Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tlodi

Bachgen sy'n byw mewn slwm sbwriel yn Jakarta, Indonesia yn dangos be mae o wedi ffeindio
**Tlodi** yw'r cyflwr pan fo unigolyn neu gymuned yn cael ei amddifadu o'r hyn a ystyrir yn hanfodol er mwyn mwynhau y safon byw isaf sy'n dderbyniol i gymdeithas a'r bodlonrwydd sy'n dod gyda hynny. Mae diffinio 'tlodi' yn anodd, ac yn amrywio o wlad i wlad, ond cytunir yn gyffredinol fod hanfodion bywyd yn cynnwys adnoddau elfennol fel cael digonedd o fwyd, dŵr sy'n ddiogel i'w yfed, a chysgod rhag yr elfennau; at hyn gellid ychwanegu adnoddau cymdeithasol fel mynediad at wybodaeth, addysg, gofal iechyd, statws cymdeithasol, llais mewn gwleidyddiaeth, a'r cyfle i gyfathrebu'n ystyrlon â phobl eraill a chwarae rhan mewn cymdeithas.

Gellid diffinio 'tlodi' mewn termau cymhariaethol yn ogystal, e.e. gwahaniaeth mewn incwm neu gyfoeth, ac mae cyflwr tlodi yn cael ei gysylltu â phethau fel diffyg dosraniad adnoddau a grym. Yn aml mae gwahanol wladwriaethau a chyrff yn defnyddio eu mynegeion penodol eu hunain i ddiffinio'r ffin rhwng tlodi a safon byw derbyniol.

Gall tlodi cael ei weld yn nhermau tlodion fel grŵp, ac yn yr ystyr yma mae sawl cenedl yn cael ei hystyried yn "dlawd": term mwy niwtral a derbyniol heddiw yw "gwledydd sy'n datblygu". Er bod tlodi ar ei waethaf a'i amlycaf i'w gael yn y byd sy'n datblygu, neu'r "trydydd fyd", ceir rhywfaint o dlodi ymhob gwlad a rhanbarth o'r byd bron. Yn ngwledydd datblygedig y Gorllewin mae hyn yn cynnwys grwpiau difreintiedig fel pobl ddigartref a getos.

Mewn termau crefyddol mae 'tlodi' yn aml wedi bod yn llw crefyddol, yn gyflwr a dderbynnir yn wirfoddol, e.e. gan fynachod.

## Gweler hefyd

* Llygredigaeth
* Geto
* Indecs Datblygiad Dynol
* Slwm
* Tlodi yn y Gymru gyfoes
* Tlotyn

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Trais

*Am y gweithred o gael rhyw â rhywun heb ei gydsyniad, gweler treisio.*
Defnyddio grym corfforol neu faterol yn erbyn eraill yw **trais**. Mae'n cynnwys graddfa eang o agweddau ac ymddygiadau.

## Gweler hefyd

* Bwlio
* Camdriniaeth rywiol
* Rhyfel
* Terfysg
* Terfysgaeth
* Trais deddfwriaethol
* Trais gwleidyddol
* Trais rhywiol
* Trais yn y cartref
* Ymosodedd

## Darllen pellach

* Pinker, Steven. *The Better Angels of Our Nature: A History of Violence and Humanity* (Llundain, Penguin, 2012).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gymdeithaseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am trais
yn Wiciadur.
# Defnydd naturiol

Unrhyw gynnyrch neu ddefnydd materol sy'n dod o blanhigion, anifeiliaid, neu'r tir yw **defnydd naturiol** (**deunydd naturiol**). Ystyrir fod mwynau a metalau a geir o'r ddaear (heb eu newid o gwbl, e.e. trwy eu cymysgu) yn ddefnyddiau naturiol hefyd.

Mae defnyddiau naturiol yn cynnwys:

* Defnydd organig:
	+ Pren (rattan, bambŵ, rhusgl a.y.y.b.)
	+ Ffibrau naturiol (gwlan, cotwm, fflacs, hemp, iwt, kapok, kenaf, mwsogl, a.y.y.b.)
* Denfyddiau anorganig:
	+ Carreg (callestr, gwenithfaen, llechfaen, obsidian, tywodfaen, tywod, gemau, gwydr, a.y.y.b.)
	+ Metel (copr, efydd, haearn, aur, arian, a.y.y.b.)
	+ Defnyddiau naturiol cyfansawdd (clai, porslen, a.y.y.b.)
* Defnyddiau naturiol eraill.
	+ Pridd

## Gweler hefyd

* Defnydd synthetig
# Botswana

Botswana|  |
|  |
| Arwyddair | Ein balchder, eich cyrchfan  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad dirgaeedig, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Tswana people  |
|  |
| Prifddinas | Gaborone  |
| Poblogaeth | 2,480,244  |
| Sefydlwyd | * 30 Medi 1966
 |
| Anthem | Fatshe leno la rona  |
| Cylchfa amser | UTC+2, Central Africa Time, Africa/Gaborone  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | De Affrica  |
| Gwlad |  Botswana |
| Arwynebedd | 581,737 km²  |
| Yn ffinio gyda | Namibia, De Affrica, Sambia, Simbabwe  |
| Cyfesurynnau | 22.2°S 23.7°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | National Assembly of Botswana  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | President of Botswana  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Duma Boko  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | President of Botswana  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $18,737 miliwn, $20,352 miliwn  |
| CMC y pen | $6,711  |
| Arian | Botswana pula  |
| Canran y diwaith | 18 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 2.836  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.693  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yn Affrica Ddeheuol yw **Gweriniaeth Botswana** neu **Botswana**. Y gwledydd cyfagos yw Sambia i'r gogledd, Namibia i'r gorllewin, De Affrica i'r de, a, Simbabwe i'r dwyrain.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 1966. Prifddinas Botswana yw Gaborone.

## Hanes

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Daearyddiaeth

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Gwleidyddiaeth

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Demograffeg

*Prif: Demograffeg Botswana*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Economi

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Diwylliant

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Wiciadur
Chwiliwch am Botswana
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fotswana**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Doler yr Unol Daleithiau

Doler yr Unol Daleithiau|  |
| Enghraifft o: | arian cyfred, doler, reserve currency  |
| Dechreuwyd | 1792  |
| Rhagflaenydd | Ecuadorian sucre, Delaware pound, New Hampshire pound, New Jersey pound, South Carolina pound, Rhode Island pound, North Carolina pound  |
| Gwladwriaeth | Unol Daleithiau America  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09nqf  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Arian papur $1 hyd $100
**Doler yr Unol Daleithiau** yw arian breiniol Unol Daleithiau America; mae hefyd yn arian breiniol mewn rhai gwledydd eraill. Fe'i dynodir gan y symbol **$**. Caiff ei rhannu yn 100 sent.

Mabwysiadwyd y ddoler gan Gyngres yr Unol Daleithiau ar 6 Gorffennaf 1785. Doler yr Unol Daleithiau yw'r arian a ddefnyddir gan amlaf ar gyfer masnachu a symud arian rhwng gwledydd, er fod poblogrwydd yr ewro yn cynyddu. Yn 1995, roedd dros $380 biliwn mewn cylchrediad, ac erbyn 2005 roedd wedi cynyddu i bron $760 biliwn. Fodd bynnag, yn Rhagfyr 2006 roedd gwerth €695 biliwn o'r ewro mewn cylchrediad, yn cyfateb i tua US$1,029 biliwn.

## Dolenni allanol

* Papur Doler yr Unol Daleithiau (Saesneg) (Almaeneg)
# Ieithoedd Affrica

Ieithoedd Affrica|  |
| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd, ieithoedd mewn ardal ddaearyddol  |
| Math | ieithoedd y Ddaear  |
| Rhan o | culture of Africa  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0g6qy  |
| Thesawrws y BNCF | 206  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **ieithoedd Affrica** ynh cynnwys nifer fawr o ieithoedd brodorol ac hefyd nifer o ieithoedd Ewropeaidd yn deillio o'r cyfnod trefedifaethol. Yn ôl y rhan fwyaf o amcangyfrifon, mae gan Affrica dros fil o ieithoedd. Ceir pedwar prif deulu iaith sy'n frodorol i Affrica.

Map yn dangos dosbarthiad teuluoedd iaith Affricanaidd a rhai o brif ieithoedd Affrica
* Mae'r ieithoedd Affro-Asiatig yn deulu iaith o tua 240 o ieithoedd a 285 miliwn o bobl yng Ngogledd Affrica, Dwyrain Affrica, y Sahel, a De Orllewin Asia. Arabeg yw'r iaith gyda mwyaf o siaradwyr, a hi yw'r iaith swyddogol ar draws Gogledd Affrica.
* Mae'r ieithoedd Nilo-Saharaidd yn cynnwys dros gant o ieithoedd siaradwyd gan 30 miliwn o bobl. Siaradir ieithoedd Nilo-Saharaidd yn bennaf yn Tsiad, Swdan, Ethiopia, Wganda, Cenia, a gogledd Tansanïa.
* Siaradir ieithoedd Niger-Congo dros y rhan fwyaf o'r cyfandir i'r de o'r Sahara. Mae siwr o fod yn deulu iaith fwyaf y byd yn nhermau ieithoedd gwahanol. Mae nifer sylweddol ohonynt yn ieithoedd Bantu.
* Mae'r teulu iaith Khoisan yn cynnwys tua 50 o ieithoedd siaradir gan 120 000 o bobl yn Ne Affrica. Mae rhan fwyaf o'r ieithoedd Khoisan mewn perygl. Ystyrir y bobl Khoikhoi a San yn drigolion gwreiddiol y rhan yma o Affrica.

Ers y cyfnod trefedigaethol, siaredir ieithoedd Indo-Ewropeaidd mewn llawer rhan o Affrica, yn arbennig Afrikaans yn Ne Affrica ac ieithoedd megis Saesneg, Ffrangeg a Portiwgaleg mewn nifer o wledydd, lle maent yn aml yn ieithoedd swyddogol.
# Ieithoedd Affro-Asiaidd

Tiriogaethau lle siaredir Ieithoedd Afro-Asiatig mewn melyn
Mae'r **Ieithoedd Affro-Asiaidd** yn deulu ieithyddol a siaredir dros ran helaeth o ran gogleddol a chanolbarth Affrica a de-orllewin Asia. Mae'n cynnwys tua 375 o ieithoedd, gyda dros 300 miliwn o siaradwyr. Arabeg yw'r iaith gyda'r mwyaf o siaradwyr, gyda dros 200 miliwn. Wethiau cyfeirir at y teulu yma fel yr **Ieithoedd Hamito-Semitig**.

Mae'r teulu yn cynnwys yr is-deuluoedd isod:

* Ieithoedd Berberaidd
* Ieithoedd Tsiadaidd
* Eiffteg
	+ Copteg
* Ieithoedd Semitig
* Ieithoedd Cwshitig
* Beja (weithiau'n cael ei hystyried fel un o'r Ieithoedd Cwshitig)
* Ieithoedd Omotig (weithiau'n cael eu hystyried fel rhan o'r Ieithoedd Cwshitig)

Yr Ieithoedd Semitig yw'r unig is-deulu a siaredir y tu allan i Affrica.
# Ieithoedd Nilo-Saharaidd

Map yn dangos dosbarthiad teuluoedd iaith Affricanaidd. Ieithoedd Nilo-Saharaidd mewn melyn.
Teulu ieithyddol o ieithoedd a siaredir yn bennaf yng nghanolbarth a gogledd-ddwyrain Affrica yw'r **Ieithoedd Nilo-Saharaidd**. Credir fod y teulu yn cynnwys tua 200 o ieithoedd, gyda chyfanswm o tua 35 miliwn o siaradwyr. Mae dosbarthiad y teulu yn ymestyn o Algeria a Mali yn y gogledd-orllewin hyd Benin, Nigeria, Swdan a Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo yn y de ac o'r Aifft hyd Cenia a Tansanïa (af eithrio Somalia) yn y dwyrain.

## Prif ieithoedd

1. Luo (3.5 hyd 4 miliwn o siaradwyr), yn Cenia, dwyrain Wganda hyd Tansanïa, iaith y grŵp ethnig Luo.
2. Kanuri (3.3 hyd 6 miliwn o siaradwyr), iaith y grŵp ethnig Kanuri, o Niger hyd ogledd-ddwyrain Nigeria.
3. Dinka (1.4 hyd 2 filiwn o siaradwyr), iaith y grŵp ethnig Dinka yn ne Swdan.
4. Lango (tua 1 miliwn o siardwyr), yng nghanolbarth Wganda.
5. Nuer (805,000 o siaradwyr), iaith y grŵp ethnig Nuer, yn ne Swdan.
# Tsiad

Tsiad|  |
| Gweriniaeth Tsiadجمهورية تشاد* (Arabeg) *République du Tchad* (Ffrangeg |
|  |
| Arwyddair | Undod, Gwaith, Cynnydd  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad dirgaeedig, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Llyn Tsiad  |
| Duration: 1 seconds.0:01 |
| Prifddinas | N'Djamena  |
| Poblogaeth | 19,319,064  |
| Sefydlwyd | 11 Awst 1960 (Annibyniaeth oddi wrth Ffrainc) |
| Anthem | La Tchadienne  |
| Pennaeth llywodraeth | Albert Pahimi Padacké, Idriss Déby  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, Africa/Ndjamena  |
| Gefeilldref/i | Aisai  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Ffrangeg, Arabeg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Tsiad  |
| Arwynebedd | 1,284,000 km²  |
| Gerllaw | Llyn Tsiad  |
| Yn ffinio gyda | Camerŵn, Libia, Niger, Nigeria, Swdan, Gweriniaeth Canolbarth Affrica, Y Cynghrair Arabaidd  |
| Cyfesurynnau | 15.46667°N 19.4°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Tsiad  |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Cenedlaethol  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Tsiad  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Mahamat Déby  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Tsiad  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Albert Pahimi Padacké, Idriss Déby  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $11,780 miliwn, $12,704 miliwn  |
| Arian | Ffranc Canol Affrica (CFA)  |
| Canran y diwaith | 7 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 6.156  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.394  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad dirgaeedig yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Tsiad** neu **Tsiad** (yn Ffrangeg: *République du Tchad*; yn Arabeg: *جمهورية تشاد*). Gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Camerŵn i'r de, Swdan i'r dwyrain, Libia i'r gogledd, a Niger a Nigeria i'r gorllewin. Tsiad yw'r wlad dirgaeedig drydedd fwyaf yn y byd o ran arwynebedd.

Enillodd Tsiad ei hannibyniaeth oddi wrth Ffrainc yn 1960.

Prifddinas Tsiad yw N'Djamena.

## Pobl o Tsiad

* Joseph Brahim Seid (1927–1980), awdur a gwleidydd
* Idriss Déby (1952–2021), cyn-Arlywydd a bu farw wrth arwain ei fyddin yn erbyn gwrthryfelwyr FACT

## Cyfeiriadau

## Darllen pellach

* Bernard Lanne, *Histoire politique du Tchad de 1945 à 1958: administration, partis, elections* (Paris: Karthala, 1998)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Tsiad**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Wganda

Wganda|  |
| Gweriniaeth WgandaJamhuri ya Uganda* (Swahili) |
|  |
| Arwyddair | Tros Dduw a Fy Ngwlad  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gweriniaeth, gwlad dirgaeedig, gwlad  |
|  |
| Prifddinas | Kampala  |
| Poblogaeth | 47,123,531  |
| Sefydlwyd | 9 Hydref 1962 (Dominiwn: Annibyniaeth oddi wrth Lloegr (y DU)) 9 Hydref 1963 (Gweriniaeth) |
| Anthem | O, Wganda, Gwlad Prydferthwch!  |
| Pennaeth llywodraeth | Robinah Nabbanja  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00, Africa/Kampala  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg, Swahili  |
| Daearyddiaeth |
| Arwynebedd | 241,038 ±1 km²  |
| Yn ffinio gyda | Cenia, De Swdan, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Rwanda, Tansanïa, Swdan, Llyn Victoria  |
| Cyfesurynnau | 1.3°N 32.4°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Wganda  |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Wganda  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Wganda  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Yoweri Museveni  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Wganda  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Robinah Nabbanja  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $40,510 miliwn, $45,559 miliwn  |
| Arian | Swllt Wganda  |
| Canran y diwaith | 4 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 5.775  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.525  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yn nwyrain Affrica yw **Gweriniaeth Wganda**, neu **Wganda** yn syml (hefyd **Iwganda**). Mae De Swdan i'r gogledd ohoni, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (Kinshasa) i'r gorllewin, Rwanda a Tansanïa i'r de, a Cenia i'r dwyrain. Nid oes iddi arfordir, a hi yw'r ail wlad o'r fath ar ôl Ethiopia. Mae Wganda wedi ei lleoli yn Ardal y Llynnoedd Mawrion ac mae rhan deheuol y wlad yn cynnwys talp enfawr o Lyn Victoria. Mae hefyd ym masn a tharddle'r Afon Nîl ac mae ei hinsawdd yn amrywiol, ond gan mwyaf yn gyhydeddol.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 1962 pan dorrodd yn rhydd o'r Deyrnas Unedig. Prifddinas a dinas fwyaf Wganda heddiw yw Kampala.
Tarddiad ei henw yw Brenhiniaeth Bwganda, hen frenhiniaeth yn ne'r wlad sydd hefyd yn cynnwys Kampala. Hyd at 1,700-2,300 blynedd yn ôl, helwyr oedd pobl yr ardal; daethant a'r iaith Bantw gyda nhw gan gartrefu yn rhannau deheuol y wlad yn gyntaf.

Bu Ymerodraeth Prydain yn rheoli'r ardal o 1894 ymlaen, fel protectoriaeth (*protectorate*) a ddaeth a'i deddfau gyda hi er mwyn rheoli'r wlad yn ei dull hi. Daeth annibyniaeth ar 9 Hydref 1962 a lladdwyd llawer ym mrwydr y wlad dros annibyniaeth a chlwyfwyd degau o filoedd o'r brodorion.

Mae rhai pethau wedi goroesi o'r dyddiau Prydeinig hynny gan gynnwys y Saesneg, sy'n brif iaith swyddogol y wlad. Ymhlith yr ieithoedd eraill y mae Lwganda, a siaredir gan lawer, yn enwedig yng nghanol y wlad; ceir hefyd y Runyoro, Runyankole, Rukiga a'r Lango. Arlywydd y wlad (2020) yw Yoweri Museveni, a ddaeth i rym yn Ionawr 1986.

## Cyfeiriadau
# Ieithoedd Niger-Congo

Map yn dangos dosbarthiad teuluoedd iaith Affricanaidd. Rhannwyd **Niger-Congo** (coch) i ddangos maint is-deulu Bantu.
Mae'r **ieithoedd Niger-Congo** yn deulu ieithyddol o ieithoedd a siaredir yn Affrica. Hwn yw'r teulu ieithyddol mwyaf yn Affrica, ac efallai y teulu ieithyddol mwyaf yn y byd o ran y nifer o ieithoedd gwahanol ynddo, er bod hyn yn ddadleuol.

## Prif ieithoedd

Y prif ieithoedd yn y teulu Niger-Congo yw:

* Ieithoedd Kordofanaidd: de Sudan, o gwmpas bryniau Nuba.
* Mande: Gorllewin Affrica; yn cynnwys Bambara, prif iaith Mali, a Soninke, iaith a siaredir yn Mali, Senegal a Mauritania gyda rhai'n arddel N'Ko er mwyn lledaenu llythrennedd
* Atlantig-Congo
	+ Ieithoedd Atlantig: yn cynnwys Wolofeg, yn Senegal a Gambia, a Fula, a siaredir o gwmpas y Sahel.
	+ Ijoaidd yn Nigeria, yn cynnwys Ijo a Defaka.
	+ Dogon, a siaredir yn Mali
	+ Volta-Congo
		- Ieithoedd Senufo: a siaredir yn Arfordir Ifori a Mali, yn cynnwys Senari a Supyire.
		- Ieithoedd Gur: yn cynnwys Dagbani yng ngogledd Ghana, siaredir hefyd yn Arfordir Ifori, Togo, Bwrcina Ffaso a Mali.
		- Ieithoedd Adamawa-Ubangi: yn cynnwys Sango, a siaredir yng Ngweriniaeth Canol Affrica.
		- Ieithoedd Kru: a siaredir yng Ngorllewin Affrica, yn cynnwys Bété, Nyabwa, a Dida.
		- Ieithoedd Kwa: yn cynnwys Akan, a siaredir yn Ghana a Ieithoedd Gbe a siaredir yn Ghana, Togo, Benin, a Nigeria; Ewe yw'r fwyaf adnabyddus.
		- Ieithoedd Benue-Congo, yn cynnwys:
			* Ieithoedd Bantu: grŵp mawr yn cynnwys Swahili (Kiswahili), Swlw (isiZulu), Xhosa a llawer o ieithoedd eraill canolbarth a de Affrica.
			* Yoruba ac Igbo, a siaredir yn Nigeria.

Ceir elfen gref o gontiniwm tafodiaith a chyd-ddeallusrwydd iaith o fewn siaradwyr y prif deuluoedd yma.

## Cyfeiriadau
# Ieithoedd Bantu

Dosbarthiad yr Ieithoedd Bantu (mewn oren) a ieithoedd Niger-Congo eraill
Ieithoedd a siaredir yng nghanolbarth, dwyrain a de Affrica yw'r **ieithoedd Bantu**. Maent yn perthyn i deulu'r ieithoedd Niger-Congo. Amcangyfrifir fod 513 o ieithoedd Bantu i gyd ond gall nifer o'r rhain fod yn gontiniwm tafodiaith gyda sawl "iaith" yn ddealladwy i'r hyn a elwir yn iaith arall am resymau hunaniaeth llwyth ac orgraff a safonni gan genhadon ac awdurdodau tramor o wahanol wledydd neu grefydd. Y fwyaf adnabyddus o'r rhain yw Swahili. Ceir hefyd teuluoedd iaith megis yr Ieithoedd Nguni sy'n gontiniwm tafodiaith ac yn cwmpasu Swlŵeg, isiXhosa, siSwati ac "ieithoedd" eraill.

## Ieithoedd Bantu

Dyma rai o'r ieithoedd Bantu:

* Canolbarth a Dwyrain Affrica
	+ Chichewa
	+ Luganda
	+ Gikuyu
	+ ChiBemba (Bemba)
	+ Gusii
	+ Haya
	+ Chaga
	+ Kinyarwanda
	+ Kongo (Kikongo) Prif is-ddosbarthiadau yr ieithoedd Bantu (Guthrie, 1948).
	+ Kamba
	+ Lingala
	+ Luhya
	+ Lusoga
	+ Mongo
	+ Ndowe
	+ Rukiga
	+ Kirundi
	+ Runyankole
	+ Runyoro
	+ Rutooro
	+ Swahili
	+ Tetela
	+ Tshiluba
	+ Tumbuka (chiTumbuka)
	+ Yao
	+ Lugisu
* Deheudir Affica

Dosbarthiad yr ieithoedd Bantw
* + Oshiwambo
	+ Ndebele
	+ Sepedi
	+ Shona (chiShona)
	+ siSwati (Swazi)
	+ Phuthi
	+ Sotho
	+ Swlw (isiZulu)
	+ Tsonga
	+ Setswana
	+ Sesotho (weithiau Sotho)
	+ Venda
	+ Xhosa
* Gorllewin Affrica
	+ Basaa
	+ Duala
	+ Kako
	+ Ngumba
	+ Beti
# Ieithoedd Khoisan

Ieithoedd Khoisan| Enghraifft o: | teulu ieithyddol  |
| Math | human language  |
| Nifer y siaradwyr | - 370,000
 |
| cod ISO 639-2 | khi  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04f1p  |
| Quora | Khoisan  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ieithoedd a siaredir yn bennaf yn ne a dwyrain Affrica yw'r **ieithoedd Khoisan**. Yn ne Affrica, siaredir yr ieithoedd yma gan y Khoi a'r San, ac yn nwyrain Affrica gan y Sandawe a'r Hadza. Maent yn adnabyddus am y "cliciau", sy'n unigryw i'r ieithoedd yma, seiniau sy'n cael eu cyfleu mewn ysgrifen fel "!".

Credir fod yr ieithoedd yma yn cael eu siarad ar hyd ardal eang o dde a dwyrain Affrica yn y cyfnod cyn ymledaeniad y Bantu, ond erbyn hyn maent wedi eu cyfyngu i anialwch y Kalahari, yn bennaf yn Namibia a Botswana, a rhan o ganolbarth Tansanïa. Mae'r rhan fwyaf o'r ieithoedd hyn mewn perygl, a rhai ar fin diflannu. Yr unig iaith gyda nifer sylweddol o siaradwyr yw Nama yn Namibia, gyda tua chwarter miliwn yn ei siarad.

Nid oes cytundeb ymysg ieithyddion a ellir ystyried yr iaithoedd Khoisan yn deulu ieithyddol; cred rhai nad oes perthynas agos rhwng y gwahanol ieithoedd. Gellir eu dosbarthu yn nifer o grwpiaqu:

* Hadza
* Sandawe
* Ieithoedd Khoe, y grŵp mwyaf, yn cynnwys 7 iaith
* Ieithoedd Tuu
* Ieithoedd Juu-ǂHoan

Ardaloedd lle siaredir ieithoedd Khoisan (mewn melyn)
# San

San|  |
| Enghraifft o: | grŵp ethnig  |
| Math | indigenous peoples of Africa  |
| Poblogaeth | 100,000  |
| Crefydd | Crefydd draddodiadol affrica, cristnogaeth, siamanaeth  |
| Rhan o | Khoisan  |
| Gwladwriaeth | Botswana, Namibia, Angola, De Affrica, Sambia, Simbabwe  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01v2x2  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Merch San yn Botswana
Grŵp ethnig yn Namibia, De Affrica, Botswana ac Angola yw'r **San**. Gelwir hwy weithiau yn *Pobl y prysglwyni* (Afrikaans: *Boesman*) neu *Basarwa*. Maent yn rhan o grŵp ethnig y Khoisan, yn perthyn yn agos i'r Khoikhoi.

Mae tua 100,000 ohonynt i gyd, ac maent yn siarad nifer o ieithoedd Khoisan. Hwy yw poblogaeth frodorol wreiddiol anialwch y Kalahari, lle'r oeddynt yn draddodiadol yn byw bywyd hela a chasglu.
# Khoikhoi

Khoikhoi| Enghraifft o: | grŵp ethnig  |
| Math | indigenous peoples of Africa  |
| Mamiaith | Affricaneg, khoekhoe  |
| Crefydd | Cristnogaeth  |
| Gwladwriaeth | Namibia, De Affrica, Botswana, German South-West Africa  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01tpyf  |
| Quora | Khoikhoi  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Khoikhoi
Grŵp ethnig yn Namibia a De Affrica yw'r **Khoikhoi** ("pobl y bobl" neu "y bobl go-iawn"), hefyd y **Khoi**, neu yn silliafiad yr iaith Khoekhoe/Nama, **Khoekhoe**. Maent yn rhan o grŵp ethnig y Khoisan, yn perthyn yn agos i'r San. Gelwir hwy weithiau yn **Hottentot**, ond bellach ystyrir hyn yn sarhaus.

Dengys archaeoleg fod y Khoikhoi wedi symud i mewn i Dde Affrica o'r gogledd trwy'r hyn sy'n awr yn Botswana. Yn ddiweddarach, gorfodwyd hwy i symud i ardaloedd llai ffrwythlon pan symudodd y bobloedd Bantu tua'r de. Pan gyrhaeddodd yr ymsefydlwyr Ewropeaidd cyntaf yn 1652, roeddynt yn byw yn rhan ddeheuol De Affrica, yn cadw gwartheg. Roedd nifer o grwpiau gwahanol, ond erbyn hyn maent wedi diflannu heblaw am y Nama.
# De Swdan

De Sudan|  |
| Gweriniaeth De Swdan |
|  |
| Arwyddair | Cyfiawnder, Rhyddid, Ffyniant  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad dirgaeedig, gwlad  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Prifddinas | Juba  |
| Poblogaeth | 12,575,714  |
| Sefydlwyd | 9 Gorffennaf 2011 (Annibyniaeth oddi wrth Swdan) |
| Anthem | South Sudan Oyee!  |
| Pennaeth llywodraeth | Salva Kiir Mayardit  |
| Cylchfa amser | UTC+2, Africa/Juba  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Affrica  |
| Arwynebedd | 644,329 km²  |
| Yn ffinio gyda | Swdan, Ethiopia, Cenia, Wganda, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Gweriniaeth Canolbarth Affrica, Y Cynghrair Arabaidd  |
| Cyfesurynnau | 7°N 30°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Deddfwrfa Cenedlaethol De Swdan  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd De Swdan  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Salva Kiir Mayardit  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd De Swdan  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Salva Kiir Mayardit  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| Arian | Punt De Swdan  |
| Canran y diwaith | 12.642, 14.204, 13.868, 12.395  |
| Cyfartaledd plant | 5.022  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.385  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yn nwyrain Affrica yw **De Swdan**. Fe'i sefydlwyd yn 2005 fel rhanbarth ymreolaethol a gynhwysodd deg talaith yn ne Swdan. Daeth y rhanbarth yn wladwriaeth annibynnol ar 9 Gorffennaf 2011. Mae'n ffinio â Gweriniaeth Canolbarth Affrica i'r gorllewin, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo i'r de-orllewin, Wganda i'r de, Cenia i'r de-ddwyrain ac Ethiopia i'r dwyrain. Juba, ar lannau Afon Nîl Wen, yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Cristnogaeth ac Animistiaeth yw'r prif grefyddau yn Ne Swdan yn hytrach nag Islam, y brif grefydd yn y gweddill o Swdan. Mae gwrthryfelwyr wedi ymladd dau ryfel cartref yn erbyn llywodraeth Swdan, o 1955 hyd 1972 ac o 1983 hyd 2005. Sefydlwyd y rhanbarth ymreolaethol yn 2005 yn sgil cytundeb heddwch rhwng llywodraeth Swdan a SPLA/M, y grŵp mwyaf o wrthryfelwyr. Pleidleisiodd De Swdan dros annibyniaeth mewn refferendwm yn Ionawr 2011.

Y Sudd, cors enfawr yn Ne Swdan
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dde Swdan**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*