Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tiwlip

| Tiwlip
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | Liliales |
| Teulu:
 | Liliaceae |
| Genws:
 | Tulipa |
| Rhywogaethau
 |
|
tua 100, gan gynnwys:
*Tulipa sylvestris* (tiwlip gwyllt)
*Tulipa saxatilis* (tiwlip Creta)
*Tulipa gesneriana* (tiwlip yr ardd)

 |

Tu mewn blodeuyn tiwlip
Mae **tiwlip** yn blanhigyn o'r genws Tulipa gyda blodau mawr, yn nheulu'r alaw. Blodyn cenedlaethol Twrci ac Iran yw e.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cwlwm cariad

| *Lycophotia porphyrea* |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Arthropoda |
| Dosbarth:
 | Insecta |
| Urdd:
 | Lepidoptera |
| Teulu:
 | Noctuidae |
| Genws:
 | *Lycophotia* |
| Rhywogaeth:
 | L. porphyrea |
| Enw deuenwol
 |
| Lycophotia porphyrea (Denis & Schiffermüller, 1775) |
| Cyfystyron
 |
| * *Noctua porphyrea* [Schiffermüller], 1775
* *Peridroma porphyrea* (Denis and Schiffermueller, 1775)
* *Noctua strigula* Thunberg, 1792
* *Phalaena (Noctua) varia* Villers, 1789
* *Phalaena (Noctua) concinna* Esper, 1790
* *Phalaena (Noctua) concinna* Esper, 1804
* *Noctua picta* Fabricius, 1794
* *Phalaena ericae* Donovan, 1801
* *Noctua ericae* Haworth, 1809 (preocc. *Phalaena ericae* Donovan, 1801)
* *Chersotis marmorea* Graslin, 1863
* *Agrotis strigula var. astur* Culot, 1909
 |

*Gofal: ceir planhigyn pedair deilen o'r un enw*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwlwm cariad**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **clymau cariad**; yr enw Saesneg yw *True Lover's Knot*, a'r enw gwyddonol yw *Lycophotia porphyrea*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae cwlwm cariad yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Bioleg

Mae'r larfa yn frown gochlyd neu'n bincaidd ocraidd; mae'r llinellau'n welw neu'n wyn, wedi'u torri ac wedi'u hymylu â marciau ffwsgws; llinell droellog yn bincaidd gwyn, wedi'i hymylu uwchben â lliw tywyll ac yn bwydo ar rug a genera cysylltiedig. *Erica*). Mae'r rhywogaeth yn gaeafu fel larfa.

## Gweler hefyd

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Category:Lepidoptera

## Cyfeiriadau
# Cenhinen Bedr

| Cenhinen Bedr
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | Asparagales |
| Teulu:
 | Amaryllidaceae |
| Genws:
 | *Narcissus* |
| Rhywogaeth:
 | N. pseudonarcissus |
| Enw deuenwol
 |
| Narcissus pseudonarcissus L. |

*Narcissus pseudonarcissus*
Planhigyn lluosflwydd o'r genws *Narcissus* yw'r **genhinen Bedr** (lluosog: **cennin Pedr**). Mae gan y rhan fwyaf o'r math hwn flodau melyn, mawr. Allan o fylbiau y maent yn egino a'u tyfu a hynny fel arfer yn y gwanwyn cynnar.

## Symbol Cenedlaethol

Y genhinen Bedr yw blodyn cenedlaethol Cymru.

Dim ond yn ddiweddar y daeth y Cennin Pedr yn rhyw fath o arwyddlun cenedlaethol inni. Y Genhinen (Leek) ydi’r un go iawn? Aeth pobl ‘barchus’ ddiwedd y 19g i ystyried y Genhinen braidd yn ‘gomon’, ac fe aeth llawer, yn enwedig y merched, i wisgo Cenhinen Bedr ar Ddygwyl Dewi yn hytrach na’r Genhinnen
draddodiadol. Fe wnaeth Lloyd George ei ran hefyd, oherwydd dyna oedd o yn ei wisgo ar Fawrth 1af. Ymddangosodd yn gyffredin ar ddogfennau swyddogol oedd yn ymwneud â Chymru o hynny ymlaen.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Garlleg

| Garlleg
 |
| --- |
|  |
| Planhigyn garlleg
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | Asparagales |
| Teulu:
 | Amaryllidaceae |
| Is-deulu:
 | Allioideae |
| Genws:
 | *Allium* |
| Rhywogaeth:
 | A. sativa |
| Enw deuenwol
 |
| Allium sativa L. |

Rhywogaeth yn is-deulu Allioideae y nionyn yw Allium sativum, a elwir yn **garlleg** yn gyffredin. Mae ei berthnasau agos yn cynnwys y nionyn, y sialotsyn, y genhinen, a'r genhinen syfi. Defnyddiwyd garlleg ers gwawr hanes a cheir cofnodion cynnar o'i ddefnydd mewn coginio a meddygaeth. Mae ganddo nodwedd lem, blas sbeislyd sy'n aeddfedu a melysu'n gryn lawer â choginio.

Cysylltir y llysieuyn â Ffrainc yn draddodiadol, er i'r cysylltiad hwnnw bylu bellach gyda globaleiddio a rhannu traddodiadau bwyd.

Storfa arlleg wrth dŷ preifat yng ngogledd Ffrainc
Rhennir bwlb garlleg, y darn mwyaf o'r planhigyn a ddefnyddir, yn sawl darn llai a elwir yn glofau. Ceir rhywogaeth o arlleg sydd gyda un clof yn unig hefyd, sy'n frodorol i dalaith Yunnan, Tsieina. Defnyddir y clofau fel hedyn, am gymeriant (amrwd neu wedi'i goginio), ac am bwrpasau meddygol. Bwyteir y dail, coesynnau (llun), a blodau (bylbynnau) ar y pen (fflurwain) hefyd, ac fel arfer pan maent yn anaeddfed a thendr o hyd. Yr haenau papuraidd, amddiffynnol neu'r "groen" ar ddarnau amrywiol y planhigyn a'r gwreiddiau sy'n tyfu o'r bwlb yw'r unig ddarnau a ystyrir i fod heb ddefnydd mewn coginio.

Marchnad yn Dinan, Llydaw 2007 yn gwerthu garlleg a nionod
## Rhinweddau meddygol

Clofau garlleg
Fe'i defnyddid dros bum mil o flynyddoedd yn ôl gan yr Arabiaid, fel meddyginiaeth. Mae'n llawn o Fitamin B, Fitamin C, Fitamin D, copr, sinc, alwminiwm, manganis, sylffwr a haearn. Gellir ei ddefnyddio fel antiseptig organig hefyd, neu i ostwng pwysedd gwaed uchel, sŵn yn y glust, pendro, cramp, dolur rhydd neu wynt yn y stumog. Fe'i defnyddid ers talwm, hefyd, i ladd llyngyr ac i atal gwaedlif yn y ffroenau.

Dengys ymchwiliadau diweddar drwy'r byd fod garlleg yn dda i ymladd clefydau sy'n ymwneud â'r galon.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Atlas o mathau wahanol o garlleg
* Craf y Geifr (Garlleg gwyllt)
* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Wiciadur
Chwiliwch am garlleg
yn Wiciadur.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Allium sativumEginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Gwenith

| Gwenith
 |
| --- |
|  |
| Maes gwenith
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Comelinidau |
| Urdd:
 | Poales |
| Teulu:
 | Poaceae |
| Genws:
 | TriticumL.** |
| Rhywogaethau
 |
| *T. aestivum* *T. aethiopicum*
*T. araraticum* *T. boeoticum*
*T. carthlicum* *T. compactum*
*T. dicoccon* *T. durum*
*T. ispahanicum* *T. karamyschevii*
*T. militinae* *T. monococcum*
*T. polonicum* *T. spelta*
*T. timopheevii* *T. trunciale*
*T. turanicum* *T. turgidum*
*T. urartu* *T. vavilovii*
*T. zhukovskyi*
Cyfeiriad: ITIS 42236 2002-09-22 |

Grŵp o wair ŷd unflwydd gwyllt a dof o'r genws *Triticum* yw **gwenith**. Mae'i rawn yn cael ei felu'n flawd i wneud bara, ac yn cael ei fragu hefyd i greu cwrw.

Mae cnydau o wenith yn cael eu tyfu ledled y byd. Un o'r ardaloedd pwysicaf am dyfu gwenith yw gwastadiroedd canolbarth UDA.

## Llenyddiaeth Gymraeg

Ceir nifer o hen benillion yn cynnwys y gair "gwenith" ac yn eu plith:

Medi gwenith yn ei egin
Yw priodi glas fachgennyn;
Wedi ei hau, ei gau, a'i gadw,
Dichon droi'n gynhaeaf garw.
Efallai mai un o'n caneuon traddodiadol enwacaf ydy: *Bugeilio'r Gwenith Gwyn*.

Wiciadur
Chwiliwch am gwenith
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **rawnfwyd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Reis

| Reis
 |
| --- |
|  |
| *Oryza sativa var. japonica* |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Comelinidau |
| Urdd:
 | Poales |
| Teulu:
 | Poaceae |
| Genws:
 | Oryza L. |
| Rhywogaethau
 |
| *Oryza barthii*
*Oryza glaberrima*
*Oryza latifolia*
*Oryza longistaminata*
*Oryza punctata*
*Oryza rufipogon*
*Oryza sativa*
Cyfeiriad: ITIS 41975 2002-09-22 |

Math o laswellt y bwyteir ei grawn yw **reis**. Reis yw prif fwyd mwy na hanner poblogaeth y byd, ac mae'n arbennig o bwysig yn Asia.

Gwneir Pwdin Reis gyda reis.

Reis grawn cyflawn a reis du o Siapan
## Gweler hefyd

* Dewi Shri, duwies reis yn Indonesia
* Gwin Reis
* Pwdin Reis

Wiciadur
Chwiliwch am reis
yn Wiciadur.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
RiceEginyn erthygl sydd uchod am **rawnfwyd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Brwynen

|  |
| --- |
|  |

Gallai **brwynen** gyfeirio at:

## Planhigion

Enw ar sawl rhywogaeth o blanhigion sy’n tyfu ar dir corsiog neu wrth ymyl dŵr, gan gynnwys:

* Brwynen arfor
* Brwynen babwyr
* Brwynen bellennaidd
* Brwynen deirdalen
* Brwynen Dudley
* Brwynen fain
* Brwynen fawr
* Brwynen flaendon
* Brwynen flodeufain
* Brwynen flodeuog
* Brwynen gastanliw
* Brwynen Gerard
* Brwynen gymalog
* Brwynen lem brwyn llym
* Brwynen lydanddail
* Brwynen Rannoch
* Brwynen y Baltig
* Brwynen y llyffant du

## Cerddoriaeth

* Enw amgen am corsen, sef y darn tenau o ddeunydd a ddefnyddir i greu sain mewn llawer o offerynnau cerdd

---
# Sinsir

| Sinsir Sunsur
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Comelinidau |
| Urdd:
 | Zingiberales |
| Teulu:
 | Zingiberaceae |
| Genws:
 | *Zingiber* |
| Rhywogaeth:
 | Z. officinale |
| Enw deuenwol
 |
| Zingiber officinale L. |

Planhigyn lluosflwydd llysieuol trofannol yw **sinsir** neu **sunsur** (Lladin: *Zingiber officinale*); defnyddir ei wreiddgyffion (neu risomau) sych fel perlysieuyn neu lysieuyn llesol.

Mae ei goesyn corsennaidd yn tyfu tua metr o daldra'n flynyddol ac mae ganddo ddail gwyrdd a blodau melynwyrdd. Mae'n frodorol o dde Tsieina ond lledaenodd i Asia ac yna i Orllewin Affrica a'r Caribi. Cychwynnwyd allforio sinsir i Ewrop o India yn ystod y ganrif gyntaf O.C. Bellach, India yw prif gynhyrchydd sinsir.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Turmeric

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **sbeis**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Fyrsil

| Fyrsil |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 15 Hydref 70 CC  Andes, Mantova  |
| Bu farw | Brindisi  |
| Dinasyddiaeth | Rhufain hynafol  |
| Galwedigaeth | bardd, ysgrifennwr  |
| Adnabyddus am | Bugeilgerddi Fyrsil, Georgics, Aenid  |
| Arddull | arwrgerdd, pastoral poetry  |
| Prif ddylanwad | Aulus Furius Antias, Homeros, Theocritos  |
| Mudiad | Augustan poetry  |
| Mam | Magia Polla  |
| Perthnasau | Vergilia Vera  |

Roedd **Publius Vergilius Maro**, **Fyrsil** neu **Fferyll** yn Gymraeg (15 Hydref 70 CC – 21 Medi 19 CC) yn fardd yn yr iaith Ladin sydd yn fwyaf adnabyddus am gyfansoddi'r arwrgerdd *Yr Aeneid*. Mae'r gerdd yn efelychu arwrgerddi'r bardd Groeg cynnar Homeros ac yn adrodd hanes yr arwr Aeneas, a ddihangodd o Gaerdroea i sefydlu dinas a oedd yn rhagflaenydd i Rufain. Comisiynwyd y gerdd gan yr ymerawdwr Cesar Awgwstws er mwyn hyrwyddo'r Ymerodraeth Rufeinig newydd. Mae gweithiau eraill Fyrsil yn cynnwys yr *Eclogae* a'r *Georgicon*.

## Gwaith Fyrsil

* *Bucolica*, neu'r Eclogae, mewn 10 llyfr, sy'n fugeilgerddi.
* *Georgicon*, mewn 4 llyfr, sy'n ymdrin ag amaethyddiaeth.
* *Aeneidos*, mewn 12 llyfr.

Mae nifer o gerddi llai yn cael eu priodoli iddo dan yr enw *Appendicis Vergilianae*:

* *Culex*
* *Ciris*
* *Moretum*
* *Dirae*
* *Copa*
* *Catalepton* (cerddi Priapic)
* *Est et non*
* *Maecenas*
* *Aetna*

## Fyrsil yn yr Oesoedd Canol

Yn yr Oesoedd Canol ystyrid Fyrsil yn fardd cynddelwrol a osodododd sylfeini'r grefft farddol. Credid yn ogystal ei fod yn fath o ddewin neu broffwyd a ragwelodd ddyfodiad Crist.

## Cyfieithiadau

Ym 1636 cyfieithwyd testun gan Fyrsil gan yr awdur a'r dramodydd Syr John Denham, o'r enw *The Destruction of Troy, An Essay upon the Second Book of Virgils Æneis*, ond ni chafodd ei gyhoeddi tan 1656.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Rufain hynafol**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Petrus Camper

| Petrus Camper |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 11 Mai 1722  Leiden  |
| Bu farw | 7 Ebrill 1789  Den Haag  |
| Man preswyl | Yr Iseldiroedd  |
| Dinasyddiaeth | Gweriniaeth yr Iseldiroedd  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Leiden
 |
| Ymgynghorydd y doethor | * Adrianus van Royen
* Pieter van Musschenbroek
 |
| Galwedigaeth | swolegydd, meddyg, anatomydd, llawfeddyg, academydd, paleontolegydd, ffisiolegydd, botanegydd, arlunydd, ysgrifennwr  |
| Cyflogwr | * Athenaeum Illustre of Amsterdam
* Prifysgol Franeker
* Prifysgol Groningen
 |
| Plant | Adriaan Gilles Camper, Jacob Camper  |
| Gwobr/au | Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol  |

Meddyg, anatomydd, biolegydd a llawfeddyg nodedig o Gwladwriaeth yr Iseldiroedd oedd **Petrus Camper** (11 Mai 1722 - 7 Ebrill 1789). Roedd yn feddyg, anatomydd, ffisiolegydd, bydwraig, sŵolegydd, anthropolegydd, paleontolegydd ac yn naturiolydd Iseldiraidd. Cafodd ei eni yn Leiden, Gwladwriaeth yr Iseldiroedd ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Leiden. Bu farw yn Den Haag.

## Gwobrau

Enillodd Petrus Camper y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

* Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feddyg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Resbiradu

Resbiradu|  |
| Enghraifft o: | proses rythmig  |
| Math | proses fiolegol  |
| Yn cynnwys | mewnanadlu, anadlu, allananadlu  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02gy9\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ym myd ffisioleg, diffinnir **resbiradu** (sy'n cael ei gymysgu'n aml ag anadlu) fel y broses o symud ocsigen o'r awyr tu allan i'r celloedd tu fewn meinwe a symud carbon deuocsid i'r cyfeiriad arall. Mae hyn yn wahanol i'r diffiniad biocemegol o resbiradaeth, sy'n cyfeirio at resbiradaeth gellog: y broses fetabolaidd lle mae organeb yn derbyn egni trwy adweithio ocsigen gyda glwcos er mwyn creu dŵr, carbon deuocsid ac ATP (ffynhonnell egni). Er bod resbiradaeth ffisiolegol yn angenrheidiol er mwyn cynnal resbiradaeth gellog ac o ganlyniad bywyd mewn anifeiliaid, mae'r prosesau'n unigryw: mae resbiradaeth gellog yn digwydd yng nghelloedd unigol yr anifail tra bod resbiradaeth ffisiolegol yn ymwneud â llif mawr a symudiad metabolynnau rhwng yr organeb a'r amgylchedd allanol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Rhosyn y mynydd

| Rhosod y mynydd
 |
| --- |
|  |
| *Paeonia suffruticosa* |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Ewdicotau |
| Urdd:
 | Saxifragales |
| Teulu:
 | **Paeoniaceae** |
| Genws:
 | Paeonia L. |
| Rhywogaethau
 |
|
tua 25-40

 |

Planhigyn blodeuol yw **Rhosyn y mynydd** (Lladin: *Paeonia*).

## Dolenni allanol

* Cymdeithas Rhosyn y Mynydd Archifwyd 2011-07-28 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Saets

| *Salvia officinalis* |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Ewdicotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Asteridau |
| Urdd:
 | Lamiales |
| Teulu:
 | Lamiaceae |
| Genws:
 | Salvia |
| Rhywogaeth:
 | S. officinalis |
| Enw deuenwol
 |
| **Salvia officinalis** Carl Linnaeus |

Planhigyn blodeuol dyfrol yw **Saets** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Lamiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Salvia officinalis* a'r enw Saesneg yw *Sage*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Saets, Ceidwad.

Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn tyfu mewn cynefinoedd oer a thymherus (neu gynnes) yn hemisffer y Gogledd a'r De fel y'i gilydd.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Saets
# Hwyatbig

| Hwyatbig
 |
| --- |
|  |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Monotremata |
| Teulu:
 | Ornithorhynchidae |
| Genws:
 | Ornithorhynchus Blumenbach, 1800 |
| Rhywogaeth:
 | O. anatinus |
| Enw deuenwol
 |
| Ornithorhynchus anatinus (Shaw, 1799) |
|  |
| Cynefin yr hwyatbig (mewn graddliw)
 |

Mamal cyfandroed lled-ddyfrol gyda chynffon lydan fflat a thrwyn cnodiog yn debyg i big hwyaden yw'r **hwyatbig**. Mae'n frodorol i ddwyrain Awstralia ac ynys Tasmania. Un o'r pum rhywogaeth gyfoes o'r monotremiaid yw'r hwyatbig, ynghyd â'r pedair rhywogaeth o echidna, sef yr unig mamaliaid sy'n dodwy wyau yn hytrach na rhoi genedigaeth i epil byw.

## Enw

Bathwyd y term *hwytbig* yn 1866 dan ddylanwad y gair Saesneg *duck-billed (platypus)*. Defnyddiwyd enwau Cymraeg eraill ar y pryd hefyd, gan gynnwys *adarbig* ac *aderyndrwyn*. Gwelir y gair *platypws* hefyd yn Gymraeg, a ddaw yn y pen draw o'r Hen Roeg *πλατύπους*, sydd â'r ystyr "troed wastad".

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Awstralia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **famal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Pauline Lesley Perry

| Pauline Lesley Perry |
| --- |
| Ganwyd | 1927  Pretoria  |
| Bu farw | 26 Rhagfyr 2015  |
| Man preswyl | De Affrica  |
| Dinasyddiaeth | De Affrica  |
| Galwedigaeth | botanegydd, casglwr botanegol  |

Mae **Pauline Lesley Perry** (ganwyd: 1927) yn fotanegydd nodedig a aned yn Ne Affrica.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **24744-1**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **P.L.Perry**.

## Anrhydeddau

## Botanegwyr benywaidd eraill

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Enw
 | Dyddiad geni
 | Marwolaeth
 | Gwlad (yn ôl pasport) | Delwedd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Anne Elizabeth Ball
 | 1808
 | 1872
 | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Asima Chatterjee
 | 1917-09-23
 | 2006-11-22
 | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India India
 |  |
| Emilie Snethlage
 | 1868-04-13
 | 1929-11-25
 | Yr Almaen
 |  |
| Harriet Margaret Louisa Bolus
 | 1877-07-31
 | 1970-04-05
 | De Affrica
 |  |
| Helen Porter
 | 1899-11-10
 | 1987-12-07
 | y Deyrnas Unedig Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Hildegard von Bingen
 | 1098
 | 1179-09-17
 | yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
 |  |
| Loki Schmidt
 | 1919-03-03
 | 2010-10-21
 | Yr Almaen
 |  |
| Maria Sibylla Merian
 | 1647-04-02
 | 1717-01-13
 | Gwladwriaeth yr Iseldiroedd Yr Almaen
 |  |
| y Dywysoges Therese o Fafaria
 | 1850-11-12
 | 1925-09-19
 | Yr Almaen
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
# URL

Mae'r llythrennau cyfarwydd **URL** yn sefyll am **Uniform Resource Locator**, neu **Lleolydd Adnoddau Unffurf** yn y Gymraeg. Gair ydyw am y cyfeiriad sy'n diffinio'r llwybr i ffeil neu wefan ar wasanaethydd Rhyngrwyd, e.e. gwasanaethydd gwe, gwasanaethydd FTP, gwasanaethydd e-bost a.y.y.b. Teipir URL ym mar cyfeiriad porwr gwe er mwyn cael mynediad at dudalennau gwe a ffeiliau ar y we. Yn ogystal mae'r URL ei hun wedi'i mewnosod yn y tudalennau eu hunain fel dolenni hyper-destun.

Mae'r URL yn cynnwys y rhagosodiad protocol (HTTP), enw'r parth (e.e. www.wikipedia.org) ac enw'r ffeil a gyrchir (gan gynnwys ei is-gyfeiriad os rhaid).

## Gweler hefyd

* Donald Watts Davies (7 Mehefin, 1924 - 28 Mai, 2000): un o arloeswr y dull o drosglwyddo data bob yn swp neu bacedi (*packet switching*). Ganwyd yn Nhreorci.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am y **rhyngrwyd** neu'r **We Fyd-Eang**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Portable Document Format

Logo PDF
**Portable Document Format** (**PDF**), wedi’i safoni fel ISO 32000, yw fformat ffeil a ddatblygwyd gan Adobe ym 1992 ar gyfer cynrychioli dogfennau’n annibynnol ar blatfform. Mae'r syniad gwreiddiol yn deillio o Brosiect Camelot a ddechreuwyd gan John Warnock ym 1991. Mae PDF yn defnyddio egwyddorion iaith PostScript ond mewn is-set symlach ar gyfer diffinio tudalennau. Gall gynnwys testun, delweddau, graffeg fector a chynnwys strwythuredig arall. Daeth PDF yn safon agored yn 2008 pan gyhoeddwyd ISO 32000-1:2008. Cedwir y safon gan ISO TC 171 SC 2 WG8, gyda Chymdeithas PDF yn gweithredu fel rheolwr. Cyhoeddwyd y fersiwn ddiweddaraf o’r safon, ISO 32000-2:2020, ym mis Rhagfyr 2020.

## Hanes

Mae tarddiad PDF yn dyddio'n ôl i 1991, pan amlinellodd John Warnock brosiect o'r enw Camelot, gan gynnig fersiwn symlach ac annibynnol ar blatfform o PostScript o'r enw Interchange PostScript (IPS). Ym 1993 rhyddhaodd Adobe Systems y fanyleb PDF yn rhad ac am ddim, a daeth y fformat yn boblogaidd mewn llif gwaith cyhoeddi bwrdd gwaith.

Am flynyddoedd lawer, parhaodd PDF yn fformat perchnogol a reolir gan Adobe. Ar 1 Gorffennaf 2008 fe'i cyhoeddwyd yn safon agored gan y Sefydliad Safoni Rhyngwladol fel ISO 32000-1:2008, gan drosglwyddo rheolaeth ffurfiol i bwyllgor technegol ISO. Rhoddodd Adobe drwydded ddi-freindal ar gyfer pob patent angenrheidiol i weithredu PDF. Arhosodd rhai technolegau a nodwyd yn PDF 1.7 – megis Pensaernïaeth Ffurflenni XML Adobe (XFA) a JavaScript penodol i Acrobat – yn berchnogol ac nid ydynt wedi’u safoni.

Cyhoeddodd ISO yr argraffiad cyntaf o PDF 2.0 (ISO 32000-2) yn 2017, ac argraffiad diwygiedig, ISO 32000-2:2020, ym mis Rhagfyr 2020. Yn 2023 cyhoeddodd Cymdeithas PDF fynediad cyhoeddus am ddim i ISO 32000-2.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gyfrifiaduron** neu **gyfrifiadureg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Peiriant chwilio (cyfrifiadura)

Peiriant sy'n chwilio am gyfeiriadau a gwybodaeth o fewn data cyfrifiadurol, digidol yw **peiriant chwilio (cyfrifiadurol)**). Mae'n defnyddio hypergysylltiadau sy'n bresennol mewn gwefannau neu gronfeydd data er mwyn asesu pwysigrwydd y wybodaeth a'u rhestru ar ffurf *hits*, gyda'r rhai mwyaf perthnasol neu bwysicaf ar frif y ddalen. Mae porwyr da yn cyrchu'r wybodaeth a geisir yn sydyn, o fewn eiliadau.

Y peiriannau chwilio mwyaf poblogaidd yw porwyr y we fyd-eang. Un o'r mwyaf o ran faint a phoblogrwydd ar y we yw Google, gyda fersiynau ar gyfer dros gant o ieithoedd y byd, yn cynnwys y Gymraeg.

## Preifatrwydd

Mae'r peiriannau chwilio mawr fel Google ac AOL i gyd yn cadw manylion personol o bob math, yn cynnwys cyfeiriad IP y defnyddiwr a'r termau a chwilwyd ayyb, heb wybod i'r defnyddiwr ac yn barod i'w trosglwyddo i gwmnïau neu hyd yn oed i lywodraethau. Mae'r ychydig o eithriadau i'r drefn yn cynnwys Scroogle, sy'n defnyddio Google ei hun ond yn deithrio manylion y defnyddiwr, a'r peiriant metachwilio arloesol Ixquick, sy ddim yn cadw unrhyw fanylion personol o gwbl bellach, yn cynnwys cyfeiriadau IP.

## Gweler hefyd

* Peiriant metachwilio

## Cyfeiriadau