Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Y Swyddfa Gymreig

Y Swyddfa Gymreig| Enghraifft o: | Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig, defunct government institution  |
| Daeth i ben | 1 Gorffennaf 1999  |
| Dechrau/Sefydlu | 1965  |
| Olynydd | Llywodraeth Cymru, Swyddfa Cymru  |
| Pencadlys | Cymru  |
| Dynodwyr |

Tŷ Gwydyr, Whitehall; pencadlys y Swyddfa Gymreig yn Llundain
Adran o lywodraeth y Deyrnas Unedig a oedd yn gyfrifol am y rhan fwyaf o feysydd polisi Cymru oedd **y Swyddfa Gymreig** (1965 - 1999). Sefydlwyd y Swyddfa Gymreig ym 1965 gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru er mwyn gweithredu polisïau Llywodraeth Prydain yng Nghymru. Daethai swydd yr Ysgrifennydd Gwladol i fodolaeth ym mis Hydref y flwyddyn gynt. Tŷ Gwydyr yn Whitehall, Llundain oedd cartref y Swyddfa Gymreig.

Roedd cyfrifoldebau'r Swyddfa Gymreig yn cynnwys iechyd, addysg, yr iaith Gymraeg a'r diwylliant Cymreig, llywodraeth leol, gwasanaeth dŵr a charthffosiaeth, amddiffyn yr amgylchedd a chadwraeth natur, defnydd tir, amaethyddiaeth, coedwigaeth a physgodfeydd, henebion, cynllunio gwlad a threfol, ffyrdd, twristiaeth, gweithrediad Cronfa Ddatblygu Ewrop yng Nghymru a materion eraill yr Undeb Ewropeaidd. Wrth ei sefydlu, felly, cymerodd y Swyddfa Gymreig gyfrifoldeb am faterion yr oedd sawl adran wahanol o lywodraeth y DU yn gyfrifol amdanynt cyn hynny.

Newidiodd pethau ar ôl refferendwm datganoli 1997, a chafodd y Swyddfa Gymreig ei diddymu yn swyddogol ar 1 Gorffennaf 1999 pan drosglwyddwyd mwyafrif ei chyfrifoldebau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Pennaeth Swyddfa Cymru yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru bellach.

## Dolenni allanol

* Y Swyddfa Gymreig 1979–1997
# Ie dros Gymru

**Ie dros Gymru!** yw'r enw a ddefnyddir i gyfeirio at ddau grŵp trawsbleidiol ar wahân o blaid datganoli a ffurfiwyd yn y cyfnod cyn refferenda datganoli 1997 a 2011 a gynhaliwyd yng Nghymru.

## Ymgyrch 1997

Cadeirwyd Ie dros Gymru! gan Kevin Morgan, Athro o Brifysgol Caerdydd . Trefnydd cenedlaethol yr ymgyrch oedd Daran Hill.

Yn ystod yr ymgyrch am Gynulliad i Gymru, bu farw'r Dywysoges Diana mewn damwain car ym Mharis, Ffrainc. Roedd yr ymgyrch wedi ei gohirio dros dro, ac roedd rhai yn ystyried pa effaith y byddai marwolaeth Tywysoges Cymru yn ei chael ar y refferendwm. Roedd llawer o sylwebwyr yn pryderu y byddai marwolaeth y dywysoges a chanolbwyntio ar y Teulu Brenhinol yn tynnu sylw oddi ar y ddadl ar ddatganoli ac yn effeithio ar y nifer fyddai'n pleidleisio.

## Ymgyrch 2011

Lansiwyd grŵp 2011 ar 4 Ionawr 2011. Cadeirydd y grŵp oedd Roger Lewis, prif weithredwr grŵp Undeb Rygbi Cymru.

Cefnogwyd yr ymgyrch gan ddwy blaid llywodraeth glymblaid Cymru'n Un yn y Cynulliad : Plaid Lafur Cymru a Phlaid Cymru, yn ogystal â'r Democratiaid Rhyddfrydol a Phlaid Werdd Cymru .

## Gweler hefyd

* Datganoli Cymreig
* Etholiadau yng Nghymru
* Senedd
* Annibyniaeth Gymreig
* Ymgyrch Senedd i Gymru
* Rhestr o symudiadau yng Nghymru

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* Leighton Andrews, *Cymru'n Dweud Ie: Y Stori Tu Mewn i ymgyrch refferendwm Ie Dros Gymru, ( Seren.Pen-y-bont ar Ogwr) 1999*

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol yr ymgyrch "IE" "Ie dros Gymru" Archifwyd 2011-01-09 yn y Peiriant Wayback
* Ein Cynulliad Archifwyd 2016-10-27 yn y Peiriant Wayback, grŵp cymorth ymgyrch Ie Dros Gymru
* Dylunwyr logo ymgyrch "IE" 2011 "Ie dros Gymru". Archifwyd 2011-06-28 yn y Peiriant Wayback
* 'Ie dros Gymru' Cofnodion Ymgyrch Refferendwm 1997 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
# De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De

De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De|  |
|  |
|  |
| Arwyddair | Leo Terram Propriam Protegat  |
| Math | Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig, tiriogaeth ddadleuol  |
|  |
| Prifddinas | King Edward Point  |
| Poblogaeth | 35  |
| Anthem | God Save the King  |
| Pennaeth llywodraeth | Nigel Haywood  |
| Cylchfa amser | UTC−02:00  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig  |
| Gwlad |  Y Deyrnas Unedig |
| Arwynebedd | 4,066 km²  |
| Cyfesurynnau | 54.25°S 36.75°W  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Nigel Haywood  |
|  |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tiriogaeth dramor y Deyrnas Unedig yn ne Cefnfor Iwerydd yw **De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De** (*South Georgia and the South Sandwich Islands*). Mae'r diriogaeth yn cynnwys ynys fawr **De Georgia** ynghyd â chadwyn o ynysoedd llai, **Ynysoedd Sandwich y De**, tua 520 km i'r de-ddwyrain. Mae gan yr ynysoedd fynyddoedd serth a llawer o rewlifau. Mae ganddynt boblogaethau mawr o adar a morloi.

Ymwelodd James Cook â'r ynysoedd ym 1775. Dros y ddwy ganrif ganlynol, daeth yr ynysoedd yn ganolfan bwysig i hela morloi a morfilod. Heddiw, mae gan Dde Georgia ddwy orsaf ymchwil ac amgueddfa.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Llywodraeth De Georgia Archifwyd 2013-10-31 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dde America**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig

Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig| Rothera, Ynys Adelaide |
|  |
|  |
| Math | Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig, territorial claims in Antarctica  |
|  |
| Prifddinas | Rothera Research Station  |
| Sefydlwyd | * 3 Mawrth 1962
 |
| Anthem | God Save the King  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ardal Cytundeb Antarctig  |
| Gwlad |  Y Deyrnas Unedig |
| Arwynebedd | 1,709,400 km²  |
| Cyfesurynnau | 75°S 50°W  |
|  |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig** yn diriogaeth dramor y Deyrnas Unedig yn yr Antarctig.

Sector o'r Antarctig yn Nhiriogaeth Brydeinig
## Cefndir

Mae **Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig (BAT)** yn sector o Antarctica sy'n cael ei hawlio gan y Deyrnas Unedig fel un o'r 14 Tiriogaeth Dramor Brydeinig. Dyma'r diriogaeth fwyaf o faint o bell ffordd. Mae'n cynnwys y rhanbarth i'r de o ledred 60 ° S a rhwng hydredau 20 ° W a 80 ° W, gan ffurfio siâp lletem sy'n ymestyn i Begwn y De, sy'n gorgyffwrdd â'r hawliadau Antarctig yr Ariannin (Antarctica Ariannin) a Tsile (Tiriogaeth Antarctig Tsile).

Ffurfiwyd y Diriogaeth ar 3 Mawrth 1962, er bod hawliad y DU i'r rhan hon o'r Antarctig yn dyddio'n ôl i lythyrau patent dyddiedig 1908 a 1917.

Mae'r ardal a weinyddir gan y diriogaeth bellach yn cynnwys tri rhanbarth a oedd, cyn 1962, yn cael eu gweinyddu gan fel dibyniaethau Prydeinig unigol sef: Ynysoedd y Falkland; Graham Land, Ynysoedd Erch y De (*South Orkney Islands*) ac Ynysoedd Shetland y De (*South Shetland Islands*).

Mae hawliad y Deyrnas Unedig i'r rhanbarth wedi'i ohirio ers i'r Cytundeb Antarctig ddod i rym ym 1961. Mae erthygl 4 y cytundeb yn dweud "Ni fydd unrhyw weithredoedd na gweithgareddau sy'n digwydd tra fo'r Cytundeb presennol mewn grym yn ffurfio sail ar gyfer pennu, cefnogi neu wrthod hawliad i sofraniaeth diriogaethol yn Antarctica. Ni chaiff hawliad newydd, neu ehangiad hawliad presennol, i sofraniaeth diriogaethol yn cael ei honni tra fo'r Cytundeb presennol mewn grym *Nid yw'r mwyafrif o wledydd yn cydnabod hawliadau tiriogaethol yn Antarctica. Mae'r Deyrnas Unedig wedi cadarnhau'r cytundeb.*

Yn 2012, enwyd rhan ddeheuol y diriogaeth yn Queen Elizabeth Land er anrhydedd i'r Frenhines Elisabeth II.

Yr unig bobl yn y diriogaeth yw staff ymchwil a swyddogion wrth gefn a gynhelir gan Arolwg Antarctig Prydain a sefydliadau tebyg, a gorsafoedd yr Ariannin, Tsile a gwledydd eraill. Nid oes trigolion brodorol.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ynysoedd Caiman

Ynysoedd Caiman|  |
|  |
|  |
| Arwyddair | He hath founded it upon the seas  |
| Math | Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig, grŵp o ynysoedd  |
| Enwyd ar ôl | Caiman crocodilus  |
|  |
| Prifddinas | George Town  |
| Poblogaeth | 88,833  |
| Anthem | God Save the King  |
| Pennaeth llywodraeth | André Ebanks  |
| Cylchfa amser | UTC−05:00, America/Cayman  |
| Gefeilldref/i | Miami-Dade County  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | ystyrir gan yr UE fel gwlad sy'n hafan i bobl sy'n osgoi trethi, Y Caribî  |
| Sir | Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig  |
| Gwlad |  Y Deyrnas Unedig |
| Arwynebedd | 264 ±1 km²  |
| Cyfesurynnau | 19.5°N 80.5°W  |
| KY  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Parliament of the Cayman Islands  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn y Deyrnas Unedig  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Charles III  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Premier of the Cayman Islands  |
| Pennaeth y Llywodraeth | André Ebanks  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $6,028 miliwn  |
| Arian | Cayman Islands dollar  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae'r **Ynysoedd Caiman** yn diriogaeth dramor y Deyrnas Unedig sydd wedi ei leoli ym Môr y Caribi, mae wedi ei chyfansoddi o Caiman Fwyaf, Caiman Brac, a Caiman Bach. Mae'n ganolfan ariannol alltraeth byd-eang ac un o gyrchfannau twristiaeth deifio sgwba mwyaf blaengar y byd.

## Hanes

Nid oes tystiolaeth bod pobl wedi ymsefydlu ar yr ynysoedd cyn eu "darganfod" ym 1503. Y person cyntaf y gwyddys iddo ymweld oedd Christopher Columbus, a roddodd yr n i'r ynysoedd a roddodd yr enw "Las Tortugas" i'r ynysoedd, oherwydd y nifer fawr o grwbanod a geir yno. Yn ddiweddarach, daethant yn adnabyddus fel Ynysoedd Cayman oherwydd y crocodeiliaid a geir yno.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Caribî**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Ynysoedd y Falklands

Ynysoedd y Falklands|  |
| Math | Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig  |
|  |
| Prifddinas | Stanley  |
| Poblogaeth | 4,550  |
| Sefydlwyd | * 3 Ionawr 1833
 |
| Anthem | God Save the King  |
| Cylchfa amser | UTC−03:00  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Arwynebedd | 12,200 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 51.73°S 59.22°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Legislative Assembly of the Falkland Islands, Legislative Council of the Falkland Islands  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn y Deyrnas Unedig, Llywodraethwr Ynysoedd y Falklands  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Charles III  |
|  |
|  |
| Arian | Falkland Islands pound  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynysoedd y Falklands** neu **Ynysoedd Malvinas** (Saesneg: *Falkland Islands*, Sbaeneg: *Islas Malvinas*, Almaeneg: *Falklandinseln*) wedi eu lleoli yn hemisffer y de yng Nghefnfor yr Iwerydd, 300 milltir (480 km) o'r Ariannin a 7,900 milltir o Loegr.

Ceir tystiolaeth i bobl wladychu'r ynysoedd yn y cyfnod cynhanes. Ganrifoedd yn ddiweddarach, yn 1765, ymgartrefodd morwyr o Loegr yng Ngorllewin y Falkland, ond cawsant eu gyrru oddi yno yn fyr yn 1770 gan y Sbaenwyr, a oedd wedi cymryd drosodd yr anheddiad Ffrengig tua 1767. Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig yw'r ynysoedd, bellach. Ymosododd byddin yr Ariannin ar yr ynysoedd ym 1982, a brwydrodd y Deyrnas Unedig i'w hadennill yn Rhyfel y Falklands. Mae dwy brif ynys, Dwyrain Falkland a Gorllewin Falkland, a 776 o ynysoedd llai.

Stanley (poblogaeth: 2,974 yn 2021) ydyw prifddinas Ynysoedd y Falklands. Yr prif maes awyr yw Mount Pleasant (Cymraeg: *Mynydd Hyfryd*) yn Dwyrain Falkland.

## Enw

Daw enw Ynysoedd y Falklands o Swnt Falkland, y sianel rhwng y ddwy brif ynys, a gafodd ei enwi ar ôl Anthony Cary, 5ed Is-iarll Falkland gan y Capten John Strong a laniodd ar yr ynysoedd ym 1690. Daw'r enw *Malvinas* o'r enw Ffrangeg *Iles malouines*, oherwydd dyfodiad llawer o deithwyr o Sant-Maloù yn Llydaw. Enwir y ddinas honno, yn ei thro, am Sant Malo o Lancarfan, Bro Morgannwg.

## Hanes

Darganfuwyd yr ynysoedd gan y Capten John Davis ar 9 Awst 1592, ond laniodd e ddim. Ym 1690, glaniodd y Capten John Strong a rhoi’r enw Falkland iddynt, ar ôl trysorydd y Llynges ar y pryd. Ym 1764, sefydlodd Ffrainc wladfa ar Ddwyrain Falkland ac enwi’r ynysoedd *Les Iles Malouines*. Ym 1765, sefydlodd Prydain gaer ar Ynys Saunders yn y gogledd orllewin. Ym 1766, trosglwyddodd Ffrainc *Les Iles Malouines* i Sbaen ac addaswyd yr enw yn Sbaeneg i *Las Islas Malvinas*. Ym 1774, rhoddodd y Saeson y gorau i Ynys Saunders. Ym 1816, hawliwyd *Las Malvinas* gan wladwriaeth newydd yr Ariannin a sefydlwyd presenoldeb milwrol yno rhwng 1820 ac 1833. Ym 1833, taflwyd yr Archentwyr allan ac ailfeddiannwyd y Falklands gan Brydain. Mae’r ynysoedd wedi aros yn Brydeinig hyd heddiw. I gadarnhau hawl Prydain i’r Falklands, cafodd nifer o bobl o Brydain eu perswadio i ymgartrefu ar yr ynysoedd. Mae poblogaeth yr ynysoedd heddiw (ac eithrio milwyr) tua 2,931 (2016).

## Cyfeiriadau
# 1924

19g - **20g** - 21g

1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - **1920au** - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au

1919 1920 1921 1922 1923 - **1924** - 1925 1926 1927 1928 1929

---

## Digwyddiadau

* 22 Ionawr - Mae James Ramsay MacDonald, AS dros Aberafan, yn cael ei ethol y Prif Weinidog Llafur cyntaf.
* 25 Ionawr - Agorfa Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Chamonix, Ffrainc.
* 27 Ionawr - Claddedigaeth Lenin yn y Mawsolewm Lenin ym Moscfa.
* 12 Chwefror - Première *Rhapsody in Blue* gan George Gershwin yn Ddinas Efrog Newydd.
* 22 Chwefror - Cytundeb Rhufain rhwng yr Eidal a Serbia.
* 3 Mawrth - Diwedd y Wladwriaeth yr Otomaniaid gyda'r diswyddiad y Galiff Abdul Mejid II.
* 4 Mai - Agorfa Gemau Olympaidd yr Haf ym Mharis.
* 27 Hydref - Wsbecistan yn dod yn dalaith yr Undeb Sofietaidd
* 4 Tachwedd - Calvin Coolidge yn ennill yr etholiad i dod Arlywydd yr Unol Daleithiau

## Genedigaethau

* 5 Chwefror - Selma Meerbaum-Eisinger, bardd Iddewig o Romania yn yr Iaith Almaeneg (m.1942).
* 21 Chwefror - Robert Mugabe, Arlywydd Simbabwe (m. 2019)
* 28 Ebrill - Kenneth Kaunda, Arlywydd Sambia (m. 2021)
* 15 Mai
	+ Maria Koepcke, botanegydd (m. 1971)
	+ Maya Kopitseva, arlunydd (m. 2005)
* 8 Mehefin - Kenneth Waltz, ysgolhaig cysylltiadau rhyngwladol (m. 2013)
* 13 Medi - George Noakes, Archesgob Cymru (m. 2008)
* 1 Hydref - Jimmy Carter, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 2024)
* 29 Hydref - John Lasarus Williams, gwladgarwr Cymreig (m. 2004)
* 31 Hydref - Rita Preuss, arlunydd (m. 2016)
* 17 Tachwedd - Islwyn Ffowc Elis, awdur (m. 2004)

## Marwolaethau

* 21 Ionawr - Vladimir Lenin, gwleidydd, 53
* 3 Mehefin - Franz Kafka, awdur, 40
* 3 Chwefror - Woodrow Wilson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
* 27 Gorffennaf - Ferruccio Busoni, pianydd a chyfansoddwr, 58
* 8 Hydref
	+ Ernestine von Kirchsberg, arlunydd, 67
	+ Louise Rayner, arlunydd, 92

## Y celfyddydau

### Ffilmiau

* *The Thief of Baghdad* (gyda Douglas Fairbanks)

### Llyfrau

* Edward Morgan Forster - *A Passage to India*
* Saunders Lewis - *A School of Welsh Augustans*

### Cerddoriaeth

* George Gershwin - *Rhapsody in Blue*
* Jean Sibelius - *Symffoni rhif 7*

## Eisteddfod Genedlaethol (Pont-y-pwl)

* **Cadair:** Albert Evans-Jones (Cynan)
* **Coron:** Edward Prosser Rhys

## Gwobrau Nobel

* **Ffiseg:** Manne Siegbahn
* **Cemeg:** dim gwobr
* **Meddygaeth:** Willem Einthoven
* **Llenyddiaeth:** Władysław Reymont
* **Heddwch:** dim gwobr

## Cyfeiriadau
# Transvaal

Transvaal|  |
| Math | province of South Africa  |
|  |
| Prifddinas | Pretoria  |
| Sefydlwyd | * 31 Mai 1910
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg, Affricaneg  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Transvaal region  |
| Gwlad |  De Affrica |
| Arwynebedd | 288,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 25°S 30°E  |
|  |
| Arian | Rand De Affrica  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhanbarth yn Ne Affrica yw'r **Transvaal**.

Y Transvaal (yn llythrennol, *Gerllaw’r vaal [afon]* yn Afrikaans) oedd un o'r colonïau Prydeinig a gyfunwyd i ffurfio Undeb De Affrica yn 1910. Ar ôl y rhyfel Eingl-Boer 1899-1902 daeth y rhan fwyaf o weriniaeth De Affrica yn rhan goloni'r Transvaal ac ymunodd y gweddill â Natal. Roedd yn un o rhanbarthau gweinyddol De Affrica o 1910 hyd 1994 ond dydy’r rhanbarth bellach ddim yn bodoli. Mae'r diriogaeth nawr yn rhan o ranbarthau eraill fel Gauteng, Limpopo a Mpumalanga a rhan o Dalaith y Gogledd-orllewin. Ond mae'r Transvaal yn dal i fodoli fel uned ddaearyddol a hanesyddol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dde Affrica**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Yr Henfyd

**Yr Henfyd** yw'r enw traddodiadol a ddefnyddir er cyfnod y Dadeni i ddisgrifio'r gwareiddiau a flodeuai o amgylch y Môr Canoldir, o ddechrau'r dinasoedd cyntaf i gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig. Mae'n cwmpasu y gwareiddiau cyntaf ym Mesopotamia a'r Hen Aifft, y Ffeniciaid, Groeg yr Henfyd, Carthago a nifer o wareiddiau eraill. Mae ei derfynau cronolegol a daearyddol braidd yn amwys ond gellid ei ddiffinio ymhellach fel y byd oedd yn adnabyddus i'r Groegiaid hynafol a'r Rhufeiniaid. Roedd hynny'n cynnwys rhannau helaeth o Orllewin Ewrop, basn y Môr Canoldir gan gynnwys de Ewrop, Gwlad Groeg a'i hynysoedd, Asia Leiaf, Persia, y Dwyrain Canol, Yr Aifft a Gogledd Affrica. Enwau eraill ag ystyr gyffelyb a ddefnyddir yw 'Y Byd Hynafol', 'Yr Henfyd Clasurol' ac 'Y Byd Clasurol' (tueddir i ddefnyddio'r gair Clasurol am y cyfnod pan oedd Groeg a Rhufain yn eu hanterth).

## Gweler hefyd

* Carthago
* Groeg yr Henfyd
* Mesopotamia
* Yr Ymerodraeth Rufeinig
* Yr Hen Aifft

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Italia (talaith Rufeinig)

Italia| Math | ardal hanesyddol  |
|  |
| Prifddinas | Rhufain, Mediolanum, Ravenna  |
| Sefydlwyd | * 290 CC
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Rhufain hynafol  |
| Cyfesurynnau | 42°N 12.5°E  |
| Cyfnod daearegol | yr Ymerodraeth Rufeinig  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Italia** oedd talaith ganolog yr Ymerodraeth Rufeinig, lle safai dinas Rhufain ei hun, yn cyfateb yn fras i'r Eidal heddiw. Yr unig filwyr oedd a chanolfan yn Italia oedd Gard y Praetoriwm.

Talaith Italia yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Dan yr ymerawdwr Augustus, rhannwyd Italia yn 11 rhan weinyddol:

* *Regio I Latium et Campania*
* *Regio II Apulia et Calabria*
* *Regio III Lucania et Bruttii*
* *Regio IV Samnium*
* *Regio V Piceni*
* *Regio VI Umbria (et ager Gallicus)*
* *Regio VII Etruria*
* *Regio VIII Aemilia*
* *Regio IX Liguria*
* *Regio X Venetia et Histria*
* *Regio XI Transpadana*

| **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia
 |
# Gwalch y pysgod

| Gwalch y pysgod *Pandion haliaetus*
 |
| --- |
|  |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Falconiformes |
| Teulu:
 | Pandionidae |
| Genws:
 | Pandion[\*] |
| Rhywogaeth:
 | Pandion haliaetus |
| Enw deuenwol
 |
| Pandion haliaetus  |
|  |
| Dosbarthiad y rhywogaeth
 |

Aderyn ysglyfaethus mawr pysgysol yw **gwalch y pysgod** (enw gwyddonol *Pandion haliaetus*). Mae ganddo ddosbarthiad eang iawn trwy’r byd, ac yn un o’r ychydig adar sydd i’w cael ar bob cyfandir heblaw yr Antarctig. Mae’n 60 cm mewn hyd a 180 cm o adain i adain. Brown ydy rhan uchaf ei gorff a’r rhan isaf yn wyn; mae ymylon ei lygaid a’i esgyll yn blu du.

Gall blymio i’r dŵr ar gyflymder uchel i ddal ei ysglyfaeth gyda’i grafangau. Mae sbigau bychain ar ei draed sy’n ei gynorthwyo i afael yn y pysgodyn. Yn Ewrop mae gwalch y pysgod yn aderyn mudol, sy’n treulio’r gaeaf yng ngorllewin Affrica.

Mae’n nythu gerllaw llynnoedd ac afonydd fel rheol, ond ambell dro gerllaw dwr hallt. Ran amlaf mae’r nyth, sy’n gasgliad sylweddol iawn o frigau, mewn coeden, ond gall nythu ar lawr os yw mewn lle diogel, er enghraifft ar ynys fechan ynghanol llyn.

Diflannodd yr aderyn ysglyfaethus hwn o wledydd Prydain yn 1916; cafodd ei ddifa’n llwyr o’r Alban yn nechrau’r 20g gan erledigaeth dyn: saethu a chasglu wyau, ond dychwelodd y gwalch i nythu yno yn y 1950au ac erbyn 2012 roedd yno mwy na 200 o barau.

## Yng Nghymru

### Hanesyddol

A oedd yna weilch y pysgod yng Nghymru cyn i’r par ddechrau nythu ym Morthmadog 5 mlynedd yn ôl? Mae yna son am “eryr” yn dal pysgodyn yn stori Culhwch ac Olwen yn y Mabinogi - ond gallasai hwnnw fod yn eryr môr. Y dystiolaeth gryfaf o walch pysgod digamsyniol yw arfbais[1] dinas Abertawe, sydd yn dyddio o’r 13g. Mae enw carfan rygbi’r gweilch yn atgof o hyn, ond nid yw'n glir ai dyma'r rheswm am yr enw.

### Heddiw

Fideo dwyieithog o weilch y pysgod yn Hafren, Canolbarth Cymru yn 2016.
Y guddfan yn Nyffryn Dyfi.
Yn 2004 nythodd yng Nghymru am y tro cyntaf, hyd y gwyddom, a hynny ger Llyn Glaslyn. Yn 2005 magodd pâr gerllaw Porthmadog ddau gyw a sefydlodd yr RSPB ganolfan ymwelwyr gerllaw'r nyth. Daeth tua 50,000 o bobl i'w gweld yn ystod yr haf. Maen nhw'n dal yno, a bellach, ceir pâr arall yn nythu yng Nghors Dyfi, ble ceir cuddfan i'w gwylio. Man arall da i'w gwylio rhwng Mawrth a Medi yw Canolfan Ymwelwyr yr RSPB ger Pont Croesor, Porthmadog.

Mae'r adar sydd yng Nghymru yn fudol ac erbyn mis Medi maent yn gadael am wledydd cynhesach Gorllewin Affrica.

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| rhywogaeth
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Gwalch pysgod
 | Pandion haliaetus
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Pandion haliaetus*
## Gweler hefyd

* Canolfan Gweilch Loch Garten

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Saesneg y BBC
* Gwefan Saesneg Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Sir Drefaldwyn
* Gwefan Saesneg Prosiect Gweilch y Dyfi Archifwyd 2013-07-07 yn y Peiriant Wayback
# Martinîc

Martinique|  |
| Math | rhanbarthau Ffrainc, overseas department and region of France, rhestr o diriogaethau dibynnol  |
|  |
| Prifddinas | Fort-de-France  |
| Poblogaeth | 360,630  |
| Sefydlwyd | * 21 Mawrth 1946
 |
| Anthem | La Marseillaise  |
| Pennaeth llywodraeth | Serge Letchimy  |
| Cylchfa amser | UTC−04:00  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Antilles Leiaf, Ynysoedd y Windward  |
| Lleoliad | Martinique  |
| Sir | Ffrainc  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Arwynebedd | 1,128 km²  |
| Cyfesurynnau | 14.65°N 61.015°W  |
| FR-972  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Regional Council of Martinique  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Serge Letchimy  |
|  |
| Arian | Ewro  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Martinîc
Ynys yn nwyrain Môr y Caribî a *Département* tramor o Ffrainc yw **Martinîc** (Ffrangeg: *Martinique*, Creol Martinicaidd: *Matinik*, Calinagoeg: *Madinina*).

Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o Dominica ac i'r gogledd o Sant Lwsia. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 397,732. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Fort-de-France, gyda phoblogaeth o 134,727 yn 1999, 35% o boblogaeth yr holl ynys. Dinasoedd eraill yw Le Lamentin, Sainte-Marie a Le Robert.

Saint-Pierre
Ffrangeg yw'r iaith swyddogol, ond mae bron pawb o'r trigolion hefyd yn siarad *Créole Martiniquais*.

Ar 8 Mai 1902, ffrwydrodd llosgfynydd Mont Pelée, a dinistriwyd prifddinas yr ynys yr adeg honno, Saint-Pierre, yn llwyr. Lladdwyd bron y cyfan o'i thrigolion, tua 30,000, gan gymylau o lwch folcanig chwilboeth; dywedir mai dim ond dau o drigolion Saint-Pierre a adawyd yn fyw.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Caribî**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*