Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ffisioleg

Yr astudiaeth o rannau mecanyddol, corfforol a biocemegol organebau byw yw **ffisioleg** (o'r iaith Roeg φύσις, *physis*, "natur, dechreuad"; a -λογία, *oleg*; Saesneg: physiology). Yn draddodiadol, mae ffisioleg wedi ei rannu'n ddau grŵp: ffisioleg planhigion a ffisioleg anifeiliaid ond yr un yw'r hanfodion. Er enghraifft, mae'r hyn rydym wedi'i ddysgu am ffisioleg celloedd burum yn addas ar gyfer celloedd dynol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Metabolaeth

Metabolaeth|  |
| Enghraifft o: | proses fiolegol  |
| Math | proses fiolegol  |
| Yn cynnwys | catabolic process, anabolism  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/053p5  |
| Thesawrws y BNCF | 7725  |
| Quora | Metabolism  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Strwythur y cydensym adenosin triffosffad, rhyngolyn canolog yn metabolaeth egni
Adwaith cemegol sy'n digwydd mewn organebau byw er mwyn cynnal bywyd ydy **metabolaeth**. Mae'r prosesau hyn yn caniatau i organebau dyfu ac atgenhedlu, cynnal eu strwythurau ac ymateb i'w hamgylchedd. Gan amlaf, rhennir metabolaeth i ddau gategori. Mae catabolaeth yn torri mater organig, er enghraifft er mwyn elwa ar egni mewn resbiradaeth gellog. Defnyddia anabolaeth egni er mwyn adeiladu cydrannau'r celloedd megis protinau ac asid niwclëig.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Bioleg foleciwlaidd

Bioleg foleciwlaidd|  |
| Enghraifft o: | cangen o fywydeg  |
| Math | bywydeg  |
| Rhan o | bywydeg  |
| Yn cynnwys | enzymology  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04vrt  |
| Thesawrws y BNCF | 13450  |
| Quora | Molecular-biology  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Astudiaeth o fioleg ar raddfa foleciwlaidd yw **bioleg foleciwlaidd**. Mae'n ymwneud yn arbennig â phrotinau ac asidau niwclëig, ac yn ceisio deall strwythur dri-dimensiwn y macromoleciwlau hyn. Mae'r ddisgyblaeth hefyd yn ceisio deall y sylfaen foleciwlaidd sydd gan brosesau genynnol.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ymddygiad

Ymddygiad|  |
| Enghraifft o: | term mewn seicoleg  |
| Math | patrwm  |
| Yn cynnwys | gweithredu, ymddygiad dynol, animal behavior, system behaviour  |
| Dynodwyr |

Cyfeiria **ymddygiad** at weithredoedd system neu organeb, gan amlaf yng nghyd-destun ei amgylchedd, sy'n cynnwys y systemau neu organebau eraill sydd o amgylch yn ogystal â'r amgylchedd ffisegol. Ymateb y system neu'r organeb i fewnbwn neu sbardunau amrywiol ydyw, boed yn fewnol neu'n allanol, yn ymwybodol neu'n anymwybodol, yn agored neu'n ddirgel, yn gwirfoddol neu'n anwirfoddol.

Wiciadur
Chwiliwch am ymddygiad
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seicoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Lesbos

Lesbos|  |
| Math | ynys  |
|  |
| Poblogaeth | 83,800  |
| Cylchfa amser | EET  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | East Aegean Islands  |
| Lleoliad | Môr Aegeaidd  |
| Sir | Gogledd Aegeaidd, Lesbos Regional Unit  |
| Gwlad |  Gwlad Groeg |
| Arwynebedd | 1,641 km²  |
| Uwch y môr | 968 metr  |
| Gerllaw | Môr Aegeaidd  |
| Cyfesurynnau | 39.21°N 26.28°E  |
| Cod post | 810–819  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys Roeg yn y Môr Aegeaidd yw **Lesbos** (Groeg ddiweddar: *Lésvos*). Un o'r Ynysoedd Gogledd Aegeaidd, mae'n gorwedd yn agos iawn i dir mawr Twrci. Ei chanolfan yw dinas Mitilene (weithiau gelwir yr ynys ei hun 'Mitilini' nei 'Mitilene', ar ôl ei brif ddinas). Tyfir yr olewydden a chnydau grawn yno. Mae pysgota sardîns yn bwysig hefyd ond y prif ddiwydiant heddiw yw twristiaeth. Ar ôl Crete ac Euboea Lesbos yw'r fwyaf o'r ynysoedd Aegaeaidd.

Ceir olion presenoldeb pobl o'r oes Neolithig ar Lesbos. Ymsefydlodd y Groegiaid ar yr ynys tua 1000 CC. Blodeuodd diwylliant Groeg yno ac fe'i cysylltir yn arbennig â barddoniaeth Roeg delynegol a gwaith Sappho ac Alcaeus. Roedd yr ynys yn rhan o Aeolis ac yn aelod o Gynhgrair Delos yng Ngroeg yr Henfyd. Yn ddiweddarach daeth i feddiant y Rhufeiniaid a gwnaethpwyd Mitilene yn borthladd rhydd ganddynt.

Codwyd nifer o eglwysi hardd yno ar ddechrau'r cyfnod Bysantaidd. Roedd yn arfer alltudio pobl i Lesbos, e.e. yr ymerodres Irene yn 809. Yn ystod y canrifoedd nesaf newidiai ddwylo yn aml rhwng y Bysantiaid, y Croesgadwyr, y Saraseniaid a'r Tyrciaid. Syrthiodd i'r Otomaniaid yn 1462. Brodor o'r ynys oedd y môr leidr Khair-ed-din Barbarossa. Daeth yn rhan o Wlad Groeg yn 1912.
# Infertebrat

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

Infertebratau

Anifail heb asgwrn cefn yw **infertebrat** (hefyd: **anifail di-asgwrn-cefn**, **creadur di-asgwrn-cefn**). Mae'r term yn cynnwys yr holl anifeiliaid ac eithrio y fertebratau (pysgod, amffibiaid, ymlusgiaid, adar a mamaliaid). Bathwyd y gair gan y naturiaethwr Ffrengig Jean-Baptiste Lamarck.

Mae grwpiau pwysig o infertebratau'n cynnwys:-

* Arthropodau (pryfed, arachnidau, cramenogion ayyb)
* Molysgiaid (e.e malwod, octopysau)
* Echinodermau (e.e sêr môr, draenogod môr)
* Cnidariaid (slefrod môr, cwrelau ayyb)
* Anelidau (e.e. abwydod, gelod)
* Llyngyr lledog
* Llyngyr crynion
* Sbyngau

Gweler anifail am restr gyflawn.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **anifail**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*

Wiciadur
Chwiliwch am infertebrat
yn Wiciadur.
# Cadwyn Bod

Darlun o Gadwyn Bod yn *Retorica Christiana* gan Didacus Valdes (1579)
Cred sydd yn ymwneud â natur a threfn y bydysawd yw **Cadwyn Bod** (Lladin: *Scala naturae*) sydd yn tarddu o'r neo-Platoniaid ac a oedd yn boblogaidd yn athroniaeth a diwinyddiaeth Gristnogol o'r Oesoedd Canol hyd at y 18g. Mae'n dal taw hierarchaeth ddwyfol sydd wedi pennu lle pob creadur mewn graddfa fawr yn ymestyn o'r uchaf i'r isaf.

Mae'r gred yn tarddu o'r neo-Platonydd Plotinus, ar sail syniadau Platon ac Aristoteles.
# Ysgolaeth

Darluniad o'r athro Henricus de Alemania yn traddodi darlith, gan Laurentius de Voltolina (tua 1350).
Systemau meddwl y prifysgolion Cristnogol yn yr Oesoedd Canol yw **ysgolaeth** neu **sgolastigiaeth**. Ymdrechodd i gysylltu'r ffydd â rheswm drwy gyfuno diwinyddiaeth Gatholig ag athroniaeth glasurol yr hen Roegwyr a'r Rhufeiniaid, a phob amser yn ufuddhau i awdurdod y Beibl. Ceir nifer o ffurfiau ar ysgolaeth, ond fel rheol roedd yn seiliedig ar resymeg Aristotlys ac ysgrifau'r Tadau Cristnogol ac yn pwysleisio traddodiad a dogma'r Eglwys Gatholig.

John Scotus Erigena oedd y meddyliwr cyntaf i ymdrin ag ysgolaeth, a hynny yn y 9g. Ymhlith yr ysgolwyr eraill mae Anselm, Archesgob Caergaint, Albertus Magnus, Tomos o Acwin, William o Ockham, Pierre Abélard, Roger Bacon, a Duns Scotus. Cyrhaeddodd ei hanterth yn y 13g, a chyhoeddid *Summae* (crynodebau) a ddarllenid gan ysgolheigion ar draws Ewrop. Nodweddid y dull ysgolaidd gan broses y ddadl: rhannu'r problemau, dadlau ac ymateb, gwrthddadlau a gwrthbrofi, a dod i gasgliad. Ymdrinia gweithiau'r ysgolwyr â nifer o broblemau athronyddol, megis y berthynas rhwng ewyllys a deall, realaeth ac enwoliaeth, a phrofi bodolaeth Duw. Dylanwadwyd y mudiad cynnar gan draddodiadau cyfriniol a sythweledol patristeg, yn enwedig Awstiniaeth, ac yn hwyrach dysgeidiaeth yr hen Roegwyr.

Collodd ysgolaeth ei bri yn oes y Dadeni, a hyd y 19g fe'i welir yn symbol o feddwl cyntefig a dirmygadwy yr Oesoedd Canol. Trodd "sgolastig" yn derm difrïol am ymlyniad culfarn wrth athrawiaethau traddodiadol. Bellach, ystyrir ysgolaeth yn gyfnod yn hanes athroniaeth sy'n haeddu ei barch ac sy'n llawn meddylwyr penigamp.

## Y dull ysgolaidd

Cychwynna'r dull ysgolaidd gydag astudiaeth y testun neu destunau. Wrth ddarllen bu hefyd eglurhad yr athro pan fo angen. Yna, gofynnir cwestiynau i archwilio'r testun a'i geisio deall yn graff. Y cam nesaf oedd i ddarllen ysgrifau gan feddylwyr eraill sy'n ymdrin â'r testun gwreiddiol, ac i ystyried "y sgwrs fawr" rhwng athronwyr a diwinyddion. Trwy'r broses hon câi'r myfyrwyr crap ar rinweddau a gwallau dwy ochr y ddadl. Swyddogaeth y dysgawdr a'r dysgwr yw i ddadansoddi a phenderfynu'r problemau a osodir yn y testun. Gan amlaf, bu'r wers yn ystyried testun athronyddol ar y cyd â'r Beibl. Aristoteliaeth a neo-Blatoniaeth oedd y ddwy brif athroniaeth gan yr ysgolwyr. Defnyddid esboniadau Avicenna ac Averroes ar Aristotlys, a darllenid y neo-Blatonwyr Proclus, Plotinus, Dionysius a'r Ffug-Areopagite.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Darlith ar bwnc Aristotlys ac ysgolaeth o Goleg Diwinyddol Gordon Conwell
# Tomos o Acwin

| Tomos o Acwin |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 1225  castle of the counts of Aquino  |
| Bu farw | 7 Mawrth 1274  Abaty Fossanova  |
| Man preswyl | Aquino  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Paris
* Prifysgol Napoli Federico II
 |
| Galwedigaeth | diwinydd, offeiriad Catholig, athronydd, ysgrifennwr, diwinydd Catholig, ffrier, theology teacher, academydd, athro prifysgol mewn athroniaeth, mynach  |
| Swydd | athro cadeiriol  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Napoli Federico II
* Prifysgol Paris
 |
| Adnabyddus am | Summa Theologica, Summa contra Gentiles, De regimine principum, Quinque viae, Commentary on Aristotle's Metaphysics, Postilla super Psalmos, Quaestio disputata De anima, Super Boetium De Trinitate, Sententia super Meteora, De unitate intellectus contra averroistas, De emptione et venditione, Commentarium super Job, Scriptum super libros Sententiarum, De ente et essentia, Compendium theologiae, Expositio super librum de causis  |
| Prif ddylanwad | Boethius, Maimonides, Cicero, Al-Kindi, Johannes Scotus Eriugena, Averroes, Anselm o Gaergaint, Albertus Magnus, Avicenna, Awstin o Hippo, Platon, Aristoteles, yr Apostol Paul, Al-Ghazali, Pab Grigor I  |
| Dydd gŵyl | 28 Ionawr, 7 Mawrth  |
| Mudiad | Tomistiaeth, rhyfel cyfiawn, ysgolaeth  |
| Tad | Landulphe d'Aquino  |
| Mam | Teodora Galluccio  |
| Llinach | House of D'Aquino  |

Offeiriad, athronydd, diwinydd a sant o'r Eidal oedd **Thomas Aquinas**, O.P. (hefyd **Thomas o Aquin** neu **Acwin** neu **Aquino**; c. 1225 - 7 Mawrth 1274). Oherwydd ei amlygrwydd fel diwinydd, adwaenir ef hefyd fel y Doctor Angelicus, Doctor Universalis a Doctor Communis. Ystyria'r Eglwys Gatholig ef fel yr athro pwysicaf i'r rhai sy'n astudio i fynd yn offeiriaid. Mae'n fwyaf enwog am ei weithiau *Summa Theologica* a *Summa Contra Gentiles*. Ef hefyd ysgrifennodd yr emyn *Sacris Solemniis* sy'n cynnwys Bara Angylion Duw.

## Bywgraffiad

Ganed Aquinas yng nghastell Roccasecca yn Nheyrnas Sicilia yn yr hyn sy'n awr yn Regione Lazio. Roedd o deulu o uchel dras, ei dad, Landulf, yn Gownt a'i fam yn perthyn i linach yr Hohenstaufen. Roedd ei ewythr, Sinibald, yn abad abaty Monte Cassino, a bwriad y teulu oedd i Thomas ei olynu.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Napoli, lle daeth dan ddylanwad Urdd y Dominiciaid. Roedd ei delu yn anfodlon iawn ar hyn, gan ei garcharu am flwyddyn, ond wedi i'r Pab gymeryd rhan yn y mater, rhyddhawyd ef ac ymunodd a'r Urdd. Bu'n astudio yn ysgol y Dominiciaid yng Nghwlen dan Albertus Magnus, yna symudodd gydag Albertus i Brifysgol Paris. Daeth yn ddarlithydd yng Nghwlen yn 1248, a dechreuodd ysgrifennu. Bu'n darlithio ym Mharis, Rhufain a dinasoedd eraill.

## Cyfeiriadau
# Yr Oleuedigaeth

Mudiad diwylliannol a deallusol a flodeuodd yn ystod y ddeunawfed ganrif yn Ewrop a threfedigaethau Gogledd America oedd **yr Oleuedigaeth** (hefyd **Cyfnod yr Ymoleuo**). Roedd ei ddilynwyr yn pwysleisio rhesymeg a'r unigolyn yn hytrach na thraddodiad fel ffyrdd i gyrraedd oes newydd mewn byd wedi'i seilio ar wyddoniaeth, llywodraeth a dyneiddiaeth.

## Prif ffigurau'r Oleuedigaeth yn ôl gwlad

### Yr Alban

* Joseph Black
* James Boswell
* Adam Ferguson
* David Hume
* Thomas Reid
* Adam Smith

### Cymru

* David Williams

### Yr Eidal

* Cesare Beccaria

### Ffrainc

* Jean le Rond d'Alembert
* Buffon
* Étienne Bonnot de Condillac
* Condorcet
* Denis Diderot
* Helvétius
* Paul-Henri Thiry d'Holbach
* Montesquieu
* François Quesnay
* Jean-Jacques Rousseau
* Marquis de Sade
* Voltaire

### Lloegr

* Edward Gibbon
* Thomas Hobbes
* Samuel Johnson
* John Locke
* Isaac Newton
* Mary Wollstonecraft

### Portiwgal

* Sebastião José de Carvalho e Melo

### Prwsia a Saxe-Weimar

* Johann Wolfgang von Goethe
* Johann Gottfried Herder
* Immanuel Kant
* Gotthold Ephraim Lessing
* Moses Mendelssohn
* Friedrich von Schiller

### Sbaen

* Benito Jerónimo Feijoo
* Gaspar Melchor de Jovellanos
* Antonio de Ulloa

### Unol Daleithiau

* Benjamin Franklin
* Thomas Jefferson
* James Madison
* Thomas Paine

## Llyfryddiaeth ddethol

* Jonathan Hill, *Faith in the Age of Reason,* Lion/Intervarsity Press 2004
* Ernst Cassirer, *The Philosophy of the Enlightenment,* Princeton University Press 1979
* Mark Hulluing, *Autocritique of Enlightenment: Rousseau and the Philosophes* 1994
* Peter Gay, *The Enlightenment: An Interpretation*. Efrog Newydd: W. W. Norton & Company, 1996
* Benjamin Redkop, *The Enlightenment and Community*, 1999
* Roy Porter, *The Enlightenment* 1999
* Margaret Jacob, *Enlightenment: A Brief History with Documents* 2000
* Thomas Munck, *Enlightenment: A Comparative Social History, 1721-1794*
* Arthur Herman, *How the Scots Invented the Modern World: The True Story of how Western Europe's Poorest Nation Created Our World and Everything in It* 2001
* Stuart Brown, gol., *British Philosophy in the Age of Enlightenment* 2002
* Alan Charles Kors, gol. *Encyclopedia of the Enlightenment*. 4 cyfrol. Rhydychen: Oxford University Press, 2003
* James Buchan, *Crowded with Genius: The Scottish Enlightenment: Edinburgh's Moment of the Mind* 2003
* Louis Dupre, *The Enlightenment & the Intellctural Foundations of Modern Culture* 2004
* Gertrude Himmelfarb, *The Roads to Modernity: The British, French, and American Enlightenments*, 2004
* Stephen Eric Bronner, *Interpreting the Enlightenment: Metaphysics, Critique, and Politics*, 2004
* Stephen Eric Bronner,  *The Great Divide: The Enlightenment and its Critics*
* Henry F. May, *The Enlightenment in America* (Efrog Newydd: Oxford University Press, 1976)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **athroniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Asteraceae

Asteraceae|  |
| Enghraifft o: | tacson  |
| Math | planhigyn blodeuol  |
| Safle tacson | teulu  |
| Rhiant dacson | Asterales  |
| Dechreuwyd | Mileniwm 77. CC  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0l5r  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| Asteraceae
 |
| --- |
|  |
| 12 aelod o'r teulu
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Plantae |
| Ddim wedi'i restru:
 | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Ewdicotau |
| Ddim wedi'i restru:
 | Asteridau |
| Urdd:
 | Asterales |
| Teulu:
 | **Asteraceae** Bercht. & J.Presl |
| Is-deuluoedd
 |
|
Asteroideae Lindley
Barnadesioideae Bremer & Jansen
Carduoideae Sweet
Cichorioideae Chevallier
Corymbioideae Panero & Funk
Gochnatioideae Panero & Funk
Gymnarrhenoideae Panero & Funk
Hecastocleidoideae Panero & Funk
Mutisioideae Lindley
Pertyoideae Panero & Funk
Stifftioideae Panero
Wunderlichioideae Panero & Funk |

Un o'r teuluoedd mwyaf o blanhigion blodeuol yw **Asteraceae** neu **Compositae** (teulu llygad y dydd). Mae'n cynnwys tua 24,000 o rywogaethau mewn 1600-1700 genws a 12 is-deulu. Ceir y teulu ledled y byd ac eithrio tir mawr Antarctica. Mae gan aelodau'r Asteraceae lawer o flodau bach wedi'u trefnu mewn un pen sy'n edrych fel blodyn sengl. Mae'r teulu'n cynnwys cnydau (e.e. letysen, blodyn yr haul, artisiog), llysiau rhinweddol (e.e. tansi, camri), chwyn (e.e. dant y llew, creulys) a phlanhigion addurnol (e.e. *Chrysanthemum*, *Dahlia*).

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
AsteraceaeEginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# John Ray

| John Ray |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 29 Tachwedd 1627  Black Notley  |
| Bu farw | 17 Ionawr 1705  Black Notley  |
| Man preswyl | Lloegr  |
| Dinasyddiaeth |  Lloegr |
| *Alma mater* | * Coleg y Drindod, Caergrawnt
* Coleg y Santes Catrin
 |
| Galwedigaeth | botanegydd, mwsoglegwr, adaregydd, swolegydd, diwinydd, naturiaethydd, ieithegydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Caergrawnt
 |
| Adnabyddus am | Historia Plantarum  |
| Math o lais | soprano  |
| Gwobr/au | Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol  |

Botanegydd a mwsoglegwr o Loegr oedd **John Ray** (29 Tachwedd 1627 - 7 Ionawr 1705).

Cafodd ei eni yn Black Notley yn 1627 a bu farw yn Braintree, Essex.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Drindon, Caergrawnt a Choleg Santes Catrin, Caergrawnt. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o'r Gymdeithas Frenhinol. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol.

## Cyfeiriadau

* John Ray - Bywgraffiadur Rhydychen
# Teyrnas Lloegr

Teyrnas Lloegr|  |
| Arwyddair | Dieu et mon droit  |
| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Prifddinas | Caerwynt, Llundain, Westminster, Dinas Llundain  |
| Poblogaeth | 5,750,000  |
| Sefydlwyd | * 927
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Cyfesurynnau | 52.0667°N 1.3167°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Lloegr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Crefydd/Enwad | yr Eglwys Gatholig Rufeinig, Eglwys Loegr  |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o deyrnasoedd cynt ar ynys Prydain Fawr oedd **Teyrnas Lloegr**. Daeth i fodolaeth ddiwedd y 9g, pan unodd amryw o deyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd o dan un brenin. Gyda'r Deddfau Uno 1536 a 1542, unwyd Cymru fel uned gyfreithiol â Theyrnas Lloegr. Daeth Teyrnas Lloegr i ben ar 1 Mai 1707, pan unodd â'r Alban i greu Teyrnas Prydain Fawr.

## Gweler hefyd

* Brenhinoedd a breninesau Lloegr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Erasmus Darwin

| Erasmus Darwin |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 12 Rhagfyr 1731  Elston, Elston Hall  |
| Bu farw | 18 Ebrill 1802  Breadsall, Breadsall Priory  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Caeredin
* Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
 |
| Galwedigaeth | meddyg, botanegydd, meddyg ac awdur, athronydd, pryfetegwr, bardd, ffisiolegydd, naturiaethydd, ysgrifennwr, diddymwr caethwasiaeth  |
| Tad | Robert Darwin o Elston  |
| Mam | Elizabeth Hill  |
| Priod | Mary Howard, Elizabeth Colyear  |
| Partner | Mary Parker, Lucy Swift  |
| Plant | Charles Darwin, Robert Darwin, Francis Sacheverel Darwin, Erasmus Darwin, Elizabeth Darwin, William Alvey Darwin, Edward Darwin, Frances Anne Violetta Darwin, Emma Georgina Elizabeth Darwin, John Darwin, Henry Darwin, Harriet Darwin, Mary Parker, Susanna Parker  |
| Gwobr/au | Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol  |

*Gweler Erasmus Darwin (gwahaniaethu) ar gyfer ei ddisgynyddion o'r un enw.*

Cerflun o Erasmus Darwin gan W. J. Coffee, tua 1795
Ffisegydd, athronydd natur, ffisiolegydd, dyfeisiwr a bardd Seisnig oedd **Erasmus Darwin** (12 Rhagfyr 1731 – 18 Ebrill 1802). Roedd yn un o'r rhai a sefydlodd y *Lunar Society*, grŵp trafod o arloeswyr diwydiant ac athroniaeth natur. Roedd yn aelod o'r teulu 'Darwin — Wedgwood', sy'n cynnwys y naturiaethwr ac esblygwr Charles Darwin.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Jean-Baptiste de Lamarck

| Jean-Baptiste de Lamarck |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet de Lamarck  1 Awst 1744  Bazentin  |
| Bu farw | 18 Rhagfyr 1829  o heart attack  Paris  |
| Dinasyddiaeth | Ffrainc  |
| Galwedigaeth | botanegydd, swolegydd, naturiaethydd, academydd, biolegydd, cemegydd, meteorolegydd, paleontolegydd, malacolegydd, gwyddoniadurwr, ysgrifennwr, biolegydd esblygol, casglwr botanegol, casglwr gwyddonol, swyddog milwrol  |
| Cyflogwr | * Amgueddfa Genedlaethol Hanes Naturiol
 |
| Priod | Marie Anne Rosalie Delaporte, Charlotte Reverdy, Julie Mallet  |
| Plant | Auguste de Lamarck  |
| Gwobr/au | Chevalier de la Légion d'Honneur  |
| llofnod |
|  |

Biolegydd o Ffrainc ac un o gefnogwyr cyntaf esblygiad oedd **Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, chevalier de Lamarck** (1 Awst 1744 – 18 Rhagfyr 1829). Fe'i cofir heddiw yn bennaf am awgrymu'r syniad amheus bod nodweddion caffael bodau byw yn cael eu hetifeddu gan genedlaethau canlynol. Roedd hefyd ymysg y bobl gyntaf i ddefnyddio'r term *bioleg* yn ei ystyr cyfoes.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Robert Chambers

| Robert Chambers |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 10 Gorffennaf 1802  Peebles  |
| Bu farw | 17 Mawrth 1871  St Andrews  |
| Dinasyddiaeth |  Yr Alban |
| *Alma mater* | * Ysgol Uwchradd Frenhinol
 |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr, cyhoeddwr, hanesydd, cofiannydd, biolegydd, naturiaethydd, daearegwr  |
| Adnabyddus am | Vestiges of the Natural History of Creation  |
| Priod | Mary Anne Bryce, Anne Kirkwood  |
| Plant | Robert Chambers, Amelia Lehmann, Nina Chambers, Eliza Chambers  |
| Gwobr/au | Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin, Cymrawd o Gymdeithas Ddaearegol Llundain  |

Awdur, hanesydd, cofiannydd a chyhoeddwr o'r Alban oedd **Robert Chambers** (10 Gorffennaf 1802 - 17 Mawrth 1871).

Cafodd ei eni yn Peebles yn 1802 a bu farw yn St Andrews.

Addysgwyd ef yn yr Ysgol Uwchradd Frenhinol, Caeredyn Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gymdeithas Frenhinol Caeredin. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin.

## Cyfeiriadau

* Robert Chambers - Bywgraffiadur Rhydychen
# Archaeopteryx

| Archaeopteryx Amrediad amseryddol: Jwrasig Diweddar -  |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Sauropsida |
| Uwchurdd:
 | Dinosauria |
| Urdd:
 | Saurischia |
| Is-urdd:
 | Theropoda |
| Teulu:
 | †Archaeopterygidae |
| Genws:
 | †Archaeopteryx |
| Prif grwpiau
 |
| * *Archaeopteryx lithographica* Von Meyer, 1955
 |

Genws o ddeinosoriaid tebyg i adar yw Archaeopteryx. Mae'r enw yn deillio o'r hen Roeg ἀρχαῖος (*archaīos*), sy'n golygu "hynafol", a πτέρυξ (*ptéryx*), sy'n golygu "plu" neu "adain". Rhwng diwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 21ain ganrif, derbyniwyd Archeopteryx yn gyffredinol gan balaeontolegwyr a chyfeirlyfrau poblogaidd fel yr aderyn hynaf y gwyddys amdano.

Bu Archeopteryx yn byw yn y Jwrasig Diweddar tua 150 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn yr hyn sydd bellach yn dde'r Almaen, yn ystod cyfnod pan oedd Ewrop yn ynysfor o ynysoedd mewn môr trofannol cynnes bas, yn llawer agosach at y cyhydedd nag ydyw ar hyn o bryd. Yn debyg o ran maint i bigyn Ewrasiaidd, gyda'r unigolion mwyaf o bosibl yn cyrraedd maint cigfran, gallai'r rhywogaeth fwyaf o Archaeopteryx dyfu i tua 0.5 m (1 tr 8 mewn) o hyd. Er gwaethaf eu maint bach, eu hadenydd llydan, a'u gallu tybiedig i hedfan neu gleidio, roedd gan Archeopteryx fwy yn gyffredin â deinosoriaid Mesosöig bach eraill nag ag adar modern.

## Cyfeiriadau