# Gogwyddiad gramadegol

Mewn ieithyddiaeth, **gogwyddiad** yw'r ffurfdroadau sy'n digwydd yn enwau, rhagenwau ac ansoddeiriau sy'n dynodi nodweddion fel rhif (yn aml, unigol yn erbyn lluosog), cyflwr (er enghraifft gwrthrych a goddrych), a chenedl. Mae gogwyddiad yn digwydd yn nifer o ieithoedd y byd ac yn amlwg iawn yn nifer o'r ieithoedd Ewropeaidd.

## Gogwyddiad yng ngwahanol ieithoedd

Mae gogwyddiad llawer yn llai amlwg yn nifer o'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd modern sydd wedi dod yn fwy analytig na'u ffurfiau hŷn.

### Cymraeg

Nid yw gogwyddiad yn amlwg iawn yn Gymraeg fodern gan ei bod wedi colli'r ffurfdroadau cyflwr a oedd yn bresennol yn Frythoneg. Serch hynny mae enwau Cymraeg o hyd yn gogwyddo yn ôl y rhifau unigol a lluosog. Oherwydd natur ymasiadol y ffurfdroadau yn Gymraeg, mae'r gogwyddiadau yn afreolaidd iawn, er enghraifft, *ffordd* a *ffyrdd*, *bachgen* a *bechgyn*, *merch* a *merched*, *tŷ* a *tai*, *ci* a *cŵn*, *cyfrifiadur* a *cyfrifiaduron*, *mab* a *meibion*, *car* a *ceir*, ayyb.

### Lladin

*Prif: Gogwyddiad Lladin*
Mae Lladin yn dangos y saith cyflwr enwol, gwrthrychol, derbynniol, genidol, abladol, cyfryngol a chyfarchol drwy batrymau gogwyddiad cymhleth. Mae yna hefyd ffurfiau lleol o enwau rhai llefydd yn Rhufain hynafol.

Rhoddir enghraifft o ogwyddiadau Lladin gyda ffurfiau unigol y gair *homo* (dyn), sydd yn perthyn i drydydd gogwyddiad yr iaith Ladin.

* *homo* (enwol) "[y] dyn" [fel goddrych] (e.e *homo ibi stat* saif y dyn yno)
* *hominis* (genidol) "eiddo['r] dyn" (e.e *nomen hominis est Claudius* enw'r dyn yw Claudius)
* *homini* (derbyniol) "i/am [y] dyn" [fel gwrthrych anuniongyrchol] (e.e *homini donum dedi* rhoddais anrheg i'r dyn; *homo homini lupus* dynoliaeth yw blaidd i ddynoliaeth.)
* *hominem* (gwrthrychol) "[y] dyn" [fel gwrthrych uniongyrchol] (e.e *hominem vidi* gwelais y dyn)
* *homine* (abladol) "o/gyda/yn/gan/wrth [y] dyn" [gyda gwahanol defnyddiau] (e.e *sum altior homine* rwyf yn fwy na'r dyn).

Fel unrhyw iaith gyda gymaint o ogwyddiadau â Lladin gellir trefnu brawddeg mewn unrhyw ffordd ar gyfer effaith neu bwyslais:

*Hominem vidi* ac *Vidi hominem* - Gwelais y dyn.
Mae gan Ladin nifer o ddosbarthiadau patrymau gogwyddiad, hynny yw, grwpiau o enwau sydd yn rhannu patrymau gogwyddo tebyg. Fe ystyrir Lladin i fod â phum dosbarth gogwyddo.

### Almaeneg

Mae Almaeneg, fel pob iaith Orllewin Indo-Ewropeaidd wedi dod yn fwy analytig, ond mae hi o hyd yn gogwyddo enwau a'u geirynnau perthynol yn ôl cyflwr yn ogystal â chenedl a rhif. Mae ansoddeiriau yn gogwyddo i mewn i 3 grŵp gogwyddo; cryf, gwan, a chymysg. Isod gweler gogwyddiad y banodau penodol:

Cyflwr enwol: *der* (gwrywaidd) *die* (benywaidd) *das* (diryw) *die* (lluosog)
Cyflwr gwrthrychol: *den* (gwrywaidd) *die* (benywaidd) *das* (diryw) *die* (lluosog)
Cyflwr genidol: *des* (gwrywaidd) *der* (benywaidd) *des* (diryw) *der* (lluosog)
Cyflwr derbynniol: *dem* (gwrywaidd) *der* (benywaidd) *dem* (diryw) *den* (lluosog)
## Tarddiad terfyniadau cyflwr

Mae terfyniadau cyflwr yn tarddu o arddodiaid sydd dros amser yn cael eu "llyncu" i mewn i'r enw. Mae'r un broses o "lyncu" diwedd geiriau yn gyfrifol am yr "erydiad" sy'n digwydd pan gollir y terfyniadau cyflwr.

## Gweler hefyd

* Ffurfdroad
* Cyflwr gramadegol

## Cyfeiriadau