# William Williams, Pantycelyn

| William Williams, Pantycelyn |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Williams Pantycelyn  |
| Ganwyd | 11 Chwefror 1717  Llanfair-ar-y-bryn  |
| Bu farw | 11 Ionawr 1791  Pantycelyn  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Academi Llwynllwyd
 |
| Galwedigaeth | ieithydd, bardd, emynydd, pregethwr, gweinidog yr Efengyl, ysgrifennwr, offeiriad  |
| Prif ddylanwad | Howel Harris  |

Bardd, emynydd ac awdur rhyddiaith grefyddol oedd **William Williams** (tua 11 Chwefror 1717 – 11 Ionawr 1791), neu **(Williams) Pantycelyn**. Roedd yn frodor o blwyf Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin. Mae'n cael ei adnabod fel "Pantycelyn" ar ôl enw y ffermdy y bu'n byw ynddo, yn y bryniau ger Pentre Tŷ-gwyn.

## Ei fywyd

Cafodd droedigaeth wrth wrando ar Howel Harris yn pregethu yn Nhalgarth yn 1737. Er iddo fod yn gurad i Theophilus Evans am gyfnod, gwrthodwyd ei urddo yn offeiriad yn Eglwys Loegr yn 1743 oherwydd ei gysylltiadau â'r Methodistiaid. Ar ôl hynny canolbwyntiodd ar weithio dros y mudiad Methodistaidd. Roedd yn bregethwr teithiol a daeth yn enwog am ei allu arbennig i arwain seiadau. Ef ynghyd â Daniel Rowland a Howel Harris oedd prif arweinwyr y Methodistiaid yng Nghymru yn y ddeunawfed ganrif. Trwy ei emynau, yn enwedig, ef yw un o'r dylanwadau pwysicaf ar y diwylliant Cymraeg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a'r ugeinfed ganrif. Saif *Capel Coffa William Williams Pantycelyn* yn Llanymddyfri. Claddwyd ef yn Eglwys Llanfair-ar-y-bryn ar gyrion tref Llanymddyfri.

* Ffermdy Pantycelyn, Llanfair-ar-y-bryn
* Carreg fedd William Williams, Pantycelyn
*
*
*
*
*
*

## Ei waith

Roedd yn awdur toreithiog yn y Gymraeg. Cyhoeddodd gyfres o gasgliadau o emynau, dwy gerdd hir uchelgeisiol, sef 'Golwg ar Deyrnas Crist' a 'Bywyd a Marwolaeth Theomemphus' ynghyd â nifer o lyfrau rhyddiaith, cyfieithiadau a marwnadau. Daethpwyd i'w adnabod wrth enw'r fferm a fu'n gartref iddo, 'Pantycelyn' ond fe'i hadnabyddir hefyd fel "Y Pêr Ganiedydd" oherwydd dwysder a melysder ei ganu. Mae'r enw hwn yn seiliedig ar y cyfeiriad at Dafydd y salmydd yn y Beibl fel 'peraidd ganiedydd Israel'. Ysgrifennodd rai emynau Saesneg. Mae ei emyn, *Guide me, O thou great Jehovah* (sy'n cynnwys y geiriau *Bread of Heaven, feed me now and evermore*, ac a genir fel arfer ar yr emyn-dôn *Cwm Rhondda*) yn parhau yn hynod boblogaidd yn fyd-eang.

## Llyfryddiaeth

*Meddwl a Dychymyg Williams Pantycelyn* gan Derec Llwyd Morgan; 1991
Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
William Williams (Pantycelyn)

### Llyfrau Pantycelyn

* *Aleluia* (1742-49)
* *Caniadau y rhai sydd ar y Môr o Wydr* (1762)
* *Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau* (1763-69)
* *Gloria in Excelsis* (1771-72)
* *Golwg ar Deyrnas Crist* (1756)
* *Bywyd a Marwolaeth Theomemphus* (1764)
* *Pantheologia, neu hanes holl grefyddau'r byd* (1762)
* *Crododil Afon yr Aifft* (1767)
* *Hanes Bywyd a Marwolaeth Tri Wyr o Sodom a'r Aifft* (1768)
* *Drws y Society Profiad* (1777)
* *Cyfarwyddwr Priodas* (1777)
* *Rhai Hymnau Newyddion* (1782)
* *Gwaith Prydyddawl y diweddar Barchedig William Williams* golygwyd gan John Williams, Pantycelyn (Caerfyrddin: Jonathan Harris, 1811)
* *Gweithiau Williams Pantycelyn* dan olygiad N. Cynhafal Jones, Cyfrol 1 (Treffynnon: P. M. Evans, 1887)
* *Gweithiau Williams Pantycelyn* dan olygiad N. Cynhafal Jones, Cyfrol 2 (Casnewydd: W. Jones, 1891)

### Astudiaethau

* Kathryn Jenkins, *Cân y Ffydd: Ysgrifau ar Emynyddiaeth* (Cymdeithas Emynau Cymru, 2011)
* Gomer Morgan Roberts. *Y Per Ganiedydd [Pantycelyn]* Cyfrol I (*Trem ar ei fywyd*) (1949) a Chyfrol II. (*Arweiniad i'w waith*) (1958). Gwasg Aberystwyth.
* Glyn Tegai Hughes, *'Yr Hen Bant': Ysgrifau ar Williams Pantycelyn* (Tal-y-bont: Y Lolfa, 2017)
* H. A. Hodges, *Flame in the Mountains: Williams Pantycelyn, Ann Griffiths and the Welsh Hymn*, gol. E. Wyn James (Tal-y-bont: Y Lolfa, 2017)
* R. Geraint Gruffydd, *Y Gair a'r Ysbryd: Ysgrifau ar Biwritaniaeth a Methodistiaeth*, gol. E. Wyn James (2019)
* E, Wyn James, ‘Williams, William (Pantycelyn)’: cofnod yn adran ‘Beirniadaeth a Theori’ yr adnodd cyfeiriol ar-lein, *Yr Esboniadur* (Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol) –
* E. Wyn James, ‘Diwrnod Williams Pantycelyn’, yn yr adran ‘Dadansoddi’ ar wefan *O’r Pedwar Gwynt* –
* Ceir llyfryddiaeth lawn o weithiau gan Bantycelyn ac amdano yn y gyfrol *Meddwl a Dychymyg Williams Pantycelyn* gan Derec Llwyd Morgan (gol.), (Llandysul: Gwasg Gomer, 1991).

## Dolenni allanol

* Llawysgrif o farddoniaeth Pantycelyn ar Y Drych Digidol Archifwyd 2007-06-07 yn y Peiriant Wayback, Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* William Williams yn Y Bywgraffiadur Cymreig
* Adolygiad gan E. Wyn James ar gyfrol ddylanwadol Saunders Lewis, *Williams Pantycelyn* (1927; argraffiad newydd gyda rhagymadrodd sylweddol gan D. Densil Morgan, 2016) ar wefan Gwales
* Cyhoeddwyd recordiadau o ddarlithiau ar Williams Pantycelyn a'i gefndir gan Goronwy Prys Owen ac E. Wyn James, a draddodwyd yng Nghanolfan Hanes Uwchgwyrfai ar 4 Chwefror 2017, ar ffurf cryno-ddisgiau gan Utgorn Cymru. Canolfan Hanes Uwchgwyrfai
* Gweler ymateb Emyr James i *Theomemphus* yma: