Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Teyrnas Gwent

Arfbais Teyrnas Gwent
Roedd **Teyrnas Gwent** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd yn gorwedd yn ne-ddwyrain y wlad gyda thiriogaeth debyg i'r hen sir Gwent.

Yn yr Oesoedd Canol rhannwyd Gwent yn ddau gantref, sef:

* Gwent Is Coed
* Gwent Uwch Coed

Weithiau mae Gwynllŵg yn cael ei chynnwys gyda Gwent.

Mewn rhai ffynonellau o'r Oesoedd Canol Diweddar, mae trydydd cwmwd neu arglwyddiaeth, ar y ffin rhwng Brycheiniog, Gwent ei hun a Swydd Henffordd, yn cael ei ychwanegu, sef

* Ewias ('Ewias Lacy' yn nes ymlaen).

Cymhlethir ein darlun o Went yn yr Oesoedd Canol am fod y Normaniaid wedi creu sawl arglwyddiaeth yno, rhai ohonynt yn seiliedig ar hen unedau Cymreig ac eraill yn greadigaethau newydd. Daeth y rhan fwyaf o dir teyrnas Gwent yn rhan o'r hen Sir Fynwy ac wedyn yn rhan o'r sir newydd Gwent. Heddiw mae rhan ddwyreiniol yr hen deyrnas yn gorwedd yn y Sir Fynwy newydd.

## Brenhinoedd Gwent

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

Caer-Went
* Ynyr ap Dyfnwal ap Ednyfed ap Anwn - St Madrun ferch Gwerthefyr
* Iddon fab Ynyr Gwent (480 - 490)
* Caradog ap Ynyr
* Meurig ap Caradog - Dyfwn ferch Glywys
* Erbic ap Meurig ?

Caer-Leon
* Anwn ap Macsen
* Tudwal ap Anwn
* Teithrin ap Tudwal
* Teithfallt ap Teithrin
* Tewdrig ap Teithfallt (490 – 493/517)
* Meurig ap Tewdrig (493/517 – 530–540)
* Athrwys ap Meurig (530–540 - 573)
* Frioc ap Meurig - Idnerth ap Meurig ?
* Ithel ap Athrwys ?
* Morgan Mawr ?
* Morgan Mwynfawr ? (-654)
* Anthres ap Morcant ? (654-663)
* Morgan Hael (- 715/730)
* Ithel ap Morgan Hael (710/715 - 735/740/745/755)
* Brochfael ap Rhys (-755), gor-ŵyr Morgan Mawr
* Ffernfael ap Ithel (755-774)
* Gwrgant ap Ffernfael (774-805)
* Artwyr ap Ffernfael (805-800/810?)
* Idwallon ap Gwrgant (805-842/848)
* Ithel ap Artwyr (842/848-848)
* Meurig ap Ithel (848-849)
* Meurig ap Arthfael Hen (849-874?)
* Ffernfael ap Meurig (874-880)
* Brochfael ap Meurig (880-920?)
* Arthfael ap Hywel (?-916/927?)
* Owain ap Hywel ap Rhys (927-930)
* Cadell ap Arthfael (930-942)
* Cadwgan ap Owain (930-949)
* Morgan Hen ap Owain (942-955)
* Nowy ap Gwriad ap Brochfael (955-970)
* Arthfael ap Nowy (970-983)
* Rhodri ap Elisedd ap Nowy (983-1015)
* Edwyn ap Gwriad (1015-1045),gor-ŵyr Gwriad ap Brochfael
* Meurig ap Hywel (1045-1055)
* Gruffudd ap Llywelyn (1055-1063)
* Cadwgan ap Meurig (1063-1074)
* Caradog ap Gruffudd (1074-1081)
* Iestyn ap Gwrgant (1081-1093)

## Gweler hefyd

* Gwent
* Teyrnasoedd Cymru

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Teyrnas Morgannwg

Arfbais Teyrnas Morgannwg
Roedd **Teyrnas Morgannwg** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Cymerodd y deyrnas ei henw oddi wrth un o'i brenhinoedd cynnar, Morgan Mwynfawr (fl tua 730). Enw arall arni oedd "Gwlad Morgan", a roddodd *Glamorgan*.

Cnewyllyn y deyrnas oedd Glywysing, ond ar adegau gallai hefyd gynnwys Gwent a dau o gantrefi Ystrad Tywi, sef fwy neu lai y cyfan o dde-ddwyrain Cymru.

Daeth y deyrnas i ben pan ddiorseddwyd y brenin olaf, Iestyn ap Gwrgant, gan y Norman Robert Fitz Hammo yn 1093. Llwyddodd disgynyddion Iestyn i gadw gafael ar ran o'r diriogaeth fel Arglwyddi Afan. O hynny allan, cyfyngwyd Morgannwg fel uned i'r ardal sy'n gorwedd rhwng afonydd Nedd a Afon Taf|Thaf. Ychwanegwyd arglwyddiaeth Gŵyr i greu sir newydd Forgannwg trwy Ddeddf Uno 1536.

## Llenyddiaeth

Ychydig iawn a wyddom am fywyd llenyddol y Forgannwg gynnar. Ym *Muchedd* Sant Gwynllwg (ysgrifennwyd tua 1100), dywedir bod bardd o Forgannwg wedi cyfansoddi cerddi'n ymwneud â hanes Morgannwg a Chymru a mawl i'r sant. Yn y Mabinogi disgrifir Gwydion a Lleu Llaw Gyffes yn ymweld ag Arianrhod "yn rhith beirdd o Forgannwg", sy'n awgrymu fod beirdd y deyrnas yn arfer teithio i lysoedd mewn rhannau eraill o Gymru cyn cyfnod y Normaniaid. Yn ogystal, gwyddom fod gan Berddig, bardd y brenin Gruffudd ap Llywelyn, dir "ar gyffiniau Gwent", sef yn nwyrain Morgannwg yn ôl pob tebyg.

Mae nifer o ffugiadau hynafiaethol Iolo Morganwg yn ymwneud â hanes a llenyddiaeth Morgannwg yn yr Oesoedd Canol ac rhaid bod yn ofalus wrth ddewis ffynonellau am y cyfnod gan fod sawl awdur sy ddim yn hanesydd proffesiynol yn dal i ddyfynu yn anfeirniadol o waith Iolo.

## Brenhinoedd

* Tewdrig (c. 580 - c. 630)
* Meurig ap Tewdrig c. 650
* Morgan Mwynfawr (c. 730)
* Ithel ap Morgan (c. 750)
* Owain ap Hywel (fl, c 920)
* Morgan Hen ab Owain (daeth i'r orsedd tua 930)
* Owain ap Morgan
* Ithel Ddu ab Owain
* Gwrgant ab Ithel
* Rhydderch ab Iestyn ( - 1033)
* Meurig ap Hywel ( - 1055) rhan
* Gruffudd ap Rhydderch ( - 1055) rhan
* Gruffudd ap Llywelyn (1055 - 1063)
* Cadwgan ap Meurig (1063 - 1073)
* Caradog ap Gruffudd ( - 1081)
* Iestyn ap Gwrgant (c. 1081 - 1093)

## Cantrefi a chymydau

Fel y nodir uchod, amrywiodd ffiniau'r deyrnas. Rhoddir yma gantrefi Morgannwg a'u cymydau yng nghyfnod y Normaniaid.

* Cantref Gwrinydd
	+ Cwmwd Afan
	+ Cwmwd y Coety
	+ Cwmwd Cynffig
	+ Cwmwd Glyn Ogwr
	+ Cwmwd Nedd (Glyn Nedd)
	+ Cwmwd Tir Iarll
* Cantref Gorfynydd
* Cantref Penychen
	+ Cwmwd Glyn Rhondda (Glynrhondda)
	+ Cwmwd Meisgyn
* Cantref Senghennydd (neu'r Cantref Breiniol)
	+ Cwmwd Cibwr

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

* J. S. Corbett, *Glamorgan* (1925)
* T. B. Pugh (gol.), *Glamorgan County History* (1971)
* G. Williams, *Glamorgan County History* (1974)
* G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948). Pennod I.

## Gweler hefyd

* Sir Forgannwg
* Tir Iarll
* Teyrnas Gwent
* Teyrnas Gŵyr
# Teyrnas Ceredigion

Arfbais Teyrnas Ceredigion
Roedd **Teyrnas Ceredigion** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i'r sir bresennol, Ceredigion.

## Hanes

Yn ôl traddodiad sefydlwyd teyrnas Ceredigion gan Ceredig (*Ceretic*), un o wyth fab Cunedda Wledig a ddaeth i ogledd Cymru o'r Hen Ogledd yn hanner cyntaf y 4g a sefydlu teyrnas Gwynedd.

Ar ddechrau'r 8g rheolai'r brenin Seisyll ap Clydog yng Ngheredigion. Tua'r flwyddyn 730 ychwanegodd Ystrad Tywi i'r deyrnas; Seisyllwg oedd enw'r deyrnas estynedig newydd.

Cofnodir marwolaeth Arthen, brenin Ceredigion yn yr *Annales Cambriae* am 807, ynghyd â diffyg ar yr haul.

Ar farwolaeth Gwgon ap Meurig yn 871 dirywio fu hanes y deyrnas. Mae'r *Annales Cambriae* yn cofnodi anrheithio Ceredigion ac Ystrad Tywi gan Anarawd a llu o Eingl yn 894. Erbyn hanner cyntaf y 10g roedd hi'n rhan o Ddeheubarth dan reolaeth Hywel Dda.

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

## Traddodiadau cynnar

Yn ei bennod ar Ryfeddodau Prydain yn ei lyfr *Historia Brittonum* mae Nennius yn sôn am fynydd o'r enw Crug Mawr gyda bedd (carnedd efallai) ar ei gopa a gyflawnai wyrthiau.

## Brenhinoedd

* Ceredig ap Cunedda
* Meirchion ap Ceredig
* Cynfelyn ap Meirchion
* Ceredig ap Cynfelyn
* Iusay ap Ceredig / Usai ap Ceredig
* Serguil ap Iusay / Serwyl ap Usai
* Bodgu ap Serguil / Boddw ap Serwyl
* Artbodgu ap Bodgu / Arthfoddw ap Boddw
* Artglys ap Artbodgu / Arthlwys ap Arthfoddw
* Clydog ap Artglys / Clydog ap Arthlwys
* Seisyll ap Clydog
* Arthen ap Seisyll (-807)
* Dyfnwallon ap Arthgen / Dyfnwal ap Arthwyr (807-825/841)
* Meurig ap Dyfnwallon / Meurig ap Dyfnwal (825/841-850/871)
* Gwgon ap Meurig - brenin olaf Ceredigion (871-872)

## Cantrefi a chymydau

* Cantref Penweddig
	+ Genau'r Glyn
	+ Y Creuddyn
	+ Perfedd
* Cantref Uwch Aeron (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml)
	+ Mefenydd
	+ Anhuniog
	+ Penardd
* Cantref Is Aeron
	+ Caerwedros
	+ Mabwnion
	+ Is Coed
	+ Gwynionydd

## Llyfryddiaeth

* J. E. Lloyd, *A History of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 3ydd arg. 1937)

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cunedda

| Cunedda |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 386  Gododdin  |
| Bu farw | 460  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Blodeuodd | 450  |
| Swydd | King of Gwynedd  |
| Tad | Edern ap Padarn, Brenin Prydain ab Edeyrn ap Padarn Beisrudd ap Tegyd  |
| Priod | Gwawl ferch Coel Hen  |
| Plant | Ceredig ap Cunedda, Einion Yrth ap Cunedda, Afloeg, Ysfael Gwron, Rhufon ap Cunedda, Dogfael ap Cunedda, Gwen ferch Cunedda Wledig ab Brenin Prydain ab Edeyrn, Gwron ap Cunedda Wledig ap Brenin Prydain ab Edeyrn  |
| Perthnasau | Padarn Beisrudd  |

**Cunedda mab Edern** (tua 386 - tua 460; teyrnasai efallai yn y 440au neu'r 450au), a adnabyddir fel rheol fel **Cunedda Wledig**, oedd sefydlydd Teyrnas Gwynedd.

## Ei hanes

Credir fod yr enw 'Cunedda' yn dod o'r gair cyfansawdd Brythoneg *cunodagos*, sy'n golygu "Arglwydd da". Roedd yn fab i Edern ap Padarn ("Eternus" yn Lladin ac wyr i Badarn Beisrudd ("Paternus" yn Lladin) fab Tegid ("Tacitus"). Mae'r enwau yn awgrymu fod dylanwad Rhufeinig cryf ar y teulu, ac mae rhai yn tybio fod "Peisrudd" yn enw ei daid yn cyfeirio at fantell goch neu ysgarlad oedd yn cael ei gwisgo gan uchel-swyddogion yn y fyddin Rufeinig.

Yn ôl y testunau a elwir yn *Achau y Saeson*, a briodolir i darddiad yn y 7c, yr oedd **Cunedag** yn un o hynafiaid Maelgwn Gwynedd, a dywedir ei fod wedi dod o Fanaw Gododdin yn yr Hen Ogledd gyda'i wyth mab 140 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn. Dywedir iddo ef a'i feibion ennill Gwynedd oddi wrth y Gwyddelod oedd wedi ymsefydlu yno.

## Meibion Cunedda

Rhoddodd meibion Cunedda eu henwau i nifer o diriogaethau yng ngogledd a gorllewin Cymru, er enghraifft Ceredig a roddodd ei enw i deyrnas Ceredigion, Dogfael a roddodd ei enw i Ddogfeiling yn Nyffryn Clwyd, a Rhufon a roddodd ei enw i deyrnas Rhufoniog. Dywedir i Dybion, mab hynaf Cunedda, farw tra'r oedd y teulu ym Manaw Gododdin, ond rhoddodd ei fab ef, Meirion, ei enw i Feirionnydd. Damcaniaeth arall yw mai penaethiaid yng ngwasanaeth Cunedda oedd y "meibion" hyn.

Dyma restr o'r naw mab:

1. Tybion, tad Meirion, sefydlydd Meirionnydd).
2. Ysfael
3. Rhufon, sefydlydd Rhufoniog
4. Dunod, sedfydlydd Dunoding
5. Ceredig, sefydlydd Ceredigion
6. Afloeg, sefydlydd Aflogion yn Llŷn
7. Einion Yrth, sefydlydd Caereinion ym Mhowys
8. Dogfael, sefydlydd Dogfeiling
9. Edern, sefydlydd Edeirnion

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Rhagflaenydd :**
Tad: Edern ap Padarn

 | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**
Einion Yrth ap Cunedda

 |

## Ffynonellau

* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953)
# Teyrnas Brycheiniog

Teyrnas Brycheiniog| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg, teyrnas  |
| Daeth i ben | 1040s  |
| Dechrau/Sefydlu | 450s  |
| Rhagflaenwyd gan | Britannia  |
| Olynwyd gan | Teyrnas Deheubarth, Arglwyddiaeth Brycheiniog  |
|  |
| Enw brodorol | Brycheiniog  |
| Gwladwriaeth | Teyrnas Powys  |
| Rhanbarth | Cymru  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/025stzj  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Teyrnasoedd Cymru 400-800**
| (y map gwreiddiol gan William Rees 1959 Atgynhyrchwyd yn *Hanes Cymru* gan John Davies)
 |
|
**MônGwyneddRhosTegeinglRhufoniogRhufoniogDunodingMeirionnyddPen-llynEdeyrn-ionClawddOffaPowysArwystliGwrth-eyrnionBuelltMaelienyddElfaelCeredigionBrycheiniogMorgannwgGlywysingEwiasErgingGwentGŵyrDyfedSeisyllwgY Môr Celtaidd**
Cilometr
 |  |

Roedd **Brycheiniog** yn hen deyrnas Gymreig a'i chanol yn Nyffryn Wysg, a sefydlwyd gan feibion Brychan, ar dechrau y 6ed canrif, yn ôl traddodiad.

Yn yr Oesoedd Canol rhennid Brycheiniog yn dri chantref:

* Pencelli (cantref) (Blaenllyfni)
* Cantref Selyf
* Tewdos

Cipiwyd Brycheiniog gan y Normaniaid dan Bernard de Neufmarché yn 1093 a chrëwyd Arglwyddiaeth Brycheiniog. Roedd hyn yn cynnwys bron y cyfan o'r hen deyrnas ac eithrio'r de-ddwyrain (Blaenllyfni) a darnau bychan eraill.

Gyda'r "Deddfau Uno" yn 1536, crëwyd Sir Frycheiniog.

## Brenhinoedd Brycheiniog

* Tudwal ap Anwn
* Tewdrig ap Tudwal
* Rhain Dremrydd ap Brychan (492-510)
* Rhigeneu ap Rhain (510-540)
* Llywarch ap Rhigeneu (540-580)
* Idwallon ap Llywarch (580-620)
* Rhiwallon ap Idwallon (620-650)
* Ceindrych ferch Rhiwallon gwraig Gwlyddien ap Nowy o Teyrnas Dyfed
* Caten ap Gwlyddien (670-690)
* Cadwgan Tredylig ap Caten (690-710)
* Rhain ap Cadwgan (710-730)
* Aust ap Cadwgan (730-735)
* Elwystl ap Aust (735)
* Tewdr ap Rhain (735-?)
* Nowy ap Tewdr neu Nowy ap Madog o Elfael, yn briod â Sannan ferch Elisedd
* Gryffydd ap Nowy (770-805)
* Tewdr ap Gryffydd I (805-840)
* Elisedd ap Tewdr (840-881)
* Tewdr ap Elisedd (881-890)
* Tewdr ap Gryffydd II (900-934)
* Gwylog ap Tewdr (934-?)
* Elisedd ap Gwylog ap Tewdr (?)
* Gryffydd ap Elisedd (?-1045)
* Selyf, Cantref Selyf
* Tewdos, Cantref Tewdos
* Einion, Cantref Talgarth
* Maenarch ap Selyf neu Maenarch ap Tryffin o Fferreg
* Bleddyn ap Maenarch (?-1093)

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Moryd Forth

Linne Giùdain|  |
| Math | moryd, aber, ffiord  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Cyfesurynnau | 56.1667°N 2.75°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Moryd neu aber agored Afon Forth ar arfordir dwyreiniol yr Alban yw **Moryd Forth** (Gaeleg yr Alban, *Linne Foirthe*; Sgoteg *Firth o Forth*, Saesneg *Firth of Forth*; Cymraeg Canol, **Moryd Gweryd** ac 'Aber Gweryd'; Lladin *Bodotria*). Saif Fife ar yr ochr ogleddol a Gorllewin Lothian, dinas Caeredin a Dwyrain Lothian ar yr ochr ddeheuol. Mae'r llanw yn cyrraedd cyn belled a Stirling, ond fel rheol ystyrir fod y firth yn gorffen gwer Pont Kincardine. Yn ddaearegol, ffiord yw Moryd Gweryd, gan iddi gael ei naddu gan rewlif.

Map o Foryd Forth (*Firth of Forth*)
Ceir nifer o drefi ar hyd lannau'r foryd, gyda diwydiannau pwysig, yn cynnwys Grangemouth, Leith, Methil, Inverkeithing, Prestonpans a Rosyth. Croesir y foryd gan bont i'r rheilffordd a phont enwof i'r briffordd, a disgwylir i bont ychwanegol agor yn 2008. Ceir nifer o ynysoedd yn y foryd; yr enwocaf yw Bass Rock.

Fferi Ro-Pax *Blue Star 1* yn mynd tan y bont ar y ffordd o Rosyth i Zeebrugge
## Cyfeiriadau
# Gododdin (teyrnas)

Gododdin| Enghraifft o: | llwyth, grŵp ethnig, lle, gwlad ar un adeg  |
| Math | Y Celtiaid  |
| Olynwyd gan | Northumbria  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0d7v4  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y Gododdin a'u cymdogion

**Tiriogaethau Prydain 500-700**
|  |
|
**PictiaidDál RiataUlaidYstradCludAeronGododdinRhegedElfedGwyneddCeredigionPowysBrycheiniogErgingGwentDyfedCernywDumnoniaBrynaich(Yn hwyrach, Northumbria)DeifrLindseyMersiaDwyrain AngliaEssexCaintSussexWessex**

Allwedd:
Teyrnas Frythonig
Sacsoniaid ac estroniaid eraill
Teyrnasoedd Goidelig |

Roedd y **Gododdin** yn llwyth ac yn deyrnas Frythonig yn Yr Hen Ogledd, sy'n awr yn ne-ddwyrain Yr Alban a gogledd-ddwyrain Lloegr. Maent yn fwyaf adnabyddus fel pwnc y gerdd *Y Gododdin*, a briodolir i Aneirin.

Mae'r gair *Gododdin* (Hen Gymraeg *Guotodin*) yn tarddu o'r gair Brythoneg *Votadini*. Roedd canolfan y deyrnas yn *Din Eidyn* (Caeredin heddiw). I'r gogledd roedd yn ffinio ar diroedd y Pictiaid ac i'r gorllewin ar deyrnas Frythonig arall, Ystrad Clud. Yn y de, roedd yn ffinio ar Bryneich.

Yn 638 ymosodwyd ar Din Eidyn gan yr Angliaid, ac ymddengys i'r Gododdin ddod dan reolaeth yr Angliaid tua'r adeg yma.

## Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion Gododdin

* Tegid
* Padarn Beisrudd
* Edern ap Padarn
* Cunedda
* Typiawn/Tybion ap Cunedda
* Meridawn
* Ysgyran
* Mynyddog Mwynfawr
* Coleddog ap Morgan Bryneich
* Dyfnwal ap Mynyddog
* Morgan ap Coleddog
# Emrys Wledig

| Emrys Wledig |
| --- |
|  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | teyrn  |
| Blodeuodd | 475  |
| Tad | Cystennin  |

Roedd **Emrys Wledig** (Lladin **Ambrosius Aurelianus**, a elwir yn **Aurelius Ambrosius** yn yr *Historia Regum Britanniae*) yn arweinydd y Brythoniaid yn y 5g a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson.

Ceir y wybodaeth gyntaf am Emrys gan Gildas yn ei draethawd *De Excidio Britanniae*. Dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig, a'i fod wedi casglu lluoedd ynghyd i wrthwynebu'r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn. Roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ôl Emrys, yn ei ganmol yn fawr; yn wahanol iawn i'w gondemniad hallt o arweinwyr y Brythoniaid yn ei oes ef ei hun. Ymhlith y manylion y mae Gildas yn ei roi am Emrys yw ei fod o deulu "oedd wedi gwisgo'r porffor". Mae rhai wedi awgrymu fod hyn yn golygu fod gan y teulu gysylltiad a rhyw ymerawdwr.

Awgryma rhai ysgolheigion, o astudiaeth o'r brif lawysgrif o'r *De Excidio Britanniae*, "British Library, Cotton Vitellius A.vi", fod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli'r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys.

Mae rhywfaint mwy o fanylion am Emrys gan Nennius yn ei *Historia Britonum*. Ef sy'n adrodd y chwedl adnabyddus sy'n gysylltiedig a Dinas Emrys, sef bod Gwrtheyrn yn ceisio adeiladu caer ond yn methu. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau. Ceir hyd i fachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygir ef at y brenin, dywed mai Ambrosius yw ei enw. Mae'r bachgen yn dangos i'r brenin fod llyn oddi tan y gaer lle mae dwy ddraig yn byw, draig goch a draig wen, ac mai hwy sy'n achosi i'r seiliau gwympo.

Newidiwyd yr hanes gryn dipyn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historiae Regum Britanniae*, lle rhoir yn enw Myrddin i'r bachgen yn y chwedl am y ddwy ddraig. Mae Emrys yn ymddangos yng ngwaith Sieffre hefyd, dan yr enw *Aurelius Ambrosius*, fel mab y Brenin Cystennin a brawd Uther Wledig (Uthr Bendragon).

Mewn llenyddiaeth ddiweddarach, mae Emrys Wledig yn un o'r cymeriadau yn y ddrama *Buchedd Garmon* gan Saunders Lewis.

## Llyfryddiaeth

* *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*; gol. Meic Stephens. (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1

## Nodiadau
# Gwerthrynion

Gwerthrynion| Math | cwmwd  |
|  |
| Sefydlwyd | * 450
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Buellt, Arwystli  |
| Cyfesurynnau | 52.31°N 3.5°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cwmwd yn y rhan o ganolbarth Cymru a adnabyddid fel Rhwng Gwy a Hafren yn yr Oesoedd Canol oedd **Gwerthrynion**, neu **Gwrtheyrnion**. Mae'n bosibl y gellir cyfrif Gwerthrynion yn un o fân deyrnasoedd cynnar y wlad, ond does dim prawf pendant am hynny.

Gorwedd y cwmwd, sydd ddim yn rhan o gantref, ar ffin teyrnas Powys Wenwynwyn. Ffiniai â Buellt, Cwmwd Deuddwr ac Arwystli i'r gorllewin a'r gogledd, ac â Maelienydd i'r dwyrain a rhan fach o Elfael i'r de.

Mae ei hanes cynnar yn ddirgelwch. Yn ôl Nennius yn yr *Historia Brittonum* (tua 800), sefydlwyd teyrnas yno gan y brenin Gwrtheyrn (*Vortigern*) (fl. tua 450 efallai). Ond gan fod lle i amau bodolaeth y brenin traddodiadol hwnnw mae'n bosibl mae ymgais Nennius i esbonio'r enw a geir yn y traddodiad. Yn ôl Nennius, roedd Sant Garmon wedi ceisio dwyn perswâd ar Wrtheyrn i droi'n Gristion ac ymatal rhag cael perthynas llosgach gyda'i ferch. Ffoes y brenin i'r bryniau a sefydlodd *Gwrtheyrnion* (Lladin: *Guorthegirnaim*). Llechodd yno gyda'i ferch a'i wreigiau rhag llid Garmon.

Heddiw mae'r cwmwd yn cyfateb i ran o ardal Maesyfed, Powys. Canolfan weinyddol y cwmwd oedd Rhaeadr Gwy lle codwyd Castell Rhaeadr Gwy gan yr Arglwydd Rhys yn 1177. Ar adegau roedd Gwerthrynion yn uno gyda Buellt ac yn cael ei reoli gan gangen o deulu brenhinol Deheubarth. Cafodd ei gipio gan arglwyddi Normanaidd y Mers tua'r flwyddyn 1100 a'i dal am gyfnodau gan deulu'r Mortimeriaid. Daeth i'w meddiant yn derfynol ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83 ac yn nes ymlaen yn rhan o Sir Faesyfed.

## Gweler hefyd

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Rhwng Gwy a Hafren

## Cyfeiriadau
# Cernywiaid

Cernywiaid| Hen fwynglawdd tun ger Pendeen, Cernyw |
| Cyfanswm poblogaeth |
| ansicr (mae'n debyg does dim mwy na 250 000 o Gernywiaid brodorol byd-eang) |
| Ardaloedd gyda niferoedd sylweddol |
| Cernyw |
| Ieithoedd |
| Saesneg, Cernyweg |
| Crefydd |
| Anglicaniaeth, Methodistiaeth |
| Grwpiau ethnig perthynol |
| Gwyddelod, Manawyr, Llydawyr, Albanwyr, Cymry, Saeson |

Grŵp o bobl o darddiad Celtaidd sy'n gysylltiedig â Chernyw a'r Gernyweg yw'r **Cernywiaid**. Maent yn olrhain eu gwreiddiau i bobl gwreiddiol ynysoedd Prydain a siaradai iaith debyg iawn i'r Gymraeg, a chyn hynny, i'r Brythoniaid a drigai yno cyn dyfodiad y Rhufeiniaid. Un o'r Cernywiaid mwyaf adnabyddus yn 2018 oedd y gantores Gwenno Saunders a gyfrifai ei hun hefyd yn Gymraeg.

Bu i'r Deyrnas Unedig eu cydnabod yn ffurfiol fel 'lleiafrif cenedlaethol' (*national minority*) yn 2014.

Ceir llawer o Gernywiaid sy'n ymhyfrydu yn eu tras a'u hunaniaeth cwbwl wahanol i weddill trigolion Lloegr, sydd ar y cyfan yn Saeson o dras Sacsonaidd a phobloedd eraill.

Llwythi Celtaidd a drigai yma o'r Oes Haearn, drwy arhosiad y Rhufeiniaid, ac yna eu disgynyddion hyd at y 7g: y Dumnonii gan mwyaf yng Nghernyw a'r Durotriges yn Dorset, de Wiltshire a de Gwlad yr Haf. 'Cernyw' oedd enw'r darn o dir ble'r oeddent yn byw erioed hyd y gwyddus. Daw'r enw o enw'r llwyth y Cornovii, ond cyfeiria'r mewnlifiad o Sacsoniaid yn y 5ed a'r 6g atynt fel "Westwalas", sef "Cymru'r Gorllewin" - sy'n dangos y cysylltiad Cymreig a Cheltaidd yn glir iawn.

## Gweler hefyd

* Rhestr pobl o Gernyw

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gernyw**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Rheged

Rheged a'r teyrnasoedd o'i chwmpas

**Tiriogaethau Prydain 500-700**
|  |
|
**PictiaidDál RiataUlaidYstradCludAeronGododdinRhegedElfedGwyneddCeredigionPowysBrycheiniogErgingGwentDyfedCernywDumnoniaBrynaich(Yn hwyrach, Northumbria)DeifrLindseyMersiaDwyrain AngliaEssexCaintSussexWessex**

Allwedd:
Teyrnas Frythonig
Sacsoniaid ac estroniaid eraill
Teyrnasoedd Goidelig |

Roedd **Rheged** yn deyrnas Frythonig yn Yr Hen Ogledd oddeutu’r 6g. Yn ei hanterth, roedd yn roedd yn cynnwys pob rhan o'r 'Cumbria' fodern, gan gynnwys Catraeth, ac ymddengys mai Caerliwelydd oedd canolfan y deyrnas. Roedd yn ymestyn dros ran sylweddol o’r hyn sy’n awr yng ngogledd-orllewin Lloegr (i'r dwyrain o'r *Pennines* ac efallai dros ran o dde-orllewin Yr Alban; roedd yn cynnwys Dumfries a Galloway ac o bosib Swydd Ayr (neu Deyrnas Aeron). Eu harweinyddion mwyaf adnabyddus oedd Urien a'i fab Owain. Daeth y deyrnas i ben oddeutui 635 pan briododd gorwyres Urien gyda'r Tywysog Oswiu o Northumbria. Ceir cyflwyniad o hanes y deyrnas yng Nghanolfan Rheged yn Penrith, Cumbria.

Ceir cyfeiriadau at Rheged ym marddoniaeth Taliesin, sy’n cynnwys cerddi i frenin Rheged, Urien Rheged, ac i’w fab Owain fab Urien. Disgrifir Urien fel arglwydd Llwyfenydd (dyffryn Afon Lyvennet heddiw), a hefyd fel arglwydd Catraeth.

Roedd brenhinoedd Rheged yn cynnwys:

* Meirchion Gul
* Cynfarch fab Meirchion
* Urien Rheged neu Urien ap Cynfarch
* Owain ab Urien

Yn ôl yr achau traddodiadol, roedd llinach arall yn disgyn o frawd Cynfarch, Elidir Lydanwyn; ei fab ef oedd Llywarch Hen.

Wedi i deynasoedd Eingl-Sacsoniaid Brynaich a Deifr uno I ddod yn deyrnas Northumbria, meddiannwyd Rheged gan Northumbria rywbryd cyn 730. Cofnodir priodas rhwng Oswy, brenin Northumbria a thywysoges o Rheged tua 638, ac efallai iddo etifeddu’r deyrnas o ganlyniad i’r briodas yma.

## Heddiw

Rhoddwyd enw’r deyrnas i’r *Rheged Discovery Centre* gerllaw Penrith, Cumbria. Mae’r enw *Cumbria* ei hun yn dod o’r un gwreiddyn â *Chymry*.

## Gweler hefyd

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Y fynedfa i'r 'Rheged Discovery Centre' ger Penrith.