Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rhythm circadaidd

Coeden gysgu yn y dydd a'r nos
Mae unrhyw broses biolegol sy'n arddangos osgiliad mewndarddol addasadwy o tua 24 awr yn cael ei ddehongli fel **rhythm circadaidd.** Mae'r rhythmau 24 awr hyn yn cael eu gyrru gan 'gloc circadaidd', ac maent i'w gweld mewn planhigion, anifeiliaid, ffwng, a cyanobacteria.

Daw'r term *circadaidd* o'r Lladin *circa*, sy'n golygu "o amgylch" (neu "oddeutu"), a *diēm*, sy'n golygu "diwrnod". Mae'r astudiaeth o rhythmau biolegol amserol, fel y dyddiol, llanwol, wythnosol, tymhorol, a'r blynyddol, yn cael ei alw'n 'cronobioleg'. Mae prosesau gydag osgiliadau 24 awr fel arfer yn cael eu galw yn **rhythmau dyddiol** (Saesneg: diurnal rhythms). Nid ydynt yn rhythmau circadaidd yng ngwir ystyr y gair oni bai bod eu natur mewndarddol wedi'i chadarnhau.

Er bod rhythmau circadaidd yn fewndarddol, maent yn cael eu haddasu i'r amgylchedd leol trwy giw allanol sy'n cael ei alw'n "zeitgeber" (o'r Almaeneg, "rhoddwr amser"). Er enghraifft, gall zeitgeber fod yn gylch golau, tymheredd neu rhydocs. Mewn gwyddoniaeth feddygol, mae rhythm circadaidd anarferol mewn bodau dynol yn cael ei alw'n 'anhwylder rhythm circadaidd'.

Yn 2017, rhoddwyd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth i Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash a Michael W. Young "am eu darganfyddiadau ym mecanweithiau molecwlaidd sy'n rheoli'r rhythm circadaidd" mewn pryfed ffrwythau.

## Cyfeiriadau
# Tymor

|  |
| --- |
| **Tymhorau**
 Gaeaf
 Gwanwyn
 Haf
 Hydref

 |

Rhan o'r flwyddyn yw **tymor** sydd â newidiadau mewn tywydd, ecoleg, ac oriau golau dydd. Ceir pedair rhan: gwanwyn, haf, hydref a gaeaf. Natur a newid yn y tywydd sy'n ffurffio'r tymhorau a hynny cylchdroad y blaned o gwmpas yr Haul. Arferai'r Celtiaid ddathlu dechrau a diwedd y tymhorau e.e. Alban Hefin, sef dydd hiraf y flwyddyn. Ceir cyfeiriadau llu at y tymhorau gan feirdd y canrifoedd e.e. yr awdl "Gwanwyn" gan Dic Jones neu'r awdl "Yr Haf" gan R. Williams Parry.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am tymor
yn Wiciadur.
# Gwedd leuad

Gwedd leuad|  |
| Math | cyflwr, planetary phase  |
| Yn cynnwys | new moon, waxing moon, lleuad lawn, waning moon  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 34780  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Animeiddiad o'r lleuad wrth iddi deithio drwy'i hagweddau (Hemisffer y Gogledd). Gelwir honcian ymddangosiadol y lleuad yn fantoliad
Yr ymddangosiad o ran oliwiedig y lleuad fel y'i gweld gan wyliwr, fel arfer ar y Ddaear, yw **gwedd leuad** Saesneg: *Lunar phase/Phase of the moon*. Mae'r gweddau yn amrywio gan fod y lleuad yn troi o gwmpas y ddaear, yn ôl safleoedd cymharol newid y Ddaear, y Lleuad, a'r Haul. Mae un rhan o arwyneb y lleuad wastad yn oliwiedig gan yr Haul (ond yn ystod diffygion ar y lleuad), ac felly mae'n olau, ond gall cyfanswm y golau newid o safbwynt y gwyliwr o 100% (lleuad lawn) hyd at 0% (lleuad newydd). Gelwir y ffin rhwng yr hemisfferau goliwiedig ac annoliwiedig yn derfyniwr (*terminator*).

## Enwau gweddau'r lleuad

Rhoddir yr enwau a ganlyn ar y lleuad, mewn trefn ddilyniannol:

| Gwedd
 | Hemisffer y Gogledd
 | Hemisffer y De
 | Gwelededd
 | Amser safonol o anterth (canol-wedd)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Lleuad newyddNew moon* | Nid yw'n weladwy, cilgant gweladwy cyntaf y lleuad yn draddodiadol
 | ar ôl machlud haul
 | 12yh
 |
| **Lleuad gilgant gynydduWaxing crescent moon* | De 1–49% yn weladwy
 | Chwith 1–49% yn weladwy
 | yn y prynhawn ac ôl-gyfnos
 | 3yh
 |
| **Chwarter lleuad cyntafFirst quarter moon* | De 50% yn weladwy
 | Chwith 50% yn weladwy
 | yn y prynhawn ac yn gynnar yn y nos
 | 6yh
 |
| **Lleuad amgrwm gynyddolWaxing gibbous moon* | De 51–99% yn weladwy
 | Chwith 51–99% yn weladwy
 | yn hwyr yn y prynhawn a mwyaf y nos
 | 9 pm
 |
| **Lleuad lawnFull moon* | Yn weladwy'n llawn
 | Yn weladwy'n llawn
 | machlud haul tan godiad haul (yr holl nos)
 | 12yb
 |
| **Lleuad amgrwm cilioWaning gibbous moon* | Chwith 51–99% yn weladwy
 | De 51–99% yn weladwy
 | mwyaf y nos a bore cynnar
 | 3yb
 |
| **Chwater lleuad olafLast quarter moon* | Chwith 50% yn weladwy
 | De 50% yn weladwy
 | yn ystod y nos a bore hwyr
 | 6yn
 |
| **Lleuad gilgant gilioWaning crescent moon* | Chwith 1–49% yn weladwy
 | De 1–49% yn weladwy
 | cyn gwawr a'r bore
 | 9yb
 |
| **Lleuad dywyllDark moon* | Nid yw'n weladwy, cilgant gweladwy olaf y lleuad yn draddodiadol
 | cyn machlud haul
 | 12yb
 |

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Gweddau'r lleuad

### Dolenni cyffredin

* Gwedd Leuad Rhith Realiti Archifwyd 2015-11-17 yn y Peiriant Wayback

### Cymorth addysgol

* Starchild: Moonlight Madness Gêm Gweddau'r Lleuad
# Cyfrifiadur

Cyfrifiadur NeXTstation (1990)
Cyfrifiadur Zuse Z3 yn y *Deutsches Museum* ym München
Dyfais raglenadwy electronig yw **cyfrifiadur** sy'n cynnwys uned brosesu ganolog (CPU) a chof, y gellir ei ddefnyddio fel prosesydd geiriau neu i gadw cronfa ddata a myrdd o ddibenion eraill. Y ffordd fwyaf cyffredin o gysylltu â'r rhyngrwyd yw trwy gyfrifiadur. Gellir chwarae gemau ar gyfrifiadur neu ei raglennu i wneud pethau'n otomatig.

Ceir cyfrifiadur llai, cludadwy ers tua 2000 (sef y gliniadur) a ffurf cludadwy llai byth, sef y cledrydd.

## Rhannau

Ceir y canlynol mewn rhai cyfrifiaduron:

* mamfwrdd
* bysiau
* perifferolion
* disgyrrwr caled
* uned brosesu ganolog (CPU)
* monitor neu sgrin
* bysellfwrdd
* Cof: Cof RAM, co-bach, Cof ROM

## Y cyswllt Cymreig

Yn 1965 cyhoeddodd Donald Davies ei waith pwysicaf a oedd yn egluro sut y datblygodd system a oedd yn galluogi i gyfrifiaduron ddanfon pecynnau o wybodaeth ei gilydd drwy rwydwaith. Defnyddiwyd ei gynllun gan yr Asiantaeth Cynlluniau Ymchwil Blaengar (*The Advanced Research Project Agency*) yn yr Unol Daleithiau a'i ymgorffori yn ARPANET. Mae "Packet Switching" (fel y gwyddwn amdano bellach), yn dal yn un o gonglfeini'r Rhyngrwyd a'r We Fyd-Eang.

Cyfeirir at yr hyn rydym ni heddiw'n ei adnabod fel cyfrifiadur (ac nid 'cyfrifydd' / 'accountant') gyntaf yn y Gymraeg yn Y Cymro ar y 23 Gorffennaf 1969 gan Owain Owain pan ysgrifennodd, *Yn syml, mae'r cyfrifiadur yn ei gwneud hi'n bosib i gofnodi y cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno. Rydych am weld cerflun mwyaf o geffyl sydd mewn bod? Yna, o'ch cadair freichiau, a chyn i'r bys olaf adael y botwm olaf, fe fydd llun y ceffyl ar y llen deledu yn eich ystafell.' Neu gynllun pensaernïol Eglwys St Pedr yn Rhufain? Pwyswch fotymau eraill a dyna'r cynllun pensaernïol yn dilyn y ceffyl mewn llai na chwinciad!*

## Meddalwedd

* Fformatau ffeil
* Rhaglen gyfrifiadurol
* System weithredu

## Gweler hefyd

* Gliniadur
* Joi Ito
* Lecsicon cyfrifiadurol Saesneg-Cymraeg
* Perl

## Dolenni allanol

* Termau Cyfrifiadurol Cymraeg
* Porth iaith Microsoft

Wiciadur
Chwiliwch am cyfrifiadur
yn Wiciadur.
# Amser y sêr

Amser y sêr|  |
| Enghraifft o: | safon amser  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0d0zl  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Amser sy'n cael ei fesur gan fudiant ymddangosiadol y sêr (y "sêr sefydlog" fel y'u gelwir) o amgylch y Ddaear yw **amser y sêr**. Mae hyn yn wahanol i amser yr haul, sy'n cael ei fesur gan fudiant ymddangosiadol yr Haul.

Prif uned amser y sêr yw'r diwrnod sêr, sy'n cael ei rannu'n oriau sêr, munudau sêr, ac eiliadau sêr. Mae seryddwyr yn dibynnu ar glociau serol oherwydd bydd unrhyw seren benodol yn trawsteithio'r un meridian ar yr un amser y sêr trwy gydol y flwyddyn.

Mae diwrnod sêr yn fyrrach o 4 munud na diwrnod cymedrig yr haul a ddangosir gan glociau cyffredin.

## Cyfeiriadau
# Trofannau

Trofannau|  |
| Enghraifft o: | rhanbarth  |
| Math | climate zone  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hl08  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Golygfa yn y Ffilipinau, a'r haul bron yn union uwchben
Y **trofannau** yw'r rhannau o'r byd sydd rhwng 23°30' (23.5°) i'r gogledd a 23°30' (23.5°) i'r de o'r gyhydedd. Yn yr ardaloedd hyn mae'r haul union uwchben o leiaf unwaith y flwyddyn.

Y trofannau mewn coch
## Gweler hefyd

* Hydred a lledred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd
* Trofan Cancr
* Trofan yr Afr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Amser haf

Amser haf| Math | civil time  |
| Y gwrthwyneb | amser (safonol)  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0csm9  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cloc yn cyfleu'r weithred o droi'r cloc ymlaen.
**Amser haf** (neu **amser arbed golau dydd**) yw'r arfer o droi'r cloc ymlaen yn ystod misoedd yr haf fel ei bod yn olau yn hwyrach yn y dydd. Yn gyffredinol, mae rhanbarthau sy'n defnyddio amser i arbed golau dydd yn troi'r clociau ymlaen awr yn agos at ddechrau'r gwanwyn ac yn eu troi yn ôl yn yr hydref. Felly mae arbed golau dydd yn golygu awr yn llai o gwsg yn y gwanwyn ac awr ychwanegol o gwsg yn yr hydref.

George Hudson gynigiodd y syniad o arbed golau dydd ym 1895 ac yn yr Ymerodraeth Almaenig ac Awstria-Hwngari y gweithredwyd ef ar lefel genedlaethol am y tro cyntaf, gan ddechrau ar Ebrill 30 1916. Mae llawer o wledydd wedi'i ddefnyddio ar wahanol adegau ers hynny, yn arbennig ers argyfwng ynni'r 1970au . Yn gyffredinol, nid yw arbed golau dydd yn cael ei weithredu ger y cyhydedd, lle nad yw amserau'r haul yn amrywio digon i'w gyfiawnhau. Mae rhai gwledydd yn ei weithredu mewn rhai rhanbarthau yn unig; fe'i gweithredir yn Ne Brasil, er enghraifft, er nad yw Brasil cyhydeddol yn gwneud hynny. Lleiafrif o boblogaeth y byd sy'n ei ddefnyddio, am nad yw'r rhan fwyaf o Asia ac Affrica yn ei weithredu.

Mae troi'r cloc i amser haf yn cymhlethu cadw amser ac yn gallu tarfu ar deithio, bilio, cadw cofnodion, dyfeisiau meddygol, offer trwm, a phatrymau cwsg. Mae meddalwedd gyfrifiadurol yn aml yn addasu clociau'n awtomatig, ond gall newidiadau polisi gan wahanol awdurdodaethau o ran dyddiadau ac amserau gweithredu'r arbed golau dydd achosi dryswch.

## Cyfeiriadau
# Norwyeg

| Norwyeg (norsk)
 |
| --- |
| Siaredir yn:
 | Norwy
 |
| Parth:
 | Ewrop
 |
| Cyfanswm o siaradwyr:
 | 4.7 miliwn
 |
| Safle yn ôl nifer siaradwyr:
 | 111
 |
| Achrestr ieithyddol:
 | Indo-Ewropeaidd
 Germaneg
  Gogleddol
   Scandinafeg Ddwyreiniol
    **Norwyeg** |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn:
 | Norwy
 |
| Rheolir gan:
 | Cyngor Iaith Norwy("Språkrådet")
 |
| Codau iaith
 |
| ISO 639-1 | no
 |
| ISO 639-2 | nor
 |
| ISO 639-3 | nor
 |
| Gweler hefyd: Iaith – Rhestr ieithoedd
 |

Iaith swyddogol Norwy ac un o'r ieithoedd Germanaidd gogleddol ydy'r Norwyeg. Fe'i siaredir gan tuag at 4,7 miliwn o bobl yn Norwy. Mae hi'n perthyn i is-grŵp gorllewinol y gangen, ynghyd a'r Islandeg, y Ffaröeg a'r iaith farw Norn a siaradwyd yn yr oesoedd Orkney a Shetland hyd at y 18g.

Mae dwy ffurf swyddogol yr iaith ysgrifenedig: bokmål (*iaith llyfrau*) a nynorsk (*Norwyeg newydd*). Mae bokmål yn deillio o ffurfiau Daneg a siaradwyd yn ninasoedd Norwy pan oedd y gwlad yn perthyn i Denmarc. Ffurf a greuwyd yn y 19g gan Ivar Aasen ar sylfaen tafodieithoedd byw Gorllewin Norwy ydy nynorsk.

## Enghreifftiau

Rhagenwau
|  | Cymraeg
 | Iaeth Llyfrau
 | Norwyeg Newydd
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Person cyntaf yn unigol
 | Fi | Jeg | Eg
 |
| Ail berson yn unigol
 | Ti | Du | Du
 |
| Trydydd person yn unigol
 | Fo/Hi | Han/Hun/Det | Han/Ho/Det
 |
| Person cyntaf lluosog
 | Ni | Vi | Me
 |
| Ail berson lluosog
 | Chi | Dere | De
 |
| Trydydd person lluosog
 | Nhw | De | Dei
 |

Bod
| Cymraeg
 | Iaeth Llyfrau
 | Norwyeg Newydd
 |
| --- | --- | --- |
| Wyf i | Jeg er | Eg er
 |
| Wyt ti | Du er | Du er
 |
| Yw e | Han er | Han er
 |
| Yw hi | Hun er | Ho er
 |
| Yw hi | Det er | Det er
 |
| Ydyn ni | Vi er | Me er
 |
| Ydych chwi | Dere er | De er
 |
| Ydynt nhw | De er | Dei er
 |

Brawddegau Enghreifftiau
| Cymraeg
 | Iaeth Llyfrau
 | Norwyeg Newydd
 |
| --- | --- | --- |
| Dwi'n ddysgu Norwyeg
 | Jeg lærer norsk
 | Eg lærer norsk
 |
| ... ydw i
 | Jeg heter ...
 | Eg heiter ...
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am norwyeg
yn Wiciadur.
# Daneg

| Daneg (dansk)
 |
| --- |
| Siaredir yn:
 | Denmarc, Ynysoedd Ffaro, yr Ynys Las, yr Almaen (Schleswig-Holstein)
 |
| Parth:
 | Ewrop
 |
| Cyfanswm o siaradwyr:
 | 5.5 miliwn
 |
| Safle yn ôl nifer siaradwyr:
 | 103
 |
| Achrestr ieithyddol:
 | Indo-Ewropeaidd
 Germaneg
  Gogleddol
   Scandinafeg Ddwyreiniol
    **Daneg** |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn:
 | Denmarc, yr Undeb Ewropeaidd, yr Almaen (iaith leiafrifol)
 |
| Rheolir gan:
 | Dansk Sprognævn ("Pwyllgor Daneg")
 |
| Codau iaith
 |
| ISO 639-1 | da
 |
| ISO 639-2 | dan
 |
| ISO 639-3 | dan
 |
| Gweler hefyd: Iaith – Rhestr ieithoedd
 |

Iaith sydd yn perthyn i'r ieithoedd Germanaidd gogleddol yw **Daneg** (Daneg: *dansk*: ynganiad Daneg ). Fe'i siaredir gan rhyw 5.5 miliwn o bobl yn bennaf yn Nenmarc, ond hefyd gan ryw 50,000 o siaradwyr yn rhannau gogleddol Schleswig-Holstein yn yr Almaen. Mae hi'n iaith swyddogol a phwnc gorfodol mewn ysgolion yn yr Ynys Las ac Ynysoedd Ffaro. Roedd Gwlad yr Iâ o dan goron Denmarc hyd 1944, ac fe'i siaredir yn helaeth yno fel ail iaith.

Wiciadur
Chwiliwch am Daneg
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ffocws (geometreg)

Ffocws|  |
| Math | pwynt  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03\_\_zs  |
| Quora | Focus-30  |

Mae pwynt *F* yn "bwynt ffocws" ar gyfer yr elíps coch, y parabola gwyrdd a'r hyperbola glas.
Mewn geometreg mae **ffocws** (lluosog: "ffocysau") yn bwynt pwrpasol ar gromlinau. Er enghraifft, gellir defnyddio un neu ddau o ffocysau er mwyn diffinio trychiadau conig. Ceir pedwar math: cylch, elíps, parabola a hyperbola. Yn ychwanegol, defnyddir dau ffocws i ddiffino'r ofal Cassini a'r ofal Cartesaidd, a mwy na dau i ddiffinio'r *n*-elíps.

## Trychiadau conig

*Prif: trychiad conig*
### Diffinio conigau o ran dau ffocws

Gellir diffinio elíps fel y locws (neu set o bwyntiau) lle mae cyfanswm y pellter rhwng unrhyw ddau ffocws penodol yn gyson.

Gellir ystyried y cylch fel pe bai'n fath arbennig o elíps, lle mae'r ddau ffocws yn cyd-daro. felly, gellir ei ddiffinio mewn modd syml: y locws o bwyntiau lle mae pob un o fewn pellter sefydlog o unrhyw ffocws. Gellir hefyd ei ddiffinio fel 'cylch Apollonius', yn nhermau dau ffocws gwahanol, fel set o bwyntiau sydd a phellter cymharebol sefydlog i'r ddau ffocws.

Mae'r parabola hefyd yn achos arbennig o'r elíps, lle mae un o'r ffocysau'n bwynt yn yr anfeidredd.

Gellir diffinio'r hyperbola fel locws y pwyntiau gyda phob un y mae gwerth absoliwt y gwahaniaeth rhwng y pellteroedd i unrhyw ddau ffocws yn sefydlog.

### Diffinio conigau o ran ffocws a chyfeirlin

Mae hefyd yn bosibl disgrifio pob trychiad conig yn nhermau ffocws unigol ac un cyfeirlin (*directrix*) sengl, sef llinell benodol nad yw'n cynnwys y ffocws. Diffinnir conic fel y locws o bwyntiau lle mae'r pellter i'r ffocws o unrhyw bwynt wedi'i rannu gan y pellter i'r cyfeirlin yn gyson sefydlog positif, o'r enw echreiddiad (*eccentricity*) *e*. Os yw *e* rhwng sero ac un, yna mae'r conic yn elíps; os yw *e*=1 mae'r conic yn barabola; ac os yw *e*>1 mae'r conic yn hyperbola. Os yw'r pellter i'r ffocws yn sefydlog a bod y cyfeirlin yn llinell mewn anfeidredd, fel bod y cyfeirlin yn sero, yna mae'r conig yn gylch.

## Cyfeiriadau
# Hydred

Y linell glas yw'r cyhydedd, y llinellau dotiog glas yw'r llinellau lledred a'r llinellau melyn yw'r llinellau hydred
Llinell o begwn y gogledd i begwn i de sydd yn dangos pa mor bell yw hi i'r Prif Feridian yng Ngreenwich yw **hydred**. Mae'r Prif Feridian ar hydred o 0°, ac mae hynny'n codi wrth fynd i'r gorllewin neu i'r dwyrain, hyd at 180°. Beth bynnag, er fod y cyhydedd yn le naturol i benderfynu lledred, gan nad oes lle felly ar gyfer penderfynu hydred mae'n rhaid dewis rhywle i roi'r Prif Feridian. Oherwydd nerth yr Ymerodraeth Brydeinig ar yr adeg y penderfynwyd hyn, dewiswyd yr Arsyllfa Frenhinol, Greenwich yn Llundain (Lloegr). Serch hynny, cyn y Cynhadledd Meridian Rhyngwladol ym 1884 pryd wnaeth bawb cytuno defnyddio prif feridian Greenwich, roedd Prif Feridianau eraill yn bodoli: Ferro, Rhufain, Copenhagen, Jeriwsalem, St Petersburg, Pisa, Paris, a Philadelphia.

Mae hi'n ddigon anodd mesur hydred, ac roedd hynny'n broblem fawr mewn cartograffeg a mordwyo am ganrifoedd. Ym 1681 cyhoeddodd Giovanni Cassini dull mesur sydd yn defnyddio lloerenni naturol Sadwrn. Ar longau, roedd pobl yn defnyddio secstant neu octant i benderfynu pryd roedd yr haul yn ei anterth—ac felly pryd oedd canol dydd yn y fan honno. Trwy gymharu'r amser yma i gronometr a oedd yn dangos amser Greenwich a thablau seryddiaethol penderfynid lleoliad y llong.

## Gweler hefyd

* Cyhydedd
* Lledred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd
# Deial haul

Deial haul|  |
| Math | offeryn seryddol, cofeb fach, offeryn, cerflun  |
| Yn cynnwys | mynegfys, deial  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0jmq7  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Deial haul dwbl ar gornel adeilad yn Tsiecia. Mae onglau'r llinellau ar y ddwy wal yn wahanol (o reidrwydd); fodd bynnag, mae'r cysgod ar bob un yn dangos yr un amser (tua phump wedi dau).
Dyfais sy'n dangos faint yw hi o'r gloch trwy defnyddio cysgod a deflir gan yr haul yw **deial haul**. Mae gan ddeial haul ddwy ran hanfodol: deial wedi'i raddnodi a mynegfys (neu *gnomon*), sef pwyntydd sy'n bwrw'r cysgod dros y deial. Gall deialau haul gymryd sawl ffurf, ond y ddau fath mwyaf cyffredin yw'r math llorweddol, sydd fel arfer yn sefyll ar biler tua llathen o uchder mewn man agored megis gardd, a'r math fertigol, sydd fel arfer wedi'i leoli'n uchel ar wal adeilad.

Wrth i'r Haul ymddangos fel petai'n symud drwy'r awyr yn ystod y dydd, bydd y cysgod a deflir gan y mynegfys yn alinio â rhyw linell wedi'i nodi ar y deial. Mae pob llinell ar y deial yn cyfateb i'r awr o'r dydd. Gall y mynegfys fod triongl solet neu wialen denau: y peth pwysig yw ei fod yn taflu cysgod syth. Rhaid i ymyl syth y mynegfys fod yn gyfochrog ag echelin y Ddaear er mwyn i'r deial haul fod yn gywir trwy gydol y flwyddyn. Yn ogystal, rhaid i ongl yr ymyl syth o'r llorweddol fod yn hafal i ledred y dyfais ar wyneb y Ddaear. Mae safle'r cysgod yn cyfateb i amser ymddangosol yr haul.

Er bod deialau haul yn dioddef o'r anfantais amlwg na ellir eu defnyddio yn ystod y nos, neu ar ddiwrnodau cymylog heb heulwen, maent yn weddol gywir. Fodd bynnag, ac eithrio ar bedwar diwrnod penodol o'r flwyddyn maent naill ai'n fuan neu ar ôl hyd at tua 16 munud. Mae'r amrywiad hwn o amser sy'n hollol gywir yn cael ei amlinellu gan y *cymhwysiad amser*.

Y cymhwysiad amser – uwchben yr echelin lorwedd bydd deial haul yn ymddangos *yn fuan* o'i gymharu â chloc, ac o dan yr echelin bydd deial haul yn ymddangos *ar ôl*.
Anfantais arall yw bod yr hyn y mae deialiau haul yn ei ddangos yw *amser lleol*. Yn ôl yr haul, mae hanner dydd yng Nghaerdydd yn cyrraedd tua 12 munud yn hwyrach na hanner dydd yn Llundain oherwydd cylchdroi'r Ddaear. Yn yr oes a fu, ni greodd hyn unrhyw broblem, ond roedd y byd modern o gyfathrebu di-oed yn gofyn am ddefnyddio un gylchfa amser ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan, sef Amser Safonol Greenwich. Mae yr un peth yn wir am bob gwlad arall, er y gellir rhannu gwledydd mwy yn ddau neu ragor o gylchfaoedd.

Canlyniad yr anfanteision hyn yw bod deialau haul, sydd bellach â gwerth cyfyngedig fel dyfeisiau ar gyfer cadw amser, yn wrthrychau addurnol neu o ddiddordeb hanesyddol.

## Oriel

* Rhai deialau haul yng Nghymru
* Deial haul llechen ym mynwent Eglwys Llanllechid, Gwynedd
* Deial haul efydd yng Ngerddi Dyffryn, Bro Morgannwg. Noder y cymhwysiad amser ("The Equation of Time").
* Deial haul gydag arysgrif ar wal Eglwys Cybi Sant, Caergybi
* Deial haul ar wal plasdy Botryddan, ger Rhuddlan, Sir Ddinbych
* Deial haul sydd â chynllun gwreiddiol gan Wendy Taylor (1987) yn Ardal Forwrol, Abertawe

## Cyfeiriadau
# Cyhydedd wybrennol

Ar hyn o bryd mae'r cyhydedd wybrennol ar oledd tua 23.44° i'r plân ecliptig. Mae'r ddelwedd yn dangos y berthynas rhwng gogwydd echelinol y Ddaear (neu *letrawsedd*), echel gylchdro, a phlân orbitol .
Y **cyhydedd wybrennol** yw cylch mawr y sffêr wybrennol ddychmygol ar yr un plân â chyhydedd y Ddaear. Mae'r plân cyfeirio hwn yn sail i'r system gyfesurynnau cyhydeddol. Mewn geiriau eraill, mae'r cyhydedd wybrennol yn amcanestyniad haniaethol o'r cyhydedd daearol allan i'r gofod. Oherwydd gogwydd echelinol y Ddaear, mae'r cyhydedd wybrennol ar hyn o bryd ar oledd tua 23.44° o'r ecliptig (plân orbit y Ddaear). Mae'r gogwydd wedi amrywio o tua 22.0° i 24.5° dros y 5 miliwn o flynyddoedd diwethaf.

Byddai rhywun yn sefyll ar gyhydedd y Ddaear yn dychmygu'r cyhydedd wybrennol fel hanner cylch yn pasio trwy'r anterth, y pwynt yn union uwchben. Wrth i'r person symud tua'r gogledd (neu'r de), mae'r cyhydedd wybrennol yn gogwyddo tuag at y gorwel cyferbyn. Diffinnir y cyhydedd wybrennol i fod yn anfeidrol o bell (gan ei fod ar y sffêr wybrennol); felly, mae pennau'r hanner cylch bob amser yn croesi'r gorwel i'r dwyrain ac i'r gorllewin, waeth beth yw safle'r person ar y Ddaear. Wrth y pegynau, mae'r cyhydedd wybrennol yn cyd-daro â'r gorwel seryddol. Ar bob lledred, mae'r cyhydedd wybrennol yn arc neu'n gylch unffurf oherwydd waeth pa mor bell mae person oddi wrth plân y cyhydedd wybrennol, mae'r y cyhydedd wybrennol ei hun yn anfeidrol o bell.

Mae gwrthrychau seryddol ger y cyhydedd wybrennol yn ymddangos uwch y gorwel o'r mwyafrif o lefydd ar y ddaear, ond maent yn ymddangos uchaf (cyrraedd eu hanterth) ger y cyhydedd. Ar hyn o bryd mae plân y cyhydedd wybrennol yn torri trwy'r cytserau hyn:

|  |  |
| --- | --- |
| * Pisces (yn cynnwys pwynt cyntaf Aries uwch ei ffin ddeheuol)
* Cetus
* Taurus
* Eridanus
* Orion (ger gwregys Orion )
* Monoceros
* Canis Lleiaf
* Hydra
 | * Sextans
* Leo
* Virgo (yn cynnwys pwynt cyntaf Libra)
* Serpens Caput
* Ophiuchus
* Serpens Cauda
* Aquila
* Aquarius
 |

## Gweler hefyd

* Pegwn wybrennol
* Cylchdroi o amgylch echel sefydlog (pegwn)
* Sffêr wybrennol
* Gogwyddiad
* System gyfesurynnau cyhydeddol

## Cyfeiriadau
# Ceres (planed gorrach)

Ceres|  |
| Enghraifft o: | planed gorrach, asteroid  |
| Màs | 939,300,000,000,000,000,000 cilogram  |
| Dyddiad darganfod | 1 Ionawr 1801  |
| Olynwyd gan | 2 Pallas  |
| Lleoliad | y gwregys asteroid  |
| Echreiddiad orbital | 0.079576319944084 ±4.8e-12  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0dv9zp  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Ceres** (symbol: ), a elwir hefyd **1 Ceres** neu **(1) Ceres**, yw'r lleiaf o'r planedau corrach yng Nghysawd yr Haul a'r unig un wedi ei lleoli o fewn y Wregys Asteroid. Mae hi wedi ei henwi ar ôl Ceres ym mytholeg Rufeinig - duwies tyfiant planhigion a chariad mamol. Cafodd ei darganfod ar 1 Ionawr, 1801, gan Giuseppe Piazzi. Gyda thryfesur o ryw 950 km, Ceres yw'r gwrthrych mwyaf yn y Wregys Asteroid, yn ffurfio traean o gyfanswm crynswth y Wregys Asteroid. Yn wahanol i'r asteroidau, mae gan Ceres ffurf cronnell. Bydd y chwiliedydd gofod DAWN yn ymweld â Ceres yn 2015.