# Cernyw

Cernyw|  |
| Math | siroedd hanesyddol Lloegr, gwlad ar un adeg  |
|  |
| Prifddinas | Truru  |
| Poblogaeth | 575,525  |
| Gefeilldref/i | Coventry  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Lloegr, cenhedloedd Celtaidd  |
| Sir | De-orllewin Lloegr  |
| Gwlad |  Cernyw  Lloegr |
| Arwynebedd | 3,562.3326 km²  |
| Yn ffinio gyda | Dyfnaint  |
| Cyfesurynnau | 50.3°N 4.9°W  |
|  |
| Statws treftadaeth | Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Baner Cernyw
Un o'r gwledydd Celtaidd yw **Cernyw** (Cernyweg: *Kernow*; Saesneg: *Cornwall*), yn ne-orllewin Prydain. Mae hefyd yn sir hanesyddol Lloegr ac yn sir seremonïol y rhanbarth De-orllewin Lloegr, gyda'i dref gweinyddol yn Truro. Mae'n ffinio â Dyfnaint ar y tir ac yn gorwedd rhwng Môr Iwerddon a'r Môr Udd. Ystyrir Ynysoedd Syllan neu Scilly hefyd yn rhan o Gernyw. Ar 24 Ebrill 2014 cydnabyddwyd y Cernywiaid yn lleiafrif cenedlaethol.

Truro yw'r unig ddinas, a hefyd y brifddinas. Mae prif drefi'r wlad yn cynnwys Newquay, Bodmin, St Austell, Camborne, Redruth a Padstow. Mae Cernyw yn enwog am fod yn lle dda i fynd am wyliau am ei fod yn dwymach ar gyfartaledd nac unrhyw le arall yng ngwledydd Prydain, ac am ei fod yn lle arbennig am syrffio.

Lleoliad a maint Cernyw mewn perthynas â Chymru
Mae Cernyw hefyd yn enwog am ei phasteiod cig a'i mwynfeydd alcam, ac am Senedd y Stanorion neu Fwynwyr sy'n dal i fynnu mai ganddi hi mae'r hawl i reoli'r wlad. Piran yw nawddsant Cernyw, a'i faner yn groes wen ar gefndir du. Mae mudiad cenedlaethol gwleidyddol yng Nghernyw, ond nid yw'r pleidiau megis Mebyon Kernow a Phlaid Genedlaethol Cernyw wedi gwneud fawr o farc hyd yma, er iddynt gipio ambell sedd ar gynghorau lleol.

Cynhelir Gorsedh Kernow (Gorsedd Cernyw) bob blwyddyn i hyrwyddo'r iaith Gernyweg a diwylliant Cernyw.

Mae'r Tywysog Siarl hefyd yn dal y teitl Dug Cernyw.

## Daearyddiaeth

Land's End (Penn an Wlas / Pedn an Wlas)
Pentir sylweddol ym mhen de-orllewinol eithaf Prydain Fawr sy'n ymestyn allan i'r Cefnfor Iwerydd rhwng y Môr Celtaidd i'r gogledd a'r Môr Udd i'r de yw Cernyw. Penrhyn *Pedn an Wlas* neu Land's End yw pwynt mwyaf deheuol Cernyw a Phrydain (John o Groats yn yr Alban yw pwynt mwyaf gogleddol yr ynys). Nodweddir yr arfordir gan nifer o faeau creigiog a thraethau braf. Mae arfordir y gogledd yn llawer mwy ysgythrog a chreigiog nag arfordir y de, lle ceir baeau mawr agored.

Map dwyieithog Cernyweg-Saesneg o Gernyw
Mae'r poblogaeth oddeutu 534,300, ac mae ei arwynebedd yn 3,563 km2 (1,376 mi sg).

Golygfa o dirwedd Cernyw
Creigiau Hen Dywodfaen Coch a Defonaidd sy'n nodweddi daeareg solid yr ardal; mae'r creigiau hyn yn torri trwodd yn fryniau isel yma ac acw, yn enwedig ger yr arfordir ac ar Waun Bodmin, lle ceir Bron Wennyly (*Brown Willy*, 419m), pwynt uchaf Cernyw.

## Hanes

*Prif: Hanes Cernyw*
Mae **hanes Cernyw** fel gwlad fasnach yn dechrau gyda'i chysylltiadau â marsiandïwyr Môr y Canoldir a oedd yn cael eu denu yma gan y mwynfeydd tun. Roedd tun yn cael ei gynhyrchu yng Nghernyw ers Oes yr Efydd; roedd y metel yn arbennig o bwysig gan ei fod yn cael ei gymysgu â chopr i gynhyrchu efydd.

Gelwid Cernyw yn *Cornubia* gan y Rhufeiniaid, ond nid oes llawer o olion Rhufeinig wedi eu darganfod yma. Erbyn y cyfnod yma roedd tun i'w gael yn haws o Benrhyn Iberia, felly roedd pwysigrwydd economaidd yr ardal yn llai. Wedi i'r Rhufeiniaid adael ymddengys fod Cernyw yn rhan o deyrnas Frythonig Dumnonia neu Dyfnaint.

Erbyn yr 8g roedd Dyfnaint wedi ei goresgyn gan yr Eingl-Sacsoniaid. Enillodd y Brythoniaid frwydr yn "Hehil" yn 721, ond yn 838 gorchfygwyd cynghrarir o Frythoniaid a Daniaid gan Egbert, brenin Wessex. Yn 936, nodir i Athelstan osod Afon Tamar fel ffin orllewinol Wessex.

Erbyn 1066 ystyrid Cernyw yn rhan o Deyrnas Lloegr, ond roedd ganddi rywfaint o annibyniaeth yn parhau fel is-deyrnas. Diorseddwyd brenin olaf Cernyw, Cadog, gan y Normaniaid.
Bu gwrthryfel yn 1497, gan ddechrau ymhlith y mwynwyr tun, oedd yn gwrthwynebu cynnydd yn y trethi. Dywedir i ugain y cant o boblogaeth Cernyw gael ei lladd yn y gwrthryfel yma. Yn 1755 tarawyd arfordir Cernyw gan tsunami a achoswyd gan ddaeargryn mawr Lisbon. Ffurfiwyd plaid genedlaethol Mebyon Kernow yn 1951 i geisio ennill hunanlywodraeth. Nid yw'r blaid wedi llwyddo i ennill sedd yn Nhy'r Cyffredin hyd yma.

Ar 24 Ebrill 2014 cydnabyddwyd y Cernywiaid yn lleiafrif cenedlaethol. Roedd hyn o dan y Confensiwn Fframwaith Ewropeaidd ar gyfer Diogelu Lleiafrifoedd Cenedlaethol (FCPNM). Mae'r penderfyniad i gydnabod hunaniaeth unigryw'r pobl Cernyw, felly'n rhoi'r un statws iddynt a'r Albanwyr y Cymry a'r Gwyddelod. Golyga hyn, hefyd, bod gan y Cernywiaid "yr hawl i fynegi, cadw, rhannu a datblygu eu diwylliant a’u hunaniaeth unigryw.”

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

### Ardaloedd awdurdod lleol

Nid yw'r sir wedi'i rhannu'n ardaloedd awdurdod lleol; gweinyddir y sir gyfan fel awdurdod unedol, sef Cernyw (awdurdod unedol).

### Etholaethau seneddol

Rhennir Cernyw yn chwe etholaeth seneddol yn San Steffan:

* Camborne a Redruth
* De-ddwyrain Cernyw
* Gogledd Cernyw
* St Austell a Newquay
* St Ives
* Truro ac Aberfal

## Yr iaith Gernyweg heddiw

*Prif: Cernyweg*
Mae tua mil o bobl yn siarad fersiynau cyfoes o'r iaith Gernyweg. Mae'r rhan fwyaf o siaradwyr yn defnyddio Kernewek Kemmyn, sydd wedi'i seilio ar lenyddiaeth Gernyweg Canol gydag orgraff i gynrychioli'r seiniau tybiedig. Hefyd mae defnyddwyr Kernewek Unyes (Cernyweg Unedig) a Kernewek Unyes Amendys (CU adolygedig) gydag orgraff Cernyweg Canol wedi'i safoni. Gwell gan rai siaradwyr ddefnyddio Cernyweg Diweddar, sef iaith yr 17eg a'r 18goedd.

Cernyweg, 'Croeso i Penzance' yn yr Gorsaf reilffordd Penzance.
Bu farw Dolly Pentreath, siaradwr olaf y Gernyweg yn ôl y chwedl yn 1777, ond mae tystiolaeth i siaradwyr dwyieithog eraill fyw tan ddechrau'r 19g. Gwnaeth yr iaith oroesi ar dafodau pysgotwyr i ryw raddau hyd ddiwedd y 19g (ni wnaed yr ymchwil angenrheidiol ar y pryd). Mae peth adferiad yn digwydd nawr. O'r chwe iaith Geltaidd, Cernyweg ydyw'r debycaf i'r Llydaweg.

## Gweler hefyd

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan Cyngor Cernyw

 **Dinasoedd a threfi CernywEnwau CernywegDinas**

Truru

**Trefi**

Aberfal (Aberfala) **·**
Bosvena **·**
Essa **·**
Fowydh **·**
Hellys **·**
Heyl **·**
Kammbronn **·**
Kelliwik **·**
Lanndreth **·**
Lannstefan **·**
Lannust **·**
Lannwedhenek **·**
Lyskerrys **·**
Logh **·**
Lostwydhyel **·**
Lulynn **·**
Marghasyow **·**
Nansledan **·**
Pennsans **·**
Penntorr **·**
Penrynn **·**
Ponswad **·**
Porth Ia **·**
Porthbud **·**
Porthleven **·**
Reskammel **·**
Resrudh **·**
S. Austel **·**
S. Colom Veur **·**
Strasnedh **·**
Tewynblustri

**Enwau SaesnegDinas**

Truro

**Trefi**

Bodmin **·**
Bude **·**
Callington **·**
Camborne **·**
Camelford **·**
Falmouth **·**
Fowey **·**
Hayle **·**
Helston **·**
Launceston **·**
Liskeard **·**
Looe **·**
Lostwithiel **·**
Marazion **·**
Nansledan **·**
Newlyn **·**
Newquay **·**
Padstow **·**
Penryn **·**
Penzance **·**
Porthleven **·**
Redruth **·**
St Austell **·**
St Blazey **·**
St Columb Major **·**
St Ives **·**
St Just in Penwith **·**
Saltash **·**
Stratton **·**
Torpoint **·**
Wadebridge