# Malawi

Malawi|  |
| Gweriniaeth MalawiDziko la Malaŵi* (Chichewa) *Charu cha Malaŵi* (Chitumbuka) |
|  |
| Arwyddair | Undod a Rhyddid  |
| Math | gweriniaeth, gwladwriaeth sofran, gwlad dirgaeedig, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Llyn Malawi  |
|  |
| Prifddinas | Lilongwe  |
| Poblogaeth | 17,563,749  |
| Sefydlwyd | 6 Gorffennaf 1964 (Annibyniaeth oddi wrth Lloegr (y DU)) |
| Anthem | Mulungu dalitsa Malaŵi, Chiuta dangililani Malaŵi  |
| Pennaeth llywodraeth | Lazarus Chakwera  |
| Cylchfa amser | UTC+2, Africa/Blantyre  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg, Chichewa, Tumbuka  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | De Affrica, Southeast Africa  |
| Gwlad | Malawi  |
| Arwynebedd | 118,484 km²  |
| Yn ffinio gyda | Sambia, Tansanïa, Mosambîc  |
| Cyfesurynnau | 13°S 34°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Cabinet Malawi  |
| Corff deddfwriaethol | Y Cynulliad Cenedlaethol  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Malawi  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Peter Mutharika  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Malawi  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Lazarus Chakwera  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $12,602 miliwn, $13,165 miliwn  |
| Arian | Malawian kwacha  |
| Canran y diwaith | 8 canran  |
| Cyfartaledd plant | 5.129  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.512  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yn ne Affrica yw **Gweriniaeth Malawi**, neu Malawi (yn Saesneg: *Republic of Malawi*, yn Chichewa: *Dziko la Malaŵi*). Y gwledydd cyfagos yw Tansanïa i'r gogledd, Sambia i'r gorllewin, a Mosambic i’r de a'r dwyrain. Mae'n annibynnol ers 1964. Prifddinas Malawi yw Lilongwe.

## Daearyddiaeth Malawi

*Prif: Daearyddiaeth Malawi*
Gwlad hir a chul, heb arfordir, yw Malawi. Mae rhan ogleddol y wlad ar ochr orllewinol Llyn Malawi. Yn y gogledd, saif rhwng Sambia yn y gorllewin a Tansanïa a Mosambic yn y dwyrain, yr ochr draw i Llyn Malawi. Yn y de, mae'r wlad yn ymestyn i mewn i Mosambic ar hyd dyffryn afon Shire. Nid oes gan Malawi arfordir, ond mae rheilffordd yn ei chysylltu a phorthladdoedd Nacala a Beira yn Mosambic.

Rhed y Dyffryn Hollt Mawr ar hyd y wlad o'r gogledd i'r de, a cheir nifer o lynnoedd yn y dyffryn. Llyn Malawi yw'r trydydd llyn yn Affrica o ran arwynebedd. Llifa afon Shire o ben deheuol y llyn i ymuno ag afon Zambezi yn Mosambic. Bob ochr i'r Dyffryn Hollt, mae'r wlad yn un fynyddig. Yn y gogledd, mae Ucheldir Nyika yn cyrraedd 2,600 medr uwch lefel y môr, ac i'r de o Lyn Malawi mae Ucheldiroedd Shire, sy'n cyrraedd uchder o 2,130 m ar Ucheldir Zomba a 3,002 m ym Mynyddoedd Mulanje.

Mae dwysder poblogaeth Malawi yn uchel i wlad yn Affrica. Y ddinas fwyaf, yn ôl pob tebyg, yw Blantyre, gyda phoblogaeth o tua 500,000, tra mae poblogaeth y brifddinas,
Lilongwe, dros 400,000. Mae'r tywydd yn drofannol, gyda tymor glawog rhwng Tachwedd ac Ebrill, ac ychydig iawn o law rhwng Mai a Hydref. Ar y tir isel ceir tymheredd o tua 27° to 29 °C rhwng Medi ac Ebrill, a tua 23° rhwng Mai a Medi.

## Hanes Malawi

*Prif: Hanes Malawi*
Cafwyd hyd i olion hominid yn dyddio'n ôl tua miliwn o flynyddoedd yn yr ardal yma, ac roedd pobl gynnar yn byw ar lannau Llyn Malawi 50,000 i 60,000 o flynyddoedd yn ôl. Gelwir y trigolion cynnar yr Akufula neu'r Batwa. Hwy oedd yn gyfrifol am yr arlunwaith craig i'r de o Lilongwe, yn Chencherere a Mphunzi.

Yn ystod y 16g, sefydlwyd gwladwriaeth Maravi gan gangen o'r bobloedd Bantu o gwmpas Llyn Malawi. Dywedir fod yr enw "Malawi" yn dod o "Maravi".
Tyfodd tiriogaeth y wladwriaeth i ymestyn o ardaloedd Tumbuka a Tonga yn y gogledd i ran isaf afon Shire yn y de, ac i'r gorllewin cyn belled a dyffrynoedd Luangwa a Zambezi. Roedd rheolwyr Maravi yn perthyn i dylwyth y Phiri, ac yn dwyn y teitl Kalonga. Manthimba oedd eu prifddinas. Prif iaith y Maravi oedd Chichewa.

Yn y 19g, symudodd nifer o bobloedd eraill i'r ardal. Daeth pobl y Ngoni, neu'r Angoni, o ardal Natal, yn yr hyn sy'n awr yn Dde Affrica, yn ffoi oddi wrth Ymerodraeth y Zulu, oedd yn ymestyn ei grym dan Shaka Zulu. Grŵp arall o fewnfudwyr oedd yr Yao neu Ayao, o'r hyn sy'n awr yn ogledd Mosambic. Cyn hir roedd y Maravi yn dioddef oherwydd ymosodiadau eu cymdogion, y Ngoni a'r Yao, ac yn aml yn cael eu gwerthu fel caethweision. Roedd yr Yao wedi troi at Islam, ac wedi datblygu partneriaeth a marsiandïwyr caethion Arabaidd.

Roedd y Portiwgeaid wedi ymsefydlu ar yr arfordir ers yr 16g, ond ymddengys mai'r Ewropead cyntaf i gyrraedd Llyn Malawi oedd David Livingstone yn 1859. Yn ystod y blynyddoedd nesaf, sefydlodd cenhadon Albanaidd yn y wlad. Yn 1891, daeth y diriogaeth yn than o'r Ymerodraeth Brydeinig, ac yn 1907 rhoddwyd yr enw *Nyasaland* arni.

Yn ystod y 1950au, bu nifer o ymgyrchoedd i geisio ennill annibyniaeth. Un o'r arweinwyr oedd Dr Hastings Kamuzu Banda, a ddaeth yn Brif Weinidog pan ddaeth Malawi yn wlad annibynnol yn 1964, ac yn Arlywydd ddwy flynedd yn ddiweddarach. Dim ond un blaid a ganiateid, ac yn 1970, cyhoeddwyd Banda yn Arlywydd am Oes.

Yn 1993, pleidleisiodd pobl Malawi mewn refferendwm dros gael system ddemocrataidd, sydd wedi parhau ers hynny. Bingu wa Mutharika oedd yr arlywydd o 2004 tan ei farwolaeth yn Ebrill 2012.

## Gwleidyddiaeth Malawi

## Iaith a diwylliant

Yn ogystal â Saesneg mae Chichewa yn iaith swyddogol sy'n cael ei siarad gan 57.2% o'r boblogaeth. Yr ieithoedd brodorol eraill yw Chinyanja (12.8%), Chiyao (10.1%), Chitumbuka (9.5%), Chisena (2.7%), Chilomwe (2.4%), a Chitonga (1.7%). Ceir sawl iaith arall (3.6%). (Cyfrifiad 1998, *CIA World Factbook*).

## Economi Malawi

*Prif: Economi Malawi*
## Gweler hefyd

* Rhestr o ddinasoedd a threfi ym Malawi

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*