Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol

*ON Ni ddylid drysu'r Eglwys hon ag Eglwys y tri chyngor, a elwir yn* Oriental Orthodox *yn Saesneg*.

Ail enwad Gristnogol fwya'r byd, a'r mwyaf o'r Eglwysi Uniongred, gyda rhwng 150 a 350 miliwn o ddilynwyr, yw'r **Eglwys Uniongred Ddwyreiniol**. Fe ymwahanodd Eglwysi y tri chyngor oddi wrthi ym 451, ac ymwahanodd yr Eglwys Gatholig Rufeinig ym 1054. Prif grefydd Belarws (89%), Bwlgaria (86%), Gweriniaeth Cyprus (88%), Georgia (89%), Gwlad Groeg (98%), Gogledd Macedonia (70%), Moldofa (98%), Montenegro (84%), Rwmania (89%), Ffederasiwn Rwsia (76%), Serbia (88%), ac Wcráin (83%) ydyw, a cheir niferoedd sylweddol mewn gwledydd eraill.

Ymrannodd yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol a'r Eglwys Gatholig Rufeinig oddi wrth ei gilydd yn y Sgism Fawr neu'r **Sgism Ddwyreiniol** fel y'i gelwir weithiau, (Groeg *schisma*). Dechreuodd yn 857 pan esgymunwyd Photius, Patriarch Caergystennin gan y Pab Sant Nicolas I (858 - 867). Ymatebodd y patriarch drwy herio uniongrededd Eglwys Rufain, yn arbennig yn achos cymal yng Nghredo Nicea ynglŷn â deillio yr Ysbryd Glân o'r Mab (y cymal *filioque* "ac o'r Mab..").

Daeth yr anghydfod i'w uchafbwynt cyntaf yn 1054 pan esgymunwyd y patriarch Cerwlariws o Gaergystennin (1043 - 1058) am iddo feirniadu dibriodrwydd offeiriadol gorfodol y Gorllewin a defnyddio bara croyw (h.y. di-furum) yn yr offeren fel arferion hereticaidd. Er gwaethaf ymdrechion i gymodi yn Ail Gyngor Lyons yn 1274 a Chyngor Fflorens yn 1439, daeth y rhwyg terfynol yn 1472. Un ffactor a arweiniodd at y rhwyg terfynol oedd ymddygiad y Croesgadwyr yn ymosod ar Gristnogion ac eglwysi uniongred yn Asia Leiaf a'r Lefant, gan gynnwys ymosod ar Gaergystennin ei hun a'i chipio (1204 - 1261).

Gydag ymfudo, sefydlwyd eglwysi Uniongred yng Nghymru yn yr ugeinfed ganrif, a maes o law gwelwyd Cymry, gan gynnwys rhai Cymry Cymraeg yn troi at y ffydd. Mae Eglwys Uniongred Holl Saint Cymru ym Mlaenau Ffestiniog yn enghraifft nodedig, gyda chyfran o'r addoliad yn digwydd yn Gymraeg, eiconau o seintiau cynnar Cymru ar furiau'r eglwys, a chyfran helaeth o'r gynulleidfa yn Gymry Cymraeg.

Eglwysi Uniongred fesul gwlad      Prif grefydd      Nifer sylweddol o ganlynwyr (dros 10%)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Yr Eglwys Uniongred Roegaidd

Bartholomeus I, Patriarch Caergystennin
Cangen o'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol yw'r **Eglwys Uniongred Roegaidd** (Groeg: Ελληνορθόδοξη Εκκλησία). Mae'n cynnwys nifer o eglwysi sy'n rhannu traddodiad diwylliannol ac yn cynnal eu gwasanaethau yng Ngroeg Koine.

## Eglwysi

* Y Tair Patriarchaeth:
	+ Patriarchaeth Eciwmenaidd Caergystennin, gyda Patriach Caergystennin yn ben arni.
	+ Eglwys Uniongred Roegaidd Alexandria
	+ Eglwys Uniongred Roegaidd Jerusalem yn rhannol
* Dwy eglwys genedlaethol:
	+ Eglwys Groeg
	+ Eglwys Cyprus
* Mynachlog y Santes Catrin, Mynydd Sinai

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Greek Orthodox ChurchEginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Affrica (gwahaniaethu)

Cyfandir yw **Affrica**. Gallai'r enw gyfeirio at un o sawl peth arall yn ogystal:

* Affrica (duwies)
* Affrica (talaith Rufeinig)

## Gweler hefyd

* De Affrica
	+ De Affrica (Gweriniaeth De Affrica)
* Canolbarth Affrica
	+ Gweriniaeth Canolbarth Affrica
* Dwyrain Affrica
* Gogledd Affrica
* Gorllewin Affrica
# Arabia

Arabia|  |
| Math | rhanbarth  |
|  |
| Poblogaeth | 152,000,000  |
| Daearyddiaeth |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gorynys yw **Arabia** (Arabeg: شبه الجزيرة العربية, neu جزيرة العرب) yn Ne-orllewin Asia. Fe'i lleolir rhwng Affrica ac Asia, yn y Dwyrain Canol. Mae anialwch yn gorchuddio'r rhan fwyaf ohoni. Lleolir ffynonellau enfawr o olew crai a nwy naturiol yma. Mae'r gwledydd canlynol yn rhan o Arabia:

* Bahrain (ynys cyfagos)
* Coweit
* Oman
* Catar
* Sawdi Arabia
* Emiradau Arabaidd Unedig
* Iemen

## Gweler hefyd

* Y Cynghrair Arabaidd
* Gwladwriaethau Arabaidd Gwlff Persia

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Asia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Daearyddiaeth Affrica

Map topograffig o Affrica
Affrica yw'r mwyaf o'r tri allaniad deheuol enfawr o brif fàs arwynebedd y Ddaear. Mae ganddi arwynebedd o c. 30,360,288 km²; (11,722,173 mi sg), gan gynnwys yr ynysoedd.

Saif y Môr Canoldir rhwng Affrica ac Ewrop, tra bod Culdir Suez yn ei chysylltu ag Asia (mae Camlas Suez yn gorwedd rhyngddynt), sydd 130 km (80 milltir) o led. (Yn nhermau gwleidyddol, ystyrir penrhyn Sinai yn yr Aifft, sydd i'r dwyrain o Gamlas Suez, fel rhan o Affrica hefyd.)

O'r pwynt mwyaf gogleddol, sef Cap Blanc (Ra’s al Abyad) yn Tiwnisia (37°21′ G), i'r pwynt mwyaf deheuol, sef Penrhyn Agulhas yn Ne Affrica (34°51′15″ D), mae pellter o tua 8,000 km (5,000 milltir). O'r pwynt mwyaf gorllewinol sef Penrhyn Vert yn Senegal, 17°33′22″ Gn, i'r pwynt mwyaf dwyreiniol sef Ras Hafun yn Somalia, 51°27′52″ Dn, mae pellter o tua 7,400 km (4,600 milltir).

Mae arfordir Affrica 26,000 km (16,100 milltir) o hyd. Wrth gymharu hyn ag Ewrop, sydd ag arwynebedd o 9,700,000 km²; (3,760,000 mi sg) yn unig, tra bod hyd ei harfordir oddeutu 32,000 km (19,800 milltir), gwelwn fod siâp amlinelliad Affrica yn nodweddiadol rheolaidd, tra bod arfordir Ewrop yn llawn o ddanheddiadau dwfn.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Affrica**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ynys

*Erthygl am y tirffurf yw hon. Am y pentref yng Ngwynedd gweler Ynys (Llanfihangel-y-traethau).*
Ynys Moelfre oddi ar Ynys Môn, Cymru
Darn o dir a amgylchynnir gan ddŵr yw **ynys** (ac eithrio'r cyfandiroedd). Gall fod yn y môr neu ar y tir. Ynys fwyaf y byd yw Yr Ynys Las (2.2 miliwn km² / 840,000 milltir sgwâr).

Mae ynysoedd cyfandirol, fel Prydain, yn gorwedd ar silffoedd cyfandirol gyda dim ond sianel o ddŵr rhyngddyn nhw â'r tir mawr, fel rheol.

Mae ynysoedd cefnforol orogenig yn tueddu i orwedd lle mae dau blât lithosfferig yn cwrdd. Mae ynysoedd Siapan yn odweddiadol o'r fath yma o ynys.

Yn rhannau dyfnaf y cefnforoedd ceir ynysoedd cefnforol fwlcanig, fel ynysoedd Hawaii. Mae'r rhain yn arbennig o gyffredin yn y Cefnfor Tawel. Mae gan nifer o ynysoedd coral seiliau fwlcanig hefyd.

## Ynysoedd mwyaf y byd

|  | Ynys | Môr | Arwynebedd (km²) | Gwlad/Gwledydd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Yr Ynys Las
 | Cefnfor yr Iwerydd/Cefnfor yr Arctig
 | 2,130,800
 | Yr Ynys Las, Cenedl ymreolaethol oddi mewn Denmarc
 |
| 2. | Gini Newydd
 | Y Cefnfor Tawel
 | 785,753
 | Indonesia/Papua Gini Newydd
 |
| 3. | Borneo | Y Cefnfor Tawel
 | 748,168
 | Indonesia/Maleisia/Brwnei
 |
| 4. | Madagasgar | Cefnfor India
 | 587,042
 | Madagasgar
 |
| 5. | Ynys Baffin
 | Cefnfor yr Iwerydd/Cefnfor yr Arctig
 | 507,451
 | Canada
 |
| 6. | Sumatra
 | Cefnfor India
 | 443,066
 | Indonesia
 |
| 7. | Honshū
 | Y Cefnfor Tawel
 | 230,316
 | Japan
 |
| 8. | Prydain Fawr
 | Cefnfor yr Iwerydd
 | 219,331
 | Cymru/Lloegr/Yr Alban
 |
| 9. | Ynys Victoria
 | Cefnfor yr Arctig
 | 217,291
 | Canada
 |
| 10. | Ynys Ellesmere
 | Cefnfor yr Arctig
 | 196,236
 | Canada
 |

Ynys Enlli
## Gweler hefyd

* Rhestr o ynysoedd mwyaf y byd
* Rhestr ynysoedd Cymru
* Rhestr o Ynysoedd Groeg

Wiciadur
Chwiliwch am ynys
yn Wiciadur.
# Daearyddiaeth ddynol

Dwysedd poblogaeth yn ôl gwlad, 2006
Mae **daearyddiaeth ddynol** yn cael ei chyfri'n un o'r 'gwyddorau cymdeithas' ac yn cynnwys astudiaeth o'r Ddaear, ei phobl a'u cymuned, eu diwylliant, economeg a sut y mae pobl yn parchu neu'n amharchu eu hamgylchedd.

Mae'n cynnwys agweddau dynol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd, sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas. Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear (gwelwch daearyddiaeth ffisegol) mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.

## Meysydd daearyddiaeth ddynol

| Meysydd Daearyddiaeth Ddynol | Meysydd Cysylltiedig
 |
| --- | --- |
| Daearyddiaeth amgylcheddol | Gwyddor amgylchedd
 |
| Daearyddiaeth boblogaeth | Demograffeg
 |
| Daearyddiaeth drefol | Astudiaethau trefol a Chynllunio
 |
| Daearyddiaeth ddatblygiad | Datblygiad economaidd
 |
| Daearyddiaeth ddiwylliannol | Anthropoleg a Chymdeithaseg
 |
| Daearyddiaeth economaidd | Economeg
 |
| Daearyddiaeth farchnata | Busnes
 |
| Daearyddiaeth iechyd | Gwyddor iechyd
 |
| Daearyddiaeth filwrol | Daearstrategaeth
 |
| Daearyddiaeth ffeministaidd | Ffeministiaeth
 |
| Daearyddiaeth grefyddol | Crefydd
 |
| Daearyddiaeth gymdeithasol | Cymdeithaseg
 |
| Daearyddiaeth hanesyddol | Hanes
 |
| Daearyddiaeth ieithyddol | Ieithyddiaeth
 |
| Daearyddiaeth ranbarthol | Rhanbarthiad
 |
| Daearyddiaeth strategol | Daearstrategaeth
 |
| Daearyddiaeth wleidyddol | Gwyddor gwleidyddiaeth (yn cynnwys Daearwleidyddiaeth)
 |
| Daearyddiaeth ymddygiadol | Seicoleg
 |

## Gweler hefyd

* Gwledydd y byd
# Penrhyn

Penrhyn|  |
| Enghraifft o: | Finnish National Land Survey place type  |
| Math | pentir, gorynys, lle  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04gv79h  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.
Pentir neu drwyn uchel o dir - creigiog yn aml - yn ymestyn allan i'r môr neu i lyn yw **penrhyn**. Mae'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd ac yn cyfateb weithiau i orynys (*promontory*).

## Gweler hefyd

* Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru

Wiciadur
Chwiliwch am penrhyn
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Sinai

Sinai|  |
| Math | gorynys, anialwch  |
|  |
| Poblogaeth | 597,000  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Yr Aifft  |
| Arwynebedd | 60,000 km²  |
| Uwch y môr | 730 metr  |
| Gerllaw | Y Môr Canoldir, Y Môr Coch, Gwlff Aqaba  |
| Cyfesurynnau | 29.5°N 33.8333°E, 29.5°N 34°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gorynys anial yn Yr Aifft yw **Sinai**, sy'n gorwedd rhwng Camlas Suez yn y gorllewin ac Israel a Llain Gaza yn y dwyrain. Yn y gogledd mae'n wynebu'r Môr Canoldir tra yn y de mae ganddi arfordir hir ar y Môr Coch sy'n terfynu yn Gwlff Suez yn y gorllewin a Gwlff Aqaba yn y dwyrain.

Ac eithrio ambell werddon werdd mae'r tir yn garregog a diffrwyth gyda bryniau yn y de a gwastadeddau yn y gogledd. Jabal Katrina (2,627 medr) yw'r pwynt uchaf, ond yr enwocaf o fynyddoedd yr ardal yw Mynydd Sinai (2285 metr, 7497 troedfedd) . Yn ôl Llyfr Exodus yn yr Hen Destament, ar y mynydd hwnnw y cafodd Moses dabledi'r Deg Deddf o law Iehofa. Saif mynachlog hynafol, sef Mynachlog Sant Catrin, sy'n enwog am ei chasgliad o lawysgrifau ger copa Mynydd Sinai. Yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig roedd Sinai'n rhan o dalaith Arabia Petraea â'i phrifddinas ym Mhetra (de-orllewin Gwlad Iorddonen heddiw).

Meddianwyd Sinai gan Israel yn 1956 ac eto yn Rhyfel Chwech Diwrnod ym 1967 a Rhyfel Yom Kippur 1973. Dan gytyndeb heddwch Yr Aifft ac Israel yn 1979 dychwelwyd rhan o Sinai i'r Aifft ac ym 1992 tynnodd Israel allan yn gyfangwbl. Ers hynny mae twristiaeth wedi tyfu'n gyflym ar arfordir Môr Coch Sinai ac mae'n denu miloedd o Ewropeaidd i dorheulo a darganfod y bywyd tanforol mewn trefi gwyliau fel Sharm el-Sheikh.

Sinai o'r gofod gyda Gwlff Suez i'r chwith a Gwlff Aqaba i'r de
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **yr Aifft**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cap Blanc

Cap Blanc|  |
| Math | pentir  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Bizerte  |
| Gwlad |  Tiwnisia |
| Gerllaw | Y Môr Canoldir  |
| Cyfesurynnau | 37.3411°N 9.7467°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y **Cap Blanc** (Arabeg: الرأس الأبيض *Ra's al-Abiad*, sef "Y Penrhyn Gwyn"; enw amgen: *Ras ben Sakka*) yw pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica. Fe'i lleolir ar lan y Môr Canoldir yng ngogledd Tiwnisia, ar gyrion dinas Bizerte, tua 78 km i'r gogledd-orllewin o Diwnis, prifddinas y wlad.

Gorwedd y Cap Blanc tua 10 km i'r gogledd o ganol dinas Bizerte, ar ran o'r arfordir sydd wedi ei datblygu ar gyfer twristiaeth ers rhai degawdau fel y *Corniche* (math o rodfa môr). Caiff yr enw Cap Blanc am fod ei greigiau o liw gwyn.

## Gweler hefyd

* Cap Bon
* Penrhyn Gobaith Da

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Diwnisia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cap-Vert

Cap-Vert|  |
| Math | pentir, gorynys  |
| Enwyd ar ôl | gwyrdd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Dakar  |
| Gwlad | Senegal  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 14.7447°N 17.5203°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Delwedd lloeren o Cap-Vert
Plant yn chwarae ar draeth N'Gor, Cap-Vert.
Penrhyn yn Senegal yw **Cap-Vert**, sy'n ffurfio pwynt mwyaf gorllewinol cyfandir Affrica, 7,400 km (4,600 milltir) o benrhyn Ras Hafun i'r dwyrain. Cafodd ei alw yn *Cabo Verde* ("Y Penrhyn Gwyrdd") gan fforwyr Portiwgalaidd, ac ni ddylir ei gymysgu ag ynysoedd *Cabo Verde*, sy'n gorwedd 560 km ymhellach i'r dwyrain. Lleolor Dakar, prifddinas Senegal, ger ei ben deheuol.

Mae Cap-Vert yn benrhyn creigiog ond mae ganddo harbwr da, gyferbyn Ynys Gorée. Y Lebou yw'r brodorion. Sefydlwyd Dakar ar y penrhyn gan y Ffrancod yn 1857.

## Dolen allanol

* Cap-Vert ar Google Maps

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Senegal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hafun

Hafun|  |
| Math | pentir, penrhyn  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Bari  |
| Gwlad | Somalia  |
| Gerllaw | Cefnfor India  |
| Cyfesurynnau | 10.419294°N 51.274905°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleoliad Hafun yn ymestyn allan o ranbarth Bari (coch tywyll), Somalia
Penrhyn isel 40 km yw **Hafun** (Somaleg: *Xaafuun*) a leolir yn rhanbarth Bari yng ngogledd Somalia. Ymestyn y penrhyn allan i Gefnfor India, ac mae'r pentir yn cael ei adnabod fel **Ras Hafun** neu **Raas Xaafuun** (Arabeg/Somaleg am "Penrhyn Hafun"). Dyma bwynt mwyaf dwyreiniol Affrica, tua 7,400 km (4,600 milltir) o benrhyn Cap-Vert i'r gorllewin.

Mae'n gartref i'r llwyth Somali Cisman Mahmoud. Yr unig dref o bwys yw porthladd pysgota Hafun, gyda tua 5,000 o bobl, sy'n gorwedd rhwng y penrhyn a'r tir mawr.

## Opone

Mae haneswyr yn credu mai Ras Hafun oedd lleoliad canolfan fasnach hynafol **Opone**, y cyfeirir ati gan daearegwyr Groeg yr Henfyd. Defnyddid Opone fel porthladd gan fasnachwyr o Ffenicia, yr Hen Aifft, Groeg, Persia, Iemen, Nabataea, Azania, yr Ymerodraeth Rufeinig ac eraill oherwydd ei leoliad strategol ar y llwybr arfordirol rhwng canolfan fasnach Arabaidd Azania a'r Môr Coch.Byddai masnachwyr o mor bell i ffwrdd ag Indonesia a Maleisia yn galw yn Opone i gyfnewid sbeis, sidan a nwyddau eraill, cyn ymadael am Azania i'r de neu tua'r gogledd i Iemen neu'r Aifft gan ddilyn y llwybrau masnach morwrol a ddilynai arfordiroedd gogleddol Cefnfor India, o Arabia i India a De-ddwyrain Asia.

## Hafun heddiw

Heddiw mae gan Hafun boblogaeth o tua 2,500 pysgotwyr a'u teuluoedd. Ar 26 Rhagfyr 2004, cafodd Hafur ei daro gan donnau anferth a achoswyd fan tsunami Cefnfor India 2004. Collodd tua 165 o bobl eu bywydau.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) About Archaelogy: Opone Archifwyd 2013-12-03 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Fideos am effaith y tsunami yn Hafun Archifwyd 2008-05-17 yn y Peiriant Wayback
# Senegal

Senegal|  |
| République du Sénégal |
|  |
| Arwyddair | Un bobl, un nod, un ffydd  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gweriniaeth, gwladwriaeth gyfreithiol, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Afon Senegal  |
|  |
| Prifddinas | Dakar  |
| Poblogaeth | 16,876,720  |
| Sefydlwyd | 4 Ebrill (annibyniaeth oddi wrth Ffrainc) |
| Anthem | Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons  |
| Pennaeth llywodraeth | Bassirou Diomaye Faye  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00, Africa/Dakar  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Ffrangeg, Woloffeg, Badyara, Balanta  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Senegal |
| Arwynebedd | 196,722 ±1 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Yn ffinio gyda | Mawritania, Mali, Gini, Gini Bisaw, Y Gambia, Y Cynghrair Arabaidd  |
| Cyfesurynnau | 14.36667°N 14.28333°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | cynulliad Cenedlaethol  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Senegal  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Bassirou Diomaye Faye  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Senegal  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Bassirou Diomaye Faye  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $27,569 miliwn, $27,684 miliwn  |
| Arian | franc CFA Gorllein Affrica  |
| Canran y diwaith | 10 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 5.09  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.511  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw **Gweriniaeth Senegal** neu **Senegal** (Ffrangeg: *République du Sénégal*). Mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r gorllewin ac Afon Senegal i'r gogledd. Mae Senegal yn ffinio â Mauritania i'r gogledd, Mali i'r dwyrain a Gini a Gini Bisaw i'r de. Mae'r Gambia yn ffurfio clofan ar hyd Afon Gambia.

Map o Senegal
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Senegal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hanes Affrica

Dechreua **hanes Affrica** gyda'r bodau dynol cyntaf a'u rhagflaenwyr ac felly ar sawl ystyr gellid ystyried cyfandir Affrica fel crud y ddynolryw. Mae wedi bod yn gartref i sawl gwareiddiad a diwylliant dros y canrifoedd.

## Cynhanes

*Prif: Cynhanes Affrica*
Mae Affrica yn gartref i'r tir cyfannedd hynaf ar y ddaear, ac mae'r hil ddynol yn tarddu o'r cyfandir yma. Yn ystod blynyddoedd canol yr ugeinfed ganrif, darganfu anthropolegwyr nifer o ffosilau a thystiolaeth o weithgaredd ddynol, mor gynnar â 7 miliwn o flynyddoedd yn ôl, efallai. Darganfu'r teulu Leakey enwog (sydd â chysylltiadau â Phrydain ag Affrica), gweddillion ffosilaidd nifer o rywogaethau o fodau dynol cynnar, oedd yn debyg i epaod, megis *Australopithecus afarensis* (wedi'i ddyddio'n radiometregol i 3.9-3.0 miliwn o flynyddoedd CC), *Paranthropus boisei* (2.3-1.4 miliwn CC) a *Homo ergaster* (c. 600,000-1.9 miliwn CC). Credir eu bod wedi esblygu'n ddyn modern. Mae'r rhain yn ddarganfyddiadau pwysig yn astudiaeth esblygiad dynol.

## Gwareiddiaid hynafol

Eglwys Arch y Cyfamod yn Axum, Ethiopia
Datblygodd Affrica nifer o wareiddiaid unigryw, er enghraifft gwareiddiad yr Hen Aifft a Kush, Ethiopia, Simbabwe Fawr, ymerodraeth Mali a theyrnasoedd y Maghreb.

## Cyfnod Modern

Yn 1482, sefydlodd y Portiwgaliaid y gyntaf o nifer o orsafoedd masnachu ar hyd arfordir Gini, yn Elmina. Y prif nwyddau a fasnachwyd oedd caethweision, aur, ifori a sbeisiau. Cafodd darganfyddiad America yn 1492 ei ddilyn gan ddatblygiad mawr yn y fasnach caethweision.

Ond ar yr un pryd roedd caethwasiaeth yn dod i ben yn Ewrop, ar ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, dechreuodd y pweroedd ymerodraethol Ewropeaidd "Ymgiprys am Affrica". Meddiannon nhw ran fwyaf o'r cyfandir, a chreu nifer o wladwriaethau a chenhedloedd trefedigaethol, gan adael ddim ond dwy genedl annibynnol: Liberia, gwladfa'r Americanwyr Duon, ac Ethiopia. Parhaodd y feddiannaeth tan ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Wedi hynny, fe enillodd y gwladwriaethau trefedigaethol annibyniaeth yn raddol, ac erbyn hyn maent i gyd yn annibynnol.

Heddiw, mae Affrica'n gartref i dros 50 o wledydd annibynnol, ac mae gan bob un ond am ddau yr un ffiniau a luniwyd yn ystod oes gwladychiaeth Ewropeaidd.
# Epa

| Epaod *Hominoidea* |
| --- |
|  |
| Tsimpansî
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Primates |
| Is-urdd:
 | Haplorrhini |
| Uwchdeulu:
 | **Hominoidea** Gray, 1825 |
| Teiprywogaeth
 |
| *Homo sapiens* Linnaeus, 1758 |
| Teulu
 |
|
† Proconsulidae
† Afropithecidae
Hylobatidae
Hominidae

 |

Primat mawr lled-unionsyth o'r Hen Fyd sydd â breichiau hirion a brest lydan ond sydd heb gynffon na bochgoden yw'r **epa** (enw Lladin: *Hominoidea*). Mae ei symudiad rhydd yn wahanol iawn i lawer brimatiaid eraill, yn enwedig yng nghymal yr ysgwydd. Ceir dwy gainc o'r uwchdeulu *Hominoidea*: y gibon, neu'r 'epa lleiaf'; a'r hominid, sef yr 'epa mawr'. Mae'n anifail gwaed cynnes gyda ffwr ar ei groen. Yr epa mwyaf yw'r gorila cyffredin.

Llinach esblygiad gyda'r is-deulu *Homininae* wedi'i amlygu. Uwch y blwch melyn, mae'r uwchdeulu hwn: *Hominoidea*. Oddi tano gwelir y ddau lwyth *Hominini* a *Gorillini*. Rhanwyd gydag amser i ddau genws: *Homo* a *Pan*. Nid yw'r islwythi wedi'u nodi ar y diagram.
* Uwchdeulu *Hominoidea*
	+ Teulu Hylobatidae: gibwniaid
		- Genws *Hylobates*
			* Gibwn Lar, *H. lar*
			* Gibwn Llawddu, *H. agilis*
			* Gibwn Borneaidd Müller, *H. muelleri*
			* Gibwn Arian, *H. moloch*
			* Gibwn Pileated, *H. pileatus*
			* Gibwn Kloss, *H. klossii*
		- Genws *Hoolock*
			* Gibwn Hoolock Gorllewinol, *H. hoolock*
			* Gibwn Hoolock Dwyreiniol, *H. leuconedys*
		- Genws *Symphalangus*
			* Siamang, *S. syndactylus*
		- Genws *Nomascus*
			* Gibwn Copog Du, *N. concolor*
			* Gibwn Copog Du Dwyreiniol, *N. nasutus*
			* Gibwn Hainan, *N. hainanus*
			* Gibwn Bochwyn Deheuol *N. siki*
			* Gibwn Bochwyn Copog, *N. leucogenys*
			* Gibwn Bochfelyn, *N. gabriellae*
	+ Teulu Hominidae: epaod mawr
		- Genws *Pongo*: orangutan
			* Orangutan Borneo, *P. pygmaeus*
			* Orangutan Sumatra, *P. abelii*
		- Genws *Gorilla*: gorila
			* Gorila Gorllewinol, *G. gorilla*
			* Gorila Dwyreiniol, *G. beringei*
		- Genws *Homo*: bodau dynol
			* Bod dynol, *H. sapiens*
		- Genws *Pan*: chimpanzees
			* Tsimpansî Cyffredin, *P. troglodytes*
			* Bonobo, *P. paniscus*
			* Epa Bil, newydd ei ddarganfod

## Cyfeiriadau
# Cyn Crist

Cyn Crist| Enghraifft o: | cyfnod calendr  |
| Y gwrthwyneb | Cyfnod Cyffredin, Oed Crist, Post Christum Natum  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/071zp4  |
| Quora | Acn  |

Term a ddefnyddir i ddynodi'r cyfnod mewn hanes cyn geni Iesu Grist yw **Cyn Crist** neu **C.C.** (Lladin: *Ante Christum Natum*). Ceir ychwaneg o wybodaeth yn yr erthygl Oed Crist.

Fe'i dilynir gan 'Oed Crist', neu y 'Cyfnod Cyffredin' (*Common Era*) sy'n enw amgen (a niwtral, yn grefyddol) ar oes galendr draddodiadol, Anno Domini.

## Gweler hefyd

* Comin Creu
* OC (Oed Crist)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.