Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Thomas Henry Huxley

| Thomas Henry Huxley |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 4 Mai 1825  Ealing  |
| Bu farw | 29 Mehefin 1895  Eastbourne  |
| Man preswyl | Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Lloegr |
| *Alma mater* | * Coleg Prifysgol Llundain
* Ysbyty Charing Cross
* Charing Cross Hospital Medical School
* Ysgol Feddygol y Coleg Imperialaidd
* Great Ealing School
 |
| Ymgynghorydd y doethor | * Thomas Wharton Jones
 |
| Galwedigaeth | biolegydd, ieithydd, paleontolegydd, cyfieithydd, pysgodegydd, swolegydd, carsinogenegydd, anatomydd, ffotograffydd, athronydd, anthropolegydd, ffisiolegydd, naturiaethydd, ysgrifennwr, biolegydd esblygol  |
| Swydd | Llywydd Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Aelod o Gyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig, llywydd y Gymdeithas Frenhinol, rheithor  |
| Cyflogwr | * Coleg Imperial Llundain
 |
| Prif ddylanwad | Charles Darwin  |
| Tad | George Huxley  |
| Mam | Rachel Withers  |
| Priod | Henrietta Anne Heathorn Huxley  |
| Plant | Leonard Huxley, Marian Collier, Noel Huxley, Jessie Orianna Huxley, Rachel Huxley, Henrietta Huxley, Henry Huxley, Ethel Huxley  |
| Gwobr/au | Medal Copley, Medal Brenhinol, Medal Darwin, Marchog Urdd y Seren Pegwn, Medal Clarke, Medal Linnean, Hayden Memorial Geological Award, Croonian Medal and Lecture, Cymrawd Cymdeithas y Linnean, Medal Wollaston, Cymrawd Anrhydeddus y Gymdeithas Frenhinol Te Apārangi  |
| llofnod |
|  |

Awdur, ffotograffydd, cyfieithydd, swolegydd, paleontolegydd, pysgodegydd ac ieithydd o Loegr oedd **Thomas Henry Huxley** (4 Mai 1825 - 29 Mehefin 1895).

Cafodd ei eni yn Ealing yn 1825 a bu farw yn Eastbourne.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Prifysgol Llundain ac Ysbyty Charing Cross. Yn ystod ei yrfa bu'n llywydd y Gymdeithas Frenhinol, aelod o Gyfrin Gyngor Deyrnas Unedi a Llywydd Cymdeithas Ddaearegol Llundain. Roedd hefyd yn aelod o Academi Gwyddoniaethau Rwsia, Cymdeithas Linnean Llundain, Academi Gwyddonaeth Leopoldina yr Almaen, Accademia Nazionale delle Scienze detta dei XL, Academi Frenhinol Celfyddydau a Gwyddorau yr Iseldiroedd, Academi Celf a Gwyddoniaeth America, Academi Lincean, Academi Gwyddorau Prwsaidd, Academi Frenhinol Gwyddoniaeth Sweden a'r Gymdeithas Frenhinol. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Medal Copley, Medal Clarke, Medal Brenhinol, Medal Darwin, Medal Linnean, Medal Wollaston a gwobr Marchog Urdd y Seren Pegwn.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau

* Thomas Henry Huxley - Bywgraffiadur Rhydychen
# Ewcaryot

| Ewcaryotau
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Parth:
 | **Eukaryota** Whittaker & Margulis,1978 |
| Teyrnasoedd traddodiadol
 |
|
Animalia (anifeiliaid)
Fungi (ffyngau)
Plantae (planhigion)
"Protista" (protistiaid)

 |
| Dosbarthiad ffylogenetig
 |
| * Unikonta
	+ Amoebozoa
	+ Opisthokonta
		- Holomycota
			* Nucleariida
			* Eumycota (ffyngau)
		- Holozoa
			* Mesomycetozoea
			* Filasterea
			* Choanoflagellatea
			* Metazoa (anifeiliaid)
* Bikonta
	+ Apusozoa
	+ Excavata
	+ Rhizaria
	+ Chromalveolata
		- Alveolata
		- Heterokontophyta
		- Haptophyta
		- Cryptophyta
	+ Archaeplastida
		- Glaucophyta
		- Rhodophyta
		- Viridiplantae (planhigion)
 |

Organeb gyda chelloedd cymhleth yw **ewcaryot**. Mae gan gelloedd ewcaryotau gnewyllyn sy'n cynnwys y cromosomau. Mae'r celloedd yn rhannu drwy feiosis neu fitosis.

Mae'r ewcaryotau'n ffurfio un o'r tri pharth o organebau byw; y bacteria a'r archaea yw'r lleill. Rhennir yr ewcaryotau yn bedair teyrnas yn draddodiadol: anifeiliaid, planhigion, ffyngau a phrotistiaid. Holltir y protistiaid yn sawl grŵp gwahanol gan lawer o dacsonomyddion modern.

## Y gell ewcaryotig

Rhannau celloedd ewcaryotig:

Cell anifail: 1) Cnewyllan 2) Cnewyllyn 3) Ribosom 4) Fesigl 5) Reticwlwm endoplasmig garw 6) Organigyn Golgi 7) Cytosgerbwd/Sytosgerbwd 8) Reticwlwm endoplasmig llyfn 9) Mitocondria 10) Gwagolyn 11) Cytoplasm/Sytoplasm 12) Lysosom 13) Centriol
Cell planhigyn: a. Plasmodesmata b. Cellbilen c. Cellfur 1. Cloroplast d. Pilen thylacoid e. Gronyn starts 2. Gwagolyn f. Gwagolyn g. Tonoplast h. Mitocondria i. Perocsisom j. Cytoplasm k. Fesiglau pilennog bach l. Reticwlwm endoplasmig garw 3. Cnewyllyn m. Mandwll cnewyllol n. Amlen gnewyllol o. Cnewyllan p. Ribosomau q. Reticwlwm endoplasmig llyfn r. Fesiglau Golgi s. Organigyn Golgi t. Cytosgerbyd ffilamentog
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cnewyllyn cell

Cnewyllyn cell|  |
| Enghraifft o: | cydran cellog  |
| Math | intracellular membrane-bounded organelle  |
| Rhan o | cell ewcaryotig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01vp8  |
| UMLS CUI | C0007610  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Deiagram o gnewyllyn cell ewcaryot ddynol
**Cnewyllyn** (neu'r **niwclews**) yw'r canolfan rheoli mewn cell, sydd yn rheoli gweithgareddau'r gell. Ceir cnewyllyn mewn celloedd ewcaryot, ond nid mewn celloedd procaryot megis bacteria. Nid oes cnewyllyn mewn celloedd coch y gwaed, i wneud mwy o le i haemoglobin. Mae hyd cnewyllyn rhwng 11 a 22 micrometr fel arfer.

## Swyddogaeth y cnewyllyn

Mae rhan fwyaf o enynnau'r cell yn cael eu storio yn y cnewyllyn, ar y cromosomau, molecylau DNA mawr. Yn ogystal, ceir proteinau yn y cnewyllyn sy'n rheoli mynegiant genynnau, ac yn trawsgrifio gwybodaeth gennynol i mRNA i gael ei gludo i'r sytoplasm. Trwy'r broses hon, mae'r cnewyllyn yn rheoli'r adweithiau cemegol sy'n digwydd yn y sytoplasm. Yn ogystal, mae'r cnewyllyn yn hollbwysig i'r broses o gellraniad.

## Hanes darganfyddiad

Robert Brown, botanegydd o'r Alban, oedd y gyntaf i wneud arsylliadau meicrosgop o sylwedd o'r cnewyllyn.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Actinobacteria

Actinobacteria|  |
| Enghraifft o: | tacson  |
| Safle tacson | Ffylwm  |
| Rhiant dacson | Bacillati  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| Actinobacteria
 |
| --- |
|  |
| *Corynebacterium diphtheriae*, yr organeb sy'n achosi difftheria
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Parth:
 | Bacteria |
| Ffylwm:
 | **Actinobacteria** Margulis, 1974 |
| Dosbarth:
 | **Actinobacteria** |
| Isddosbarthiadau
 |
|
Acidimicrobidae
Actinobacteridae
Coriobacteridae
Rubrobacteridae
Sphaerobacteridae

 |

Ffylwm o facteria yw **Actinobacteria**. Mae'n un o'r ffurfiau bywyd mwyaf cyffredin mewn pridd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Asid niwclëig

Asid niwclëig|  |
| Enghraifft o: | dosbarth strwythurol cyfansoddion cemegol  |
| Math | macromoleciwl, polynucleotide  |
| Rhan o | nucleic acid binding, nucleic acid metabolic process, nucleic acid transport, nucleic acid transmembrane transporter activity, catalytic activity, acting on a nucleic acid  |
| Yn cynnwys | niwcleotid  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05d8l  |
| Thesawrws y BNCF | 11589  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y gwyddonydd Swis Friedrich Miescher, a ddarganfu asidau niwclëig (DNA) yn 1869. Yn ddiweddarach, awgrymodd y gallent chwarae rhyw ran o etifeddeg.
Bio-polymerau o niwcleotidau ydyw **asidau niwclëig**, sy'n rhan anhepgor o fiocemeg bywyd ar y ddaear. Maent yn un o'r ychydig ffactorau sy'n nodweddu popeth byw. Mae iddynt ddwy ffurf wedi'u sylfaenu ar ribos (RNA - acronym o'r Saesneg *RiboNucleic Acid*) a deocsiribos (DNA). Asid niwclëig deocsiribos (DNA) sy'n ymgorffori holl wybodaeth etifeddol organeb byw (a phob cell ynddynt). Dyma sylfaen y cromosomau ac etifeddiaeth fiolegol.

Mae swyddogaethau asid niwclëig ribos (RNA) yn fwy amrywiol. Er enghraifft, mae mRNA (m = *"messenger"* (Saes), negesydd) yn rhan o'r broses o drosglwyddo'r wybodaeth a gedwir yn nhrefn niwcleotidau DNA i strwythur protinau. Proteinau yw'r catalyddion gweithredol sy'n gyfrifol am yr hyn yr adnabyddir fel bywyd biolegol. Mae tRNA (t = trosi) yn allweddol yn y broses o drosi'r wybodaeth yn nilyniant DNA (mewn "iaith" niwcleotidau) i ddilyniant asidau amino proteinau, tra bo rRNA (r = ribosom) yn chwarae rhannau yn strwythur ac ymddygiad ribosomau (yr organynnau sy'n adeiladu proteinau). Yng nghanrif 21, darganfuwyd sawl math o RNA sy'n ymwneud â rheoli gweithgaredd celloedd. Disgwylir i sawl un o'r rhain fod yn bwysig mewn biotechnoleg ac ym meddyginiaethau'r dyfodol.

## Cyfeiriadau
# Ernst Haeckel

| Ernst Haeckel |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Ernst Heinrich Philipp August Haeckel  16 Chwefror 1834  Potsdam  |
| Bu farw | 9 Awst 1919  Jena  |
| Dinasyddiaeth | Ymerodraeth yr Almaen, Gweriniaeth Weimar, Teyrnas Prwsia  |
| Addysg | doethuriaeth  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Frederick William
* Prifysgol Humboldt Berlin
 |
| Ymgynghorydd y doethor | * Johannes Peter Müller
 |
| Galwedigaeth | biolegydd, meddyg, swolegydd, athronydd, naturiaethydd, ecolegydd, adaregydd, academydd, pysgodegydd, botanegydd, fforiwr, ffotograffydd, ysgrifennwr, casglwr botanegol, drafftsmon  |
| Swydd | rheithor Prifysgol Jena, rheithor Prifysgol Jena  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Friedrich Schiller Jena
 |
| Tad | Carl Haeckel  |
| Priod | Anna Sethe, Agnes Huschke  |
| Plant | Walter Haeckel, Elisabeth Haeckel  |
| Perthnasau | Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek  |
| Gwobr/au | Medal Darwin, Medal Cothenius, Medal Darwin–Wallace, Medal Linnean, Bressa Prize, Swammerdam Medal  |
| llofnod |
|  |

Biolegydd o'r Almaen oedd **Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (16 Chwefror 1834 – 9 Awst 1919), weithiau **von Haeckel**. Bu'n gyfrifol am ddarganfod, disgrifio ac enwi miloedd o rywogaethau newydd, ac am ddyfeisio nifer o dermau megis *phylum*, *ecoleg* a'r *Protista*.

Gwnaeth Haeckel lawer i gyhoeddi syniadau Darwin yn yr Almaen, a datblygodd y theori fod datblygiad biolegol unigolyn o unrhyw rywogaeth yn ail-adrodd esblygiad y rhywogaeth honno.

Gabed ef yn Potsdam, yr adeg honno'n rhan o deyrnas Prwsia. Bu astudio meddygaeth yn ninas Berlin, gan ymgymhwyso fel meddyg, yna bu'n astudio swoleg ym Mhrifysgol Jena. Yn ddiweddarach daeth yn Athro anatomeg gymharol ym Mhrifysgol Jena, a bu yno am 47 mlynedd.
# Procaryot

Cydberthynas parthau a theyrnasai bywyd. Sylwer yr ystyrir yr ewcaryotau yn gyfuniad o fwy nag un procaryot.
Micro-organeb ungell (neu gytrefi ohoni) yw'r **procaryot**, sydd heb gnewyllyn nac organynnau. Fe'u disgrifiwyd fel grŵp yn gyntaf gan Édouard Chatton (1883 - 1947) mewn papur yn 1925 *Pansporella perplex: Reflections on the Biology and Phylogeny of the Protozoa*. Bathodd y gair *procaryot* (ac *ewcaryot*) mewn papur yn 1938. Maent yn cynnwys dau o'r tri pharth sy'n cynnwys holl organebau bywyd. Y trydydd parth yw'r *Ewcaryota* (celloedd ac iddynt gnewyllyn). Daw'r termau o'r Hen Roeg *karyón* (καρυόν) ‘cnewyllyn cneuen’. Ers y 1970au, yn bennaf trwy waith Carl Woese, sylweddolwyd fod modd rhanni'r *Procaryota* yn ddau barth - y *Bacteria* a'r *Archaea*. Yn nhermau niferoedd a swmp, procaryotau yw'r rhan fwyaf o fywyd y ddaear. Maent yn hollbwysig i iechyd ac afiechyd dynoliaeth.

## Cyfeiriadau
# Astudiaethau natur

Astudiaethau natur|  |
| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd, agwedd o hanes, branch of history, eitem a ddylunir  |
| Math | gwyddorau naturiol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01664\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Astudiaeth ddisgrifiadol organebau, amgylcheddau, a ffenomenau naturiol eraill, a wneir yn bennaf drwy arsylwi'n uniongyrchol yn hytrach nag arbrofi dan reolaeth, yw **astudiaethau natur** neu **naturiaetheg**, maes y **naturiaethydd**. Mae'n cwmpasu'r arfer draddodiadol o gofnodi planhigion, anifeiliaid, ffyngau, a microbau yn eu cynefinoedd a'u hecosystemau mewn modd systematig, gan nodi eu nodweddion corfforol, dosbarthiad, ymddygiad, a rhyngweithiadau. Dibynna'r naturiaethydd yn aml ar waith maes, gan gynhyrchu nodiadau manwl, darluniadau, a chasgliadau i gofnodi, dogfennu, a chadw pethau byw fel y maent yn ymddangos ac ymddwyn yn eu byd. Mae **byd natur** neu **hanes naturiol** yn cyfeirio at y natur a astudir mewn ardal neu gyfnod penodol, er enghraifft byd natur Cymru.

Yn hanesyddol, astudiaethau natur oedd sylfaen y gwyddorau biolegol. Cyn datblygiad dulliau arbrofol modern, bu ysgolheigion megis Aristoteles, Pliniws yr Hynaf, a naturiaethwyr modern cynnar yn catalogio rhywogaethau, disgrifio ymddygiadau, ac ymdrechu i ddosbarthu amrywiaeth bywyd. Yn yr Oesoedd Canol Diweddar a'r cyfnod modern cynnar, cafodd yr hanesydd naturiol ei gyferbynnu â'r athronydd naturiol, a oedd yn astudio ffenomenau ffisegol a chemegol yn hytrach na biolegol. Cyrhaeddodd y traddodiad disgrifiadol ei anterth mewn gwaith Carolus Linnaeus, a arloesoedd y system dacsonomaidd sydd o hyd yn strwythuro'r dull enwi biolegol. Ymddangosodd amgueddfeydd, gerddi botanegol, a chymdeithasau gwyddonol cynnar mewn rhan i drefnu, diogelu, a lledaenu gwybodaeth am fyd natur.

## Gweler hefyd

* Darlunio botanegol
* Llenyddiaeth natur
* Tacsidermi

## Cyfeiriadau

## Darllen pellach

* Gerald Durrell a Lee Durrell, *The Amateur Naturalist* (1983).
# Swoleg

Astudiaeth anifeiliaid yw **swoleg**. neu **sŵoleg**

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am swoleg
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Mycoleg

Astudiaeth ffyngau yw **mycoleg** (weithiau **meicoleg**). O ganlyniad i ymchwil yn y maes hwn, datblygwyd meddyginiaethau megis gwrthfiotigau (er enghraifft penisilin a streptomysin) a statinau sy'n gostwng colesterol. Mae mycoleg hefyd o bwys yn y diwydiannau cynnyrch llaeth, gwin, bwydydd pob, a lliwurau ac inciau.

## Cyfeiriadau
# Ymchwil mesurol

Yn y gwyddorau cymdeithas, ymchwil empirig yw **ymchwil mesurol** sy'n defnyddio technegau ystadegol, mathemategol, neu gyfrifiannol. Nod ymchwil mesurol yw i ddatblygu a defnyddio modelau mathemategol, damcaniaethau, a hypothesisau parthed ffenomenau. Mae proses mesur yn ganolog i ymchwil mesurol gan ei bod yn darparu'r cyswllt rhang arsylliad empirig a mynegiad mathemategol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lyfrgellyddiaeth**, **gwyddor gwybodaeth** neu **amgueddyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Eliffant Asiaidd

| Eliffant Asiaidd
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Proboscidea |
| Teulu:
 | Elephantidae |
| Genws:
 | *Elephas* |
| Rhywogaeth:
 | E. maximus |
| Enw deuenwol
 |
| Elephas maximus (Linnaeus, 1758) |

Un o'r tri rhywogaeth o Eliffant sy'n fyw heddiw yw'r **Eliffant Asiaidd** (*Elephas maximus*). Fe'i gelwir weithiau yn **Eliffant Indiaidd**, enw un o'r tri is-rywogaeth. Er ei fod ychydig yn llai na'r Eliffant Affricanaidd, ef yw'r mamal tir sych mwyaf yn Asia.

Fe'i ceir yn Bangladesh, India, Sri Lanca, Indo-Tsieina a rhannau o Nepal ac Indonesia (yn enwedig Borneo), Fietnam a Gwlad Tai. Fel anifail gwyllt, ystyrir ei fod mewn perygl, gyda rhwng 41,410 a 52,345 yn weddill. Gellir ei ddofi yn gymharol hawdd, a defnyddir cryn nifer ohonynt ar gyfer gwahanol dasgau mewn gwahanol rannau o Asia.

Dosbarthiad yr Eliffant Asiaidd
# Cronfa ddata

Cronfa ddata|  |
| Math | set ddata, gwaith, gwrthrych digidol, data  |
| Rhan o | host  |
| Yn cynnwys | data, record, database schema, integrity constraints, database table, data dictionary, data base  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02bc6  |
| Quora | Databases-2  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **cronfa ddata**, **bas data** neu **data-bas** yn gasgliad cynhwysfawr o ddata cysylltiedig sy'n cael ei ddal ar gyfrifiadur. Mae gwybodaeth ar gronfa ddata yn cael ei greu a'i gyrchu fel arfer trwy feddalwedd DBMS (*Database Management System* yn Saesneg).

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gyfrifiaduron** neu **gyfrifiadureg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Sefydliad Smithsonian

Sefydliad Smithsonian|  |
| Math | sefydliad, sefydliad di-elw, amgueddfa  |
| Enwyd ar ôl | James Smithson  |
|  |
| Sefydlwyd | * 10 Awst 1846
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  UDA |
| Cyfesurynnau | 38.88889°N 77.026°W  |
| Cod post | 20013  |
|  |
| Sefydlwydwyd gan | James Smithson, Joel Roberts Poinsett  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae'r **Sefydliad Smithsonian** (Saesneg: *Smithsonian Institute* neu'r "Smithsonian") yn sefydliad addysgol ac ymchwil a'r rhywdwaith amgueddfeydd cysylltiedig. Mae'n cael ei weinyddu a'i ariannu gan llywodraeth yr Unol Daleithiau a gan yr arian a godir o asedau, cyraniadau elusennol, a'r elw o'i siopau a'i gylchgrawn. Lleolir y rhan fwyaf o'i adeiladau yn Washington, D.C., ond mae ei 19 amgueddfa, ei sŵ, a'i wyth ganolfan ymchwil ar gael yn Ninas Efrog Newydd, Virginia, Panama, a mannau eraill. Mae ganddo dros 142 miliwn o eitemau yn ei gasgliadau.

Mae'r Sefydliad Smithsonian yn cyhoeddi cylchgrawn misol o'r enw *Smithsonian*.

Rhan bwysig o waith y Smithsonian yw ariannu ymchwil mewn meysydd fel archaeoleg ac anthropoleg ledled y byd.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Adeilad y Sefydliad Smithsonian neu'r "Castell" ar y *National Mall*, pencadlys y sefydliad |
| Adeilad y Sefydliad Smithsonian neu'r "Castell" ar y *National Mall*, pencadlys y sefydliad  |

 |
# Agronomeg

Agronomeg| Agronomegwr yn samplu cnwd prawf o lin. |
| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd, cangen o wyddoniaeth, pwnc gradd  |
| Math | gwyddonaeth amaethyddol, cynhyrchu cnydau a phorfa  |
| Dynodwyr |
| Quora | Agronomy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwyddor amaethyddol sy'n ymwneud â rheoli pridd a chynhyrchu cnydau yw **agronomeg**. Mae arbrofion yr agronomegwr yn canolbwyntio ar amrywiaeth o ffactorau sy'n effeithio ar blanhigion cnydol, gan gynnwys dulliau ffermio, cynaeafu, clefydau, hinsawdd, a gwyddor pridd.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **amaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Glaswellteg

Y botanegydd Mary Agnes Chase yn astudio samplau gwair, tua'r flwyddyn 1960.
Cangen o fotaneg sydd yn astudio glaswellt neu weiriau, sef planhigion y teulu *Poaceae*, yw **glastwellteg** neu **gweireg**. Weithiau cynhwysir ffug-weiriau teuluoedd yr hesg (*Cyperaceae*), y brwyn (*Juncaceae*), a chynffon y gath (*Typhaceae*) yn yr wyddor hon. Mae glaswellteg yn bwysig wrth gynnal a chadw glaswelltiroedd gwyllt a phorfeydd, tyfu cnydau megis reis, indrawn, cansen siwgr, a gwenith, garddwriaeth, cynhyrchu tyweirch, ecoleg, a chadwraeth.

Mae'n debyg taw'r Almaenwr Johann Scheuchzer a sefydlodd y maes pan gyhoeddodd ei draethawd ar dacsonomeg gweiriau, *Agrostographiae Helveticae Prodromus*, ym 1708.

Ymhlith y botanegwyr sydd wedi cyfrannu at faes glaswellteg mae:

* Jean Bosser
* Aimée Antoinette Camus
* Mary Agnes Chase
* Eduard Hackel
* Charles Edward Hubbard
* A. S. Hitchcock

## Cyfeiriadau
# Anthropoleg

Anthropoleg|  |
| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd, pwnc gradd  |
| Math | gwyddorau cymdeithas  |
| Rhan o | gwyddorau cymdeithas  |
| Yn cynnwys | archaeoleg, applied anthropology, anthropoleg fiolegol, Anthropoleg ddiwylliannol, linguistic anthropology  |
| Enw brodorol | ἄνθρωπος  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0h5k  |
| Thesawrws y BNCF | 6001  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Anthropoleg
Astudiaeth dyn yw **Anthropoleg**. Daw'r gair o'r iaith Roeg: *ænθrɵˈpɒlədʒi*, (*anthrōpos*), sef 'dyn' (Sa:human) a -λογία, (logia), sef 'astudiaeth' ac a fathwyd gan François Péron pan ddaeth i gysylltiad gyda brodorion Tasmania.

Mae pedair adran i'r wyddoniaeth: anthropoleg diwylliannol, anthropoleg biolegol, anthropoleg ieithyddol, a weithiau cynhwysir archaeoleg. Anthropoleg diwylliannol yw'r astudiaeth o ddiwylliant cymdeithasol cyfoes, anthropoleg biolegol yw'r astudiaeth o esblygiad dyn, anthropoleg ieithyddol yw hanes a datblygiad ieithoedd, ac archaeoleg sef olion materol dyn. Mae'r mwyafrif o'r anthropolegwyr yn cytuno taw dynion yw'r unig rywogaeth i gael diwylliant, tra bod rhai anthropolegwyr yn dweud bod diwylliant elfennol gyda epaod eraill fel tsimpansïaid.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **anthropoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Astrofioleg

Astrofioleg|  |
| Enghraifft o: | cangen o fywydeg, branch of astronomy, disgyblaeth academaidd, arbenigedd, pwnc gradd, maes astudiaeth  |
| Math | bywydeg, seryddiaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0116z  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Astrofioleg** yw'r astudiaeth o fywyd yn y gofod sy'n cyfuno elfennau o seryddiaeth, bioleg a daeareg yn ei disgyblaeth. Ei phrif ganolbwynt yw astudio tarddiad, dosraniad ac esblygiad bywyd. Daw'r enw o'r geiriau Groeg *αστρον* (astron 'seren'), *βιος* (bios 'bywyd') a *λογος* (logos 'gair/gwyddoniaeth); enwau arall arni yw **allfioleg** (*exobiology*) neu **estronfioleg** (*xenobiology).*

Mae meysydd pwysicaf astrofioleg yn cynnwys:

1. Beth ydy bywyd?
2. Sut dechreuodd bywyd ar y Ddaear?
3. Pa fath o amgylcheddau sy'n addas i fywyd?
4. Sut medrwn ni ddarganfod os oes bywyd ar blanedau eraill? Pa mor aml ydyw'r bywyd hwnnw'n 'gymhleth' (h.y. esblygiedig)?
5. Pa ffurfiau fydd i fywyd ar blanedau eraill?

## Ymchwil am fywyd yn y gofod

Ym Medi 2015 cyhoeddodd NASA fod un o'u cerbydau gofod, *Curiosity*, wedi darganfod olion dŵr ar ochrau un o geudyllau Mawrth, sef Gale. Ceir cafnau ar ochr y ceudwll (sy'n 154 km (96 mill) mewn diameter sy'n debyg i greithiau a adewir pan fo dŵr wedi llifo. eisoes yn Rhagfyr 2012, roedd gwyddonwyr wedi cyhoeddi fod dadansoddiad o bridd y blaned a analeiddiwyd gan *Curiosity* wedi awgrymu'r posibilrwydd y bu yno ddŵr ar un cyfnod, gan y canfuwyd yno foleciwlau dŵr, swlffwr, clorin a chyfansoddion organig. Mae dŵr yn hanfodol i fywyd, ac yn un o'r pethau pwysicaf mae gwyddonwyr y gofod yn chwilio amdano.

Y pedwar lle mwyaf tebygol o fod a dŵr arnynyt yw Y Blaned Mawrth, Titan (un o leuadau Sadwrn), Ewropa (un o leuadau Iau) ac Enceladus (lleuad arall Sadwrn). Yn y tabl canlynol, edrychir ar y tebygolrwydd; nodir hefyd, er mwy eu cymharu - y Ddaear a'n lleuad:

| Testun y pennawd | Planed Daear | Y Lleuad | Y Blaned Mawrth | Titan
(un o leuadau Sadwrn)

 | ! Europa
(un o leuadau Iau)

 | ! Enceladus
(un o leuadau Sadwrn)

 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |
| Pellter o'r Ddaear (Mewn cilometrau) |  | 356,400 | 54 miliwn | 1.2 biliwn | 628 miliwn | 1.2 biliwn
 |
| Diametr (Mewn milltiroedd) | 7,918 | 2,159 | 4,212 | 1,950 | 3,200 | 313
 |
| Posibilrwydd |  | Dim | Posibilrwydd cryf iawn fod dŵr
o dan wyneb y blaned

 | Posibilrwydd cryf fod dŵr o dan wyneb y blaned | Posibilrwydd cryf iawn | Posibilrwydd cryf
 |
| Ymweliadau |  | Na | Yn 2015 roedd 5 lloeren yn ei amgylchynu a dau robot yn
crwydro'i wyneb \*2018 *ExoMars* (Ewrop)

 | *TiME* (NASA) | \**US Europa* (NASA) \**European Juice* (Ewrop) | \*2030 *Life Finder* |

## Gweler hefyd

* Astroffiseg
* Panspermia
* Philae - cerbyd gofod a laniodd ar y comed 67P/Churyumov–Gerasimenko

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Biotechnoleg

Biotechnoleg|  |
| Enghraifft o: | gwyddoniaeth ryngddisgyblaethol, Gwyddoniaeth gymhwysol, disgyblaeth academaidd, type of technology, cangen economaidd  |
| Math | technoleg  |
| Rhan o | technoleg, bywydeg  |
| Yn cynnwys | industrial biotechnology, medical biotechnology  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01ftz  |
| Thesawrws y BNCF | 772  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

System Gel Documentation gyda monitor cyfrifiadurol
Defnyddio systemau ac organebau byw er mwyn creu cynnyrch defnyddiol yw **biotechnoleg**. Mae bodau dynol wedi defnyddio biotechnoleg ers miloedd o flynyddoedd, mewn amaeth, cynhyrchu bwyd, a meddygaeth.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **dechnoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Bioleg ddynol

Bioleg ddynol| Enghraifft o: | cangen o fywydeg  |
| Math | bywydeg, anthropoleg  |
| Dynodwyr |
| Quora | Human-biology  |

Maes academig yw **bioleg dynol** neu **bioleg ddynol** sy'n ymgorffori bioleg, anthropoleg biolegol, maeth a meddyginiaeth, o safbwynt dyn. Y dyn cyntaf i ddefnyddio'r term 'bioleg dynol' oedd Ernst Freiherr von Blomberg (°1821 - +1903) a anwyd yn Hamburg.

## Ymchwil

Mae ymchwil presennol yn cynnwys:

* Amrwyiaethau genetig
* Amrywiaethau biolegol sydd dan ddylanwad y tywydd a'r amgylchfyd
* Clefydau
* Datblygiad a thwf y corff dynol
* Biodemograffi