priodol mae modd canfod atomau unigol (50 pm).

## Cyfeiriadau
# Damcaniaeth y Glec Fawr

Damcaniaeth y Glec Fawr|  |
| Enghraifft o: | digwyddiad, cosmological model, big bang, unmoved mover, argument for God's existence, scientific evidence for the existence of God, damcaniaeth wyddonol  |
| Math | Big Bounce  |
| Dyddiad | Mileniwm 13788. CC  |
| Dyddiad darganfod | 1931  |
| Lleoliad cyhoeddi | Dinas Brwsel  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01bfy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yng nghosmoleg ffisegol, **damcaniaeth y Glec Fawr** yw'r ddamcaniaeth wyddonol sy'n ceisio esbonio sut yr ymddangosodd y bydysawd allan o gnewyllyn dwys a phoeth iawn tua 13.7 biliwn o flynyddoedd yn ôl (sef hanner nos neu 0000 o'r gloch ar ddiwrnod cyntaf y flwyddyn gosmig).

Nid oedd pob seryddwr yn derbyn y ddamcaniaeth erbyn canol yr 20g, fodd bynnag. Ymhlith y rhai wnaeth gynnig damcaniaethau eraill oedd Sir Fred Hoyle, awdur y ddamcaniaeth cyflwr cyson.
Ond yn y 1960au fe wnaeth gwyddonwyr ddarganfod tystiolaeth oedd yn cefnogi damcaniaeth y Glec Fawr, yn enwedig y pelydriad cefndir microdon cosmig ac esblygiad yng ngalaethau radio pell. Erbyn heddiw, mae arsylliadau o sawl maes seryddol yn cefnogi'r ddamcaniaeth, gan gynnwys natur y cefndir microdon cosmig ar lefel fanwl.

## Egwyddorion damcaniaeth y Glec Fawr

Yn ôl damcaniaeth y Glec Fawr, ymddangosodd y Bydysawd o ffurf ddwys a phoeth iawn (gwaelod). Ers hynny, mae mater yn y gofod ar lefel eang wedi ehangu gydag amser, gan gynnwys galaethau.

 Antena radio yn Holmdel, New Jersey, Unol Daleithiau, wnaeth ddarganfod pelydriad cefndir microdon cosmig

Mae damcaniaeth y Glec Fawr yn seiliedig ar *Egwyddor Gosmolegol* a damcaniaeth perthnasedd cyffredinol Einstein. Yr Egwyddor Gosmolegol yw'r syniad bod y Bydysawd yn homogenaidd ac isotropig ar raddfa eang. Mae hyn yn golygu bod gwedd y Bydysawd yr un fath ym mhob man, ar hyn o bryd, o safbwynt strwythurau mawr iawn. Felly does dim byd arbennig gyda lleoliad Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, yn y Bydysawd, yn hytrach na strwythau lleol fel galaethau, clystyrau galaethau ac ati.

Yn y ddamcaniaeth mae'r Bydysawd wedi ehangu o gyflwr dwys iawn ac yn dal i ehangu heddiw. Felly mae'r pellter rhwng unrhyw ddwy alaeth ymhell o'u gilydd yn cynyddu. Hefyd mae galaethau pell o'n Galaeth ni yn symud i ffwrdd ohonom.

Un canlyniad naturiol o ddamcaniaeth y Glec Fawr yw bod gwrthrychau seryddol pell, fel galaethau, yn dangos symudiad nodweddion yn eu sbectra i donfeddi hirach, yr effaith a elwir dadleoliad coch (neu weithiau ‘rhuddiad’). Mwy na hyn, mae'r Egwyddor Gosmolegol yn mynnu bod maint y dadleoliad coch WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 mewn cyfrannedd â'r pellter WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , fel WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , ac eithro mudiannau bach lleol galaethau.

## Darllen pellach

* Stephen Hawking, *A Brief History of Time* (Llundain, 1988)
* Lawrence M. Krauss, *A Universe from Nothing* (Simon & Schuster, 2012)
* Simon Singh, *Big Bang* (Llundain, 2005)

## Ffynonellau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Biosffer

Golygfa o draeth sy'n dangos y lithosffer (y ddaear), hydrosffer (y môr) a'r atmosffer (yr awyr)
Y **biosffer** (o'r Groeg βίος *bíos* "bywyd" a σφαῖρα *sphaira* "sffer") hefyd yn cael ei adnabod fel yr **ecosffer** (o'r Groeg οἶκος *oîkos* "amgylchedd" ac σφαῖρα), yw holl ecosystemau'r byd yn eu cyfanrwydd. Mae hefyd yn gallu cael ei alw'n barth bywyd ar y Ddaear, system gaëedig (ar wahân i ymbelydredd solar a chosmig a'r gwres a ddaw o grombil y Ddaear), ac sydd i raddau helaeth yn hunan-reoleiddio. Yn ôl y diffiniad bïoffisiolegol mwyaf cyffredinol, y system ecolegol byd-eang yw'r bïosffer sy'n integreiddio'r holl fodau byw a'u perthynas â'i gilydd, yn cynnwys eu rhyngweithio ag elfennau o'r lithosfferer, geosffer, hydrosffer, a'r atmosffer.

Mewn ystyr gyffredinol, biosfferau yw unrhyw systemau caëedig, hunan-reoleiddiedig sy'n cynnwys ecosystemau. Mae hyn yn cynnwys biosfferau megis Biosffer 2 a BIOS-3, ac o bosib rhai ar blanedau a lleuadau eraill.

## Cyfeiriadau
# Asid amino

Asid amino|  |
| Enghraifft o: | dosbarth strwythurol cyfansoddion cemegol  |
| Math | Amin, organic acid  |
| Rhan o | response to amino acid, cellular response to amino acid stimulus, vacuolar amino acid transmembrane transport, amino acid transmembrane transport, amino acid:proton symporter activity, amino acid:sodium symporter activity, amino acid:cation symporter activity, amino acid transport, amino acid transmembrane transporter activity, ABC-type amino acid transporter activity, amino acid:potassium symporter activity, amino acid export across plasma membrane, amino acid transmembrane export from vacuole, amino acid transmembrane import into vacuole, neutral amino acid transmembrane export from vacuole, basic amino acid transmembrane import into vacuole, neutral amino acid transmembrane import into vacuole, amino acid import, amino acid neurotransmitter reuptake, amino acid import across plasma membrane, amino acid homeostasis, amino acid binding, amino acid sensor activity, amino acid:monoatomic cation antiporter activity  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0m\_j  |
| Thesawrws y BNCF | 49  |
| CAS | 65072-01-7  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Adeiledd cyffredinol asid amino α efo'r grŵp amin ar y chwyth a'r grŵp carbocsyl ar y dde.
Dosbarth pwysig o fetabolitau (sef molecylau prosesau celloedd byw) yw’r **asidau amino**. Maent yn gyfansoddion carbon sy'n cynnwys dau grŵp gweithredol; grŵp amin a grŵp asid carbocsylig ynghyd â grŵp ychwanegol sy’n nodwedd i’r asidau amino unigol.  Nodwedd o bob math o fywyd ar y ddaear ydynt. Mae iddynt bwysigrwydd fel molecylau unigol a hefyd mewn polymerau. Eu polymerau mwyaf nodweddiadol yw proteinau. Gall y cadwynau hyn cynnwys degau o filoedd o asidau amino unigol (ee 27,000 i Titin ), ond ychydig gannoedd sy’n arferol.  O’r cannoedd o asiadu amino naturiol sy’n bodoli, tua 20 sy’n cysylltu â'i gilydd i ffurfio proteinau. Ym mhob un o’r rhain mae’r grŵp amin a’r grŵp asid carbocsylig wedi’u cysylltu’n uniongyrchol a charbon α y gadwyn garbon. (Sef rhif 2 - gan mai atom carbon yr asid carbocsylig yw rhif 1.)  Felly ei gelwir yn asidau amino α.

Mae gan y carbon cirol bedwar bond: un i gadwyn amrywiol (labelwyd R), un i atom hydrogen, un i grŵp amino ac un i'r grŵp carbocsyl (COOH).

## Cymeriad amffoterig

Mae asidau amino yn cynnwys y grwpiau gweithredol basig NH2 (amin) a'r grŵp asidig COOH (asid carbocsylig) ac felly maent yn ymddwyn yn amffoterig (fel asidau a basau).

## Peptidau

Mae proteinau yn hanfodol ar gyfer bywyd a phroteinau yw prif gynhwysion gwallt, croen, cyrn, cyhyr, haemoglobin, ensymau, firysau, gwaed, a nifer o organebau eraill. Cyfansoddion a ffurfir gan gadwyni o asidau amino yw peptidau- sy'n gysylltiedig trwy'r bond peptid.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
## Cyfeiriadau
# Cramennog

| Cramenogion
 |
| --- |
|  |
| Cimwch (*Homarus gammarus*)
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Arthropoda |
| Is-ffylwm:
 | **Crustacea** |
| Dosbarthiadau
 |
| * Branchiopoda
* Remipedia
* Cephalocarida
* Maxillopoda
* Ostracoda
* Malacostraca
 |

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn o'r is-ffylwm *Crustacea* yw **cramenogion**. Maen nhw'n byw mewn dŵr (yn y môr neu ddŵr croyw) gan amlaf, ond mae moch coed yn byw mewn cynefinoedd daearol.

Mae 55,000 o rywogaethau o gramenogion. Mae mathau cyfarwydd yn cynnwys y cranc, y cimwch, y corgimwch, y berdysen, y cimwch coch (*crawfish*) a'r gragen long.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **anifail**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Sgorpion

| Sgorpion
 |
| --- |
|  |
| Sgorpion coedwig Asia (*Heterometrus spinifer*) ym Mharc Cenedlaethol Khao Yai, Gwlad Tai
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Arthropoda |
| Is-ffylwm:
 | Chelicerata |
| Dosbarth:
 | Arachnida |
| Is-ddosbarth:
 | Dromopoda |
| Urdd:
 | **Scorpiones** C. L. Koch, 1837 |
| Superfamilies
 |
|
Pseudochactoidea
Buthoidea
Chaeriloidea
Chactoidea
Iuroidea
Scorpionoidea
See classification for families.

 |

Arachnid nosol bywesgorol o urdd y *Scorpiones*, ac iddo gorff cylchrannog, dau grafanc a cholyn gwenwynig ar flaen ei gynffon i fyny yw **sgorpion**, gyda tua 2,000 o rywogaethau trwy'r byd i gyd.

## Gweler hefyd

* Pigiad sgorpion

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
sgorpionauEginyn erthygl sydd uchod am **anifail**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Echinoderm

| Echinodermau
 |
| --- |
|  |
| Draenog môr
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Parth:
 | Eukaryota |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | **Echinodermata** |
| Dosbarthiadau
 |
|
Asteroidea - sêr môr
Blastoidea (*diflanedig*)
Concentricycloidea
Crinoidea - crinoidau
Echinoidea - draenogod môr
Holothuroidea - chwerddyfroedd môr
Ophiuroidea - sêr brau

 |

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn sy'n byw yn y môr yw **echinodermau** (hefyd: **ecinodermiaid**, **draengroenogion**). Mae 7000 o rywogaethau gan gynnwys sêr môr, sêr brau, draenogod môr, chwerddyfroedd môr a chrinoidau (lilïau môr/sêr pluog).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **anifail**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# 1740au

17g - **18g** - 19g

1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au1770au 1780au 1790au

1740 1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749

---

**Digwyddiadau a GogwyddionArweinwyr y Byd Pab Benedict XIV
* Brenin Siôr II (Prydain Fawr)
* Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
* Prif Weinidog Spencer Compton, 1af Iarll Wilmington (Prydain Fawr)
* Prif Weinidog Henry Pelham (Prydain Fawr)
* Brenin Louis XV (Ffrainc)
* Elisabeth (Rwsia)
* Frederick II (yr Almaen)
# Theodor Schwann

| Theodor Schwann |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 7 Rhagfyr 1810  Neuss  |
| Bu farw | 11 Ionawr 1882  Cwlen  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Prwsia  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Bonn
* Prifysgol Liège
* Prifysgol Humboldt Berlin
* Prifysgol Würzburg
* Dreikönigsgymnasium
 |
| Galwedigaeth | meddyg, ffisiolegydd, academydd, botanegydd, anatomydd  |
| Swydd | athro cadeiriol  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Liège
* Prifysgol Humboldt Berlin
 |
| Prif ddylanwad | Johannes Peter Müller  |
| Gwobr/au | Medal Copley, Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf, Aelod Tramor o'r Gymdeithas Frenhinol, Cymrawd Academi Celf a Gwyddoniaeth America  |

Meddyg a biolegydd nodedig o'r Almaen oedd **Theodor Schwann** (7 Rhagfyr 1810 - 11 Ionawr 1882). Ffisiolegydd Almaenig ydoedd. Cyfrannodd yn helaeth i feysydd biolegol er enghraifft datblygu'r theori gell, a dyfeisio'r term metaboledd. Cafodd ei eni yn Neuss, Yr Almaen ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Liège a Phrifysgol Bonn. Bu farw yn Cwlen.

## Gwobrau

Enillodd Theodor Schwann y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

* Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf
* Pour le Mérite
* Medal Copley

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feddyg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*