# Angola

Angola|  |
| Gweriniaeth AngolaRepública de Angola* |
|  |
| Arwyddair | Virtus Unita Fortior  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad  |
|  |
| Prifddinas | Luanda  |
| Dinas fwyaf | Luanda  |
| Poblogaeth | 36,749,906  |
| Sefydlwyd | 11 Tachwedd 1975 (Annibyniaeth oddi wrth Portiwgal |
| Anthem | Angola Avante  |
| Pennaeth llywodraeth | João Lourenço  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, Africa/Luanda  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Portiwgaleg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gwledydd Affricanaidd sy'n siarad Portiwgaleg  |
| Gwlad | Angola  |
| Arwynebedd | 1,246,700 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Yn ffinio gyda | Namibia, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Sambia, Gweriniaeth y Congo, Gabon  |
| Cyfesurynnau | 12.35°S 17.35°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Cenedlaethol Angola  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Angola  |
| Pennaeth y wladwriaeth | João Lourenço  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Angola  |
| Pennaeth y Llywodraeth | João Lourenço  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | 5,931 miliwn, 5,550 miliwn, 5,784 miliwn, 6,131 miliwn, 7,554 miliwn, 7,073 miliwn, 8,084 miliwn, 8,770 miliwn, 10,202 miliwn, 11,230 miliwn, 10,604 miliwn, 8,308 miliwn, 5,769 miliwn, 4,438 miliwn, 5,539 miliwn, 7,526 miliwn, 7,648 miliwn, 6,506 miliwn, 6,153 miliwn, 9,130 miliwn, 8,936 miliwn, 15,286 miliwn, 17,813 miliwn, 23,552 miliwn, 36,971 miliwn, 52,381 miliwn, 65,266 miliwn, 88,539 miliwn, 70,307 miliwn, 83,799 miliwn, 111,790 miliwn, 128,053 miliwn, 132,339 miliwn, 135,967 miliwn, 90,496 miliwn, 52,762 miliwn, 73,690 miliwn, 79,451 miliwn, 70,898 miliwn, 48,502 miliwn, 66,505 miliwn, 104,400 miliwn, 84,825 miliwn  |
| Arian | Kwanza  |
| Canran y diwaith | 7 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 6.08  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.586  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Angola** neu **Angola** (ym Mhortiwgaleg: *República de Angola*). Mae hi ar arfordir Cefnfor yr Iwerydd a gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo i'r gogledd, Sambia i'r dwyrain, a Namibia i'r de. Mae hi'n annibynnol ers 1975. Prifddinas Angola yw Luanda.

## Daearyddiaeth

Mae Angola yn wlad yn ne-orllewin Canolbarth Affrica ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf o'i thiriogaeth yn gorwedd i'r de o Afon Congo ac eithrio Llain Cabinda a wahanir o weddill y wlad gan ddarn o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo.

## Hanes

Cyrhaeddodd y Portiwgaliaid Angola ar ddiwedd y 15g. Yn raddol cawsai'r wlad ei meddiannu ganddynt a'i throi'n drefedigaeth Bortiwgalaidd. Arosodd dan reolaeth Portiwgal hyd 1975 (ac eithrio cyfnod byr ym meddiant yr Iseldiroedd o 1641 hyd 1648).

Yn 1951 cafodd ei gwneud yn Dalaith Dramor ac felly'n rhan integreiddiedig o Bortiwgal. Yn ystod y 1950au a'r 1960au tyfodd cenedlaetholdeb Angolaidd a ffurfiwyd tri mudiad annibyniaeth: yr MPLA (Mudiad Poblogaidd dros Ryddid i Angola), yr FNLA (Ffrynt Cenedlaethol dros Ryddid i Angola) ac UNITA (Undeb Cenedlaethol dros Ryddid Llwyr i Angola).

Map o **Angola**Yn 1974 cytunodd Portiwgal mewn egwyddor i roi annibyniaeth i'r wlad, ond yn wyneb anghydfod rhwng y tri mudiad annibyniaeth a gwrthwynebiad yr ymsefydlwyr Portiwgalaidd torrodd rhyfel cartref allan rhwng y carfanau hynny. Meddianwyd gwahanol rannau o'r wlad gan bob un o'r carfanau arfog. Pan grantiwyd annibyniaeth y canlyniad oedd i'r MPLA gyhoeddi ei llywodraeth ei hun yn Luanda dan yr enw Gweriniaeth Pobl Angola ac i'r FNLA a'i cynghreiriaid UNITA gyhoeddi Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Angola â'i phrifddinas yn Huambo. I gymhlethu'r darlun, roedd yr MPLA yn cael ei cefnogi gan yr Undeb Sofietaidd a Ciwba tra roedd yr FNLA yn cael cefnogaeth yr Unol Daleithiau a rhai gwledydd Ewropeaidd. Cafodd UNITA gryn gefnogaeth gan lywodraeth apartheid De Affrica. Am gyfnod anfonodd Ciwba filwyr i helpu'r MPLA ac aeth Che Guevara ei hun yno i helpu'r llywodraeth newydd. Enillodd y MPLA yn y diwedd ond cafodd y rhwygau a achoswyd gan y rhyfel effaith hir-dymor ar fywyd gwleidyddol ac economaidd y wlad.

## Iaith a diwylliant

Bantu o ran eu tras yw mwyafrif y bobl. Ceir hefyd bobl o dras gymysg a nifer bach o bobl o dras Bortiwgalaidd ac Ewropeaidd. Portiwgaleg yw'r iaith swyddogol. Mae mwyafrif y boblogaeth yn Gristnogion Catholig.

## Economi

Mae Angola'n mwynhau cyfoeth o adnoddau mwynol, yn cynnwys olew, haearn a deiamwntau. Mae tyfu coffi ar gyfer y farchnad dramor yn elfen bwysig yn economi'r wlad yn ogystal.

## Unedau gweinyddol

*Prif: Taleithiau Angola*
Map o Angola gyda'r taleithiau wedi'u rifo
Rhennir Angola yn ddeunaw talaith (*províncias*) a 158 ardaloedd dinesig (*municípios*). Y taleithiau yw:

1 Bengo
2 Benguela
3 Bié
4 Cabinda
5 Cuando Cubango
6 Cuanza Norte
7 Cuanza Sul
8 Cunene
9 Huambo
10 Huila
11 Luanda
12 Lunda Norte
13 Lunda Sul
14 Malanje
15 Moxico
16 Namibe
17 Uige
18 Zaire

Wiciadur
Chwiliwch am Angola
yn Wiciadur.