Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Australopithecus afarensis

Australopithecus afarensis| Delwedd:Lucy blackbg.jpg, Lucy Mexico.jpg |
| Enghraifft o: | ffosil (tacson)  |
| Math | early human migrations  |
| Safle tacson | rhywogaeth  |
| Rhiant dacson | Australopithecus  |
| Dechreuwyd | Mileniwm 3900. CC  |
| Daeth i ben | Mileniwm 2900. CC  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0293pf  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| *Australopithecus afarensis* Amrediad amseryddol: Pliosen,  |
| --- |
|  |
| Adluniad o "Lucy" yn *Museo Nacional de Antropología*, Dinas Mecsico
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Primates |
| Teulu:
 | Hominidae |
| Is-deulu:
 | Homininae |
| Genws:
 | *Australopithecus* |
| Rhywogaeth:
 | A. afarensis |
| Enw deuenwol
 |
| Australopithecus afarensis Donald Johanson a Timothy White, 1978 |

Hominid a fu'n byw ar y Ddaear oedd Australopithecus afarensis (Lladin: "Epa'r De o Afar"), Trigodd rhwng 3.9 a 2.9 miliwn o flynyddoedd yn ôl yng Ngorllewin Affrica. Roedd yn hominid byr a thenau ei faint, yn eitha tebyg i *Australopithecus africanus*. Credir ei fod yn perthyn yn agos i'r genws *Homo*, sy'n cynnwys y bod dynol modern *Homo sapiens* naill ai'n uniongyrchol neu drwy hynafiad sydd eto i'w ganfod. Dyma berthynas agosaf *Homo sapiens*. Mae 'Afar' yn derm sy'n deillio o bobl ac iaith, sy'n trigo ar 'Gorn Affrica', yn Ethiopia, ac ystyr 'Afar' yw 'Pobl Ddewr'.

Y ffosil enwocaf i'w ddarganfod yw rhan o ysgerbwd a elwir yn Lucy a drigodd 3.2 miliwn o flynyddoedd CP yn y wlad a elwir heddiw yn Ethiopia. Fe'i canfyddwyd gan Donald Johanson a'i gydweithwyr a fedyddiodd y sgerbwd yn 'Lucy' gan fod yr archaeolegwyr ar y pryd yn gwrando'n ddi-baid ar gân o'r un enw gan y *Beatles*, sef *Lucy in the Sky with Diamonds*.

* Adluniad fforensig o *A. afarensis*
* Adluniad o sgerbwd Lucy; Amgueddfa Hanes Naturiol, Cleveland
* Stamp gyda llun o Lucy

## Anatomeg

O'i gymharu gydag epaod modern a'r rhai sydd wedi darfod, mae gan *A. afarensis* ddannedd llai. Mae ganddo hefyd ymennydd llai: tuag 380–430 cm3 a gên sy'n ymthio allan, ac ymlaen.

Ceir cryn ddadlau ai creadur deudroed yn unig oedd, ynteu a oedd ar adegau'n goedrigol (*arboreal*). Mae esgyrn y dwylo, y traed, yr ysgwyddau'n awgrymu ei fod am ran helaeth o'r dydd ar ei draed, yn debyg iawn i fodau dynol modern. Mae bysedd y dwylo a'r traed, fodd bynnag, yn grwm, er mwyn bachu brigau a changhennau, a chred rhai ei fod o bosib yn parhau i fyw yn y coed.

## Gweler hefyd

* Homo habilis

## Cyfeiriadau
# Kush

Kush| Enghraifft o: | ffilm  |
| Lliw/iau | lliw  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America  |
| Dyddiad cyhoeddi | 2007  |
| Genre | ffilm gyffro  |
| Cyfarwyddwr/wyr | York Shackleton  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |

Ffilm gyffro gan y cyfarwyddwr York Shackleton yw Kush a gyhoeddwyd yn 2007. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Marnette Patterson, Lin Shaye, Amanda Fuller, William Atherton, James DeBello, Michael Bellisario, James Duval, Michelle Page, Marc Senter ac Aram Rappaport. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder.

## Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm York Shackleton ar 23 Awst 1974 yn Palm Springs.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd York Shackleton nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm
 | Delwedd
 | Gwlad
 | Iaith wreiddiol
 | dyddiad
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 Out of 7
 |  | Unol Daleithiau America
 |  | 2010-01-01
 |
| 211
 |  | Unol Daleithiau America
 | Saesneg
 | 2018-06-08
 |
| *Disturbing the Peace* |  | Unol Daleithiau America
 | Saesneg
 | 2020-01-07
 |
| Kush
 |  | Unol Daleithiau America
 |  | 2007-01-01
 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Simbabwe Fawr

Simbabwe Fawr|  |
| Math | adfeilion, safle archaeolegol, dinas  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Teyrnas Simbabwe  |
| Sir | Masvingo Province  |
| Gwlad |  Simbabwe |
| Arwynebedd | 722 ha  |
| Cyfesurynnau | 20.27°S 30.933°E  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhan o Simbabwe Fawr
**Simbabwe Fawr** yw'r enw a roddir ar adfeilion dinas hynafol yn Affrica Ddeheuol (Simbabwe heddiw) a oedd ar un adeg yn brifddinas i ymerodraeth sylweddol a elwir yn Ymerodraeth Munhumutapa (hefyd 'Monomotapa' neu 'Mwene Mutapa'). O'i chanolfan yn Simbabwe Fawr, rheolai'r ymerodraeth hon diriogaeth eang sy'n gorwedd heddiw yn y gwledydd presennol Simbabwe (a enwir ar ôl y ddinas) a Mosambic. Roedd trigolion y ddinas yn masnachu ag Arabia ac efallai Asia trwy porthladdoedd fel Sofala, i'r de o ddelta Afon Zambezi.

Codwyd Simbabwe Fawr yn y cyfnod rhwng yr 11g a'r 15g. Amcangyfrifir fod tua 18,000 o bobl yn byw a gweithio yno ar un adeg. Adeiladau o feini mawr, rhai ohonyn nhw'n anferth, a geir ar wasgar ar safle eang sy'n cynnwys tua 1,800 erw o dir (7 km²). Cafwyd hyd i nifer o ddarnau o grochenwaith o darddiad Tsieineaidd, gwydr o darddiad tramor ac arian bath o'r gwledydd Arabaidd, sy'n awgrymu fod cyfoeth a grym Simbabwe a'i hymerodraeth yn seiledig ar reolaeth ar rwydwaith o lwybrau masnach yn arwain i ardordir Dwyrain Affrica lle byddai masnachwyr Arabaidd yn galw yn eu dhows.

Heddiw mae Simbabwe Fawr yn fath o gysegrfan genedlaethol yn Simbabwe, yn symbol o wareiddiad brodorol y wlad ac Affrica Ddeheuol cyn dyfodiad y trefedigaethwyr Ewropeaidd. Darganfuwyd y cerflun a elwir yn Aderyn Simbabwe, symbol genedlaethol Simbabwe, ar y safle. Mae safle archaeolegol Simbabwe Fawr ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

### Oriel

* Tŵr yn Simbabwe Fawr
* Golygfa gyffredinol ar y safle
* Mur un o'r adeiladau mawr
* Porth yn Simbabwe Fawr

### Dolen allanol

* (Ffrangeg a Saesneg) Simbabwe Fawr ar wefan Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO
# Maghreb

* **Y Maghreb** yw tair gwlad gogledd-orllewin Affrica, sef Moroco, Algeria a Tiwnisia.

* Y Maghreb Mawr (Undeb Maghreb Arabaidd)**Y Maghreb Mawr** yw tair gwlad y Maghreb ei hun gyda Libia a Mawritania yn ogystal. Yn 1989 fe wnaeth y gwledydd hyn greu undeb economaidd a elwir yr UMA (Undeb y Maghreb Arabaidd).
* Mae'r gair **Maghreb** yn dod o'r Arabeg مغرب *maghrib* ('machlud haul'). Dyma enw'r Arabiaid ar orllewin pell y byd Arabaidd, gan fod yr haul yn machlud yn y cyfeiriad hwnnw. Roedd y Maghreb gynt yn cynnwys Andalucía yn Sbaen hefyd. Roedd yr Arabiaid yn ystyried fod Cordoba ac Afon Guadalquivir yn dynodi ffin orllewinol gwledydd Islam. Mewn cyferbyniaeth â'r Maghreb ceir y Mashriq ('Y Dwyrain'), sef gwledydd Arabaidd y Dwyrain Canol.
* Enw Moroco yn Arabeg yw **Al-Maghrib**. Yr enw llawn yw *Al-Mamlaca al-Maghribïa* "Teyrnas Machlud yr Haul".

Mae gan tair gwlad y Maghreb lawer mewn cyffredin o ran iaith (mae cryn gwahaniaeth rhwng Arabeg lafar y Maghreb ac iaith lafar yr Aifft a'r Dwyrain Canol), diwylliant a hanes. Mae'r Maghrebiaid yn Fwslemiaid Sunni ac ychydig iawn o Fwslemiaid Shia a geir yn eu plith. Ffactor arall sy'n eu nodweddu yw'r etifeddiaeth Ferber, yn arbennig ym Moroco ac Algeria. Yn hanesyddol mae'r ardal yn sefyll ar groesffordd ddiwylliannol rhwng y Sahara a'r gwledydd traws-Saharaidd ar y naill law - a gysylltir â'r Maghreb trwy'r hen lwybrau masnach dros yr anialwch hwnnw - a'r Môr Canoldir.

## Gweler hefyd

* Almohadiaid
* Kabylie
* Mashriq
* Morisgiaid
* Undeb y Maghreb Arabaidd
# 1482

14g - **15g** - 16g

1430au 1440au 1450au 1460au 1470au - **1480au** - 1490au 1500au 1510au 1520au 1530au

1477 1478 1479 1480 1481 - **1482** - 1483 1484 1485 1486 1487

---

## Digwyddiadau

* 1 Awst - Goresgyniad yr Alban gan Lloegr

* **Llyfrau**
	+ *Luzerner Chronik*

## Genedigaethau

* 29 Mehefin - Mari o Aragon, gwraig Manuel I, brenin Portiwgal (m. 1517)
* *yn ystod y flwyddyn* - Eufrasia Burlamacchi, arlunydd (m. 1548)

## Marwolaethau

* 25 Awst - Marged o Anjou, brenhines Harri VI, brenin Lloegr, 52

## Cyfeiriadau
# Gini

Gini|  |
| Gweriniaeth GinilRépublique de Guinée* (Ffrangeg)
𞤖𞤢𞤱𞤼𞤢𞥄𞤲𞤣𞤭 𞤘𞤭𞤲𞤫 *(Hawtaandi Gine) (Pulareg)* |
|  |
| Arwyddair | Gwaith, Cyfiawnder, Undod  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad  |
|  |
| Prifddinas | Conakry  |
| Dinas fwyaf | Conakry  |
| Poblogaeth | 12,717,176  |
| Sefydlwyd | 2 Hydref 1958 (Annibyniaeth oddi wrth Ffrainc) 5 Medi 2021 (Coup d'état) |
| Anthem | Liberté  |
| Pennaeth llywodraeth | Bah Oury  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00, Africa/Conakry  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Ffrangeg, languages of Guinea  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Gini  |
| Arwynebedd | 245,857 ±1 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Yn ffinio gyda | Y Traeth Ifori, Gini Bisaw, Liberia, Mali, Senegal, Sierra Leone  |
| Cyfesurynnau | 10°N 11°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Cenedlaethol  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Gini  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Mamady Doumbouya  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Gini  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Bah Oury  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $16,092 miliwn, $21,228 miliwn, $25,600 miliwn  |
| Arian | Guinean franc  |
| Canran y diwaith | 2 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 5.013  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.465  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad ganolig ei maint ar arfordir Gorllewin Affrica yw **Gini** (Ffrangeg: *Guinée*) (Ffrangeg: *République de Guinée*). Arferid ei galw'n **Gini Ffrengig** ond, bellach, cyfeirir ati fel **Gini Conacri** ar lafar (Guinée-Conakry).

Mae'n ffinio â chwech o wledydd: Gini Bisaw a Senegal yn y gogledd, Mali i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, Arfordir Ifori i'r de-ddwyrain, Liberia i'r de, a Sierra Leone i'r gorllewin. Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn wastadir arfordirol, corsiog mewn mannau, sy'n codi i ucheldiroedd a mynyddoedd. Pobl Fulani a Mandingo yw'r mwyafrif o'r trigolion. Siaradir Ffrangeg ac wyth iaith frodorol. Y brifddinas yw Conakry.

Roedd ei phoblogaeth yn 2016 oddeutu 10.5 miliwn o drigolion. Daeth yn rhydd oddi wrth Ffrainc ar 2 Hydref 1958.

## Oriel

* Mynydd Loura
* Rhaeadr Tabouna
* Rhaeadr Saala
* Traeth ar Ynysoedd Los

## Cyfeiriadau
# Sbeis

Sbeisys ar werth ym Moroco.
Darnau o blanhigion sydd ddim yn berlysiau ac a ddefnyddir i roi blas ar fwyd yw **sbeisys**. Yn ôl y diffiniad hwn, nid yw halen yn sbeis, ond mae'r diffiniad llac, yn ôl rhai yn cynnwys mwynau a phopeth arall sy'n rhoi blas ar fwyd.

Yn ystod yr Oesoedd Canol a'r Cyfnod Modern Cynnar roedd sbeisys yn nwyddau mor bwysig ag yw olew heddiw. Ar wahân i roi blas ar fwyd roedden nhw'n cael eu defnyddio i gyffeithio neu gadw bwyd dros amser ac i gynhyrchu moddion. O ganlyniad, roedd y fasnach sbeisys—yn bennaf ar gyfer y rhai a oedd yn dod o Asia—yn bwysig iawn, i'r gwledydd Arabaidd yn y dechrau, wedyn i ddinas-wladwriaethau yr Eidal (e.e. Fenis) ac i'r Ymerodraethau Ewropeaidd. Dechreuodd Oes y Darganfyddiadau yn yr 19g gan chwilio am ffordd ar hyd y môr i'r ynysoedd lle tyfid y sbeisys.

Heddiw, y sbeisys drytaf yw saffrwm, fanila a chardamom.
# America

Mae yna tipyn o ddadl dros ddefnydd yr enw **America**. Mae fel arfer yn cyfeirio at naill ai:

* Yr Amerig, tiroedd a rhanbarthau'r hemisffer gorllewinol (fel arfer wedi'u gwahanu i Ogledd America a De America); neu
* Unol Daleithiau America (yn anffurfiol)

Wiciadur
Chwiliwch am America
yn Wiciadur.
# 1492

14g - **15g** - 16g

1440au 1450au 1460au 1470au 1480au - **1490au** - 1500au 1510au 1520au 1530au 1540au

1487 1488 1489 1490 1491 - **1492** - 1493 1494 1495 1496 1497

---

## Digwyddiadau

* 2 Ionawr - Granada, y deyrnas Islamaidd olaf yn Sbaen, yn ildio i'r Cristionogion; diwedd y *Reconquista*
* 6 Ionawr – Mae Ferdinand ac Isabella, brenhines Castile, yn dod i Granada fel brenhinoedd.
* 5 Rhagfyr - Christopher Columbus yn cyrraedd Hispaniola, yn y "Byd Newydd".
* **Llyfrau** - Antonio de Nebrija, *Gramática de la lengua castellana*

## Genedigaethau

* 11 Ebrill - Marguerite de Navarre (Marguerite d'Angoulême / d'Alençon) (m. 1549)
* 12 Medi - Lorenzo II de' Medici (m. 1519)
* 14 Medi - Elisabeth Tudur, merch Harri VII, brenin Lloegr a'i wraig Elisabeth o Efrog (m. 1495)
* *yn ystod y flwyddyn* - Thomas Jones, gwleidydd (m. c.1559)

## Marwolaethau

* 1 Mawrth? - William Caxton, awdur, diplomydd, cyfieithydd, cyhoeddwr ac ieithydd, tua 70
* 8 Ebrill - Lorenzo de' Medici, 43
* 7 Mehefin - Elizabeth Woodville, brenhines Edward IV, brenin Lloegr, 55
* 25 Gorffennaf - Pab Innocentius VIII, 60
* 12 Hydref - Piero della Francesca, arlunydd, 70au

## Cyfeiriadau
# Yr Ymgiprys am Affrica

Yr Ymgiprys am Affrica|  |
| Enghraifft o: | partition  |
| Math | colonisation of Africa  |
| Dechreuwyd | 1885  |
| Daeth i ben | 1914  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01q2bw  |
| Quora | Scramble-for-africa  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Map yn dangos ceisiadau Ewropeaidd i'r Affrig ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf
Y gwrthdaro rhwng ceisiadau Ewropeaidd i dir yr Affrig, ac ymraniad cynddeiriog y tiroedd hynny, yn ystod cyfnod Imperialaeth Newydd, rhwng yr 1870au a dechrau y Rhyfel Byd Cyntaf, oedd **yr Ymgiprys am Affrica**. Daeth bron y cyfandir i gyd yn rhannau o ymerodraethau trefedigaethol y gwledydd hynny. Dechreuodd yr Ymgiprys yn araf yn yr 1870au, cyrhaeddodd ei uchafbwynt yn hwyr yr 1880au a'r 1890au, a daeth i ben yn negawd gyntaf yr ugeinfed ganrif. Rhwng 1885 ac 1900, bu grymoedd Ewrop yn rasio'i gilydd i ddatgan eu hawliau yn Affrica. Gwrthwynebodd y mwyafrif o Affricanwyr i gael eu meddiannu a'u rheoli gan Ewropeaid, ac o ganlyniad bu ail ran yr Ymgiprys yn ymwneud â byddinoedd Ewropeaidd yn defnyddio arfau modern i drechu'r gwrthwynebwyr a sefydlu awdurdod dros drigolion y cyfandir.

Gwelwyd yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg y trawsnewidiad o reolaeth imperialaeth "anffurfiol" drwy ddylanwad milwrol a goruchafiaeth economaidd i reolaeth uniongyrchol. Methodd ymgeision i gyfryngu cystadleuaeth imperialaidd – megis Cynhadledd Berlin (1884–1885) rhwng Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon, y Drydedd Weriniaeth Ffrengig a'r Ymerodraeth Almaenig – i sefydlu, yn derfynol, hawliau y grymoedd oedd yn cystadlu yn erbyn ei gilydd. Anghydfod dros yr Affrig oedd un o'r brif ffactorau ag arweinioddd at y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Gweler hefyd

|  |
| --- |
| **Imperialaeth Newydd** (  )
 |
| Codiad Imperialaeth Newydd
 |
| Imperialaeth yn Asia
 |
| Yr Ymgiprys am Affrica
 |
| Diplomyddiaeth y Ddoler
 |
| Damcaniaethau ar Imperialaeth Newydd
 |
|  |

* Gwladychiaeth

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Affrica**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Trefedigaeth

Trefedigaeth|  |
| Math | rhestr o diriogaethau dibynnol, rhanbarth  |
| Pennaeth y sefydliad | colonial governor  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01\_lc  |
| Thesawrws y BNCF | 2011  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwlad neu diriogaeth sydd wedi cael ei gwladychu gan wlad arall a dod dan sofraniaeth y wlad honno yw **trefedigaeth**. Gan amlaf mae trefedigaethau yn rhan o ymerodraeth, e.e. bu India yn drefedigaeth Brydeinig ac yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig.

## Gweler hefyd

* Datrefedigaethu
* Imperialaeth

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Sahel

Sahel|  |
| Math | rhanbarth  |
|  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Sudano-Sahelian Region  |
| Gwlad | Mawritania, Mali, Senegal, Bwrcina Ffaso, Niger, Tsiad, Nigeria, Camerŵn, Gweriniaeth Canolbarth Affrica, De Swdan, Yr Aifft, Eritrea, Swdan, Algeria  |
| Yn ffinio gyda | Gogledd Affrica, sub-Saharan Africa, Cefnfor yr Iwerydd, Gwlff Suez, Y Môr Coch  |
| Cyfesurynnau | 14.474672°N 13.511696°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gwelwch hefyd Sahel (Tiwnisia), rhanbarth o ddwyrain Tiwnisia.*
Y **Sahel** (o'r Arabeg ساحل, *sahil*, glan, goror neu arfordir y Sahara) yw'r parth goror yn Affrica rhwng diffeithwch y Sahara i'r gogledd a thir mwy ffrwythlon rhanbarth y Swdan i'r de.

Map o Affrica yn dangos y Sahel
## Daearyddiaeth

Mae rhan fwyaf o'r Sahel yn safana, ac mae'n rhedeg o'r Cefnfor Iwerydd i Gorn Affrica, yn newid o laswelltiroedd lletgras i safana dreiniog. Trwy hanes yr Affrig mae'r ardal wedi hafanu rhai o'r teyrnasoedd mwyaf datblygedig sydd wedi elwa o fasnach ar draws y ddiffeithdir. Yn cyfunol gelwir y cenhedloedd yma yn teyrnasoedd y Sahel.

Mae gwledydd y Sahel heddiw yn gynnwys Senegal, Mauritania, Mali, Bwrcina Ffaso, Niger, Nigeria, Tsiad, Swdan, Ethiopia, Eritrea, Jibwti, a Somalia.

## Dolenni allanol

* Tearfund.org - prinder bwyd a newid hinsawdd yn y Sahel Archifwyd 2006-01-15 yn y Peiriant Wayback
# Y Gambia

Y Gambia|  |
| Gweriniaeth Gambia |
|  |
| Arwyddair | Progress, Peace, Prosperity  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Afon Gambia  |
|  |
| Prifddinas | Banjul  |
| Poblogaeth | 2,639,916  |
| Sefydlwyd | 18 Chwefror 1965 (Annibyniaeth oddi wrth Lloegr (y DU)) |
| Anthem | Dros y Gambia, ein Mamwlad  |
| Pennaeth llywodraeth | Adama Barrow  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00, Africa/Banjul  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Y Gambia  |
| Arwynebedd | 11,300 ±1 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Yn ffinio gyda | Senegal  |
| Cyfesurynnau | 13.5°N 15.5°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Cenedlaethol y Gambia  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd y Gambia  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Adama Barrow  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd y Gambia  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Adama Barrow  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $2,038 miliwn, $2,273 miliwn, $2,396 miliwn  |
| Arian | dalasi  |
| Cyfartaledd plant | 5.717  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.5  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad fechan ar arfordir Gorllewin Affrica yw **Y Gambia** (**Gweriniaeth y Gambia** yn swyddogol). Mae'r Gambia wedi'i hamgylchu yn gyfangwbl gan Senegal a hi yw'r wlad leiaf ar dir mawr Affrica. Llain o dir ar hyd glannau Afon Gambia yw'r wlad; afon a roddodd ei henw i'r wlad. Mae'r Gambia wedi'i hamgylchynu gan Senegal, heblaw am ei harfordir gorllewinol sy'n ffinio ar Gefnfor yr Iwerydd. Arwynebedd y wlad yw 10,689km² ac mae ei phoblogaeth oddeutu 2,639,916 (2021).

Banjul yw prifddinas Gambia a hi yw ardal fetropolitan fwyaf y wlad. Ffermio, pysgota a thwristiaeth sy'n dominyddu economi'r Gambia. Yn 2015, roedd 48.6% o'r boblogaeth yn byw mewn tlodi. Mewn ardaloedd gwledig, mae tlodi hyd yn oed gryn dipyn yn uwch: 70%.

Mae'r Gambia yn debyg i lawer o genhedloedd eraill yng Ngorllewin Affrica yn y fasnach gaethweision, a oedd y ffactor allweddol wrth sefydlu a chadw cytref ar Afon Gambia, yn gyntaf gan Bortiwgal, pan gelwid yr ardal yn "A Gâmbia". Yn ddiweddarach, ar 25 Mai 1765, gwnaed y Gambia yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig pan gymerodd lywodraeth 'Prydain Far' reolaeth ohoni'n ffurfiol, gan sefydlu 'Gwladfa ac Amddiffynfa Gambia' (*Gambia Colony and Protectorate*).

Ym 1965, enillodd y Gambia annibyniaeth o dan arweinyddiaeth Dawda Jawara, a fu'n arweinydd ar y wlad nes i Yahya Jammeh gipio grym mewn *coup d'état* di-drais yn 1994. Daeth Adama Barrow yn drydydd arlywydd Gambia yn Ionawr 2017, ar ôl trechu Jammeh yn etholiadau Rhagfyr 2016. Derbyniodd Jammeh canlyniad yr etholiad, i ddechrau, yna gwrthododd eu derbyn, a sbardunodd argyfwng cyfansoddiadol ac ymyrraeth filwrol gan 'Gymuned Economaidd Gwladwriaethau Gorllewin Affrica', gan arwain at alltudiaeth Jammeh.

## Cyfeiriadau
# Llygredigaeth

Confensiwn y Cenhedloedd Unedig yn erbyn Llygredd
Ymddygiad anonest neu anfoesol gan berson mewn awdurdod gyda'r nod o ennill budd personol neu ar gyfer person arall yw **llygredigaeth**. Ceir llygredigaeth yn y byd gwleidyddol, busnes, a sefydliadau eraill. Mae nifer o weithgareddau llygredig yn droseddau, gan gynnwys llwgrwobrwyaeth, cribddail, a chamddefnyddio gwybodaeth gyfrinachol. Mewn rhai gwledydd mae traddodiad defodol o roddi anrhegion, ac o ganlyniad amwys yw'r ffiniau rhwng ymddygiad moesegol a gwobrwyaeth lygredig.

## Gweler hefyd

* Canu cloch

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Sierra Leone

Sierra Leone|  |
| Gweriniaeth Sierra LeoneRipɔblik fɔ Siera Liɔn* (Krio) |
|  |
| Arwyddair | Undeb, Rhyddid, Cyfiawnder  |
| Math | gweriniaeth, gwladwriaeth sofran, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Lion Mountains  |
|  |
| Prifddinas | Freetown  |
| Poblogaeth | 7,557,212  |
| Sefydlwyd | 27 Ebrill 1961 (Annibyniaeth oddi wrth Lloegr (y DU)) |
| Anthem | Rydyn ni'n dy ddyrchafu di, Teyrnas y Rhydd  |
| Pennaeth llywodraeth | David Sengeh  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00, Africa/Freetown  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg, Krio  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Sierra Leone  |
| Arwynebedd | 71,740 ±1 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Yn ffinio gyda | Gini, Liberia  |
| Cyfesurynnau | 8.5°N 12.1°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Sierra Leone  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arglwydd Sierra Leone  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Julius Maada Bio  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Sierra Leone  |
| Pennaeth y Llywodraeth | David Sengeh  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $4,249 miliwn, $3,970 miliwn  |
| Arian | leone  |
| Canran y diwaith | 3 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 4.626  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.477  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw **Sierra Leone**. Mae'n ffinio â Gini yn y gogledd, a Liberia yn y de-ddwyrain.

## Hanes

*Prif: Hanes Sierra Leone*
## Gweler hefyd

* Rhyfel Cartref Sierra Leone

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Sierra Leone**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Unbennaeth

Unbennaeth|  |
| Enghraifft o: | math o lywodraeth  |
| Math | awtocratiaeth, unbennaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02hbt  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Unbennaeth** yw'r drefn wleidyddol lle llywodraethir gwlad gan unigolyn, yr unben, sy'n llywodraethu mewn dull awtocrataidd a heb ddod i rym trwy etifeddiaeth fel yn achos brenin.

Daw'r gair Cymraeg *unben* o'r elfennau 'un' + 'pen' (pennaeth, rheolwr). Mae'r gair cyfatebol yn y rhan fwyaf o iaeithoedd yn tarddu o'r gair Lladin *dictatus*. Tardda o gyfnod y Rhufain Hynafol pan roddwyd grym absoliwt i reolwr, dros dro yn unig, mewn argyfwng gwladol.

*Democracy Index* gan gylchgrawn *The Economist*, 2006. Mae'r rhan fwyaf o'r gwledydd mewn lliw tywyll, h.y. y rhai llai democrataidd, yn unbennaethau, y rhan fwyaf yn Affrica ac Asia.
Defnyddir gwahanol deitlau gan yr unben i ddynodi ei safle, yn aml yn fersiynau o'r gair "arweinydd". Ymhlith yr esiamplau mwyaf adnabyddus o'r 20fed ganrif mae:

* Francisco Franco, *el Caudillo*, Sbaen
* Adolf Hitler, *Der Führer*, yr Almaen
* Benito Mussolini, *il Duce*, yr Eidal
* Kim Il-sung, *yr Arweinydd Mawr*, Gogledd Corea
* Nicolae Ceauşescu, 'Conducător*, Rwmania*
# Masnach

Masnach|  |
| Enghraifft o: | type of economic interaction, service type  |
| Math | gweithgaredd economaidd  |
| Rhan o | economi, marchnad  |
| Yn cynnwys | eitem fasnachol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07br0  |
| Thesawrws y BNCF | 962  |
| Quora | Trade  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Marchnad San Juan de Dios yn Guadalajara, Jalisco, Mecsico
Cyfnewid perchenogaeth nwyddau neu wasanaethau o un berson neu endid i un arall yw **masnach**. Gelwir rhwydwaith sy'n galluogi masnach trwy brynu a gwerthu yn farchnad.

## Gweler hefyd

* Adwerthu
* Cyfanwerthu
* Dosbarthu
* Siop

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Incwm

Cyfanswm enillion ariannol o fewn cyfnod penodol o amser yw **incwm**, gan gynnwys taliadau llôg, elw, cyflogau, rhent ac ati. Ar gyfer cwmnïau, incwm yw'r elw net: mewn geiriau eraill, incwm sydd ar ôl wedi i gostau gael eu tynnu o refeniw.

## Gweler hefyd

* Treth incwm

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am incwm
yn Wiciadur.