Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid

Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid| *Mariana* gan John Everett Millais |
| Enghraifft o: | symudiad celf, grwp o fewn celf, arddull  |
| Dechrau/Sefydlu | 1848  |
| Sylfaenydd | William Holman Hunt, John Everett Millais, Dante Gabriel Rossetti  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0q245  |
| Thesawrws y BNCF | 27752  |
| Quora | Pre-raphaelite-brotherhood  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Grŵp o beintwyr, beirdd a beirniaid celf o Loegr yn y 19g oedd **Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid** (Saesneg: *Pre-Raphaelite Brotherhood*), neu, yn syml, **Cyn-Raphaëliaid**.

Sefydlwyd y grŵp ym 1848 gan William Holman Hunt, John Everett Millais, Dante Gabriel Rossetti, William Michael Rossetti, James Collinson, Frederic George Stephens a Thomas Woolner. Seiliwyd y "Frawdoliaeth" gan ei saith aelod ar y mudiad Nasareaidd, sef grŵp o peintwyr o ddechrau'r 19g yn Awstria a'r Almaen a oedd wedi gobeithio adfer gwerthoedd ysbrydol i gelf, ac a edrychodd am ysbrydoliaeth mewn artistiaid yr Oesoedd Canol diweddarach a'r Dadeni cynnar.

Dim ond cysylltiad rhydd oedd y Frawdoliaeth erioed, a rhannwyd ei hegwyddorion gan artistiaid eraill yr oes, gan gynnwys Ford Madox Brown, Arthur Hughes a Marie Spartali Stillman. Ymhlith dilynwyr diweddarach yr egwyddorion hynny oedd Edward Burne-Jones, William Morris a John William Waterhouse.

Ymdrechodd y grŵp i ddychwelyd at fanylion toreithiog, lliwiau dwys a chyfansoddiadau cymhleth celf Eidalaidd y 15g. Gwrthodasant yr hyn yr oeddent yn ei ystyried fel y dull mecanistig a fabwysiadwyd gan artistiaid a ddilynodd Raffael a Michelangelo. Roeddent yn credu bod ystumiau Clasurol a chyfansoddiadau cain Raffael yn benodol wedi bod yn ddylanwad llygredig ar y ffordd academaidd y cafodd peintwyr eu hyfforddi, a dyna pam y mabwysiadwyd yr enw "Cyn-Raffaëlaid". Roedd ganddynt gysylltiad agos â syniadau’r beirniad celf John Ruskin.

## Oriel

* *Genethdod Mair Forwyn* gan Dante Gabriel Rosetti (1849)
* *Crist yn Nhŷ ei Rieni* gan John Evertett Millais (1850)

* *Y Bugail Cyflogedig* gan William Holman Hunt (1851)

## Cyfeiriadau
# Portread

Portread o'r ysgolfeistres a'r llenor Sarah Jane Rees (Cranogwen, 1839-1916) gan John Thomas
Paentiad, ffotograff, cerflun, neu gynrychioliad artistig arall o berson, ble mae'r wyneb a'i olwg yn amlwg, yw **portread**. Y bwriad yw arddangos tebygrwydd, personoliaeth, a hyd yn oed tymer y person. Am y rheswm hwn, nid ciplun yw portread ffotograffig fel arfer, ond delwedd o berson hunanfeddiannol mewn safle llonydd. Mae portread yn aml yn dangos person yn edrych yn syth at yr arlunydd neu ffotograffydd, er mwyn llwyddo i gysylltu'r testun a'r sawl sy'n ei astudio.

## Portreadau enwog

* *Mona Lisa* gan Leonardo da Vinci
* *Syr John Williams gan Christopher Williams*
* *Gabrielle d'Estrées a'i chwaer*
# Symbolaeth (celf)

Symbolaeth| Hunanbortread gan Émile Bernard (1891). |
| Enghraifft o: | symudiad celf, mudiad diwylliannol, mudiad llenyddol  |
| Dechrau/Sefydlu | 1857  |
| Yn cynnwys | symbolism  |
| Gwladwriaeth | Ffrainc, Gwlad Belg, Ymerodraeth Rwsia, Ail Weriniaeth Gwlad Pwyl  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0nk1p  |
| Thesawrws y BNCF | 10313  |
| Quora | Symbolism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mudiad celf yn ail hanner y 19g, yn Ffrainc yn bennaf, oedd **Symbolaeth**. Tarddai o fudiad llenyddol Symbolaeth a arddelid gan feirdd Ffrengig oedd yn defnyddio iaith hynod o symbolaidd, llawn awgrymiadau ac arddull cynnil, i fynegi emosiynau'r unigolyn. Ymdrechai arlunwyr Symbolaidd, mewn modd tebyg, i gynrychioli neu ysgogi syniadau neu deimladau drwy arwyddion a throsiadau yn eu gwaith.

Copa'r mynydd, gwaith arddull symbolaidd gan Cesare Saccaggi da Tortona.
Datblygodd arluniaeth Symbolaidd mewn adwaith yn erbyn celf Realaidd ac Argraffiadaeth. Ffafriodd y Symbolwyr ffantasi a'r dychymyg yn hytrach na delweddaeth wrthrychol, ac yn y mudiad hwn mae gwreiddiau celf haniaethol. Buont yn tynnu ar themâu cyfriniaeth, yr ocwlt, a chwedloniaeth yn eu celf. Roedd yn gysylltiedig ag Esthetiaeth yn Lloegr a'r Unol Daleithiau. Ymhlith y prif arlunwyr Symbolaidd mae Gustave Moreau, Odilon Redon, a Pierre Puvis de Chavannes.

## Cyfeiriadau
# Barwnig

Teitl anrhydedd yn is na barwn yw **barwnig** (talfyriad: 'Bart' neu 'Bt'). Ym Mhrydain mae yn rhodd y Goron fel *baronetcy* ers dyddiau Iago I o Loegr, a ddechreuodd eu gwerthu yn 1611 er mwyn codi arian. Un o'r uchelwyr a fanteisiodd ar y cyfle oedd Syr John Wynn o Wydir.

Ceir teitlau sy'n cyfateb i farwnig yn Ewrop, sef *Nobile* yn yr Eidal ac *Edler von* yn Awstria a De'r Almaen. Mae'r teitlau marchogion Almaenig ac Awstraidd *Ritter* a'r *erfridder* Iseldiraidd yn gyffelyb.

Bachigyn o'r gair 'barwn' yw 'barwnig'. Mae'n gorwedd hanner ffordd rhwng safle 'barwn' a 'marchog' (sy'n is).
# 1829

18g - **19g** - 20g

1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au

1824 1825 1826 1827 1828 - **1829** - 1830 1831 1832 1833 1834

---

## Digwyddiadau

* 31 Mawrth - Pius VIII yn dod Pab
* 1 Ebrill - Vicente Guerrero yn dod Arlywydd Mexico
* 8 Awst - Y Prince de Polignac yn dod Prif Weinidog Ffrainc

## Genedigaethau

* 26 Chwefror - Levi Strauss, gwneuthurwr jîns (m. 1902)
* 16 Mawrth - Sully Prudhomme, bardd ac ysgrifwr (m. 1907)
* 16 Mehefin - Geronimo, arweinydd milwrol yr Apache (m. 1909)
* 5 Hydref - Chester A. Arthur, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1886)

## Marwolaethau

* 10 Chwefror - Pab Leo XII, 69
* 16 Chwefror - François-Joseph Gossec, cyfansoddwr, 95
* 18 Ebrill - Robert Jones, Rhoslan, pregethwr, athro ac awdur, 84
* 29 Mai - Syr Humphry Davy, difeisiwr, 50

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Washington Irving - *Chronicles of the Conquest of Granada*
* Iolo Morganwg - *Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain*
* Honoré de Balzac - *Les Chouans*

### Drama

* Johann Wolfgang von Goethe - *Faust*
* Victor Hugo - *Marion Delorme*

### Cerddoriaeth

* Fanny Hensel - *Capriccio*
* Gioachino Rossini - *Guillaume Tell* (opera)
# 13 Awst

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Awst
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  | 01 | 02
 |
| 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09
 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16
 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23
 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30
 |
| 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**13 Awst** yw'r dau-gant dau-ddeg pumed (225ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (226ed mewn blwyddyn naid). Erys 140 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

1969: Gorymdaith tap ticio
* 1532 - Undeb Llydaw gyda Ffrainc.
* 1831 - Dic Penderyn yn cael ei grogi yn sgil gwrthryfel Merthyr.
* 1905 - Y Norwyiaid yn cefnogi diwedd ei hundeb â Sweden.
* 1960 - Annibyniaeth Gweriniaeth Canolbarth Affrica.
* 1961 - Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen yn cau'r ffin rhwng Dwyrain a Gorllewin Berlin wrth groesfan Brandenburg er mwyn rhwystro trigolion y Dwyrain rhag ymfudo i'r Gorllewin.
* 1969 - Glaniadau ar y Lleuad: gorymdaith tap-ticio yn Ninas Efrog Newydd i groesawu Neil Armstrong, Buzz Aldrin a Michael Collins.

## Genedigaethau

* 1422 - William Caxton, argraffydd (m. tua 1491)
* 1666 - William Wotton, ysgolhaig (m. 1727)
* 1756 - James Gillray, gwawdluniwr (m. 1815)
* 1792 - Adelaide o Saxe-Meiningen, brenhines William IV, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1849)
* 1860 - Annie Oakley, saethwr (m. 1926)
* 1888 - John Logie Baird, dyfeiswr (m. 1946)
* 1899 - Alfred Hitchcock, cyfarwyddr (m. 1980)
* 1905 - Gareth Jones, newyddiadurwr (m. 1935)
* 1912 - Irena Cichowska, arlunydd (m. 2000)
* 1913 - Makarios III, Archesgob ac Arlywydd Cyprus (m. 1977)
* 1918 - Frederick Sanger, biocemegydd (m. 2003)
* 1919 - George Shearing, pianydd jazz (m. 2011)
* 1926 - Fidel Castro, gwladweinydd (m. 2016)
* 1929 - Jutta Damme, arlunydd (m. 2002)
* 1934 - Gyoji Matsumoto, pêl-droediwr (m. 2019)
* 1945 - Howard Marks, ddrwg-enwog (m. 2016)
* 1946 - Janet Yellen, economegydd
* 1953 - Kristalina Georgieva, economegydd
* 1955 - Paul Greengrass, ysgrifennwr a chyfarwyddwr ffilmiau
* 1960 - Phil Taylor, chwaraewr dartiau
* 1963 - Mary Chaplin, arlunydd
* 1970
	+ Casiano Delvalle, pêl-droediwr
	+ Alan Shearer, pêl-droediwr
* 1982 - Sebastian Stan, actor

## Marwolaethau

* 1713 - Anna Maria Braun, arlunydd, 71
* 1766 - Margaret Fownes-Luttrell, arlunydd, 40
* 1863 - Eugène Delacroix, arlunydd, 65
* 1896 - John Everett Millais, arlunydd, 67
* 1910 - Florence Nightingale, nyrs, 90
* 1912 - Jules Massenet, cyfansoddwr, 70
* 1927 - Marianne Stokes, arlunydd, 72
* 1929 - Clara Montalba, arlunydd, 89
* 1936 - Mathilde Battenberg, arlunydd, 58
* 1946 - H. G. Wells, nofelydd, 79
* 1974 - Kate O'Brien, awdures, 76
* 1991 - Lucia Peka, arlunydd, 79
* 2004 - Julia Child, awdures a chogydd, 91
* 2005 - David Lange, Prif Weinidog Seland Newydd, 63
* 2009 - Les Paul, cerddor, 94
* 2012 - Helen Gurley Brown, awdures a golygwraig, 90
* 2020 - Luchita Hurtado, arlunydd, 99
* 2023 - Patricia Bredin, actores a chantores, 88

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Annibyniaeth (Gweriniaeth Canolbarth Affrica)
* Diwrnod Rhyngwladol Llaw Chwith
# Bibliothèque nationale de France

Bibliothèque nationale de France|  |
| Math | llyfrgell genedlaethol, cyhoeddwr, sefydliad, catalog  |
| Enwyd ar ôl | François Mitterrand  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1537
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Paris  |
| Sir | 13th arrondissement of Paris  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Cyfesurynnau | 48.8336°N 2.3758°E  |
| Rheolir gan | Bibliothèque nationale de France  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llyfrgell genedlaethol Ffrainc yw'r **Bibliothèque nationale de France** (**BnF**), a leolir ym Mharis. Ynghyd â'r Llyfrgell Brydeinig yn Llundain, mae'n un o ddwy lyfrgell fwyaf Ewrop. Yn 2024, roedd 16 miliwn o lyfrau a chyfnodolion yno, ynghyd ag amryw o gasgliadau eraill. Mae'r sefydliad yn tarddu'n ôl i lyfrgell breifat Charles V, brenin Ffrainc. Agorodd y llyfrgell i'r cyhoedd am y tro cyntaf yn 1692, ac ers 1793 mae wedi dal copi o bob llyfr a gaiff ei gyhoeddi yn Ffrainc. Rhwng 1996 a 1998 symuodd nifer o gasgliadau i safle newydd a elwir yn safle "François Mitterrand" ar ôl yr arlywydd a'i gomisiynodd; mae'r safle hyn bellach yn dwyn yr enw "Safle Richelieu".

## Oriel

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Salle Labrouste, wedi'i enwi ar ôl y pensaer Henri Labrouste, ar safle Richelieu |
| Salle Labrouste, wedi'i enwi ar ôl y pensaer Henri Labrouste, ar safle Richelieu  |

|  |
| --- |
| Ystafell ddarllen Bibliothèque nationale de France-Cardinal de Richelieu |
| Ystafell ddarllen Bibliothèque nationale de France-Cardinal de Richelieu  |

 |

## Cyfieiriadau

## Dolenni allanol

* (Ffrangeg) Gwefan swyddogol
# Union List of Artist Names

Thesawrws (yn yr ystyr sydd gan y term yn llyfrgellyddiaeth) am hanes celf yw'r **Union List of Artist Names**. Fe'i datblygwyd gan Sefydliad Ymchwil Getty, rhan o Amgueddfa J. Paul Getty yng Nghaliffornia. Ym mas-data yr *ULAN* ceir tua 248,820 o gofnodion, sy'n cynnwys enwau priod, bywgraffiadau a gwybodaeth arall am arlunwyr, cerflunwyr, pensaernïaid ac yn y blaen, o'r Henfyd i'r presennol. Mae'r cofnodion yn uno ffurfiau amrywiol ar enwau artistiaid – ffugenwau, sillafiadau amrywiol, enwau sy'n amrywio o iaith i iaith a rhai sydd wedi newid dros amser – o dan un dynodwr (*ID*), ac yn awgrymu ffurf safonol o'r enw i'r defnyddiwr.

## Cyfeiriadau

* (Saesneg) About the ULAN. Sefydliad Ymchwil Getty. Adalwyd ar 17 Tachwedd 2014.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
# Biblioteca Nacional de España

Biblioteca Nacional de España|  |
| Math | llyfrgell genedlaethol, llyfrgell gyhoeddus, prif lyfrgell  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 1712  |
| Sefydlwyd | * 29 Rhagfyr 1711
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Madrid  |
| Gwlad |  Sbaen |
| Cyfesurynnau | 40.423822°N 3.690215°W  |
| Cod post | 28071  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llyfrgell genedlaethol Sbaen yw'r **Biblioteca Nacional de España**, a leolir ym Madrid. Mae'n dal dros 9 miliwn o gyfrolau. Sefydlwyd gan Felipe V, brenin Sbaen ym 1712 fel y *Real Biblioteca Pública* (y "llyfrgell gyhoeddus frenhinol"); ers hynny mae copi o bob llyfr a gyhoeddwyd yn Sbaen wedi'i dodi yn y llyfrgell. Rhoddwyd yr enw bresennol iddi ym 1836.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Sbaeneg) Gwefan swyddogol
# Oxford Dictionary of National Biography

Oxford Dictionary of National Biography| Enghraifft o: | gwaith ysgrifenedig  |
| Golygydd | Colin Matthew, David Cannadine  |
| Cyhoeddwr | Gwasg Prifysgol Rhydychen  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2004  |
| Genre | bywgraffiadur cenedlaethol  |
| Rhagflaenwyd gan | Dictionary of National Biography  |
| Lleoliad cyhoeddi | Rhydychen  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |

Bywgraffiadur a gyhoeddir gan Wasg Prifysgol Rhydychen yw'r Oxford Dictionary of National Biography. Mae'n cynnwys bywgraffiadau o bobl o Ynysoedd Prydain, o'r amseroedd cynharaf hyd at y gorffennol diweddar. Mae'n olynydd i'r Dictionary of National Biography, a gyhoeddwyd mewn 63 cyfrol rhwng 1885 a 1900. Syr Leslie Stephen, tad Virginia Woolf, oedd golygydd cyntaf y *DNB*. Cyhoeddwyd atodiadau i'r bywgraffiadur yn ysbeidiol rhwng 1901 a 1996 er mwyn cynnwys marwolaethau diweddar, ond ni wnaed ymdrech i ddiwygio'r gwaith cyfan, a oedd yn cynnwys nifer o destunau Fictoraidd, nes 1992. Yna fe gychwynnodd gwaith ar fersiwn newydd â'r golygydd Colin Matthew wrth y llyw. Cyhoeddwyd hyn, mewn print ac ar lein, ar 23 Medi 2004.

Cynyddwyd nifer y bywgraffiadau o 30,941 yn y *DNB* gwreiddiol i 54,992 yng nghyhoeddiad 2004 o'r *ODNB*, a nifer yr awduron o 653 i 12,550. 60 cyfrol sydd gan fersiwn print yr *ODNB*; yn wahanol i arfer yr hen *DNB*, cyhoeddwyd y rhain i gyd ar y cyd. Caiff y fersiwn ar-lein ei ddiwygio tair gwaith bob blwyddyn.

## Gweler hefyd

* Rhestr bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg

## Cyfeiriadau
# Southwark

Southwark|  |
| Math | ancient borough, ardal o Lundain, tref farchnad  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Ardal weinyddol | Bwrdeistref Llundain Southwark |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Llundain Fwyaf (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Gerllaw | Afon Tafwys  |
| Cyfesurynnau | 51.4988°N 0.0901°W  |
| Cod OS | TQ325795  |
| Cod post | SE1  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ardal yn ne Llundain yw **Southwark**, neu **The Borough** neu **Borough** o fewn bwrdeistref Southwark. Lleolir 1.5 milltir (2.4 cilometr) i'r de-ddwyrain o Charing Cross ar lannau deheuol Afon Tafwys. Ymhlith atyniadau yr ardal ceir Eglwys Gadeiriol Southwark, ac mae Marchnad Borough wedi datblygu i fod yn un o brif farchnadoedd bwyd Llundain.

Mynedfa Marchnad Borough ar Southwark Street
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Lundain**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Alexandra o Ddenmarc

| Alexandra o Ddenmarc |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Princess Alexandra Caroline Marie Charlotte Louise Julia of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg  1 Rhagfyr 1844  Yellow Palace  |
| Bu farw | 20 Tachwedd 1925  o methiant y galon  Tŷ Sandringham  |
| Man preswyl | Yellow Palace, Bernstorff Palace, Tŷ Sandringham, Marlborough House, Palas Buckingham  |
| Dinasyddiaeth | Brenhiniaeth Denmarc  |
| Galwedigaeth | ffotograffydd, arlunydd, pendefig  |
| Swydd | Cydweddog Brenhinol y Deyrnas Unedig  |
| Tad | Christian IX of Denmark  |
| Mam | Louise o Hesse-Kassel  |
| Priod | Edward VII  |
| Plant | Albert Victor, George V, brenin y Deyrnas Unedig, Louise, y Dywysoges Reiol, y Dywysoges Victoria, Maud, Alexander John  |
| Llinach | Tŷ Glücksburg  |
| Gwobr/au | Urdd Coron India, Urdd y Gardas, Bonesig Uwch Groes Urdd Sant Ioan, Urdd Brenhinol Victoria ac Albert, Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig, Bonesig Urdd y Frenhines Maria Luisa, Urdd Santes Gatrin, Urdd Teulu Brenhinol y Brenin Edward VII, Urdd Sant Ioan, Urdd y Frenhines Maria Luisa  |
| llofnod |
|  |

Tywysoges Cymru rhwng 1863 a 1901 a brenhines Edward VII o Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon oedd **Alexandra o Ddenmarc** (1 Rhagfyr 1844 - 20 Tachwedd 1925).

Ei thad oedd y Tywysog Cristian, sef Cristian IX, brenin Denmarc, a'i chwaer, y Dywysoges Dagmar, oedd yr Ymerawdes Maria Feodorovna gwraig yr Ymerawdr Alexander III o Rwsia a mam yr Ymerawdr Niclas II, tsar Rwsia.

Cafodd ei geni ym Mhalas Amalienborg, Copenhagen.

## Plant

* Albert Victor, Dug Clarence (8 Ionawr, 1864 - 14 Ionawr, 1892).
* Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig (3 Mehefin, 1865 - 20 Ionawr, 1936).
* Louise (20 Chwefror, 1867 - 4 Ionawr, 1931).
* Victoria (6 Gorffennaf, 1868 - 3 Rhagfyr, 1935).
* Maud (26 Tachwedd, 1869 - 20 Tachwedd, 1938).
* John (6 Ebrill, 1871).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Caroline** | Tywysoges Cymru 1863 – 1901
 | Olynydd: **Alexandra** |
| Rhagflaenydd: **Adelaide** | Brenhines Gydweddog y Deyrnas Unedig 1901 – 1910
 | Olynydd: **Mair** |

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Mortlake

Mortlake|  |
| Math | ardal o Lundain, plwyf  |
|  |
| Ardal weinyddol | Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Llundain Fwyaf (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Arwynebedd | 4.5 km²  |
| Gerllaw | Afon Tafwys  |
| Cyfesurynnau | 51.4655°N 0.2643°W  |
| Cod OS | TQ205755  |
| Cod post | SW14  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Mortlake**.
Saif ar ochr deheuol Afon Tafwys rhwng Kew a Barnes tua 6.8 milltir (10.9 km) i'r gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain.

Roedd Mortlake yn rhan o Surrey tan 1965.

## Etymoleg

Mae cyfeirio at Mortlake yn y Llyfr Dydd y Farn 1086 fel *Mortelage*. Eiddo archesgop Lanfranc Caergaint oedd hi. Credir bod *Mortelage* yn golygu *nant fechan sy'n cynnwys eogiaid ifainc*, ffrwd oedd yn arwain i Afon Tafwys.

## Hanes

O gyfnod y Llyfr Dydd y Farn, roedd hi'n eiddo bob Archesgob Caergaint tan amser Harri VIII, pan ddaeth yn eiddo'r Goron. O'r 17g ymlaen daeth yn enwog am ei brodwaith, ffatri a sefydlwyd ar safle hen dŷ John Dee.

Trigolyn enwocaf Mortlake oedd cynghorydd agos y frenhines Elisabeth I sef John Dee. Cafodd ei gladdu ym mynwent y dref – St Mary Magdalene lle mae hefyd bedd rhyfedd (siâp pabell) yr awdur a theithiwr Sir Richard Burton, ac mae llwch y digrifwr Tommy Cooper ym Mortlake Crematorium.

Ers 1845, dechreir y ras cychod enwog y Ras Cychod Rhydychen a Chaergrawnt ym Mortlake, o University Boat Race stone islaw Chiswick Bridge. Dyma'r man cychwyn ambell i ras arall dros Championship Course.

## Cysylltiad â Chymru

Roedd John Dee yn enwog fel polymath. Mathemategydd a oedd hefyd yn ymddiddori mewn dewiniaeth, a greodd iaith gyfrin i guddio ei waith rhag y byd. Casglodd lyfrgell breifat fwyaf ei gyfnod yn ei dŷ ym Mortlake. O dras Gymreig, does dim sôn am iddo siarad Cymraeg, ond daeth yn agos iawn at teulu'r Cecils – a oedd hefyd yn hanu o Gymru.

Hawliodd Dee mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfuwyd cyfandir Amerig a hynny yn 1170. Dee hefyd sy'n gyfrifol am enwi ymerodraeth Lloegr yn "British Empire" sef ar y pryd Cymru a Lloegr.

## Ffynonellau

* (Saesneg) Lloyd, J. E.; Jones, J. Gwynfor (2004). "Madog ab Owain Gwynedd (supp. fl. 1170)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/17763.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
* A. Mills, *Oxford Dictionary of London Place Names* (2001)
* Julian Roberts, ed., "A John Dee Chronology, 1509–1609, in *Renaissance Man: The Reconstructed Libraries of European Scholars: 1450–1700 Series One: The Books and Manuscripts of John Dee, 1527–1608* (Marlborough, 2004)

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Mortlake Online Archifwyd 2017-04-21 yn y Peiriant Wayback
* St Mary Magdalen's Church
* Barnes and Mortlake History Society
# Llwybr Tafwys

Llwybr Tafwys|  |
| Math | llwybr troed pell, Llwybr Troed Cenedlaethol  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 1996  |
| Cysylltir gyda | The Orange Way, Oxfordshire Way  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Richmond upon Thames, Wandsworth, Hammersmith a Fulham, Wiltshire, Swydd Rydychen, Berkshire, Swydd Buckingham, Surrey, Swydd Gaerloyw  |
| Gwlad |  Lloegr |
| Gerllaw | Afon Tafwys  |
| Cyfesurynnau | 51.6667°N 1.25°W  |
| Hyd | 296 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llwybr cenedlaethol yn Lloegr yw **Llwybr Tafwys** (Saesneg: *Thames Path*), a agorwyd yn 1996. Mae e 184 milltir (296 km) hir, ac mae'n dilyn Afon Tafwys o'i tharddle ger Kemble yn Swydd Gaerloyw i'r *Thames Barrier* i'r dwyrain o Lundain.

Mewn rhannau ni ellir dilyn cwrs yr afon achos roedd y llwybr gwreiddiol yn defnyddio fferïau sydd ddim yn rhedeg bellach.

Gellir beicio rhannau o'r llwybr.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth Lloegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Palas Hampton Court

Palas Hampton Court|  |
| Math | amgueddfa tŷ hanesyddol, palas, theatr, amgueddfa annibynnol  |
|  |
| Ardal weinyddol | Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames |
| Agoriad swyddogol | 1838  |
| Sefydlwyd | * 1515
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Llundain Fwyaf (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Gerllaw | Afon Tafwys  |
| Cyfesurynnau | 51.4034°N 0.337499°W  |
| Cod OS | TQ1573968461  |
| Cod post | KT8 9AU  |
| Rheolir gan | Palasau Brenhinol Hanesyddol  |
|  |
| Arddull pensaernïol | pensaernïaeth Duduraidd, pensaernïaeth Faróc  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig  |
| Manylion |
| Deunydd | bricsen  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Palas brenhinol yn Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, yw **Palas Hampton Court**. Saif ar lannau gogleddol Afon Tafwys, 12 milltir (19 ) i'r de-orllewin o ganol Llundain.

Dechreuwyd adeiladu'r palas yn 1514 gan Thomas Wolsey, pan oedd yn brif weinidog i Harri VIII, brenin Lloegr. Ym 1529, ac yntau wedi digio'r brenin, rhoddodd Wolsey y palas i Harri er mwyn adennill ei ffafr. Daeth y palas yn un o hoff breswylfeydd y brenin; yn fuan ar ôl iddo gael yr eiddo, trefnodd iddo gael ei ehangu.

Yn gynnar yn y 1690au, roedd Wiliam III yn dymuno creu palas i gystadlu â Phalas Versailles yn Ffrainc. Roedd gwraig William, y Frenhines Mary, yn ymwneud â chynllunio'r gerddi. Adeiladwyd oriel ar lan y dŵr ganddi lle arddangosodd ei chasgliad o borslen. Ymgymerodd â phrosiect enfawr o ailadeiladu ac ehangu yn Hampton Court, a thrwy hynny ddinistrio llawer o'r palas Tuduraidd. Lluniodd Christopher Wren gynlluniau a gafodd eu haddasu yn ystod y gwaith adeiladu. Daeth y gwaith hwn i ben ym 1694, gan adael y palas mewn dwy arddull bensaernïol wahanol, sef Tuduraidd a Baróc.

Siôr II (teyrnasiad 1727–1760) oedd y brenin olaf i breswylio yn y palas.

Mae'r palas a'i erddi ar agor i'r cyhoedd, ac yn cael eu rheoli gan Historic Royal Palaces, elusen sy'n cynnal a chadw sawl eiddo nad yw'r teulu brenhinol yn byw ynddynt mwyach.

## Oriel

* Y Tŷ Porth Mawr
* Tŷ Porth Anne Boleyn
* Rhan flaen ddeheuol gan Christopher Wren
* Cwrt y Ffynnon gan Christopher Wren

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol
* "Hampton Court Palace", Historic England

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Lundain**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*