Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bioleg forol

Bioleg forol| Enghraifft o: | cangen o fywydeg, disgyblaeth academaidd, pwnc gradd, maes astudiaeth, arbenigedd  |
| Math | aquatic biology, hydrobiology  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/050vn  |
| Thesawrws y BNCF | 12124  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Bioleg forol** yw'r gangen o fioleg sy'n ymwneud ag astudio bywyd yn y môr a'r dyfroedd. Gellid ei diffinio fel yr astudiaeth wyddonol o'r planhigion, anifeiliad ac organebau eraill sy'n byw yn y môr neu unrhyw gorff arall o ddŵr.

Gan fod nifer o rywogaethau, yn ôl y dosbarthiadau biolegol yn phyla, teuluoedd a genera, yn cynnwys rhai aelodau sy'n byw yn y môr ac eraill sy'n byw ar y tir, mae bioleg forol yn eu dosbarthu yn ôl eu amgylchedd naturiol yn hytrach na'u tacsonomeg draddodiadol.

Mae yna sawl reswm dros astudio bioleg y môr. Mae bywyd morol yn adnodd anferth, sy'n cynnig bywyd, meddyginiaeth, a deunyddiau crai, yn ogystal â chwarae rhan bwysig mewn twristiaeth ledled y byd. Mae bywyd morol yn un o'r ffactorau crai yn natur ein planed. Mae organebau morol, yn enwedig y plancton, yn cynhyrchu llawer o'r ocsigen rydym yn ei anadlu ac yn chwarae rhan bwysig, mae'n ymddangos, mewn rheoli hinsawdd y Ddaear. Mae arfordiroedd yn cael eu newid a'i hamddiffyn gan fywyd morol i raddau yn ogystal, ac mae rhai organebau morol hyd yn oed o gymorth yn y broses o greu tir newydd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Mamaleg

Teigr Siberaidd, mamal o deulu'r *Felidae*.
Astudiaeth mamaliaid yw **mamaleg**, sy'n gangen o swoleg. Mae is-feysydd mamaleg yn cynnwys primatoleg.

## Gweler hefyd

* *Mammal Review*
* The Mammal Society
* Rhestr mamalegwyr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Microbioleg

Y gangen o fioleg sy'n ymwneud â'r astudiaeth o ficro-organebau yw **microbioleg** (hefyd **mân-fywydeg**).

Cytrefi o ficro-organebau ar blât agar.
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Niwrowyddoniaeth

Niwrowyddoniaeth| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd, pwnc gradd  |
| Math | gwyddoniaeth, life sciences  |
| Rhan o | meddygaeth, seicoleg, bywydeg  |
| Yn cynnwys | Niwrooffioleg, cognitive neuroscience, Neuroanatomi  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05b6c  |
| Thesawrws y BNCF | 37019  |
| Quora | Neuroscience-1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Astudiaeth wyddonol sydd yn ymwneud â strwythurau, swyddogaethau, ac anhwylderau'r system nerfol (yr ymennydd, llinyn yr asgwrn cefn, a'r system nerfol berifferol) yw **niwrowyddoniaeth**. Maes amlddisgyblaethol ydyw sydd yn cyfuno ffisioleg, anatomeg, bioleg foleciwlaidd, bioleg datblygiad, sytoleg, seicoleg, ffiseg, cyfrifiadureg, cemeg, meddygaeth, ystadegaeth, a modelu mathemategol er mwyn deall priodweddau niwronau, celloedd glial, a chylchedau niwral. Niwrowyddoniaeth ydy un o'r prif meysydd sydd yn mynd i'r afael â sylfeini biolegol dysgu, cof, ymddygiad, canfyddiad, ac ymwybyddiaeth.

Yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, gwyddonwyr megis Santiago Ramón y Cajal a Camillo Golgi oedd y cyntaf i ddefnyddio technegau staenio i astudio strwythur niwronau unigol a'r cysylltiadau rhyngddynt, gan osod sylfaen i niwrowyddoniaeth gellog a moleciwlaidd. Yn sgil y chwyldro electroneg, dyfeisiwyd dulliau cyfrifiadurol o astudio'r ymennydd, gan gynnwys electroenceffalograffeg (EEG) a thomograffeg allyrru positronau (PET). Gyda'r dechnoleg hon, galluogid i wyddonwyr archwilio gweithgareddau'r ymennydd mewn amser real. Yn y degawdau diweddar, mae amrediad y ddisgyblaeth wedi ehangu i gynnwys is-feysydd newydd megis niwrowyddoniaeth wybyddol, niwrowyddoniaeth gyfrifiadol, a niwrofoeseg, ac i fenthyg o ddatblygiadau ym mheirianneg genetig ac optogeneteg. Defnyddir nifer o dechnegau gan niwrowyddonwyr i astudio niwronau unigol ar lefelau moleciwlaidd a chellog, ac i ddelweddu tasgau synhwyraidd, echddygol, a gwybyddol yn yr ymennydd.

Mae datblygiadau yn niwrowyddoniaeth wedi arwain at ddealltwriaeth well o'r mecanweithiau sydd yn sail i swyddogaethau'r ymennydd, yn ogystal â datblygu therapïau newydd ar gyfer anhwylderau niwrolegol a seiciatrig. Mae gan niwrowyddoniaeth hefyd oblygiadau eang ar gyfer cymdeithas, gan gynnwys cwestiynau moesegol ynglŷn ag ymyrru â'r ymennydd a'r system nerfol.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Cymdeithas Niwrowyddoniaeth Prydai - British Neuroscience Association (BNA)
* Ffederasiwn Cymdeithasau Niwrowyddoniaeth Ewrop

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seicoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feddygaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Adareg

Adareg|  |
| Enghraifft o: | branch of zoology  |
| Math | vertebrate zoology  |
| Rhan o | vertebrate zoology  |
| Enw brodorol | ὄρνιθος + λόγος  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0bs\_f  |
| Thesawrws y BNCF | 37593  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cangen o sŵoleg yw **adareg** (neu **adaryddiaeth**), sy'n ymwneud ag astudio adar. Gelwir rhywun sy'n astudio adar yn adaregwr neu'n adaregydd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Patholeg

Patholeg
**Patholeg** yw'r enw ar y gangen o feddygaeth sy'n ymwneud ag astudio heintiau a sut y'u cynhyrchir er mwyn deall eu hachosion a'u natur. Mae'n arbenigedd meddygol a datblygodd yn y 19g diolch i waith arbenigwyr fel yr Almaenwr Rudolf Virchow (1891-1902), a ddangosodd fod cysylltiad rhwng newid yn srwythur celloedd a meinwe a heintiau neilltuol.

Ychwanegwyd at ein gwybodaeth am achosion bacteriaidd heintiau ac afiechydon gan waith patholegwyr eraill fel Louis Pasteur. yn yr 20g datblygodd ddwy brif gangen patholeg, sef patholeg glinigol a patholeg gemegol.

Erbyn heddiw mae patholeg yn cynnwys astudio cemeg gwaed, iwrin, *faeces* a meinwe heintiedig - trwy biopsi neu awtopsi - gyda chymorth technoleg fel peiriannau pelydr-X ac ati.

## Gweler hefyd

* Pathogen
* Patholeg gemegol
* Patholeg glinigol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feddygaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ffarmacoleg

Ffarmacoleg|  |
| Enghraifft o: | arbenigedd meddygol, cangen o fywydeg  |
| Math | Gwyddor iechyd, gwyddorau fferyllol, bywydeg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/062p\_  |
| Thesawrws y BNCF | 10573  |
| Quora | Pharmacology  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Maes meddygol a biolegol sy'n ymwneud â chyffuriau yw **ffarmacoleg**. Yn benodol, mae'n astudio'r rhyngweithiadau rhwng organeb byw a'r cemegion sy'n effeithio ar swyddogaeth fiocemegol normal ac annormal. Os oes gan sylweddau briodweddau meddygol, fe'u gelwir yn gyffuriau fferyllol, sef meddyginiaeth. Mae ffarmacoleg yn un o'r gwyddorau fferyllol, ynghyd â fferylliaeth, sef astudiaeth defnyddio meddyginiaeth yn ddiogel ac effeithiol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iechyd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Tocsicoleg

Tocsicoleg
Maes o fioleg, cemeg, a meddygaeth yw **tocsicoleg** sy'n ymwneud ag astudiaeth cemegion gwenwynig a'u heffeithiau ar organebau byw, yn enwedig bodau dynol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feddygaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Y genom dynol

Y genom dynol|  |
| Math | genom  |
| Yn cynnwys | cromosom dynol 1, cromosom dynol 2, cromosom dynol 3, cromosom dynol 4, cromosom dynol 5, cromosom dynol 6, cromosom dynol 7, cromosom dynol 8, cromosom dynol 9, cromosom dynol 10, cromosom dynol 11, cromosom dynol 12, cromosom dynol 13, cromosom dynol 14, cromosom dynol 15, cromosom dynol 16, cromosom dynol 17, cromosom dynol 18, cromosom dynol 19, cromosom dynol 20, cromosom dynol 21, cromosom dynol 22, cromosom X dynol, cromosom Y dynol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0bsdc  |
| Quora | Human-genome  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Casgliad cyflawn o wybodaeth genetig bodau dynol yw'r **Genom Dynol**. Mae'r wybodaeth hon wedi'i hamgodio fel dilyniadnt DNA oddi fewn i 23 pâr o gromosomau sydd hwythau oddi fewn i gnewyllyn y gell ac mewn moleciwl bychan o DdNA oddi fewn i DdNA meitocondraidd. Ceir gwahaniaeth o tua 0.1% rhwng gwahanol fathau o bobl a gwahaniaeth o 4% rhwng dyn a mwnci.).

Y Genom Dynol oedd y prosiect cyntaf o'i bath a gynhyrchodd y dilyniant cyfan o genomau'r bod dynol. Erbyn 2012 roedd genomau miloedd o bobl wedi cael eu mapio. Defnyddir y data ledled y byd oddi fewn i wyddoniaeth biofeddygol, fforenseg DNA ac anthropoleg yn ogystal â sawl cangen arall o wyddoniaeth. Y gred gyffredinol yw y bydd canlyniadau prosiect y Genom Dynol, yn y dyfodol, yn arwain i ddatblygiadau llwyddiannus mewn meddygaeth a dileu afiechydon genetig. Ceir carfan arall sy'n gwrthwynebu gwaith fel hyn, gan y bydd, yn y pendraw'n creu'r 'bod dynol perffaith'.

Nid yw'r wyddoniaeth yma'n gwbwl ddealladwy gan wyddonwyr, er bod bron pob genyn bellach wedi cael ei adnabod. Mae llawer o waith i'w wneud cyn y deellir yn union sut mae'r dilyniant DNA yn gweithio, beth yw pwrpas biolegol eu protinau a'u cynnyrch RNA.

Mae'r diagram hwn yn cynrychioli diploid (*karyotype*) y bod dynol normal, ac yn dangos dosbarthiad y genom i fewn i gronosomau. Benyw: XX a gwryw: XY
## Cyfeiriadau
# Gofod (ehangder)

Gofod| System gyfesurynnol Cartesiaidd llaw-dde, 3-dimensiwn a ddefnyddir i ddynodi safle gwrthrych o fewn gofod. |
| Math | independent continuant, curved space  |
| Rhan o | gofod-amser  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06wqb  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Mae'r erthygl hon am y fframwaith cyffredinol o amser a chyfeiriad. Am yr ehangder mawr y tu hwnt i atmosffer y Ddaear, gweler Y gofod.*
Ehangder diderfyn 3-dimensiwn, ble ceir gwrthrychau a digwyddiadau (a phob un ei leoliad a'i gyfeiriad) yw **gofod**. Weithiau, darlunir y gofod fel dimesiwn 3-chyfeiriad, ond bellach ystyrir amser hefyd yn rhan o'r darlun, gan ei wneud yn ddamcaniaeth 4-dimensiwn parhaus a gaiff ei adnabod fel gofod-amser. Mae'r cysyniad o ofod yn hanfodol er mwyn deall y bydysawd. Ceir anghytundeb hefyd, yn enwedig gan athronwyr ynghylch perthnasedd yr endidau ac am y fframwaith o gysyniadau.

## Gweler hefyd

* Gofod Baire
* Gofod rhyngalaethol
* Gofod fectoraidd
* Gofod metrig

## Cyfeiriadau
# Cneuen

Cnau cyll.
**Cneuen** yw'r term a ddefnyddir am ffrwyth neu hedyn sych rhai planhigion. Fel term botanegol, fe'i defnyddir am y ffrwythau unhadog anymagorol â masgl neu blisgyn caled a gynhyrchir gan y *Fagales* fel mes (derw), cnau ffawydd, cnau oestrwydd, ayb. Mewn coginio, gall y term gynnwys cynnyrch planhigion eraill hefyd, sef rhai drwpiau neu hadau drwpiau yn bennaf. Mae cnau yn fwyd pwysig i bobl a bywyd gwyllt.

Rhai o'r cnau mwyaf adnabyddus yw cnau cyll, castan a chnau Ffrengig ymhlith y *Fagales*, ac eraill megis cnau almon a chnau mwnci.

Wiciadur
Chwiliwch am cneuen
yn Wiciadur.
# Gardd fotaneg

Gardd fotaneg|  |
| Enghraifft o: | math o ardd  |
| Math | cyfleuster, sefydliad ymchwil, gardd arddangos, GLAM, man gwyrdd, casgliad  |
| Yn cynnwys | Jardins botaniques de France et des pays francophones  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0j2hg  |
| Thesawrws y BNCF | 21125  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gardd sydd â chasgliad o blanhigion byw at ddibenion ymchwil wyddonol, cadwraeth, arddangos ac addysg yw **gardd fotaneg**. Gall gynnwys casgliadau arbenigol o blanhigion o fathau arbennig, planhigion o rannau penodol o’r byd, neu gynefinoedd penodol ac yn y blaen. Defnyddir tai gwydr yn aml i ddarparu cynefinoedd sy'n addas ar gyfer planhigion nad ydynt yn frodorol i'r ardal.

Fel rheol, mae gerddi botanegol yn cael eu gweithredu gan brifysgolion neu sefydliadau ymchwil gwyddonol eraill, a bydd y staff yn cynnwys botanegwyr yn ogystal â garddwyr. Maent fel arfer ar agor i'r cyhoedd (yn rhannol o leiaf), ac yn cynnig rhaglenni addysgol.
# Mitosis

Mitosis (Rhyngffas, Proffas, Metaffas, Anaffas, Teloffas).
Y broses o ddyblu cell Ewcaryotig yw **Mitosis**. Ynddo bydd y cnewyllyn yn rhannu unwaith i ffurfio dau gnewyllyn unfath. (Cymharer â meiosis, lle rhennir y gell yn bedair, pob un a chnewyllyn haploid.)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Haidd

| Haidd
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Comelinidau |
| Urdd:
 | Poales |
| Teulu:
 | Poaceae |
| Genws:
 | *Hordeum* |
| Rhywogaeth:
 | H. vulgare |
| Enw deuenwol
 |
| Hordeum vulgare L. |

Mae **haidd** neu **barlys** (*Hordeum vulgare*) yn fwyd pwysig ac yn borthiant i anifeiliaid. Mae'n fath o laswellt. Dyma'r cnwd grawnfwyd pumed mwyaf a amaethir yn y byd (530,000 km²).
Defnyddir haidd hefyd i wneud cwrw.

Maes haidd
*Hordeum vulgare*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **rawnfwyd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Paula J. Rudall

| Paula J. Rudall |
| --- |
| Ganwyd | 1954  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Llundain
 |
| Galwedigaeth | botanegydd, academydd  |
| Cyflogwr | * Royal Botanic Gardens, Kew
* Gerddi Kew
 |
| Gwobr/au | Medal Linnean  |
| Gwefan |   |

Mae **Paula J. Rudall** (ganwyd 1958) yn fotanegydd nodedig a aned yn Lloegr. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Prifysgol Llundain.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **37515-1**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **Rudall**.

## Anrhydeddau

## Botanegwyr benywaidd eraill

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Enw
 | Dyddiad geni
 | Marwolaeth
 | Gwlad (yn ôl pasport) | Delwedd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Anne Elizabeth Ball
 | 1808
 | 1872
 | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Asima Chatterjee
 | 1917-09-23
 | 2006-11-22
 | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India India
 |  |
| Emilie Snethlage
 | 1868-04-13
 | 1929-11-25
 | Yr Almaen
 |  |
| Harriet Margaret Louisa Bolus
 | 1877-07-31
 | 1970-04-05
 | De Affrica
 |  |
| Helen Porter
 | 1899-11-10
 | 1987-12-07
 | y Deyrnas Unedig Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 |  |
| Hildegard von Bingen
 | 1098
 | 1179-09-17
 | yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
 |  |
| Loki Schmidt
 | 1919-03-03
 | 2010-10-21
 | Yr Almaen
 |  |
| Maria Sibylla Merian
 | 1647-04-02
 | 1717-01-13
 | Gwladwriaeth yr Iseldiroedd Yr Almaen
 |  |
| y Dywysoges Therese o Fafaria
 | 1850-11-12
 | 1925-09-19
 | Yr Almaen
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
# Lili fartagon

| *Lilium martagon* |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Ewdicotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Asteridau |
| Urdd:
 | Liliales |
| Teulu:
 | Liliaceae |
| Genws:
 | Lilium |
| Rhywogaeth:
 | L. ovalifolium |
| Enw deuenwol
 |
| **Lilium martagon** Justus Carl Hasskarl |

Planhigyn blodeuol lluosflwydd a monocotyledon yw **Lili fartagon** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Liliaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Lilium martagon* a'r enw Saesneg yw *Martagon lily*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cap y Twrc, Llysiau Martagon.

Mae ganddo flodau cymharol fawr wedi'u gosod yn sypiau o dri: chwe tepal mewn dau swp, chwe brigeryn ac ofari uwchraddol. Ceir dail hirfain, unigol wedi'u gosod bob yn ail. Esblygodd y rhywogaeth hwn oddeutu 68 miliwn o flynydoedd CP yn ystod yr era Cretasaidd hwyr - Paleogen cynnar. Fel y rhan fwyaf o'r teulu, mae i'w gael mewn amgylchedd cynnes (neu dymherus), yn enwedig yn Hemisffer y Gogledd.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Lili fartagon
# Alaw

Gall **alaw** gyfeirio at:

* Alaw (blodyn) - blodyn
* Alaw (cerddoriaeth) - tiwn neu gainc
* Afon Alaw - afon ar Ynys Môn
* Llyn Alaw - llyn ar Ynys Môn
* Afon Alaw (llong) - enw llong hwylio
# Palmwydden

| Palmwydd
 |
| --- |
|  |
| Palmwydden goco (*Cocos nucifera*)
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Comelinidau |
| Urdd:
 | **Arecales** |
| Teulu:
 | **Arecaceae** |
| Is-deuluoedd
 |
| * Arecoideae
* Calamoideae
* Ceroxyloideae
* Coryphoideae
* Nypoideae
 |

Teulu o goed a llwyni yw **palmwydd**. Mae tua 2600 o rywogaethau mewn 202 o genera. Mae palmwydd yn byw mewn rhanbarthau trofannol ac isdrofannol yn bennaf. Mae palmwydd defnyddiol yn cynnwys y balmwydden goco, y balmwydden ddatys a'r palmwydd olew.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **goeden**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cnwd

Planhigyn neu gynnyrch planhigyn a dyfir a'i gynaeafir er elw neu ymgynhaliaeth yw **cnwd**. Ceir chwe chategori:

* Cnydau bwyd i bobl, er enghraifft gwenith a thatws;
* Cnydau bwyd i dda byw, er enghraifft ceirch ac alffalffa;
* Cnydau ffibrau, i wneud rhaffau a thecstilau, er enghraifft cotwm a chywarch;
* Cnydau olew, er bwyd neu ddiwydiant, er enghraifft had cotwm neu ŷd;
* Cnydau addurnol, er garddlunio, er enghraifft cwyros ac asalea; a
* Chnydau diwydiannol ac eilaidd, er defnydd personol a diwydiannol, er enghraifft rwber a thybaco.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **amaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gellesgen bêr

| Acorus calamus
 |
| --- |
|  |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Planhigyn blodeuol |
| Ddim wedi'i restru:
 | Ewdicotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Rosidau |
| Urdd:
 | Acorales |
| Teulu:
 | Acoraceae |
| Genws:
 | Acorus |
| Rhywogaeth:
 | A. calamus |
| Enw deuenwol
 |
| **Acorus calamus** Carl Linnaeus |

Planhigyn blodeuol ag un had-ddeilen (neu fonocotyledon) tebyg i frwynen yw **Gellesgen bêr** (hefyd: *Gellesgen Beraroglaidd, Gellhesgen Perarogl neu Gellhesgen Beraroglaidd*). Mae'n perthyn i'r teulu *Acoraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Acorus calamus* a'r enw Saesneg yw *Sweet-flag*.

Gwlyptiroedd yw cynefin y monocot lluosflwydd hwn ac mae'r ddeilen yn hir, fel llafn cyllell.

Dywedir fod cnoi'r gwreiddyn yn achosi rhith-bair neu freuddwydio byw, fwy na thebyg oherwydd presenoldeb y cemegolyn alpha-asarone neu beta-asarone. Fe'i defnyddiwyd oherwydd ei rinweddau meddygol.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Acasia pren du
# Llyriad y dŵr

| Alisma plantago-aquatica
 |
| --- |
|  |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Planhigyn blodeuol |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | Alismatales |
| Teulu:
 | Alismataceae |
| Genws:
 | Alisma |
| Rhywogaeth:
 | A. plantago-aquatica |
| Enw deuenwol
 |
| **Alisma plantago-aquatica** Carl Linnaeus |

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Llyriad y dŵr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Alisma*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alisma plantago-aquatica* a'r enw Saesneg yw *Water plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys 'Dŵr-lyriad', 'Dwfr Llyriad Mwyaf', 'Dyfr-lyriad Mwyaf', 'Dyfrlyriad Cyffredin', 'Llyriad y Llynnoedd', 'Llyriad Llymion', 'Llyriad y Llynnau', 'Llyriad y Dŵr'.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac mae'n tyfu mewn mwd a hynny mewn dŵr croyw, bas pwll neu ffos, mewn gors neu rostir Gall y bonyn dyfu i hyd at 1 metr ac mae ganddo nifer o flodau gwynion bychan tuag un cm.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Llyriad y dŵr
# Gwellt y gamlas

| *Zostera marina* |
| --- |
|  |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | Alismatales |
| Teulu:
 | Zosteraceae |
| Genws:
 | Zostera |
| Rhywogaeth:
 | Z. marina |
| Enw deuenwol
 |
| **Zostera marina** Carl Linnaeus |

Planhigyn dyfrol a math o wair neu wellt yw **Gwellt y gamlas** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Zosteraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Zostera marina* a'r enw Saesneg yw *Eelgrass*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gwellt y Gamlas, Glasnoden y Môr, Ysnoden Laswerdd y Môr.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Gwellt y gamlas
# Llinad y dŵr

| Lemna minor
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | Alismatales |
| Teulu:
 | Araceae |
| Genws:
 | Lemna |
| Enw deuenwol
 |
| **Lemna minor** (L.) Griseb. |
| Cyfystyron
 |
| * *Cytisus nigricans* L.
 |

Planhigyn blodeuol ag un had-ddeilen ('*monocotyledon*) yw **Llinad y dŵr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Araceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Lemna minor* a'r enw Saesneg yw *Common duckweed*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llinad, Bwyd Hwyaid, Bwyd-hwyaid Bychan, Llinad y Dŵr Lleiaf, Llinhad y Dŵr Lleiaf, Llinos y Dwfr a Llinos y Dŵr.

Mae ganddo ddwy neu dair o ddail ac wrth i ychwaneg dyfu mae'r planhigyn yn ymrannu. Mae ganddo hefyd wreiddyn sy'n ei angori i wely'r pwll. Mae'r gwreiddyn gwyrdd golau yn 1–2 cm o hyd, yn ofal ac yn 0.6–5 mm o led. Mae yn y dail gwagleoedd, er mwyn iddynt arnofio.

Mae'r casgliad byw mwyaf o'r teulu hwn yn cael ei gadw yn *Missouri Botanical Gardens*.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Llinad y dŵr
# Pidyn y gog

| Arum maculatum
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | Alismatales |
| Teulu:
 | Araceae |
| Genws:
 | Arum |
| Enw deuenwol
 |
| **Arum maculatum** Carl Linnaeus |
| Cyfystyron
 |
| * *Arum vernale* Salisb.
 |

Planhigyn blodeuol ag un had-ddeilen ('*monocotyledon*) yw **Pidyn y gog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n rhywogaeth sy'n perthyn i'r teulu *Araceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Arum maculatum* a'r enw Saesneg yw *Lords-and-ladies*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cala Mwnci, Cala'r Cethlydd, Cala'r Gethlydd, Cala'r Mynach, Calwain Cala'r Gethlydd, Dail Robin, Lili'r Pasg, Pig y Gog a Phregethwr yn y Pulpud.

Yr aeron gwenwynig - sydd ar ffurf pidyn.
Mae gan y dail sbotiau piws, sy'n ymddangos yn y gwanwyn. Yna daw'r blodau ar brocar y bonyn a elwir yn 'sbadics'. O amgylch y procar porffor yma ceir deilen warchodol werdd olau, fel mantell. Cuddir y blodau oddi fewn.

Uwch ben y blodau ceir blewiach mewn cylch, er mwyn maglu pryfaid, gan eu dal a'u treulio, yn enwedig y *Psychoda phalaenoides*. are attracted to the spadix by its faecal odour and a temperature up to 15 degrees celsius warmer than the ambient temperature. Wedi eu dal, o dan y cylch blew, arllwysir paill arnynt cyn eu gollwng yn rhydd, er mwyn peillio planhigion eraill.

Mae'r casgliad byw mwyaf o'r teulu hwn yn cael ei gadw yn *Missouri Botanical Gardens*.

## Gweler hefyd

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Pidyn y gog
# Liliales

| Liliales
 |
| --- |
|  |
| *Lilium rosthornii* |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Monocotau |
| Urdd:
 | **Liliales** |
| Teuluoedd
 |
|
Alstroemeriaceae
Campynemataceae
Colchicaceae
Corsiaceae
Liliaceae
Melanthiaceae
Petermanniaceae
Philesiaceae
Ripogonaceae
Smilacaceae

 |

Urdd o blanhigion blodeuol yw **Liliales**. Mae'n cynnwys deg teulu a 1300 o rywogaethau e.e. lilïau, tiwlipau a brithegau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*