Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gorllewin Cymru

Gorllewin Cymru
*Mae De-orllewin Cymru yn ailgyfeirio i'r erthygl hon.*
Un o rhanbarthau answyddogol Cymru a leolir yn ne-orllewin y wlad yw **Gorllewin Cymru**, sy'n ffinio â Chanolbarth Cymru i'r gogledd, De Cymru i'r dwyrain, Môr Hafren i'r de a Môr Iwerddon i'r gorllewin. Mae'n cynnwys Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro a Phenrhyn Gŵyr, ac afonydd Daugleddau, Tywi a Thawe.

## Diffinio'r rhanbarth

Yn hanesyddol, mae Gorllewin Cymru yn cyfateb yn fras i diriogaeth Teyrnas Deheubarth neu'r hen sir Dyfed, ond heb Ceredigion. Heddiw, mae'n cynnwys siroedd Penfro, Caerfyrddin ac Abertawe.

Ond mae "Gorllewin Cymru" yn rhanbarth annelwig iawn mewn gwirionedd gyda'i diffiniad yn amrywio. Gellid ei gymryd yn llythrennol i olygu'r cyfan o orllewin Cymru, o Ynys Môn i Benfro, a dyna'r rhanbarth a geir gan Llywodraeth Cynulliad Cymru a'r Undeb Ewropeaidd yn ei Strategaeth Cynllun Un ar gyfer "Gorllewin Cymru a'r Cymoedd", er enghraifft. Yn nhermau daearyddol pur, yr hyn a olygir gan "Gorllewin Cymru" gan amlaf yw de-orllewin Cymru yn hytrach na'r gorllewin go iawn.

## Unedau gweinyddol, hen a newydd

### Prif ardalaloedd

Mae Gorllewin Cymru'n cynnwys 3 o'r 22 prif ardaloedd Cymru.

* Sir Abertawe
* Sir Benfro
* Sir Gaerfyrddin

### Siroedd cadwedig

Dyma'r siroedd a greuwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn "siroedd cadwedig" yn unig.

* Dyfed (heb Geredigion)
* Morgannwg (crëwyd sir Abertawe o ran orllewinol y sir)

### Siroedd cyn 1974

Creuwyd y siroedd hyn dan y drefn Seisnig rhwng 1284 a 1536. Cawsont eu dileu neu eu hail-lunio yn 1974.

* Sir Benfro (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i'r sir bresennol o'r un enw)
* Sir Gaerfyrddin (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i'r sir bresennol o'r un enw)
* Sir Forgannwg (rhan orllewinol yr hen sir yn unig, er bod tuedd i gynnwys Sir Forgannwg gyfan yn 'Ne Cymru' yn hytrach na'r Gorllewin)

## Gweler hefyd

* Daearyddiaeth Cymru
* Rhanbarthau Cymru
* Rheilffordd Gorllewin Cymru

| Rhanbarthau Cymru
 |  |
| --- | --- |
| Canolbarth | De | Gogledd | Gorllewin
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Bando

*Ar gyfer y grŵp pop Cymraeg o'r 1980au, gweler Bando (band)*

Bando| Enghraifft o: | chwaraeon peli  |
| Dynodwyr |

Math o chwarae a fu'n boblogaidd gan y werin ledled Cymru oedd **bando**. Roedd yn perthyn i deulu campau hoci yn debyg i hoci neu hyrli ond amrywiai'r rheolau o fro i fro. Roedd yn arbennig o boblogaidd yn y 18g ond parhaodd mewn rhannau o'r wlad hyd tua diwedd y 19g. Nid oes sicrwydd os oes cysylltiad rhwng bando a'r gêm tebyg bandi a chwaraewyd ar iâ.

Arferid ei chwarae ar feysydd gwastad, weithiau ar draethau, rhwng dau dîm o hyd at hanner cant o chwaraewyr yr un. Fel chwaraeon gwerinol eraill, nid oedd rheolau pendant ar wahân i'r nod o yrru pêl i gôl ar y naill pen a'r llall o'r maes chwarae, a oedd weithiau'n eang iawn. Defnyddiai'r chwaraewyr pren wedi'i dorri'n arbennig ar gyfer y chwarae gyda math o flaen crwca: dyma'r **bando**.

Cyfeiria John Elias (a ystyriai ei fod yn chwarae anfoesol) a Lewis Morris at chawarae bando yng ngogledd Cymru, a chofiai David Lloyd George am chwarae bando ym mhlwyf Llanystumdwy, Eifionydd.

Ond ceir y dystiolaeth orau o fro Morgannwg yn y de. Yno yr oedd plwyfi a phentrefi cyfagos yn cystadlu â'i gilydd a thyrrai rhai miloedd o bobl i weld y chwarae weithiau, yn arbennig ar arfordir de Bro Morgannwg. Cyfeiria un tyst at chwarae bando ar y twyn ym mis Ebrill 1777. Dywedai fod dynion, merched a phlant yn mynd yno. Roedd gan pob chwaraewr tri bando gan eu bod yn torri'n aml. Dywed Iolo Morganwg ei fod yn arfer gwneud prennau bando o brennau onn ac yw irwydd, pan yn fachgen yn ardal Trefflemin a'u gwerthu i'r chwaraewyr am rwng 3c a 6c yr un. Parhaodd chwarae bando yn y Fro hyd chwarter olaf y 19eg ganrif: ceir disgrifiad cofiadwy yn y gyfrol *Hanes Siencyn Penhydd* (1850) gan Edward Mathews, Ewenni.

## Gweler hefyd

* Hyrli - gêm ffon a phêl frodorol Iwerddon
* Bandi - gêm ffon a phêl a chwaraeir ar iâ
* Bando - band - grŵp pop Cymraeg o'r 1980au a enwyd ar ôl y gêm

## Cyfeiriadau

* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i lenyddiaeth Cymru*.
* G. J. Williams, *Iolo Morganwg* (Caerdydd, 1956)
# Sir Forgannwg

Sir Forgannwg|  |
| Math | siroedd hynafol Cymru, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig  |
|  |
| Prifddinas | Caerdydd  |
| Poblogaeth | 1,321,256  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Sir Gaerfyrddin, Sir Frycheiniog, Sir Fynwy  |
| Cyfesurynnau | 51.6667°N 3.6667°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Roedd **Sir Forgannwg** (Saesneg: *Glamorgan*) yn un o 13 o siroedd hynafol Cymru a oedd yn bodoli o 1536 hyd at eu diddymu yn 1974. Cyfatebai'n fras i diriogaeth Teyrnas Morgannwg.

Roedd yn ffinio ar Sir Frycheiniog yn y gogledd, ar Sir Fynwy yn y dwyrain, ar Sir Gaerfyrddin yn y gorllewin, a Môr Hafren ydyw'r terfyn deheuol. Roedd ei harwynebedd yn 2100 km², a'i phoblogaeth uchaf tua 1,220,000. Craig y Llyn ydyw'r pwynt uchaf (600m) yn yr ardal.

Sir Forgannwg yng Nghymru (cyn 1974)
   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ian Woosnam

| Ian Woosnam |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Woosie  |
| Ganwyd | 2 Mawrth 1958  Croesoswallt  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | golffiwr  |
| Taldra | 1.64 metr  |
| Pwysau | 73 cilogram  |
| Gwobr/au | OBE, 'Hall of Fame' Golff y Byd  |
| Chwaraeon |
| Tîm/au | European Ryder Cup team  |
| Gwlad chwaraeon | Cymru  |

Golffiwr proffesiynol o Gymru yw **Ian Harold Woosnam** (ganed 2 Mawrth, 1958). Ganed ef yn nhref Croesoswallt, a dechreuodd chwarae golff yng Nghlwb Golff Llanymynech. Trodd yn broffesiynol yn 1976, a chafodd yrfa lwyddiannus, er ei fod yn anarferol o fyr i olffiwr proffesiynol, 5 troedfedd 4½ modfedd (1.64 m).

Yn 1991, enillodd dwrnamaint yr U.S. Masters, y golffiwr cyntaf sy'n cynrychilio Cymru i ennill un o'r *majors*. Y flwyddyn honno, cyrhaeddodd rhif 1 ymhlith golffwyr y byd, a daliodd y safle honno am 50 wythnos.

Roedd yn aelod o dîm Ewrop yng Nghwpan Ryder am wyth cystadleuaeth yn olynol rhwng 1983 a 1997. Yn 2006, deiswyd ef yn gapten tîm Ewrop, ac arweiniodd hwy i fuddugoliaeth 18½-9½ yn erbyn yr Unol Daleithiau.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Steve Barry** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru** 1983
 | Olynydd: **Ian Rush** |
| Rhagflaenydd: **Kirsty Wade** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru** 1987
 | Olynydd: **Colin Jackson** |
| Rhagflaenydd: **Stephen Dodd** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru** 1990
 | Olynydd: **Ian Woosnam** |
| Rhagflaenydd: **Ian Woosnam** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru** 1991
 | Olynydd: **Tanni Grey-Thompson** |
# Jade Jones

Jade Jones| Jones (glas) yng Ngemau Olympaidd 2012 |
| Gwybodaeth bersonol |
| Enw llawn | Jade Louise Jones |
| Ganwyd |  (1993-03-21) 21 Mawrth 1993 Bodelwyddan, Cymru |
| Taldra | 1.7 m (5 tr 7 mod) |
| Pwysau | 57 kg (126 lb) |
|  |
| Camp |
| Gwlad |  Y Deyrnas Unedig |
| Chwaraeon | Taekwondo |
| Camp |  –57 kg |
|
Cofnod o fedalau

|  |
| --- |
| **Yn cynrychioli  Y Deyrnas Unedig** |
| Taekwondo
 |
| Gemau Olympaidd
 |
|  | Llundain 2012 | 57kg
 |
|  | Llundain 2016 | 57kg
 |
| Pencampwriaeth y Byd
 |
|  | Gyeongju 2011 | Pwysau plu
 |
| Gemau Ewrop
 |
|  | Baku 2015 | Pwysau plu
 |
| Pencampwriaethau Ewrop
 |
|  | Montreux 2016 | Pwysau plu
 |
|  | Baku 2014 | Pwysau plu
 |
|  | St Petersburg 2010 | Pwysau bantam
 |
|  | Manceinion 2012 | Pwysau plu
 |
|  | Manceinion 2017 | Pwysau plu
 |

 |
| Diweddarwyd 20 Mai 2019. |

Chwaraewr taekwondo o Gymru yw **Jade Louise Jones MBE** (ganwyd 21 Mawrth 1993). Cafodd ei geni yn Bodelwyddan. Enillodd Jones y fedal aur yng nghystadleuaeth 57 kg taekwondo Gemau Olympaidd 2012 yn Llundain, y tro cyntaf erioed i Brydain ennill medal aur yn y gamp a llwyddodd i amddiffyn ei choron wrth gipio'r fedal aur yng Ngemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro.

Daeth yn bencampwraig tae kwondo y byd yn Mai 2019 drwy gipio'r fedal aur ym Mhencampwriaethau'r Byd a gynhaliwyd ym Manceinion.

Cafodd ei henwi'm Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn yn 2012. Enillodd y fedal aur yng nghystadleuaeth 57 kg taekwondo yng Ngemau Olympaidd 2016 hefyd. Yng Ngemau Olympaidd 2020, collodd ei phwl agoriadol.

## Gyrfa taekwondo

Ganed Jones yn Bodelwyddan, Sir Ddinbych, a mynychodd Ysgol Uwchradd Y fflint cyn gadael er mwyn dod yn chwaraewrwaig taekwondo proffesiynol. Mae Jones yn rhan o Academi Taekwondo GB sydd wedi ei leoli ym Manceinion.

Yn 2010 casglodd Jones fedal efydd ym Mhencampwriaethau Taekwondo Ewrop yn Saint Petersburg, Rwsia. a chafodd ei dewis i gystadlu yn y Gemau Olympaidd Iau cyntaf yn Singapôr yn 2010 lle llwyddodd i ennill y fedal aur wrth drechu Thanh Thao Nguyen o Fietnam yn y rownd derfynol. Cafodd ei henwi'n Bersonoliaeth Chwaraeon Ifanc BBC Cymru yn 2010.

Llwyddodd Jones i ennill un o brif bencampwriaethau'r byd taekwondo wrth ennill Pencampwriaeth Agored America yn 2011 yn Austin, Texas in February 2011. Cipiodd y fedal aur yn y −62 kg diwrnod ar ôl ennill efydd yn yr adran −57 kg . Casglodd fedal arian ym Mhencampwriaethau Taekwondo'r Byd yn Gyeongju, De Corea yn 2011yn yr adran pwysau plu.

Cafodd Jones ei dewis fel aelod o dîm Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd 2012 yn Llundain gan ddod y Prydeinwraig cyntaf erioed i ennill medal aur taekwondo a'r person ieuengaf yn nhîm Prydain i ennill medal wrth iddi drechu Hou Yuzhuo o Tsieina yn y rownd derfynol.

Llwyddodd Jones i ennill Grand Prix Taekwondo'r Byd ym Manceinion yn 2015 wrth adeiladu tuag at Gemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro.

Yn wahanol i Llundain 2012 lle roedd buddugoliaeth Jones yn annisgwyl, roedd y Gymraes yn un o'r ffefrynau ar gyfer Rio de Janeiro 2016 a llwyddodd i drechu Eva Calvo o Sbaen 16-7 er mwyn amddiffyn ei medal aur.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Medalau Gemau Olympaidd yr Haf 2012
# Cystadleuaeth y Meistri

Cystadleuaeth y Meistri|  |
| Enghraifft o: | digwyddiad rheolaidd ym myd chwaraeon, sefydliad  |
| Math | golf tournament, men's major golf championships  |
| Dechrau/Sefydlu | 1934  |
| Lleoliad | Augusta National Golf Club  |
|  |
| Gwladwriaeth | Unol Daleithiau America  |
| Iaith wreiddiol | Japaneg  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/014njb  |
| Quora | Masters-golf-tournament  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o'r bedair prif gystadleuaeth golff yw **Cystadleuaeth y Meistri** (Saesneg: *Masters Tournament*) a gynhelir yn flynyddol yn Augusta, Georgia, UDA.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **golff**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Pice ar y maen

Teisennau cri
Danteithyn traddodiadol o Gymru yw **Pice ar y Maen/Teisen Gri**.

## Enw

Mae'n cael ei adnabod wrth sawl enw arall, yn cynnwys **cacen gri** (yn y Gogledd), **picau ar y maen** neu **pice bach** (yn y De), a weithiau **teisen radell**.

## Traddodiad a chynnhywsion

Yn draddodiadol, arferir coginio teisennau cri ar ridell haearn bwrw wedi ei osod ar y tân neu ar y stof.

Prif gynhwysion y deisen yw blawd, menyn neu saim, wyau, siwgr, a chyrens a/neu rhesin. Maent yn cael eu mowldio ar ffurf gron, ychydig o fodfeddi o led a thua hanner modfedd dwfn.

Gellir eu gosod ar y bwrdd yn boeth neu'n oer, wedi'u taenu â swigr caster. Fel arfer mae pobl yn hoff o'u bwyta fel y maent neu gyda mymryn o fenyn, weithiau gyda phaned o de.

Fel pob bwyd traddodiadol, ceir sawl amrywiad, yn cynnwys y **Llech Cymreig** a wneir gyda blawd plaen a'r deisen yn slaben ("llech") hirsgwar a goginir ar ridell.

Gwneud picau ar y maen
## Dolenni allanol

* (Saesneg) BBC

## Cyfeiriadau
# Cawl Cymreig

Cawl Cymreig|  |
| Math | broth, pryd o gig oen  |
| Deunydd | cig oen  |
| Rhan o | Coginiaeth Cymru  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Saig draddodiadol o Gymru sy'n cynnwys cig a llysiau tymhorol yw **cawl Cymreig**. Erbyn heddiw mae gan y gair cawl ystyr ehangach, ond yn hanesyddol roedd yn dynodi pryd arbennig.

Cynhwysion sylfaenol y cawl traddodiadol yw cig moch, bresych, tatws, a chennin. Defnyddid cig eidion neu oen yn aml yn lle'r bacwn neu'n ychwanegol iddo, a hefyd moron, pannas, rwden, ffa llydain, a sewyrllys. Câi'r darnau o gig, llysiau a pherlysiau eu cyd-ferwi mewn dŵr yn yr un llestr, ac yna câi'r trwyth ei dewhau gyda blawd ceirch neu flawd plaen. Gall y cawl hefyd gynnwys twmplenni blawd ceirch a throlennau, sef twmplenni neu bwdinau bychain llawn cyrens. Weithiau ychwanegir saws perllys a wneir gyda'r dŵr a ddefnyddiwyd i goginio'r tatws, ac nid gyda llaeth.

Cofnodwyd y gair "cawl" yn gyntaf yn y 13g, yn yr ystyr o fresych neu lysiau coginio. Daw o'r gair Lladin *caulis*, sy'n golygu coesyn planhigyn neu fresych. Ers tua'r flwyddyn 1400 defnyddir yn ei ystyr o saig sy'n cynnwys bresych, a chynhwysion eraill. Gweinid y potes yn gyntaf ac yna'r cig a llysiau yn hanesyddol, ond erbyn heddiw un cwrs yw'r cawl Cymreig. Fe'i paratoid yn gyffredin gynt ar gyfer cinio ganol dydd yn ardaloedd amaethyddol Cymru, ac ar gyfer cinio nos y glöwr yng nghymoedd diwydiannol y de. Arferid bod yn gyffredin iawn yn ystod y gaeaf yn y de orllewin. Pryd debyg a geir yn y gogledd yw lobsgows.

## Cyfeiriadau

## Ryseitiau

* (Saesneg) Pencampwriaeth Cawl y byd
* (Saesneg) Rysáit o'r BBC Archifwyd 2012-11-12 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Rysáit Cawl Cymreig Archifwyd 2009-04-11 yn y Peiriant Wayback
# Bara lawr

Bara lawr| Enghraifft o: | bwyd  |
| Deunydd | edible seaweed  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Bara lawr a thost
Gwymon bwytadwy sy'n cynnwys llawer o fwynau fel ïodin a haearn yw **bara lawr**. Mae'n fwyd sy'n draddodiadol Gymreig, yn enwedig yn ne Cymru, ond caiff ei fwyta hefyd yn Japan lle caiff ei alw'n *nori* a Chorea lle y gelwir ef yn *kim* neu'n *gim*).

Fe'i ceir ar draethau gorllewinol ynys Prydain ac arfordir dwyreiniol yr Iwerddon. Ac fel y nodwyd eisioes, mae hefyd yn tyfu ar arfordiroedd Japan a Corea. Mae'n wahanol i bob math arall o wymon gan nad yw ei drwch yn ddim ond un gell.

Y math mwyaf cyffredin yw'r gwymon porffor (*Porphyra laciniata*/*Porphyra umbilicalis*).

Credir bod amaethu lawr yn weithred hynafol. Y cyfeiriad cynharaf ato yw’r un yn Britannia gan Camden yn nechrau’r 17g. Mae’n cael ei dynnu oddi wrth y cregiau ac yn cael ei olchiad cyntaf mewn dŵr clir. Mae’r lawr yn cael ei olchi sawl gwaith er mwyn cael gwared ar unrhyw dywod, ac yna mae’n cael ei ferwi am oriau hyd nes y mae’n stwnsh gwyrdd, anystwyth. Yn y cyflwr hwn, gellir cadw’r lawr am ryw wythnos. Yn nodweddiadol yn ystod 18g, paciwyd y stwnsh mewn croc (llestr pridd) a gwerthwyd ef fel “lawr potiedig”.

Cysylltir amaethu lawr â Chymru yn nodweddiadol, ac mae’n cael ei gasglu ar hyd arfordiroedd Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin hyd heddiw, er y defnyddir dulliau tebyg ar arfordir gorllewinol Yr Alban.

Gellir bwyta lawr yn oer fel salad gyda chig oen neu ddafad. Ffordd seml o baratoi lawr yw trwy ei gynhesu ac ychwanegu menyn a sudd lemwn neu oren. Gellir cynhesu lawr a’i weini gyda bacwn wedi’i ferwi. Fe’i defnyddir ar gyfer gwneud y saig Gymreig - bara lawr.

Mae bara lawr (neu, bara lafwr) yn ddanteithfwyd traddodiadol Cymreig a wneir â lawr. I wneud bara lawr, rhaid berwi gwymon am sawl awr, cyn ei friwio. Mae'r past gelatin sy'n ganlyniad yn gallu cael ei werthu fel ag y mae wedyn, neu wedi'i rolio mewn uwd; yn gyffredinol fe'i gorchuddir ag uwd cyn ei ffrio.

Yn draddodiadol, mae bara lawr yn cael ei fwyta wedi'i ffrio gyda chig moch a chocos fel rhan o frecwast Cymreig. Hefyd, gellir ei ddefnyddio i wneud saws i gyd-fynd â chig oen, cranc, mor-lyffant, a.y.y.b., ac i wneud cawl lawr (neu, cael lafwr). Mae Richard Burton yn enwog am ddisgrifio bara lawr fel “cafiar y Cymro”.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan Celtnet.org Archifwyd 2011-09-10 yn y Peiriant Wayback
# Bara brith

Bara brith|  |
| Math | fruit bread, bwyd  |
| Deunydd | baker's yeast  |
| Rhan o | Coginiaeth yr Ariannin, Coginiaeth Cymru  |
| Enw brodorol | bara brith  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04x9ny  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Bara brith
Bara llaith o Gymru sy'n cynnwys cyrens, rhesins neu syltanas, croen candi, a sbeis melys yw **bara brith**. Gweinir yn dafellau gyda menyn gan amlaf, am de'r prynhawn neu de mawr. Teisen furum yw bara brith yn draddodiadol, ond mae nifer o ryseitiau modern yn defnyddio ychwanegion megis soda pobi i'w lefeinio.

Yn wreiddiol câi bara brith ei pharatoi ar ddiwrnod pobi bara trwy ychwanegu siwgr, bloneg, ffrwythau sych a sbeis at does. Yn raddol, datblygodd y cymysgedd yn un fwy cyfoethog a defnyddiwyd burum i'w godi. Daeth y torth yn deisen amser te ar gyfer achlysuron arbennig mewn cymunedau amaethyddol a diwydiannol, megis y cynhaeaf gwair neu lafur, diwrnod dyrnu neu gneifio, a'r Nadolig. Yng nghymoedd diwydiannol y de-ddwyrain yr enw arni yw teisen dorth.

## Gweler hefyd

* Teisen fraith

## Cyfeiriadau
# Selsig Morgannwg

Selsig Morgannwg|  |
| Math | selsig  |
| Gwlad | Cymru  |
| Yn cynnwys | caws  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0by2mv  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Selsig llysieuol traddodiadol Cymreig ydy **selsig Morgannwg**. Ei prif gynhwysion ydy caws (Caws Caerffili fel arfer), cennin a briwsion bara.

Caiff selsig Morgannwg eu crybwyll gan George Borrow yn ei waith Wild Wales, a ysgrifennwyd yn ystod yr 1850au a cyhoeddwyd ym 1862. Cynhyrchwyd yn wreiddiol gan ddenfyddio caws Morgannwg a gynhyrchwyd yn defnyddio llefrith gwartheg Gent. Nid yw'r gwartheg yn bodoli bellach ond mae caws Caerffili yn tarddu o hen rysáit caws Morgannwg ac mae felly gyda blas ac ansawdd tebyg.

## Cynhwysion

* 225g Briwsion bara ffres
* 125g Caws wedi gratio
* 3 Ŵy canolig
* 175g Cennin wedi'i falu'n fân a'i ffrio mewn ychydig o fenyn am 2 funud
* 1 Llond llwy fwrdd o bersli ffres wedi'i dorri
* Ychydig o lefrith
* Halen a phupur gwyn
* ½ Llwy de o fwstard sych
* I orffen:
* 100g Briwsion bara ffres
* 1 Ŵy canolig
* 4 Llwy fwrdd o lefrith

## Cyfeiriadau
# Caws pob (Welsh rarebit)

Caws Pob *(Welsh Rarebit)*Saws sawrus ydy **Caws pob**, Welsh rarebit**, **Welsh rabbit, a gynhyrchir gyda caws wedi ei doddi a chynwysion eraill, a caiff ei weini'n boeth ar ben bara wedi ei dostio.

## Enw

Mae'r enw'n tarddu o'r 18g gyda'r term Saesneg am Gymreig. Caiff Welsh rarebit ei gynhyrchu gan ddefnyddio Caws Cheddar fel rheol, sy'n wahanol i fondue Ewropeaidd sy'n draddodiadol yn dibynnu ar gaws o'r Swistir; gellir cysidro fod Welsh rarebit yn amrywiaeth lleol ar y traddodiad hwn.

## Traddodiad a chynhwysion

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | "Eighteenth-century English cookbooks reveal that it was then considered to be a luscious supper or tavern dish, based on the fine cheddar-type cheeses and the wheat breads […] . Surprisingly, it seems there was not only a Welsh Rabbit, but also an English Rabbit, an Irish and a Scotch Rabbit, but nary a rarebit."
 | ”
 |

Mae amryw o rysetiau gwahanol ar gyfer Welsh rarebit, sy'n cynnwys cwrw, mwstard, pupur cayenne neu paprika a Saws Swydd Gaerwrangon. Gellir hefyd cynhyrchu'r saws drwy gyfuno caws a mwstard i greu saws béchamel neu Mornay sauce). Mae rhai rysetiau ar gyfer Welsh rarebit wedi dod yn gyffredin yn llawlyfrau Escoffier, Saulnier ac eraill, sy'n tueddu i ddefnyddio'r sillafiad *rarebit* yn hytrach na *rabbit* (sy'n golygu cwningen yn Saesneg), er mwyn pwysleisio nad yw'r bwyd yn cynnwys cig. Gellir prynu'r saws wedi ei rewi gan Stouffer's mewn archfarchnadoedd yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
# Historia Brittonum

Historia Brittonum| Enghraifft o: | gwaith llenyddol  |
| Awdur | Nennius  |
| Iaith | Lladin  |
| Genre | cronicl  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/012mv7  |

Darn o'r *Historia Brittonum* yn Llawysgrif Harley 3859. Ffolio 188b, ll'au 1-25.
Testun hanes Lladin o'r Oesoedd Canol cynnar yw'r **Historia Brittonum** (Cymraeg: 'Hanes y Brythoniaid'). Yn ôl traddodiad fe'i priodolir i Nennius, ond mae amheuaeth ynglŷn â'i wir awduraeth erbyn heddiw. Prif bwnc y testun yw hanes traddodiadol Cymru a'r Cymry (neu'r Brythoniaid). Er gwaethaf ei ddiffygion mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru ac yn cynnwys yn ogystal nifer o draddodiadau llên gwerin diddorol. Tynnodd yr awdur ar ffynonellau ysgrifenedig ynghyd â thraddodiadau llafar cynhenid. Mae'n debyg iddo gael ei gyfansoddi tua chanol y 9g.

## Ffynonellau llawysgrifol

Mae'r testun, neu fersiynau ohono, wedi goroesi mewn sawl llawysgrif, yn rhannol neu'n gyfan; ceir y testun cynharaf gorau yn Llawysgrif Harley 3859 (tua 1100), sy'n cynnwys yr *Annales Cambriae* a'r Achresau Harley yn ogystal. Cedwir Llawysgrif Harley 3859 yn Llyfrgell yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain.

## Cynnwys

Mae'r testun wedi'i drefnu a'i ddethol yn ofalus, gyda'r awdur ei hun yn rhoi crynodeb hwylus, arloesol, ar ei ddechrau.

1. Oesoedd y Byd (hyd 831)
	1. Chwech Oes y Byd
	2. Hanes cynnar Prydain ac Iwerddon
	3. Cyfnod y Rhufeiniaid
2. Cronicl Caint
3. Hanes bywyd y sant Garmon (*Germanus*)
4. Chwedl Myrddin Emrys a Gwrtheyrn
5. Hanes bywyd Sant Padrig
6. Hanes Arthur
7. Hanes Yr Hen Ogledd
8. Rhyfeddodau Prydain (*Mirabilia Britanniae*)
9. Rhyfeddodau Ynys Môn
10. Rhyfeddodau Iwerddon

## Llyfryddiaeth

### Y testun

* J.O. Jones (cyf.), *O Lygad y Ffynnon* (Y Bala, 1899)
* John Morris (gol. a chyf.), *Nennius British History and The Welsh Annals* (Llundain, 1980)
* Lewis Thorpe (cyf.), *History of the Britons* (Penguin Classics)
* A.W. Wade-Evans (gol. a chyf.), *Nennius's History of the Britons* (1938)
* Y testun Lladin gwreiddiol arlein

### Ymdriniaeth

* Dafydd Glyn Jones, *Agoriad yr Oes* (Y Lolfa, 2001). Gweler yn arbennig yr ysgrifau 'Gwlad y Brutiau' a 'Saith Math o Hanes'.
* J.S.P. Tatlock, *The Legendary History of Britain* (1950)
# Gwisg Gymreig draddodiadol

Dwy droellwraig yng nghefn gwlad Cymru mewn gwisg draddodiadol, tua 1890-1900.
Defnyddir y term **gwisg Gymreig draddodiadol** i gyfeirio at y wisg "draddodiadol" i ferched sy'n seiliedig ar wisg bob dydd y werin ond a ddyfeiswyd mewn gwirionedd yn y 19g. Roedd hynny'n rhan o ymgais fwriadol yng Nghymru, fel mewn sawl gwlad arall yn Ewrop yn y cyfnod hwnnw, i greu symbol cenedlaethol.

Mae'r wisg Gymreig yn cynnwys pais a ffedog, betgwn neu fantell (siôl bersli yn aml), a het dal ddu. Roedd gwisg o'r math yn gyffredin yng Nghymru - ac mewn rhannau o Loegr hefyd - yn yr 17g ac fe oroesodd yn hir mewn rhannau o gefn gwlad Cymru. Cymerodd Arglwyddes Llanofer (Augusta Waddington Hall) y gwisgoedd hyn yn sail i wisg genedlaethol i ferched Cymru a fyddai'n hybu diwydiant gwlân Cymru a hefyd yn denu artistiaid a thwristiaid. Detholodd Arglwyddes Llanofer rai nodweddion amlwg o'r hen wisgoedd a'u gweddnewid rhywfaint yn ôl ei syniadau Rhamantaidd a'r canlyniad oedd y Wisg Gymreig gyfarwydd a welir heddiw, gyda'r fantell goch a'r het ddu hynod o dal.

Daeth y Wisg Gymreig yn boblogaidd fel symbol o Gymru ond daeth yn fath o ddigriflun hefyd, yn enwedig yn achos ffigwr 'Yr Hen Gymraes' neu *Dame Wales*, ffrwyth dychymyg golygwyr y *Punch Cymraeg*.

Erbyn heddiw dim ond ar achlysuron arbennig y gwelir y wisg hon fel rheol, er enghraifft gan blant ysgol ar Ŵyl Ddewi. Fel arall mae'n gyfyngedig i atyniadau twristaidd a chardiau post.

## Oriel

* 1818; Abertawe
* 1830; Gwent
* 1830; Gwent
* 1830; Gwent
* 1885

## Gweler hefyd

* *Y Wisg Gymreig Draddodiadol* (2014 gan Wasg Gomer)
* Cilt Cymreig
* Carthen