Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sonoma County, Califfornia

Sonoma County|  |
| Math | sir  |
| Enwyd ar ôl | Sonoma  |
|  |
| Prifddinas | Santa Rosa  |
| Poblogaeth | 488,863  |
| Sefydlwyd | * 1850
 |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser y Cefnfor Tawel  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Unol Daleithiau |
| Arwynebedd | 4,580 km²  |
| Talaith | Califfornia |
| Yn ffinio gyda | Mendocino County, Lake County, Napa County, Solano County, Marin County  |
| Cyfesurynnau | 38.51°N 122.93°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Sir yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America yw **Sonoma County**. Cafodd ei henwi ar ôl Sonoma. Sefydlwyd Sonoma County, Califfornia ym 1850 a sedd weinyddol y sir (a elwir weithiau'n 'dref sirol' neu'n 'brifddinas y sir') yw Santa Rosa.

Mae ganddi arwynebedd o 4,580 cilometr sgwâr. Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw 10.87% . Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw: 488,863 (1 Ebrill 2020). Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.

Mae'n ffinio gyda Mendocino County, Lake County, Napa County, Solano County, Marin County. Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae'r sir hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn Cylchfa Amser y Cefnfor Tawel.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Map o leoliad y sir o fewn Califfornia | Lleoliad Califfornia o fewn UDA
 |

## Trefi mwyaf

Mae gan y sir yma boblogaeth o tua 488,863 (1 Ebrill 2020). Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Tref neu gymuned
 | Poblogaeth
 | Arwynebedd
 |
| --- | --- | --- |
| *Santa Rosa* | 178127
 | 107.478244 cilometr sgwâr 107.481498 cilometr sgwâr 107.481498 cilometr sgwâr
 |
| *Petaluma* | 59776
 | 37.527687 cilometr sgwâr 37.526734 cilometr sgwâr 37.526734 cilometr sgwâr
 |
| *Rohnert Park* | 44390
 | 18.151175 cilometr sgwâr 18.149114 cilometr sgwâr
 |
| *Sonoma urban cluster* | 32678
 |  |
| *Windsor* | 26344
 | 18.888399 cilometr sgwâr 18.888392 cilometr sgwâr
 |
| *Healdsburg* | 11340
 | 11.560824 cilometr sgwâr 11.560764 cilometr sgwâr
 |
| *Sonoma* | 10739
 | 7.105861 cilometr sgwâr 7.101675 cilometr sgwâr
 |
| *Cloverdale* | 8996
 | 7.923064 cilometr sgwâr 6.857039 cilometr sgwâr
 |
| *Larkfield-Wikiup* | 8492
 | 5.308 square mile 13.747201 cilometr sgwâr
 |
| *Cotati* | 7584
 | 4.877387 cilometr sgwâr 4.877398 cilometr sgwâr
 |
| *Sebastopol* | 7521
 | 4.817776 cilometr sgwâr 4.799007 cilometr sgwâr
 |
| *Roseland* | 6325
 | 2.44588 cilometr sgwâr 2.435387 cilometr sgwâr
 |
| *Boyes Hot Springs* | 6215
 | 2.746385 cilometr sgwâr 2.742291 cilometr sgwâr
 |
| *Guerneville* | 4552
 | 25.587433 cilometr sgwâr 25.587463 cilometr sgwâr
 |
| *Fetters Hot Springs-Agua Caliente* | 4233
 | 3.783771 cilometr sgwâr 3.811937 cilometr sgwâr
 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Castell y Waun

Castell y Waun|  |
| Math | castell, adeilad  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1295
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Stad Castell y Waun  |
| Lleoliad | Y Waun  |
| Sir | Bwrdeistref Sirol Wrecsam |
| Gwlad |  Cymru |
| Arwynebedd | 308.54 ha  |
| Uwch y môr | 210 metr  |
| Cyfesurynnau | 52.935°N 3.09°W  |
| Rheolir gan | yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol  |
|  |
| Perchnogaeth | Teulu Myddelton, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, Henebion Cenedlaethol Cymru  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Saif **Castell y Waun** (Saesneg: *Chirk Castle*) ger Y Waun, Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Mae'r castell a'i erddi nodedig yn rhan o barcdir eang Ystad y Waun, sy'n ardal gadwraethol.

## Cadwraeth

Mae Castell y Waun a'i Barcdir wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Gorffennaf 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 308.54 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Oriel

* Llyn Newhall, ar dir Castell y Waun
* Giatiau haearn y castell
* Rhan o'r gerddi

## Gweler hefyd

* Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, a fu fyw yma yn yr 20g
* Cestyll Cymru
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fwrdeistref Sirol Wrecsam**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# John Everett Millais

| John Everett Millais |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 8 Mehefin 1829  Southampton  |
| Bu farw | 13 Awst 1896  Palace Gate, Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Lloegr |
| *Alma mater* | * Academi Frenhinol y Celfyddydau
* Heatherley School of Fine Art
 |
| Galwedigaeth | arlunydd, darlunydd, ffotograffydd, celfyddydwr, drafftsmon, Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid  |
| Swydd | Llywydd yr Academi Frenhinol  |
| Adnabyddus am | Peace Concluded, A Huguenot, The Black Brunswicker, Ophelia, Christ in the House of His Parents, The Order of Release, Mariana  |
| Arddull | peintio hanesyddol, portread (paentiad), portread, alegori, animal art, figure, celf genre, celf tirlun, paentiad mytholegol, hunanbortread, celfyddyd grefyddol  |
| Mudiad | Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid, Symbolaeth (celf)  |
| Tad | John William Millais  |
| Mam | Mary Emily Evamy  |
| Priod | Effie Gray  |
| Plant | John Guille Millais, Sir Everett Millais, 2nd Baronet, George Gray Millais, Effie Gray Millais, Mary Hunt Millais, Alice Sophia Caroline Millais, Sir Geoffrey William Millais, 4th Bt., Sophia Margaret Jameson Millais  |
| Gwobr/au | Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf, Officier de la Légion d'honneur, Doethor Anrhydeddus Prifysgol Rhydychen, barwnig  |

Darlunydd ac arlunydd o Loegr oedd **y Barwnig John Everett Millais** (8 Mehefin 1829 - 13 Awst 1896).

Cafodd ei eni yn Southampton yn 1829 a bu farw yn Kensington. Priododd ei fodel Effie Gray ym 1855, ar ôl dirymu ei phriodas gyntaf i John Ruskin.

Addysgwyd ef yn Academi Frenhinol y Celfyddydau. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Academi Frenhinol y Celfyddydau. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys gwobr Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf.

## Cyfeiriadau

* John Everett Millais - Bywgraffiadur Rhydychen
# Lillie Langtry

| Lillie Langtry |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Emilie Charlotte Le Breton  13 Hydref 1853  Saint Saviour  |
| Bu farw | 12 Chwefror 1929  o niwmonia  Monte-Carlo  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Galwedigaeth | putain llys, actor llwyfan, rheolwr theatr, actor  |
| Tad | William Corbet Le Breton  |
| Mam | Emilie Charlotte Martin  |
| Priod | Edward Langtry, Sir Hugo Gerald de Bathe, 5th Bt.  |
| Partner | Tywysog Louis o Battenberg  |
| Plant | Jeanne Marie Langtry  |
| llofnod |
|  |

*A Jersey Lily* ("Lili Jersey", 1878), portread o Lillie Langtry gan John Everett Millais
Actores theatr Seisnig a anwyd yn Jersey oedd **Lillie Langtry** (13 Hydref 1853 – 12 Chwefror 1929), ganed **Emilie Charlotte Le Breton**. Roedd yn enwog am ei phrydferthwch a chafodd y ffugenw "Jersey Lily". Bu ganddi nifer o gariadon blaenllaw, gan gynnwys brenin Lloegr, Edward VII. Ymddangosodd mewn un ffilm, *His Neighbor's Wife* (1913).

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **actor o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Detholiad naturiol

Y syniad fod Natur yn dethol y mwyaf cryf a chymwys i oroesi gan adael i'r rhai gwan ac anaddas farw yw **detholiad naturiol**. Y gwyddonwyr Charles Darwin ac Alfred Russel Wallace oedd arloeswr y ddamcaniaeth pan gyhoeddywd ei bapurau ar y cyd o flaen y Gymdeithas Linnaean yn Llundain 1858.

Nid yw pawb yn derbyn egwyddor detholiad naturiol. Mae nifer o ffwndamentalwyr Cristnogol yn gwrthwynebu ei dysgu yn ysgolion yr Unol Daleithiau, er enghraifft, ac yn Islam mae rhai Mwslemiaid uniongred yn ei gwrthod hefyd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Llinell amser esblygiad bywyd

Llinell amser esblygiad bywydgweld • trafod • dŵrBywyd
ungellogFfotosynthesisEwcaryotauBywyd
amlgellogBywyd ar y tirDeinosoriaidMamaliaidBlodau** ←Y Ddaear cynharaf (-4540)←Dŵr cynharaf←Bywyd cynharaf
(-4100)←Meteorynnau enfawr←Ocsigen cynharaf←Ocsigen yn yr atmosffer←Diocsigen (O2)←Atgenhedlu rhywiol←Y Ffrwydriad Cambriaidd←Y bodau dynol cynharafP
h
a
n
r
z
c

P
r
o
t
e
r
o
z
o
i
c

A
r
c
h
e
a
nH
a
d
e
a
n
*Graddfa'r echel: Miliynnau o flynyddoedd.*
Mae'r **linell amser** ganlynol wedi'i seilio ar y damcaniaethau a oedd yn dderbyniol yn 2016, ac yn dilyn trefn gronolegol esblygiad bywyd ar y Ddaear.

Mewn bywydeg, mae esblygiad yn digwydd ar draws nifer o genedlaethau o fewn genynnau rhywogaethau. Yn ei dro, mae esblygiad wedi creu cyfoeth yr amrywiaeth, a hynny ym mhob lefel biolegol: o'r deyrnasoedd i rywogaethau ac organebau unigol, ac ymhellach - i'r moleciwlau a'r protinau oddi fewn iddynt. Mae'r tebygrwydd rhwng pob un o'r rhain yn brawf iddynt oll darddu o'r un hynafiad; o'r hynafiad hwn y daeth pob rhywogaeth (boed yn fyw heddiw neu wedi'i ddifodi, gan addasu drwy'r broses a elwir yn 'esblygiad'. Mae dros 99% o'r holl rywogaethau (dros 5 biliwn ohonynt) sydd wedi byw ar y blaned hon ers iddi gael ei chreu, bellach, wedi'u difodi. Amcangyfrifir fod rhwng 10 miliwn ac 14 miliwn o rywogaethau'n fyw heddiw, gyda tua 1.2 miliwn ohonynt wedi'u cofnodi a 86 heb eu cofnodi.

## Cyfeiriadau
# Bioamrywiaeth

Bioamrywiaeth|  |
| Enghraifft o: | scientific concept  |
| Math | bywydeg, diversity  |
| Yn cynnwys | genetic variability, species diversity, ecosystem diversity, biodiversity hotspot  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0c8g5  |
| Thesawrws y BNCF | 8628  |
| Quora | Biodiversity  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |
| --- |
| **Gwyddorau daear** |
|  |
|
Bioamrywiaeth
Cartograffeg
Cloddio
Daeareg
Daearyddiaeth
Defnydd tir
Demograffeg
Ecoleg
Eigioneg
Geocemeg
Hanes daearegol
Hydroleg
Meteoroleg
Morffoleg
Mwynyddiaeth
Paleontoleg
Petroleg
Rhewlifeg
Seismoleg

 |

**Bioamrywiaeth** yw'n fesur y nifer o greaduriaid wahanol mewn ecosystem. Mae'n bwysig i gadw ecosystemau'r byd mewn ecwilibriwm achos fod gan ecosystemau lawer o rywogaethau fel arfer yn gryfach nag ecosystemau gyda dim ond nifer o rywogaethau. Os yw rywogaeth yn mynd i ddifodiant, mae gwybodaeth genetig wedi ei golli am byth a'r bioamrywiaeth yn lleihau.

Cafodd y term Saesneg (*Biodiversity*) ei ddefnyddio gan Edward Osborne Wilson ym 1986 am y tro cyntaf.

Mae tri math o fioamrywiaeth: Amrywiaeth genetig, amrywiaeth rhywogaethau ac amrywiaeth ecosystemau.

Amcangyfrifir fod rhwng dwy filiwn a chan miliwn o rywogaethau yn y byd, ond dim ond tua 1.4 miliwn ohonyn nhw sydd wedi eu disgrifio.
# Bioddaearyddiaeth

Bioddaearyddiaeth| Enghraifft o: | cangen o ddaearyddiaeth, pwnc gradd, cangen o fywydeg  |
| Math | bywydeg, daearyddiaeth ffisegol  |
| Rhan o | Biogeography and phylogeography  |
| Yn cynnwys | llysddaearyddiaeth, zoogeography  |
| Cynnyrch | biogeographical map  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0pcgh  |
| Thesawrws y BNCF | 12911  |
| Quora | Biogeography  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Tudalen flaen llyfr y Cymro a'r esblygwr Alfred Russel Wallace: *The Geographical Distribution of Animals*
Astudiaeth o wasgariad bioamrywiaeth yn enwedig rhywogaethau'r Ddaear - dros gyfnod o amser - yw **bioddaearyddiaeth**. Mae'n ceisio dadlennu lle mae organebau yn byw ar y blaned, o ran uchter, a lleoliad daearyddol a o ran ynysu'r rhywogaeth a'i gynefin. Gellir rhannu'r maes hwn yn ddwy gangen: llysddaearyddiaeth, sef yr astudiaeth o blanhigion a sõoddaearyddiaeth sef yr astudiaeth o anifeiliaid.

Mae'r patrymau gwasgariad yn cael ei effeithio gan ffactorau hanesyddol megis ffurfiant rhywogaethau, difodiant, drifft cyfandirol, rhewlifiad ac amrywiadau mewn lefelau'r môr, cyrsiau afonydd, rhyngipiad afon a llysdyfiant.

Roedd gwybodaeth am y gwahanol fathau o organebau, eu niferoedd a'u nodweddion yr un mor bwysig yn y gorffennol ag y mae i ni heddiw, wrth i fodau dynol addasu i hinsoddau anghydryw (*heterogeneous*), ond rhagweladwy i ryw raddau. Mae bioddaearyddiaeth yn faes rhyngweithredol sy'n uno sawl cysyniad o ecoleg i esblygiad, o ddaeareg i ddaearyddiaeth ffisegol.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# On the Origin of Species

On the Origin of Species|  |
| Enghraifft o: | gwaith ysgrifenedig  |
| Awdur | Charles Darwin  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 24 Tachwedd 1859  |
| Genre | llenyddiaeth am wyddoniaeth, traethawd, gwaith academaidd  |
| Rhagflaenwyd gan | On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection  |
| Prif bwnc | detholiad naturiol  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Lleoliad y gwaith | Ynysoedd y Galapagos  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0c1t1n1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cyhoeddwyd On the Origin of Species (dyddiad cyhoeddi: 24 Tachwedd 1859); awdur: Charles Darwin gyda'r teitl llawn: *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*. Roedd y llyfr gwyddonol hwn o bwys mawr ac yn garreg filltir mewn llenyddiaeth wyddonol. Pan gyhoeddwyd y 6ed rhifyn newidiwyd y teitl i: *The Origin of Species*. Mae copi o'r clawr hwn i'w weld ar y dde.

Darwin - ychydig ar ôl cyhoeddi'r llyfr
Roedd y llyfr yn cyflwyno'r syniad o esblygiad drwy ddetholiad naturiol mewn bioleg. Profodd fod organebau byw wedi esblygu dros amser drwy broses a alwodd yn ddetholiad naturiol. Roedd hyn yn creu'r syniad o 'goeden' gyda'r canghennau'n esblygu yn wahanol greaduriaid. i droi'r syniad hwn ar ei ben i lawr, fe welwn fod pob creadur yn tarddu o'r un boncyff. Pan gyhoeddwyd y llyfr, roedd llawer iawn o Gristnogion yn ymateb yn ffyrnig iawn gan fod y syniadau hyn yn groes i syniadau'r Beibl fod Duw wedi creu organebau byw ('anifeiliaid y maes a physgod y môr') i gyd ar yr un pryd. Roedd hi'n anodd iawn i lawer o'r rhain dderbyn mai o fwnci (ac anifeiliaid eraill cyn hynny) y daeth dyn.

Roedd ei ymweliad â Chwm Idwal a'i daith mewn cwch o'r enw HMS *Beagle* yn 1830 wedi bod yn allweddol i hyn oll. Sgwennodd y llyfr ar gyfer y lleygwr a daeth yn llyfr tu hwnt o boblogaidd. Pymtheg swllt oedd ei bris a gwerthwyd pob un o'r 1,250 copi cyntaf ar unwaith. Cyhoeddwyd yr ail argraffiad ar 7 Ionawr 1860 a gwerthwyd 3,000 copi.

## Cyfeiriadau
# Paleontoleg

|  |
| --- |
| **Gwyddorau daear** |
|  |
|
Bioamrywiaeth
Cartograffeg
Cloddio
Daeareg
Daearyddiaeth
Defnydd tir
Demograffeg
Ecoleg
Eigioneg
Geocemeg
Hanes daearegol
Hydroleg
Meteoroleg
Morffoleg
Mwynyddiaeth
Paleontoleg
Petroleg
Rhewlifeg
Seismoleg

 |

**Paleontoleg** (hefyd **Palaeontoleg**) yw'r astudiaeth wyddonol o organebau ac anifeiliaid hynafol sydd wedi darfod o'r tir trwy astudio eu holion ffosil mewn creigiau. Astudir eu tacsonomeg, anatomeg a'u ecoleg, ynghyd â'u esblygiad dros amser.

Defnyddir ffosiliau i sefydlu'r berthynas stratigraffig rhwng gwahanol haenau o greigiau yn ogystal; gelwir y gangen hon o'r wyddor yn biostratiffeg. Gelwir yr astudiaeth o ffosilau organebau meicrosgopig yn meicrobaleontoleg a'r ffosilau eu hunain yn feicroffosilau.

## Cefndir

Mae paleontoleg fel gwyddor yn dyddio o'r 18g. Mae paleontoleg fodern yn ceisio gosod bywyd cynhanesyddol yn ei gyd-destunau trwy astudio sut mae newidiadau tymor-hir yn naearyddiaeth y byd (paleoddaearyddiaeth) a hinsawdd (paleohinsawdd) wedi effeithio ar esblygiad bywyd, sut mae ecosystemau wedi ymateb i hynny a sut mae'r addasu hynny wedi newid ac addasu patrymau bioamrywiaeth heddiw yn eu tro. Felly mae paleontoleg yn wyddor sy'n cynnwys gwyddorau eraill fel daeareg, botaneg, bioleg, sŵoleg ac ecoleg, sy'n ddigyblaethau sy'n ymwneud a'r amrywiol fodau byw a sut maent yn rhyngweithio ac yn effeithio ar ei gilydd.

Labordy paraoi, *Field Museum of Natural History*, Chicago, Illinois, Unol Daleithiau America.
Mae is-raniadau mawr paleontoleg yn cynnwys paleosŵoleg (anifeiliaid), paleobotaneg (planhigion) a microbaleontoleg (microfossilau). Gallai paleosŵolegwyr arbenigio mewn paleontoleg anifeilaid heb asgwrn cefn, neu gyda asgwrn cefn, gan gynnwys hominidau ffosil (paleoanthropoleg). Mae micropaleontolegwyr yn astudio ffosilau microscopig.

Mae meysydd arbennigol eraill sy'n datblygu heddiw yn cynnwys paleobioleg, paleoecoleg, ichnoleg (astudio olion a ffeuau anifeiliaid) a taphonomeg (astudio beth sy'n digwydd i organebau ar ôl iddynt farw). Astudir yn ogystal haenau creigiau a'u oedran daearegol ac esblygiad bodau byw.

Mae paleontoleg yn defnyddio'r system categoreiddio ar gyfer organebau byw a ddyfeisiwyd yn y 18g gan y biolegydd o Sweden Carolus Linnaeus.

Yn nhermau economeg, mae paleontoleg yn defnyddio tystiolaeth ffosilau i brofi oed a natur creigiau (yn arbennig creigiau gwaddod) ac felly'n darganfod gwybodaeth sy'n hanfodol i'r diwydiant mwyngloddio ac yn arbennig i'r diwydiant petroliwm.

## Gweler hefyd

* Paleoanthropoleg

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan paleobioleg y Smithsonian Archifwyd 2007-03-11 yn y Peiriant Wayback
* *University of California Museum of Paleontology* FAQ am baleontoleg
* *The Paleontological Society*
* *The Palaeontological Association*
* *The Paleontology Portal* Archifwyd 2009-09-30 yn y Peiriant Wayback
* *International Palaeoentomological Society* Archifwyd 2007-04-19 yn archive.today
# Ewgeneg

Dethol nodweddion etifeddol dymunol mewn bodau dynol i wella cenedlaethau'r dyfydol yw **ewgeneg**. Daeth y syniad i'r amlwg ar ddiwedd y 19g gyda Francis Galton a damcaniaeth Darwiniaeth Gymdeithasol. Diffygiodd y mudiad yn sgil yr Ail Ryfel Byd gan i ewgeneg gael ei chysylltu â'r Natsïaid.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Dull gwyddonol

Disgyblion ysgol yn arbrofi, gan lynnu'n glos at y dull gwyddonol.
Amrywiaeth o dechnegau i ymchwilio i fewn i ryw ffenomena yw'r **dullgwyddonol**, er mwyn casglu neu gywiro gwybodaeth am y Ddaear, bywyd ar y ddaear neu'r gofod.

Ceir set o reolau rhesymegol y mae'n rhaid cadw atynt yn ystod yr ymchwiliad gwyddonol hwn, er enghraifft y gellir mesur y canlyniad mewn rhyw ddull neu'i gilydd a'i bod hi'n bosibl ail-wneud yr arbrawf.

Fel arfer mae'r dull gwyddonol yn cynnwys: gosod y broblem (neu'r hypothesis), rhagfynegi, cynllunio arbrafwf, mynd ati'n deg gan newid un peth ar y tro (y newidyn), arsylwi, casglu'r data wrth wneud yr arbrawf drwy ei gofnodi a dod i ganlyniad, ac yn olaf: ei gyhoeddi. Mae'n bwysig gwneud hyn yn gwbwl gwrthrychol, heb fias, fel y gall eraill archwilio'r canlyniadau er mwyn ei brofi neu ei wrthbrofi.

## Gweler hefyd

* Dull ysgolheigaidd
# Tacson

Ffurfia'r Eliffantod Affricanaidd genws a elwir yn *Loxodonta*; gair sey'n cael ei dderbyn gan y rhan fwyaf o naturiaethwyr.
**Tacson**, neu **uned dacsonomaidd**, yw grŵp o organebau (wedi'u henwi neu'n ddienw), yn y system dosbarthiad gwyddonol.

## Strwythur

Unwaith ei fod wedi'i enwi, bydd gan bob tacson reng benodol o fewn hierarchaeth. Yn aml ceir anghytundeb gan dacsonomyddion ynglŷn â beth sy'n perthyn i dacson arbennig, a'r llinyn mesur dros gynnwys y rhywogaeth yn y tacson hwnnw. Pan fo cytundeb, rhoddir enw gwyddonol (Lladin) arno a rheolir y defnydd o'r enw hwnnw drwy gyplysu enwau gyfundrefnol (*nomenclature code*) gyda'r grŵp.

Dyma rengoedd tacsonau mewn trefn hierarchaidd:

Parth
Teyrnas
Ffylwm
Dosbarth
Urdd
Teulu
Genws
Rhywogaeth
Isrywogaeth
Defnyddir y rhagddodiaid *uwch-* ac *is-* i ddangos rhengoedd llai nodedig o fewn y prif dacsonau uchod. Er enghraifft:

Uwchddosbarth
Dosbarth
Isddosbarth
*Infraddosbarth* - defnyddir y rhagddodiad *infra-* i ddynodi rheng sy'n islaw *is-* yn Sŵoleg
# Parth (bioleg)

Lefelau dosbarthiad biolegol

---

Y prif rengoedd mewn dosbarthiad biolegol.
Rheng tacson yw **parth** (lluosog: *parthau*) a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio o fewn bywydeg ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd. Yn ôl y system a gyflwynwyd gan Carl Woese ym 1990, rhennir organebau yn dri pharth: Bacteria, Archaea ac Eukaryota.

## Cyfeiriadau

* Woese C, Kandler O, Wheelis M (1990). "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya." *Proc Natl Acad Sci USA* 87 (12): 4576–9.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Dadansoddi paill

Astudiaeth wyddonol o ronynnau paill a sborau ffosil yw **dadansoddi paill**, sydd hefyd yn astudiaeth o weddillion planhigion macrosgopig, sydd i'w cael mewn mawn a dyddodion organig gyda'r nod o ail-greu hanes llystyfiant ardal arbennig.

Cyflawnir y gwaith drwy durio i mewn i gorsydd gyda chymorth taradr, er mwyn sicrhau craidd o fawn a gwaddodion cysylltiedig. Wrth ddadansoddi'r paill fesul haenen denau, mae modd paratoi diagram paill sy'n portreadu cyfanswm neu gyfran y gwahanol fathau o baill ym mhob haenen. Yn ogystal â darparu gwybodaeth am y newidiadau i'r llystyfiant gyda threiglad amser, mae diagramau paill, o'u dehongli'n ofalus, hefyd yn darparu tystiolaeth ddirprwyol am newidiadau hinsoddol yn y gorffennol (gw. palaeohinsawdd).

## Cyfeiriadau
# Biocemeg

Biocemeg|  |
| Enghraifft o: | gwyddoniaeth ryngddisgyblaethol, cangen o fewn cemeg, cangen o fywydeg, disgyblaeth academaidd  |
| Math | bywydeg, cemeg organig  |
| Rhan o | cemeg, bywydeg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0193x  |
| Thesawrws y BNCF | 4898  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Biocemeg**, neu weithiau **cemeg biolegol**, yw'r astudiaeth o brosesau cemegol o fewn organebau byw. Mae llawer o'r astudiaeth yn ymwneud â phroteinau, carbohydradau, asidau niwclëig, lipidau, a'u ymadweithiau.

Mae'r prosesau biocemegol hyn yn cynnwys rheoli gwybodaeth drwy signalu a thrwy reoli llif yr egni drwy fetabolaeth, ac yn gyfrifol am fywyd yr organebau a chyfoeth yr amrywiaeth bywyd ar y Ddaear. Yn ystod degawd ola'r 20g, gwelwyd twf aruthrol yn y maes hwn, a gwelwyd biocemeg yn datblygu o fewn pob adran o wyddorau gwybyddiaeth (*life sciences*): botaneg, meddygaeth, geneteg ayb, a phob un yn ymwchwilio'n fanwl i fiocemeg o fewn eu gwyddor hwy. Heddiw, yn 2017, prif ganolbwynt y gwaith yw'r ymgais i geisio deall sut y mae moleciwlau biolegol yn arwain at brosesau o fewn celloedd organebau byw, gwaith sy'n berthnasol iawn i'r astudiaeth o feinweoedd, organau a'r organeb yn ei gyfanrwydd.—hynny yw, popeth o fewn maes bioleg.

Strwythur DNA 1D65
## Cymry blaenllaw yn y maes

Un o'r bobl mwyaf blaenllaw yn y maes hwn yw'r Fonesig Athro Jean Thomas FRS (Caergrawnt).

## Cyfeiriadau

 **Is-ddosbarthiadau mwyaf bywydeg**

Anatomeg **·**  Biocemeg **·**  Bioffiseg **·**  Botaneg **·**  Bioleg cell **·**  Bioleg cadwraeth **·**  Bioleg datblygiad **·**  Ecoleg **·**  Epidemioleg **·**  Bioleg esblygiadol **·**  Geneteg **·**  Genomeg **·**  Bioleg dynol **·**  Imiwnoleg **·**  Bioleg morol **·**  Microbioleg **·**  Bioleg foleciwlaidd **·**  Paleontoleg **·**  Patholeg **·**  Ffisioleg **·**  Bioleg systemau **·**  Swoleg
# Organau rhyw

Organau rhywiol menyw a dyn
**Organau rhywiol: ('genitalia' yn Lladin) system atgenhedlu: o safwbwynt anatomeg ddynol
* **organau rhywiol**: gwahaniaethu: y dudalen yma
* Cyfathrach rywiol: un pwrpas i'r organau

## Yr organau unigol

* gwain: organ rhyw benywaidd
* pidyn: organ rhyw gwrywaidd

## Arall

* Rhyw diogel
* Orgasm
* Atgenhedlu
* Tuedd rhywiol
* Hunaniaeth rhywiol
* Rhestr o gyfuniadau rhywiol
* Hunan-leddfu
* Chwantau anniferol
* Trais rhywiol
* Organau cenhedlu
* Gweinlyfu