Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig

Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig| Enghraifft o: | gwaith ysgrifenedig, gwyddoniadur cenedlaethol  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2008  |
| Dynodwyr |

Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig, a gyhoeddwyd yn 2008, yw'r gwaith gwyddoniadurol mwyaf uchelgeisiol i'w gyhoeddi yn yr iaith Gymraeg ers y 19g. Mae'n ymwneud â Chymru'n unig, yn wahanol i'r *Gwyddoniadur Cymreig* a gyhoeddwyd mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 gan Thomas Gee oedd yn wyddoniadur cyffredinol; yn hytrach mae'n debyg i *Cymru: yn Hanesyddol, Parthedegol a Bywgraffyddol* a olygwyd gan Owen Jones ac a gyhoeddwyd rhwng 1871 a 1875. Cyhoeddwyd y gyfrol yn Saesneg yr un pryd wrth yr enw Encyclopedia of Wales.

## Disgrifiad a hanes

Mae trwch yr erthyglau am lefydd yng Nghymru ac am ei phobl. Cyfyngir yr erthyglau bywgraffyddol i unigolion sydd wedi marw. Y golygyddion yw John Davies (golygydd ymgynghorol am ddau fersiwn), Menna Baines (golygydd y fersiwn Cymraeg), Nigel Jenkins (golygydd y fersiwn Saesneg) a Pheredur Lynch.

Dechreuwyd ar y prosiect yn Ionawr 1999 a chyhoeddwyd y llyfr ar 31 Ionawr 2008, er mai 14 Tachwedd 2007 oedd y dyddiad lansio gwreiddiol.

Arianwyd y prosiect, a gostiodd £300,000, gan yr Academi Gymreig, Gwasg Prifysgol Cymru a hefyd cymorthdal gan Gyngor Celfyddydau Cymru drwy arian Loteri.

## Ffeithiau am y gwyddoniadur

* Cyfanswm y geiriau - cyfrol Cymraeg: 838,152, cyfrol Saesneg: 787,693
* Cyfanswm yr erthyglau: dros 5,000
* Nifer o dudalennau - cyfrol Gymraeg: 1,112, cyfrol Saesneg: 1,088,
* Nifer o gyfranwyr: 374
* Argraffwyd gan wasg ym Malta

## Beirniadaeth

* Mae rhai adolygwyr wedi awgrymu nad yw'r dewis o bynciau, na'r modd mae rhai erthyglau yn ymwneud â gwleidyddiaeth wedi eu geirio'n gwbwl gytbwys, ac y dylai fod ynddo fwy o sôn am rôl y mudiad llafur Prydeinig.
* Beirniadaeth arall arno yw ei bris: £65, er fod broliant gwefan Llenyddiaeth Cymru (yr Academi) yn mynnu: "*"Llyfr y bydd pob teulu o Gymry sydd â’u treftadaeth yn agos at eu calon am fod â chopi ohono" – dyna sut y diffiniwyd Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig gennym.*"
* Nid oes sôn ynddo am Wicipedia nac am: Evan Jenkin Evans, Syr Horace Evans, Clive W. J. Granger, Thomas James Jenkin, Kenneth Glyn Jones ayb - gwyddonwyr Cymreig nag ychwaith am Gastell Gwrych a'i berchennog Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh.
* Mae llawer o'r wybodaeth sydd ynddo'n ffeithiol anghywir gan gynnwys dyddiad marw Donald Watts Davies a fu farw yn 2000 ac nid 1999, dyddiad geni Lewis Edwards neu'r stori a geir yn yr erthygl am Gelert.

## Llyfryddiaeth

* *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*, gol. John Davies, Menna Baines, Nigel Jenkins a Peredur Lynch (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008) ISBN 978-0-7083-1954-3

## Cyfeiriadau
# Bedwyr Lewis Jones

| Bedwyr Lewis Jones |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 1933  |
| Bu farw | 28 Awst 1992  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg yr Iesu, Rhydychen
 |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr  |

Ysgolhaig a beirniad llenyddol oedd yr Athro **Bedwyr Lewis Jones** (1 Medi 1933 – 29 Awst 1992), a aned yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru.

Magwyd Bedwyr Lewis Jones ym mhentref bach Llaneilian, Ynys Môn. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor a Choleg Iesu, Rhydychen.

Rhwng 1957 a 1960 bu'n un o olygyddion y cylchgrawn llenyddol blaengar Yr Arloeswr. Fe'i penodwyd yn Athro'r Gymraeg ym Mangor yn 1974 a bu yno am ddeunaw mlynedd hyd at ei farwolaeth yn 1992.

Fel ysgolhaig ymddiddorai yn hanes yr emynwyr Cymraeg, y traddodiad Arthuraidd, ieithyddiaeth a'r ieithoedd Celtaidd a gwaith R. Williams Parry. Roedd yn feirniad craff ond caredig ac yn ffigwr poblogaidd, agos atoch. Roedd wrth ei fodd efo geiriau ac ymadroddion a'u tarddiad a chyfranodd yn gyson i'r *Western Mail* yn ei golofn wythnosol "Y Ditectif Geiriau".

## Llyfryddiaeth

Mae ei gyfrolau'n cynnwys:

* *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1987)
* *Yr Hen Bersoniaid Llengar* (1963)
* *Arthur y Cymry* (1975)
* *Iaith Sir Fôn* (1983)
* *Yn Ei Elfen* (1992)
* cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfres *Dawn Dweud* (golygwyd a chwblheuwyd gan Gwyn Thomas
* cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfres *Writers of Wales*.

Yn ogystal golygodd,

* *Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (1965)
* *Rhyddiaith R. Williams Parry* (1974)
* *Gwŷr Môn* (1979)
* *Bro'r Eisteddfod: Ynys Môn* (1983, ar y cyd â Derec Llwyd Morgan.

## Oriel

*
*
*
*
*

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Yr Arloeswr ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
# Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar

Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar|  |
| Enghraifft o: | sefydliad elusennol, sefydliad di-elw  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Rhan o | BirdLife International  |
| Dechrau/Sefydlu | 1890  |
| Pennaeth y sefydliad | Llywydd yr RSPB  |
| Sylfaenydd | Emily Williamson, Margaretta Louisa Lemon, Eliza Phillips, Catherine Victoria Hall  |
| Gweithwyr | 2,409, 2,245, 2,074, 2,139, 2,101, 2,517, 2,486  |
| Incwm | 134,179,000 punt sterling  134,179,000 punt sterling (2017) |
| Pencadlys | The Lodge RSPB reserve  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ph98  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cymdeithas er gwarchod adar a'u cynefinoedd yw **Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar**. Cyfeirir ati fel rheol fel yr **RSPB**, o'i henw Saesneg *The Royal Society for the Protection of Birds*.

Ffurfiwyd y Gymdeithas yn 1889 yn Didsbury, Lloegr. Y symbyliad oedd fod niferoedd yr Wyach fawr gopog wedi disgyn i lefel beryglus o isel oherwydd hela, gan fod plu'r rhywogaeth yma yn boblogaidd iawn fel addurn i hetiau merched.

Ffurfiwyd y gwarchodfeydd cyntaf yn 1932 yn Dungeness ac East Wood, yna crëwyd yr enwocaf o'u gwarchodfeydd, Minsmere ym 1947. Ym 1948 daeth Ynys Gwales yn warchodfa, y gyntaf yng Nghymru. Yn 1967 dechreuwyd apêl am £100,000 i brynu tir ar gyfer tair gwarchodfa newydd, gan gynnwys RSPB Ynys-hir a Gwenffrwd. Symudasant i'w swyddfeydd presennol yn The Lodge, Sandy yn 1961, ac agorwyd y swyddfa Gymreig gyntaf yn 1971. Prynwyd Ynys Dewi ym 1992, a chyrhaeddwyd miliwn o aelodau yn 1997.

## Dolenni allanol

* RSPB Cymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **aderyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 2002

20g - **21g** - 22g

1950au 1960au 1970au 1980au 1990au - **2000au** - 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au

1997 1998 1999 2000 2001 - **2002** - 2003 2004 2005 2006 2007

---

## Digwyddiadau

### Ionawr

* 23 Ionawr - Herwgipiad y newyddiadurwr Daniel Pearl yn Pacistan.

### Chwefror

* 15 Chwefror - Angladd Y Dywysoges Marged, chwaer Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig.

### Mawrth

* 17 Mawrth - Etholiad cyffredinol ym Mhortiwgal
* 27 Mawrth - Bomio yr Hotel Parc yn Netanya, Israel

### Ebrill

### Mai

### Mehefin

* 18 Mehefin - Herwgipio Peter Shaw yn Georgia

### Gorffennaf

* 9 Gorffennaf - Sefydlu'r Undeb Affricanaidd

### Awst

* 3-10 Awst - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002

### Medi

* 10 Medi - Y Swistir yn dod yn aelod Y Cenhedloedd Unedig.

### Hydref

* 24 Hydref - apwyntio Paul Murphy yn Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon

### Tachwedd

### Rhagfyr

* *dyddiad anhysbys* - Mae'r Coleg Diwinyddol Unedig, Aberystwyth, ar gau.

## Genedigaethau

* 17 Mai – Léon Marchand, nofiwr
* 15 Medi – Medi Harris, nofwraig

## Marwolaethau

* 2 Ionawr - Ian Grist, gwleidydd, 63
* 21 Ionawr - Peggy Lee, cantores, 81
* 7 Chwefror - Jon Lee, cerddor roc, 33
* 21 Chwefror - John Thaw, actor, 60
* 27 Chwefror - Spike Milligan, comediwr, 83
* 6 Mawrth - David Jenkins, llyfrgellydd, 89
* 27 Mawrth - Dudley Moore, actor, comediwr a cherddor, 66
* 30 Mawrth - Elizabeth Bowes-Lyon, mam Brenhines y Deyrnas Unedig, 101
* 25 Hydref
	+ Richard Harris, actor, 72
	+ Annemie Fontana, arlunydd, 76
* 18 Tachwedd - James Coburn, actor, 74

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Stevie Davies - *The Element of Water*
* Ken Follett - *Hornet Flight*
* Steve Jones - *The Descent of Men*
* Jo Mazelis - *Diving Girls*
* Eirug Wyn - *Bitsh!*

### Ffilmiau

* *Gwyfyn*
* *Laurel Canyon* gyda Christian Bale
* *Oedd yr Addewid*

### Cerddoriaeth

* Feeder - *Comfort In Sound* (albwm)
* Bonnie Tyler - *Heart & Soul/Heart Strings* (albwm)
* Carreg Lafar - *Profiad* (albwm)

## Eisteddfod Genedlaethol (Tyddewi)

* **Cadair:** Myrddin ap Dafydd
* **Coron:** Aled Jones Williams
* **Medal Ryddiaeth:** Angharad Price, *O! Tyn y Gorchudd*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Eurig Wyn, *Bitsh!*

## Gwobrau Nobel

* **Ffiseg:** Raymond Davis Jr., Masatoshi Koshiba a Riccardo Giacconi
* **Cemeg:** John B. Fenn, Koichi Tanaka a Kurt Wüthrich
* **Meddygaeth:** Sydney Brenner, H. Robert Horvitz a John E. Sulston
* **Llenyddiaeth:** Imre Kertész
* **Economeg:** Daniel Kahneman a Vernon L. Smith
* **Heddwch:** Jimmy Carter

## Cyfeiriadau
# Rhestr digwyddiadau Cymru, 17g

Dyma **restr o ddigwyddiadau yng Nghymru yn yr 17g.**

## Cronoleg

* 1610au: Piwritaniaeth yn dechrau ennill tir, ar draul Anglicaniaeth
* 1617-1630 : William Vaughan yn ceisio sefydlu Cambriol, gwladfa Gymreig yn Newfoundland
* 1620 : Mae'r llong *Mayflower* yn hwylio i'r Amerig; ymhlith y *Tadau Pererin*, mae pump o Gymry
* 1621 : John Davies yn cyhoeddi *Antiquae Linguae Britannicae Rudimenta*
* 1630 : Cyhoeddi *Y Beibl Bach* gan yr esgob Richard Parry a'r Dr John Davies o Fallwyd.
* 1632 : John Davies yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg-Lladin yr *Antiquae Linguae Britannicae Dictionarum Duplex*
* 1639 : Yr eglwys ymneilltuol gyntaf yn cael ei sefydlu yn Llanfaches
* 1641 : Dechrau Rhyfel Cartref Lloegr, fydd yn para hyd 1660
* 1644 : Y brenin Charles I yn caslgu milwyr yng Nghymru
* 1648 : Cipio Castell Penfro gan luoedd y Senedd; diwedd y rhyfel cartref cyntaf; yr ail ryfel yn dechrau; Brwydr San Ffagan; Cromwell yng Nghymru
* 1649 : Dienyddio'r brenin Charles I; arglwyddiaeth Oliver Cromwell
* 1650-1653 : *Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru*

* 1653 : *Llyfr y Tri Aderyn* gan Morgan Llwyd o Wynedd
* 1660 : Adferiad y brenin Charles II; adfer Cyngor Cymru
* 1662-1662 : Erlid gweinidogion Piwritanaidd
* 1670 : Amcangyfrifir fod 370,000 o bobl yn byw yng Nghymru
* 1673 : Y *Test and Corporation Act* (yn ddeddf hyd 1828) yn gorfodi swyddogion o bob math i dyngu llw o ffydlondeb i Eglwys Loegr
* 1674 : Sefydlu'r Ymddiredolaeth Gymreig gan Thomas Gouge yn arwain at agor 87 'ysgolion elusennol' erbyn y flwyddyn ganlynol
* 1678 : Y Cynllwyn Pabaidd
* 1681 : Gorffen cyhoeddi *Canwyll y Cymry*. Gweithgareddau'r Ymddiredolaeth Gymreig yn gorffen
* 1682 : Crynwyr o Gymru yn ymfudo i Pennsylvania
* 1689 : Diddymu Cyngor Cymru
* 1699 : Sefydlu'r Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol (SPCK)
* Troead y ganrif : 413,000 yw poblogaeth Cymru
# Rhestr digwyddiadau Cymru, 18g

Dyma **restr o ddigwyddiadau yng Nghymru yn yr 18g.**

## Rhestr

* 1714 - Cymdeithas yr Hen Frythoniaid, y gymdeithas gyntaf i gael ei sefydlu gan y Cymry yn Llundain.
* 1718 - Isaac Carter yn sefydlu argraffdy yn Atpar, Ceredigion, y cyntaf yng Nghymru.
* 1731 - Griffith Jones, Llanddowror, yn sefydlu'r gyntaf o'r Ysgolion Cylchynol Cymreig.
* 1733 - Pasio'r Ddeddf Cau Tiroedd Comin gyntaf; ystadau mawr ar gynnydd ar draul y ffermwyr bychain.
* 1735 - Howel Harris yn dechrau ei waith.
* 1742 - Cyfarfod cyntaf y Gymdeithasfa Fethodistaidd yng Nghymru.
* 1744 - Casgliad emynau cyntaf William Williams (Pantycelyn).
* 1752 - Sefydlu cymuned Trefeca gan Howel Harris.
* 1759 - John Guest yn dechrau datblygu'r gwaith haearn ym Merthyr Tudful a'r dref honno'n tyfu'n gyflym mewn canlyniad.
* 1770 - Sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion.
* 1776 - Llyfr cyntaf Richard Price yn ymddangos.
* 1782 - Yr Arglwydd Penrhyn yn sefydlu'r diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru.
* 1789 - Ysgol Sul gyntaf Thomas Charles o'r Bala yn agor.
* 1792 - Sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain gan Iolo Morganwg
* 1797 - Glanio'r Ffrancod yn Abergwaun.
# Rhestr digwyddiadau Cymru, 19g

Dyma **restr o ddigwyddiadau yng Nghymru yn yr 19g.**

## Rhestr

* 1801 - Roedd 587,000 o bobl yn byw yng Nghymru, yn ôl y Cyfrifiad cyntaf erioed yn hanes y wlad. Merthyr Tudful oedd y dref fwyaf gyda 7,705 o drigolion.
* 1805 - Cyhoeddwyd emynau Ann Griffiths a ddaeth yn boblogaidd iawn.
* 1811 - Ar ôl blynyddoedd o ddadleuo yn ei gylch, ymwahanodd y Methodistiaid Calfinaidd oddi wrth Eglwys Loegr
* *Seren Cymru* yn cael ei lansio fel y papur newydd misol cyntaf yn Gymraeg
* 1822 - Y coleg Cymreig cyntaf, Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, yn cael ei lansio.
* 1826 - Pont Telford, ar Afon Menai, yn cael ei agor.
* 1830 - Diddymu Llys y Sesiwn Fawr yng Nghymru.
* 1831 - Helyntion mawr ym Merthyr Tudful wrth i'r gweithwyr hawlio cyflogau ac amodau gwell
* 1832-40 - Y Tarw Scotch yn weithgar yn ne-ddwyrain Cymru.
* 1838-49 - Y Fonesig Charlotte Guest yn cyhoeddi ei chyfieithiad Saesneg dylanwadol o'r Mabinogion, mewn tair cyfrol.
* 1839 - Y Siartwyr yn weithgar yn y de ac yn gorymdeithio i Gasnewydd.
* 1839-49 - Helyntion Beca yn ne-orlelwin Cymru mewn protest yn erbyn y tollffyrdd.
* 1841 - John Elias yn marw. Agor Rheilffordd Cwm Taf yn y de.
* 1847 - Brad y Llyfrau Gleision
* 1851 - Yn ôl y Cyfrifiad Crefydd, roedd y mwyafrif o'r Cymry'n Anghydffurfwyr
* 1854 - Dechrau cyhoeddi *Y Gwyddoniadur Cymreig*.
* 1855 - Dechrau'r diwydiant glo yng Nghwm Rhondda.
* 1856 - Cyfansoddi *Hen Wlad fy Nhadau* gan Evan James a James James.
* Y Rhyddfrydwyr yn ennill nifer o seddi yn yr Etholiad Cyffredinol; cyhoeddi *Baner ac Amserau Cymru* gan Thomas Gee; diwygiad crefyddol.
* 1862 - Sefydlu Coleg y Normal, Bangor.
* 1865 - Y Wladfa ym Mhatagonia.
* 1868 - "Yr Etholiad Mawr": buddugoliaethau mawr i'r Rhyddfrydwyr ar draul y Torïaid.
* 1872 - Agor Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
* 1874 - Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.
* 1881 - Sefydlu Undeb Rygbi Cymru; Pasio Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881.
* 1884 - Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor.
* 1886 - Rhyfel y Degwm yn dechrau yn y gogledd a'r canolbarth; Cymru Fydd; Cymdeithas Dafydd ap Gwilym.
* 1889 - Dociau'r Barri yn agor yn y de.
* 1890 - Radicaliaeth ar gynnydd gyda ethol Lloyd George yn AS Caernarfon a Thomas Edward Ellis yn galw am hunanlywodraeth i Gymru.
* 1891 - Lansio'r cylchgrawn *Cymru* gan Owen Morgan Edwards.
* 1896 - Diwedd Cymru Fydd. Streic fawr yn Chwarel y Penrhyn, Bethesda.
* 1898 - Sefydlu Ffederasiwn Glowyr De Cymru ("Y Ffeds").
# Daeareg Cymru

Daeareg Cymru|  |
| Math | daeareg  |
| Gwlad |  Cymru |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |
| --- |
| **Daearyddiaeth Cymru** |
|  |
|
Rhanbarthau Cymru Tirwedd Cymru Daeareg Cymru Hinsawdd Cymru Hydroleg Cymru Arfordir Cymru Coetiroedd Cymru Demograffeg Cymru

---

AOHNEau
Moroedd
Ynysoedd
Mynyddoedd
Llynoedd
Afonydd
Cymunedau
Trefi
Siroedd a Dinasoedd

---

WiciBrosiect Cymru

 |

Datblygodd **daeareg Cymru** dros y milienia ac erbyn hyn mae Cymru yn orynys ar dde-orllewin ynys Prydain. Mae'n gorchuddio ardal o 20,779 km² (8,023 milltir sgwar), tua 274 km (170 milltir) o'r de i'r gogledd a 97 km (60 milltir) o'r dwyrain i'r gorllewin. Mae'n ffinio gyda Lloegr i'r dwyrain a gyda'r môr ym mhob cyfeiriad arall: Môr Hafren i'r de, a Môr Iwerddon i'r gogledd. Mae gan Gymru 1,200 km (750 milltir) o orfordir a nifer o ynysoedd. Yr ynys fwyaf yw Ynys Môn. Mae Cymru'n fynyddig iawn (o gymharu gydag Iwerddon, Cernyw a Lloegr) yn enwedig yn y gogledd a'r canolbarth.

## Hanes

Daeareg Cymru o'r awyr fel y mae heddiw.
Yn ystod y Cyfnod Proterosöig, tua 520 miliwn o flynyddoedd yn ôl, nid oedd ynysoedd Prydain fel ag y maent heddiw. Yn hytrach, roedd yr Alban yn rhan o'r cyfandir Laurentia a gweddill y tir yn rhan o'r cyfandir Gondwana.

Ganwyd y cyfandir Afalonia yn y Cyfnod Ordofigaidd pan oedd y cyfandiroedd yn dal i symud trwy weithgaredd tectonig, a ganwyd ynysoedd Prydain trwy wrthdrawiad rhwng cyfandiroedd. O ganlyniad i hyn cafwyd ffrwydriadau folcanig yng Nghymru. Mae'n bosib gweld olion y llosgfynyddoedd hyd at heddiw, er enghraifft ar Robell Fawr. Roedd lafa yn gorchuddio rhan eang o Gymru ac Ardal y Llynnoedd. Yr adeg hon hefyd y ffurfiwyd llechfaen Cymru.

Yn ystod y Cyfnod Silwraidd ffurfiwyd mynyddoedd yr Alban (Orogenesis). Yng Nghymru, roedd y ffrwydriadau folcanic yn parhau. Gwelir lafa a lludw folcanig o'r cyfnod hwn yn Sir Benfro.

Roedd gwrthdrawiad cyfandiroedd a'r gweithgarwch folcanig o achos symudiadau'r platiau yn parhau yn ystod y Cyfnod Defonaidd. Bu i lefel y moroedd newid lawer gwaith a thrwy hyn ymgasglodd gwaddodion, gan ffurfio yr Hen Dywodfaen Coch.

Yn ystod y Cyfnod Carbonifferaidd roedd Prydain ger y cyhydedd a'r môr yn gorchuddio'r tir. Ffurfiwyd calchfaen a glo. Roedd holl gyfandiroedd y ddaear yn un cyfandir mawr, Pangaea, tua'r Cyfnod Carbonifferaidd ac roedd Prydain yng nghanol Pangaea. Yn ystod hinsawdd sych y cyfnod ffurfiwyd y Dywodfaen Coch Newydd.

Yn ystod y Cyfnodau Permaidd a Thriasaidd symudodd ynys Prydain i'r gogledd a roedd y Môr Thetys yn gorchuddio'r tir. Yn ystod y Cyfnod Jwrasig holltwyd Pangea gan adael y Deyrnas Unedig ar Gyfandir Ewrasia.

Ni bu newid mawr iawn ym Mhrydain yn ystod Oes yr Iâ yn y Cyfnod Cwartaidd. Ffurfiwyd rhewlifau o amgylch y Môr Iwerddon a roedden nhw yn gorchuddio rhan fwyaf y tir.

Map o dirwedd daearegol Cymru a wnaed yn 2005.

## Gweler hefyd

* Daeareg
* Daearyddiaeth Cymru
# Hinsawdd Cymru

Mae gan Gymru hinsawdd dymherus gyda hafau eithaf oer, gaeafau mwyn a llawer o law drwy'r flwyddyn.

Mathau Köppen o hinsoddau gwahanol yng Nghymru
## Tablau hinsawdd

| Aberystwyth
 | Ion
 | Chw
 | Maw
 | Ebr
 | Mai
 | Meh
 | Gor
 | Awst
 | Medi
 | Hyd
 | Tach
 | Rhag
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Tymheredd** - Uchafbwynt cyfartalog (°C) - Isafbwynt cyfartalog (°C)
 |  7 2
 |  7 2
 |  9 3
 |  11 5
 |  15 7
 |  17 10
 |  18 12
 |  18 12
 |  16 11
 |  13 8
 |  10 5
 |  8 4
 |
| **Glawiad misol cyfartalog** (mm)
 | 97
 | 72
 | 60
 | 56
 | 65
 | 76
 | 99
 | 93
 | 108
 | 118
 | 111
 | 96
 |

| Caerdydd
 | Ion
 | Chw
 | Maw
 | Ebr
 | Mai
 | Meh
 | Gor
 | Awst
 | Medi
 | Hyd
 | Tach
 | Rhag
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Tymheredd** - Uchafbwynt cyfartalog (°C) - Isafbwynt cyfartalog (°C)
 |  7 2
 |  7 2
 |  10 3
 |  13 5
 |  16 8
 |  19 11
 |  20 12
 |  21 13
 |  18 11
 |  14 8
 |  10 5
 |  8 3
 |
| **Glawiad misol cyfartalog** (mm)
 | 108
 | 72
 | 63
 | 65
 | 76
 | 63
 | 89
 | 97
 | 99
 | 109
 | 116
 | 108
 |

## Cyfeiriadau

* E. A. Pearce & C. G. Smith (1998) *The World Weather Guide*, Helicon Publishing, Rhydychen.

## Dolen allanol

* (Saesneg) Hinsawdd Cymru, Y Swyddfa Dywydd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Rhestr trefi Cymru

Enwau yn nhrefn yr wyddor, gan anwybyddu cysylltnodau a bylchau rhwng geiriau. Os yw'r enw'n dechrau â'r fannod, caiff honno ei hanwybyddu. Mae dinasoedd yn ymddangos mewn **print trwm**.

## A

Aberaeron  **·**
Aberafan  **·**
Aber-carn  **·**
Aberdâr  **·**
Aberdaugleddau  **·**
Abergele  **·**
Abergwaun  **·**
Aberhonddu  **·**
Abermaw  **·**
Aberpennar  **·**
Abersychan  **·Abertawe·**
Aberteifi  **·**
Abertyleri  ·
Aberystwyth  **·**
Amlwch  **·**
Arberth

## B

Bae Colwyn  **·**
Bagillt  **·Bangor·**
Y Bala  **·**
Bargod  **·**
Y Barri  **·**
Bedwas  **·**
Benllech  **·**
Betws-y-Coed  **·**
Bethesda  **·**
Biwmares  **·**
Blaenafon  **·**
Blaenau  ·
Blaenau Ffestiniog  **·**
Y Bont-faen  **·**
Brynbuga  **·**
Bryn-mawr  ·
Bwcle

## C

**Caerdydd·**
Caerfyrddin  **·**
Caerffili  **·**
Caergybi  **·**
Caernarfon  **·**
Caerwys  **·**
Cas-gwent  **·**
Casllwchwr  **·Casnewydd·**
Castell-nedd  **·**
Castellnewydd Emlyn  **·**
Cei Connah  **·**
Ceinewydd  **·**
Cilgerran  **·**
Cil-y-coed  **·**
Clydach  **·**
Coed-duon  **·**
Conwy  **·**
Corwen  **·**
Cricieth  **·**
Crucywel  **·**
Crymlyn  **·**
Cwmbrân  **·**
Cydweli  **·**
Cyffordd Llandudno

## D

Degannwy  **·**
Dinbych  **·**
Dinbych-y-pysgod  **·**
Doc Penfro  **·**
Dolgellau  **·**
Y Drenewydd

## F

Y Fenni

## Ff

Y Fflint

## G

Y Gelli Gandryll  **·**
Glyn-nedd  **·**
Glynrhedynog  **·**
Gorseinon  **·**
Glynebwy

## H

Harlech  **·**
Hendy-gwyn  **·**
Hen Golwyn  **·**
Hwlffordd

## Ll

Llanandras  **·**
Llanbedr Pont Steffan  **·**
Llandeilo  **·**
Llandrindod  **·**
Llandudno  **·**
Llandysul  **·Llanelwy·**
Llanelli  **·**
Llanfairfechan  **·**
Llanfair-ym-Muallt  **·**
Llanfyllin  **·**
Llangefni  **·**
Llangollen  **·**
Llanidloes  **·**
Llanilltud Fawr  **·**
Llanrwst  **·**
Llansawel  **·**
Llantrisant  **·**
Llanwrtyd  **·**
Llanybydder  **·**
Llanymddyfri

## M

Machynlleth  **·**
Maesteg  **·**
Merthyr Tudful

## N

Nefyn  **·**
Neyland  **·**
Niwbwrch

## P

Penarth  **·**
Pen-coed  **·**
Penfro **·**
Penmaenmawr  **·**
Penrhyndeudraeth  **·**
Pen-y-bont ar Ogwr  **·**
Pontardawe  **·**
Pontarddulais  **·**
Pontycymer  **·**
Pontypridd  **·**
Pont-y-pŵl  **·**
Port Talbot  **·**
Y Porth  **·**
Porthaethwy  **·**
Porthcawl  **·**
Porthmadog  **·**
Porth Tywyn  **·**
Prestatyn  **·**
Pwllheli

## Q

Queensferry

## Rh

Rhaeadr Gwy  **·**
Rhisga  **·**
Rhuddlan  **·**
Rhuthun  **·**
Rhydaman  **·**
Y Rhyl  **·**
Rhymni

## S

Saltney  **·**
Sanclêr  **·**
Shotton

## T

Talacharn  **·**
Talgarth  **·**
Tonypandy  **·**
Y Trallwng  **·**
Tredegar  **·**
Trefaldwyn  **·**
Treforys  **·**
Tref-y-clawdd  **·**
Trefynwy  **·**
Treffynnon  **·**
Tregaron  **·**
Tre-gŵyr  **·**
Treharris  **·**
Treorci  **·Tyddewi·**
Tywyn, Conwy  **·**
Tywyn, Gwynedd

## W

Y Waun  **·**
Wdig  **·Wrecsam·**
Yr Wyddgrug

## Y

Ystradgynlais  **·**
Ystrad Mynach
# Etholiadau yng Nghymru

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres:
**Gwleidyddiaeth Cymru** |
|

---

 |
| **Llywodraeth Cymru**
[dangos]

* Prif Weinidog: Rhun ap Iorwerth
* Dirprwy Brif Weinidog: Sioned Williams
* Cabinet
* Cwnsler Cyffredinol:

**Senedd Cymru**[dangos]

* Llywydd: Huw Irranca-Davies
* Prif Weithredwr a Chlerc:
* Aelodau (ASau): 2026
* Comisiwn y Senedd
* Etholaethau
* Etholiadau: 1999, 2003, 2007, 2011, 2016, 2021, 2026
* Cyfraith Gyfoes Cymru
* Mesurau rhestr
* Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol
* Offerynnau Statudol

**Cymru o fewn y Deyrnas Unedig**[dangos]

**Llywodraeth ei Fawrhydi Ysgrifennydd Gwladol: Jo Stevens
* Swyddfa Cymru
* Prif Bwyllgor
* Pwyllgor Dethol
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006
* Etholaethau'r DU
* Etholaethau Cymru
* Etholiadau: 1979, 1983, 1987, 1992, 1997, 2001, 2005, 2010, 2015, 2024

**Llywodraeth leol**[dangos]

* Prif ardaloedd
* Siroedd cadwedig
* Siroedd hynafol
* Cymunedau

**Gweithgarwch gwleidyddol**[dangos]

* Cenedlaetholdeb
* Datganoli Cymru
* Annibyniaeth Cymru
* Heddychiaeth
* Pleidiau gwleidyddol
* Polisïau unigryw Cymru
 |
|

---

gweld • sgwrs • golygu |

Mae gan Gymru etholiadau i dair haen lywodraethol: 22 o awdurdodau unedol lleol, Senedd Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig.

## Llywodraeth leol

Cynhalir etholiadau i 22 awdurdod unedol lleol Cymru pob pedair mlynedd. Defnyddir y system etholiadol gyntaf i'r felin.

## Senedd Cymru

Cynhelir etholiadau i'r Senedd Cymru pob pum mlynedd i ethol 60 o Aelodau o'r Senedd. Mae gan bledileiswyr ddwy bleidlais: un sy'n dewis 40 o ASau mewn etholaethau unigol trwy'r system gyntaf i'r felin, ac un sy'n dewis 20 o ASau ar gyfer y rhanbarthau (Dwyrain De Cymru, Canol De Cymru, Gorllewin De Cymru, Canolbarth a Gorllewin Cymru, Gogledd Cymru) – etholir pedwar AS, gan ddefnyddio dull D'Hondt, system ethol gynrychioladol.

## Senedd y Deyrnas Unedig

Mae pleidleiswyr yng Nghymru yn ethol 40 o Aelodau Seneddol i Dŷ'r Cyffredin pob pedair mlynedd mewn etholiad cyffredinol Prydeinig. Am ASau Cymru, gweler Rhestr aelodau seneddol Cymru.

## Senedd Ewrop

Roedd Cymru yn ethol cynrychiolwyr i Senedd Ewrop ond ers i'r Deyrnas Unedig gadael yr Undeb Ewropeaidd yn Ionawr 2020 nid yw ganddi aelodau pellach. Roeddent arfer ethol 4 cynrychiolwyr gan ddefnyddio dull D'Hondt yn yr etholaeth Cymru.

## Gweler hefyd

* System etholiadol 'y cyntaf i'r felin'
* Etholiadau yn y Deyrnas Unedig
	+ Etholiadau yn yr Alban
	+ Etholiadau yng Ngogledd Iwerddon
	+ Etholiadau yn Lloegr