# Y Comoros

Comoros|  |
|  |
| Arwyddair | وحدة، تضامن، تنمية  |
| Math | gwlad, gwladwriaeth sofran, ynys-genedl, gwladwriaeth archipelagig  |
|  |
| Prifddinas | Moroni  |
| Poblogaeth | 902,348  |
| Sefydlwyd | 6 Gorffennaf 1975 (Annibyniaeth oddi wrth Ffrainc) |
| Anthem | Udzima wa ya Masiwa  |
| Pennaeth llywodraeth | Azali Assoumani  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00, Indian/Comoro  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Comorian, Arabeg, Ffrangeg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Comoros |
| Arwynebedd | 2,034 km²  |
| Yn ffinio gyda | Madagasgar, Ffrainc, Mosambîc, Seychelles, Tansanïa  |
| Cyfesurynnau | 12.3°S 43.7°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Undeb Comoros  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Comoros  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Azali Assoumani  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Comoros  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Azali Assoumani  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $1,296 miliwn, $1,243 miliwn  |
| Arian | Comorian franc  |
| Canran y diwaith | 6 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 4.49  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.558  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae'r **Comoros** (neu'n swyddogol **Undeb y Comoros**), yn wlad archipelagaidd sy'n cynnwys tair ynys yn Ne-ddwyrain Affrica, a leolir ym mhen gogleddol Sianel Mosambic, yng Nghefnfor India. Ei phrifddinas a'i dinas fwyaf yw Moroni. Crefydd mwyafrif y boblogaeth, a chrefydd swyddogol y wladwriaeth, yw Swnni. Cyhoeddodd Comoros ei hannibyniaeth oddi wrth Ffrainc ar 6 Gorffennaf 1975. Y Comoros yw unig wlad y Gynghrair Arabaidd sydd yn gyfan gwbl yn Hemisffer y De. Mae'n aelod-wladwriaeth o'r Undeb Affricanaidd, y *Sefydliad internationale de la Francophonie*, y Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd, a Chomisiwn Cefnfor India. Ceir tair iaith swyddogol: Shikomorieg, Ffrangeg ac Arabeg.

Yn 1,659 km2 (641 mi sgw) , y Comoros yw'r drydedd wlad leiaf yn Affrica yn ôl arwynebedd. Yn 2019, amcangyfrifwyd bod ei phoblogaeth yn 850,886. Mae'r wladwriaeth sofran yn cynnwys tair prif ynys a nifer o ynysoedd llai, pob un o'r Ynysoedd Comoro ac eithrio Mayotte sy'n *Département* o fewn i Ffrainc. Pleidleisiodd Mayotte yn erbyn annibyniaeth oddi wrth Ffrainc mewn refferendwm yn 1974, ac mae'n parhau i gael ei gweinyddu gan Ffrainc fel rhanbarth dramor. Mae Ffrainc wedi rhoi feto ar benderfyniad Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig a fyddai wedi cadarnhau sofraniaeth Comoria dros yr ynys. Daeth Mayotte yn un o *Départements* Ffrainc yn 2011 yn dilyn refferendwm llethol.

 Golygfa o Domoni, Anjouan gan gynnwys mosg
Credir i'r Comoros gael ei boblogi am y tro cyntaf gan bobl Awstronesaidd / Malagasi, siaradwyr Bantw o Ddwyrain Affrica, a masnachwyr Arabaidd morwrol. O 1500 ymlae roedd Swltanad Anjouan yn rheoli'r ynysoedn ag eithrio'r Grande Comore wedi'i rannu rhwng sawl swltan. Daeth yn rhan o ymerodraeth drefedigaethol Ffrainc yn ystod y 19g, cyn ei hannibyniaeth yn 1975. Mae wedi profi mwy nag 20 coup neu ymgais o'r fath, gyda phenaethiaid gwladwriaethau amrywiol wedi'u llofruddio. Ynghyd â’r ansefydlogrwydd gwleidyddol cyson hwn, mae ganddi un o’r lefelau uchaf o anghydraddoldeb incwm drwy'r byd, ac mae yn y chwartel canolig ar y Mynegai Datblygiad Dynol. Rhwng 2009 a 2014, roedd tua 19% o'r boblogaeth yn byw o dan y llinell dlodi ryngwladol o US$1.90 y dydd trwy gydraddoldeb pŵer prynu.

## Geirdarddiad

Mae'r enw "Comoros" yn deillio o'r gair Arabeg قمر *qamar* ("lleuad").

## Hanes

### Aneddiadau

Yn ôl mytholeg, gollyngodd jinni (ysbryd) em, a ffurfiodd pelen o dân crwn enfawr. Daeth hwn ymhen amser yn llosgfynydd Karthala, a greodd ynys Ngazidja (Grande Comore). Dywedir hefyd i'r Brenin Solomon ymweld â'r ynys yng nghwmni'r frenhines Bilqis.

Credir bellach mai ymsefydlwyr Awstronesaidd oedd yn teithio ar gwch o ynysoedd yn Ne-ddwyrain Asia oedd trigolion cyntaf Ynysoedd Comoro. Cyrhaeddodd y bobl hyn yr ardal ddim hwyrach na'r 8g OC, sef dyddiad y safle archeolegol cynharaf y gwyddys amdano, a ddarganfuwyd ar Mayotte, er bod ychydig o dystiolaeth fod anheddu a ddechreuodd yn y ganrif gyntaf ar gael.

 Baner y Comoros (1963-1975)
 Ikililou Dhoinine, Arlywydd y Comoros rhwng 2011 a 2016
## Llywodraeth

 Moroni, prifddinas y Comoros, gyda'r porthladd a Mosg Badjanani
Mae gwleidyddiaeth y Comoros yn digwydd mewn fframwaith o weriniaeth arlywyddol unedol (*unitary presidential republic*), lle mae Arlywydd y Comoros yn bennaeth y wladwriaeth ac yn bennaeth y llywodraeth, ac o system amlbleidiol. Cadarnhawyd Cyfansoddiad Undeb y Comoros drwy refferendwm ar 23 Rhagfyr 2001, ac etholwyd swyddogion gweithredol a cyfansoddiad yr ynysoedd yn y misoedd dilynol. Roedd wedi cael ei hystyried yn unbennaeth filwrol cyn hynny, ac roedd trosglwyddo pŵer o Azali Assoumani i Ahmed Abdallah Mohamed Sambi ym Mai 2006 yn drobwynt gan mai hwn oedd y trosglwyddiad heddychlon cyntaf yn hanes Comoros.

Mae pŵer gweithredol yn cael ei arfer gan y llywodraeth ac mae pŵer deddfwriaethol wedi'i freinio yn y llywodraeth a'r senedd. Mae gan bob un o'r ynysoedd (yn ôl Teitl II o'r Cyfansoddiad) lawer iawn o ymreolaeth annibynnol, gan gynnwys cael eu cyfansoddiadau eu hunain (a elwir hefyd yn Gyfraith Sylfaenol), eu harlywydd eu hunain a Senedd eu hunain.

### Hawliau dynol

Mae gweithredoedd rhywiol gwrywaidd a benywaidd o'r un rhyw (gweithgaredd cyfunryw) yn anghyfreithlon yn Comoros. Mae gweithredoedd o'r fath yn cael eu cosbi gyda hyd at bum mlynedd o garchar.

## Cyfeiriadau