Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tân

Tân|  |
| Math | ffenomen ffisegol, hylosgiad  |
| Yn cynnwys | fflam, mwg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02\_41  |
| Thesawrws y BNCF | 7641  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ocsideiddiad cyflym o nwyon hylosg a ddaw allan o danwydd yw **tân**. Yn cyd-fynd â thân fel arfer y mae fflam, gwres a golau. Gall tân sydd y tu hwnt i reolaeth fod yn beryglus iawn, ond o dan reolaeth bu tân yn un o'r adnoddau mwyaf defnyddiol a fu gan y ddynol ryw ar hyd yr oesoedd. Mae tân mynydd yn enghraifft o hyn, ble y llosgir yr hen dyfiant megis grug er mwyn ysgogi twf newydd.

Yn Gymraeg, rydym yn 'cynnau' tân. Gelwir twmpath o dân yn goelcerth.

## Cemeg

Mae tanau yn gyffredin ar y ddaear gan fod ei hatmosffêr yn cynnwys un o'r ocsidyddion mwyaf pwerus; ocsigen. Ocsigen yw'r elfen fwyaf electronegatif ar ôl fflworin ac felly mae ei electronau allanol yn isel iawn mewn egni. O ganlyniad mae ocsigen yn cael ei rydwytho gan bron pob elfen arall i ffurfio ocsidau gan ryddhau llawer o egni:

O2 + 4e- → 2O2-

Gweler hefyd adweithiau rhydocs.

## Gweler hefyd

* Tân yn Llŷn

Wiciadur
Chwiliwch am tân
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Dilyw

Gallai *dilyw* gyfeirio at un o sawl peth, yn ôl y cyd-destun:

Byd Natur:

* Llifogydd, a geir pan ddylifo dŵr dros y tir

Mytholeg:

* Dilyw (mytholeg), traddodiad am lifogydd mawr trychinebus a geir mewn sawl diwylliant
	+ Y Dilyw, neu'r Dilyw Mawr, y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis
# Astec

Astec|  |
| Enghraifft o: | gwareiddiad, grwp ethnig hanesyddol  |
| Dechreuwyd | c. 1200  |
| Daeth i ben | 1523  |
| Lleoliad | Mesoamerica  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0dz1\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ymerodraeth yr Astec
Defnyddir **Aztec** neu **Astec** fel disgrifiad o nifer o grwpiau ethnig yng nghanolbarth Mecsico, yn arbennig grwpiau yn siarad yr iaith Nahwatleg. Daethant yn feistri ar ran helaeth o Ganol America o'r 14g i'r 16g, gan ffurfio Ymerodraeth yr Asteciaid. Canolbwynt y gwareiddiad Astecaidd oedd Dyffryn Mecsico.

Weithiau defnyddir y term "Astec" ar gyfer pobl dinas-wladwiaeth Tenochtitlan yn unig. Y ddinas yma, ar ynys yn Llyn Texcoco, Dinas Mecsico yn awr, a alwai eu hunain y "Mexica". Gall hefyd gynnwys y ddwy ddinas-wladwriaeth oedd yn gyngheiriaid a Tenochtitlan, yr Acolhua o Texcoco a'r Tepanec o Tlacopan. Gellir hefyd sôn am wareiddiad yr Asteciaid, yn cynnwys yr holl wladwriaethau Altepetl.

Yn 1521, ymosododd Hernán Cortés, gyda nifer fychan o Sbaenwyr a byddin fwy o gyngheiriaid o Nahwatliaid, ar Tenochtitlan a'i choncro, gan roi diwedd ar ymerodraeth yr Astec.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fecsico**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Vishnu

Vishnu|  |
| Enghraifft o: | duw Hindŵaidd, ffigwr chwedlonol  |
| Rhan o | Trimurti  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0bl3p  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Duw Hindŵaidd a addolir fel y Bod Goruchel neu'r Realiti Pennaf gan Vaishnaviaid ac fel ymrithiad neu agwedd ar Brahma yn y traddodiadau Advaita a Smartiaeth, ac a adnabyddir hefyd fel Narayana, yw **Vishnu** neu **Sri Vishnu** (Devanagari विष्णु ; yngenir fel *Fisnŵ*). Ei gymar yw'r dduwies Lakshmi ac mae'n marchogaeth yr aderyn chwedlonol Garuda.

Yn y *Vishnu Sahasranama* disgrifir Fisnŵ fel hanfod hollbresennol popeth byw, arglwydd y gorffennol, y presennol a'r dyfodol sydd hefyd y tu hwnt i bob gradd amser, creawdwr a dinistriwr popeth sy'n bodoli, yr un sy'n cynnal, maethu a rheoli'r Bydysawd ac sy'n creu a datblygu popeth o'i fewn. Yn nysgeidiaeth y Trimurti, Fisnŵ sy'n gyfrifol am gynnal a chadw'r Bydysawd, gyda Brahma a Sifa yn gyfrifol am ei greu a'i ddinistrio neu ei drawsffurfio. Crishna yw ymrithiad enwocaf Fisnŵ.

Yn y Pwrana, portreadir Fisnŵ fel bod o liw'r cymylau (glas tywyll), gyda phedair braich, yn dal lotws (*padma*), gwialen (*gada*), consh (*sada*) a *chakra* (olwyn sy'n cynrychioli amser neu'r *dharma*). Yn y *Bhagavad Gita*, dywedir fod gan Fisnŵ 'ffurf byd-eang' (*Vishvarupa*) neu dragwyddol sydd y tu hwnt i'r amgyffred dynol.

Ceir gwybodaeth am afatarau (neu ymgnawdoliadau) Fisnŵ yn y Pwranâu. Dywedir yno fod naw o'r afatarau hyn wedi bod yn y gorffennol, gydag un arall i ddod yn y Kali Yuga presennol. Yn y traddodiadau Sanatana Dharma, addolir Fisnŵ naill ai yn uniongyrchol neu drwy ei afatarau, yn enwedig yn rhith Rama, Crishna, Varaha a Narasimha. Mae ei ffurfiau eraill yn cynnwys Narayana a Vasudeva a'r pysgodyn Matsya.

## Gweler hefyd

* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Hindŵaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Brahma

Brahma|  |
| Enghraifft o: | duw Hindŵaidd  |
| Rhan o | Trimurti  |
| Enw brodorol | 𑖤𑖿𑖨𑖮𑖿𑖦𑖯  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01\_4x0  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Brahma
*Gweler hefyd Brahma (Bwdhaeth) a Brahman (Fedanta).*
Duw Hindŵaidd sy'n creu'r bydysawd ac sy'n un o'r Trimurti, gyda Vishnu (y Cynhaliwr) a Shiva (y Dinistriwr) yw **Brahma** (Sansgrit *Brahmā* ब्रह्मा). Ni ddylid ei gymysgu â'r Brahman, yr Ysbryd Cosmig Goruchel yn athroniaeth Fedanta, er bod y ddau enw yn gytras. Ei chymar yw Saraswati, duwies Hindŵaidd dysg a doethineb. Uniaethir Brahmā yn aml gyda Prajapati, un o'r duwiau yn nhraddodiad y Fedâu. Mewn cymhariaeth â Vishnu a Shiva a sawl duw a duwies arall yn Hindŵaeth, nid yw Brahma yn ffigwr amlwg ym mywyd crefyddol y wlad.

Fel rheol portreadir Brahma fel ffigwr dynol coch ei liw gyda phedwar wyneb barfog a phedair braich. Mae'n preswylio yn Brahmaloka ("paradwys"). Mae'n marchogaeth Hamsa, aderyn chwedlonol tebyg i alarch a gysylltir â soma'r *Rig Veda*; daeth Hamsa yn symbol o'r Enaid a'r Ysbryd Goruchel.

Mae tymor bywyd Brahma yn cael ei alw yn *kalpa*, sef yr uned sylfaenol yng nghosmoleg draddodiadol India.

## Gweler hefyd

* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Hindŵaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Natur

Y Bydysawd
**Natur**, yn yr ystyr ehangaf, yw'r byd neu'r bydysawd naturiol, corfforol neu faterol. Gall "Natur" gyfeirio at ffenomena'r byd ffisegol, ac felly at fywyd yn gyffredinol. Mae astudio natur yn rhan fawr, os nad yr unig un, o wyddoniaeth. Er bod bodau dynol yn rhan o natur, mae gweithgarwch dynol yn aml yn cael ei ddeall fel categori ar wahân i ffenomenau naturiol eraill. O fewn gwahanol yr ystyron o'r gair, heddiw, mae “natur” yn aml yn cyfeirio at ddaeareg a bywyd gwyllt.

Mae'r gair natur yn tarddu o'r gair Lladin natura, neu "hanfodion". Mae'n golgu 'genedigaeth'.

Mae *Natura* yn gyfieithiad Lladin o'r gair Groeg physis (φύσις), a oedd yn ymwneud yn wreiddiol â nodweddion cynhenid planhigion, anifeiliaid a nodweddion eraill y Ddaear. Datblygiad o hyn yw'r cysyniad o natur yn ei gyfanrwydd, y bydysawd corfforol; dechreuodd gyda rhai cymwysiadau craidd o'r gair φύσις gan athronwyr cyn-Socratig, ac mae wedi ennill ei blwyf yn gyson ers hynny. Parhaodd y defnydd hwn o fewn y dull gwyddonol modern dros y canrifoedd diwethaf.

Wiciadur
Chwiliwch am natur
yn Wiciadur.

## Cyfeiriadau
# Oxford English Dictionary

Oxford English Dictionary|  |
| Enghraifft o: | online dictionary, dictionary of the English language, historical dictionary  |
| Awdur | John Simpson, Edmund Weiner, James Murray  |
| Cyhoeddwr | Gwasg Prifysgol Rhydychen  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1989  |
| Lleoliad cyhoeddi | Rhydychen  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05nvw  |
| Quora | Oxford-english-dictionary  |

Prif eiriadur yr iaith Saesneg yw'r Oxford English Dictionary neu **OED** (*Geiriadur Saesneg Rhydychen*), a gyhoeddir gan Oxford University Press (*Gwasg Prifysgol Rhydychen*). Cyhoeddwyd dau argraffiad rhwymedig yr OED dan ei enw presennol ym 1928 a 1989. Cyhoeddwyd yr argraff gyntaf mewn 12 cyfrol (ag atodiadau diweddarach), a'r ail argraff mewn 20 cyfrol. Hyd at Fawrth 2011, roedd y golygyddion wedi cyflawni'r trydydd argraff o *M* i *Ryvita*. Gyda thua 600,000 o eiriau, y geiriadur swyddogol hwyaf yw'r OED, yn ôl *The Guinness Book of World Records*.

## Gweler hefyd

* *Geiriadur Prifysgol Cymru*

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol
# Associated Press

Associated Press|  |
| Math | Asiantaeth newyddion |
| Math o fusnes | menter gydweithredol |
| Diwydiant | cyfrwng newyddion, y diwydiant cyfryngau |
| Sefydlwyd | 22 Mai 1846 |
| Pencadlys | Dinas Efrog Newydd |
| Pobl allweddol | (Prif Weithredwr) |
| Cynnyrch | newyddion |
| Is gwmni/au | Associated Press Television News |
| Lle ffurfio | Dinas Efrog Newydd |
| Gwefan |   |

Logo Associated Press
*Erthygl am yr asiantaeth newyddion yw hon. Gweler hefyd Ap (gwahaniaethu).*
Asiantaeth newyddion Americanaidd ryngwladol yw **Associated Press** (byrfodd arferol: **AP**). Fe'i sefydlwyd yn 1846 yn Ninas Efrog Newydd lle ceir y pencadlys o hyd. Mae'n asiantaeth gydweithredol ddi-elw sy'n perthyn i'r papurau newydd, gorsafoedd radio a theledu yn yr Unol Daleithiau sy'n cyfrannu straeon iddi ac sy'n defnyddio deunydd newyddion a ysgrifennir gan staff AP. Mae nifer o bapurau ac asiantaethau eraill y tu allan i UDA yn danysgrifwyr i AP, ac yn talu ffi i ddefnyddio deunydd AP heb gyfrannu eu hunain i'r asiantaeth.

Yn 2005, roedd newyddion gan AP yn cael ei gyhoeddi a'i ailgyhoeddi gan dros 1,700 papur newydd, yn ogystal â thua 5,000 o ddarlledwyr radio a theledu. Ceir mwy na 10 miliwn delwedd yn llyfrgell ffotograffau AP. Mae'n rhedeg 243 swyddfa newyddion gan wasanaethu 121 o wledydd, gyda staff o sawl gwlad o gwmpas y byd.

### Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan AP

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gwmni Americanaidd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Yr Antarctig

Yr Antarctig|  |
| Math | cyfandir, rhanbarth, terra nullius, rhan fawr o blaned Daear, lle  |
| Enwyd ar ôl | anti-, Yr Arctig  |
|  |
| Poblogaeth | 5,000  |
| Cylchfa amser | UTC−04:00, UTC−03:00, UTC+00:00, UTC+03:00, UTC+05:00, UTC+06:00, UTC+07:00, UTC+08:00, UTC+10:00, UTC+11:00, UTC+12:00  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | ehangdir, Antarctic, y Ddaear  |
| Sir | Ardal Cytundeb Antarctig  |
| Arwynebedd | 13,720,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 90°S 0.000000°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Yr Antarctig** yw cyfandir mwyaf deheuol y Ddaear, ac mae'n cynnwys Pegwn y De daearyddol. Fe'i lleolir, felly, yn Hemisffer y De - i'r de o Gylch yr Antartig, gyda Chefnfor y De yn ei amgylchynu. Caiff ei reoli dan amodau Cytundeb yr Antarctig. Ceir iâ dros 98% ohono a hwnnw'n 1.9 km (1.2 mi; 6,200 tr) o drwch, ar gyfartaledd. ceir ychydig o dir yn y rhan gogleddol eithaf.

Yr Antarctig
Mae ei arwynebedd yn 14,000,000 kilometr sgwâr (5,400,000 milltir sgwâr), a'r cyfandir hwn yw'r 5ed mwyaf: ar ôl Asia, Affrica, gogledd America a De America. Mewn cymhariaeth mae Antartica oddeutu dwywaith yn fwy nag Awstralia.

Ar gyfartaledd yrAntartig yw'r cyfandir oeraf, sychaf a mwyaf gwyntog. Mae cyfartaledd ei uchter (uwch y môr) yn uwch nag unrhyw gyfandir arall. Gellir diffion Antarctig yn "ddiffeithwch", gyda glawiad o ddim ond 200 mm (8 mod) ar yr arfordir a llai nahynny i mewn i'r tir mawr. Mae'r tymheredd yn amrywio: gostyngodd i −89.2 °C (−128.6 °F) ychydig yn ôl, ond mae'r tymheredd fel arfer rhwng yn y trydych chwarter (y chwarter oeraf o'r flwyddyn) yn −63 °C (−81 °F).

Yn 2016 roedd 135 o bobl yn byw yno'n barhaol, ond ceir rhwng 1,000 a 5,000 yn byw yno'n achlysurol: y rhan fwyaf yn y gorsafoedd ymchwil. mae'r rhan fwyaf yn wyddonwyr sy'n astudio algae, bacteria, ffwng, planhigion, protista, ac anifeiliaid fel chwain, nematodeau, pengwiniaid, morloi a tardigradau.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* L.L. Ivanov et al; map topographig o ynysoedd Livingston a Greenwich Archifwyd 2006-02-03 yn y Peiriant Wayback

## Oriel

*
*
*
*
*

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Affrica-Ewrasia

Affrica-Ewrasia|  |
| Enghraifft o: | archgyfandir, cyfandir, ehangdir  |
| Rhan o | wyneb y Ddaear, y Ddaear  |
| Dechreuwyd | Mileniwm 21. CC  |
| Yn cynnwys | Affrica, Ewrasia, Asia, Afro-Asia, Ewrop  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0z39  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Lleoliad Affrica-Ewrasia
Uwch-gyfandir mwyaf y byd yw **Affrica-Ewrasia**. Mae'n cynnwys tri chyfandir, sef Affrica, Asia ac Ewrop (ystyrir y ddau olaf yn eu tro yn un cyfandir mawr gan rai daearyddwyr, sef Ewrasia). Enw arall ar Affrica-Ewrasia a ddefnyddir yn aml, yn enwedig mewn cyd-destunau hanesyddol a diwylliannol, yw "Yr Hen Fyd", mewn cyferbyniaeth â'r Amerig, sef "Y Byd Newydd". Y rheswm am hynny yw bod hanes y ddynolryw yn cychwyn yn yr Hen Fyd, yn nyffrynnoedd Dwyrain Affrica.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gondwana

Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.
Roedd yr archgyfandir deheuol **Gondwana** yn cynnwys y rhan fywaf o'r eangdiroedd Hemisffer y De presennol, yn cynnwys yr Antarctig, De America, Affrica, Madagasgar, Awstralia-Gini Newydd, a Seland Newydd, yn ogystal ag Arabia ac India, sydd yn hemisffer y gogledd.

## Gweler hefyd

* Yr archgyfandiroedd: Lawrasia a Pangaea.
* Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Pangaea

Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.
Map o Pangaea
**Pangaea** neu **Pangea** (o Παγγαία, Hen Roeg am 'cyfanfyd' neu 'byd cyfan') yw'r enw a roddir ar yr archgyfandir y credir iddo fodoli yn ystod y cyfnodau Paleosoïg a Mesosoïg, cyn i broses tectoneg platiau wahanu'r cyfandiroedd cyfansoddol i'w dosbarthiad presennol. Ymddengys mai'r Almaenwr Alfred Wegener, prif ddamcaniaethydd damcaniaeth llifo cyfandirol, a ddefnyddiodd yr enw am y tro cyntaf, yn 1920.

Yn strwythurol, credir mai ehangdir anferth ag iddi siâp cryman a ymledodd dros y Gyhydedd oedd Pangaea. Enwir y dyfroedd y credir iddynt fod yn amgaeëdig yn y gryman honno Môr Tethys. Oherwydd maint anferth Pangaea, ymddengys mai sych iawn oedd ei ardaloedd mewnol oherwydd diffyg glaw. Yn ddamcaniaethol, byddai'r archgyfandir mawr hwnnw yn galluogi anifeiliad y tir i fudo heb rwystr yr holl ffordd o Begwn y De i Begwn y Gogledd.

Gelwir y cefnfor anferth a amgylchynnai archgyfandir Pangaea ar un adeg yn Banthalassa.

Credir i Bangaea dorri i fyny tua 180 miliwn o flynyddoedd yn ôl (mya) yn ystod y cyfnod Jwrasig, yn gyntaf yn ddau archgyfandir (Gondwana i'r de a Laurasia i'r gogledd), ac yna yn gyfandiroedd yn yr ystyr sy'n gyfarwydd i ni heddiw.

## Gweler hefyd

* Yr archgyfandiroedd: Gondwana a Lawrasia.
* Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Arolwg USGS Archifwyd 2009-01-05 yn y Peiriant Wayback
* Fideo am symudiadau Pangea Archifwyd 2006-04-12 yn y Peiriant Wayback
* "PANGAEA" Cronfa data er anrhydedd i Alfred Wegener
* Labordy ym Mhrydain sy'n astudio Pangaea
# Baltica

Baltica|  |
| Enghraifft o: | paleogyfandir  |
| Dechrau/Sefydlu | Mileniwm 2001. CC  |
| Daeth i ben | Unknown  |
| Dynodwyr |

Baltica 550 miliwn o flynyddoedd CP (gwyrdd)
Cyfandir hynafol o gyfnod y Proterosöig-hwyr i'r Paleosöig-cynnar oedd **Baltica**.

Fe'i crëwyd yn uned rywdro wedi 1.8 biliwn o flynyddoedd CP, ond nid cyn hynny. Cyn hynny, roedd tair rhan (neu 'gyfandir') Craton Dwyrain Ewrop mewn mannau cwbwl wahanol o'r glob. Arferai eistedd ar blat tectonig a elwir yn 'Blat y Baltig' ac roedd yn cynnwys yr hyn a adnabyddir heddiw fel Sgandinafia a'r Baltig.

## Cyfeiriadau
# Pannotia

Y ddaear 550 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Mae **Pannotia**, a ddisgrifiwyd am y tro cyntaf gan Ian W. D. Dalziel yn 1997, yn archgyfandir damcaniaethol a fodolai o gyfnod yr orogeni Pan-Affricanaidd 600 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd ddiwedd y cyfnod Cyn-gambriaidd 540 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Fe'i gelwir hefyd yr **archgyfandir Vendiaidd**.

Tua 750 miliwn o fynyddoedd yn ôl, torrodd yr archgyfandir blaenorol Rodinia i fyny'n dri chyfandir:

* Protolawrasia (Torrodd Protolaurasia i ffwrdd i ailffurfio ymhen amser yn Lawrasia)
* Craton cyfandirol Congo.
* Protogondwana (Gondwana cyfan ac eithrio craton Congo ac Atlantica)

Cylchdroes Protolawrasia i'r de i gyfeiriad Pegwn y De. Cylchdroes Protogondwana wrthglocweddol. Ymddangosodd craton Congo rhwng Protogondwana a Protolawrasia tua 600 miliwn o flynyddoedd yn ôl gan ffurfio Pannotia. Gan fod cymaint o iâ o gwmpas y pegynnau, mae'r dystiolaeth yn awgrymu y ceid mwy o rewlifoedd yn y cyfnod hwnnw nag yn ystod unrhyw gyfnod arall yn hanes daearegol y ddaear.

Byr fu parhad Pannotia. Gwrthdrawiadau braidd-gyffyrddol oedd y rhai a ffurfiasant Pannotia, ac eisoes roedd egin-gyfandiroedd Pannotia yn dechrau rifftio. O fewn 60 miliwn o flynyddoedd ar ôl ffurfio Pannotia, sef tua 540 o flynyddoedd yn ôl, torrodd Pannotia i fyny yn bedwar cyfandir: Lawrentia, Baltica, Siberia a Gondwana. Yn nes ymlaen, byddai'r eangdiroedd newydd a ddeilliasant o'r broses honno yn aduno i ffurfio'r archgyfandir mwyaf diweddar, Pangaea.

Enw arall ar yr archgyfandir y credir ei fod yn bodoli ar ddiwedd y cyfnod Newydd-broterosoïg yw "Gondwana Fwyaf" (neu "Gondwanaland Fwyaf"). Mae'r term hwnnw'n cydnabod fod yr archgyfandir Gondwana, a ffurfiasai ar ddiwedd y Newydd-brotoseroïg, yn rhan o'r archgyfandir Newydd-brotoseroïg Diweddar llawer mwy sylweddol.

Roedd Pannotia yn edrych fel "V" sy'n wynebu i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain. Y tu mewn i'r "V" honno yr oedd y Cefnfor Panthalassig, a agorodd allan yn ystod torri i fyny Rodinia, cefnfor y byddai'r rhan fwyaf ohono'n ffurfio'r Cefnor Tawel yn nes ymlaen. Yng nghanol y Cefnfor Panthalassig ceir crib canol môr. Y tu allan i'r "V" yr oedd cefnfor hynafol tra mawr a enwir y Cefnfor Panaffricanaidd a amgylchynnai Pannotia, efallai, yn gyfateb i'r Cefnfor Panthalassig a oedd i ddod.

## Dolenni allanol

* image Delwedd Pannotia.
* [1] Daeareg a bioleg Cyn-gambriaidd.
# Seren

Seren|  |
| Enghraifft o: | math o wrthrych seryddol  |
| Math | gwrthrych seryddol, fusor, ffynhonnell golau  |
| Deunydd | plasma  |
| Rhan o | system serol  |
| Lleoliad | bydysawd  |
| Yn cynnwys | plasma  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06ngk  |
| Thesawrws y BNCF | 8582  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |
| --- |
| **Seryddiaeth** |
|  |
|
Lleuad
Planed
Seren
Galaeth
Bydysawd

---

Astroffiseg
Cosmoleg

---

Nifwl

 |

*Gweler hefyd Seren (gwahaniaethu).*
Sffêr enfawr o nwy sy'n allyrru golau a mathau eraill o ymbelydredd yw **seren**. Y lluosog yw **sêr**. Mae'r gair yn tarddu o'r gwreiddyn Celteg *\*sterā-* sy'n tarddu o'r Indo-Ewropeg *\*h₂stḗr-*. Yr Haul yw'r seren agosaf at y Ddaear. Yr enw ar astudiaeth o'r sêr a gwrthrychau seryddol eraill yw seryddiaeth.

Mae seren yn cael ei hynni o'r adweithiau thermoniwclear yn ei chanol poeth. Mae ein Haul ni yn seren o fath cyffredin; mae màs sêr yn amrywio o 0.05 i 60 gwaith màs yr Haul.

Mae màs seren yn penderfynu ei disgleirdeb, tymheredd ei wyneb, ei maint a phriodoliaethau eraill, ynghyd â'i chwrs esblygol a'i hoes; uched y màs, disgleiriach, poethech a mwyaf y seren.

Cytser y Saethydd yn y gofod
Yn ystod eu hoes mae sêr yn esblygu, proses a elwir yn esblygu seryddol. Mae seren ifanc yn esblygu o'r cyflwr o fod yn egin-seren i'r cyflwr lle maent yn cynhyrchu ynni trwy'r broses o ymasiad niwclear lle mae niwclei hydrogen yn asio ac yn ffurfio heliwm:

H > He
Mae'r broses elfennol hon yn parhau am tua 10¹° o flynyddoedd yn achos seren o fàs tebyg i'r Haul ond dim ond am ychydig o filiynau o flynyddoedd yn achos sêr anferth. Pan gaiff y hydrogen ei losgi'n gyfan gwbl, mae sêr yn troi'n sêr corrach, a'r rhai o fàs tebyg i'r Haul yn troi'n gewri coch. Mae sêr o fàs isel, ar y llaw arall, yn tueddu troi'n gorachod gwynion ar ddiwedd eu hoesau.

Mae rhai o'r sêr mwyaf yn gorffen eu rhawd mewn uwchnofa anferth, gyda'r hyn sy'n weddill ohonynt yn ffurfio naill ai sêr niwtron neu dyllau duon, yn ôl eu màs.

Ni ddosberthir sêr yn gyson trwy'r bydysawd, ond yn hytrach y cânt eu cynllunio mewn cynulliadau anferth a elwir galaethau mewn canlyniad i rymusterau disgyrchiant.

Mae ein seren ni, yr Haul, yn rhan o'n galaeth leol, y Galaeth y Llwybr Llaethog, a leolir ar un o freichiau allanol yr alaeth. Mae'r seren agosaf i'r Haul yn 4.3 blwyddyn goleuni i ffwrdd.

Wiciadur
Chwiliwch am seren
yn Wiciadur.
# Ymasiad niwclear

Mae'r gylchred CNO yn drechaf mewn sêr trymach na'r Haul.
Mewn ffiseg niwclear a chemeg niwclear, **ymasiad niwclear** (Saesneg: *nuclear fusion*) ydy'r uniad hwnnw rhwng dau niwclews mas ysgafn, wedi'u gwasgu at ei gilydd gan egni aruthrol. Mae'r weithred o ymasiad yn gwbwl groes i'r weithred sy'n digwydd heddiw ymh mhob atomfa, sef ymholltiad niwclear ble mae'r niwclei'n cael eu chwalu'n gyrbibion. Felly, dim ond o dan amgylchiadadau eithriadol y gall ymasiad ddigwydd e.e. mae'n rhaid wrth dymheredd uchel iawn. Cyn gynted ag y mae'r ddau niwclei'n ddigon agos at ei gilydd cânt eu gwthio at ei gilydd oherwydd fod yr egni sy'n eu gwthio yn gryfach na'r egni electromagnetig sy'n eu gwahanu. Pan maen nhw'n asio at ei gilydd, mae llawer iawn o egni'n cael ei ryddhau.

Dyma'n union yr hyn sy'n digwydd mewn sêr megis ein Haul: pedwar proton yn asio mewn niwclews o heliwm, dau bositron a dau niwtrino. Mae'r asio (neu'r ymasio) hwn yn afreolus, hynny yw ni ellir ei reoli a gelwir y weithred hon yn rhediad thermoniwclear (Saesneg: *thermonuclear runaway*).

## Cynhyrchu pŵer o ymasiad

Ers y 1930au damcaniaethwyd y byddai'n bosib creu pŵer drwy ddefnyddio'r gwres o adweithiau ymasiad niwclear i gynhyrchu trydan. Cychwynnodd ymchwil i'r maes yma yn y 1940au mewn sawl lleoliad ar draws y byd. Pan ddyfeiswyd y laser yn y 1960au cynigiwyd hwn fel modd o greu tymheredd uchel iawn mewn gofod bychan - byddai hyn yn medru tanio ymasiad drwy ddull 'cyfyngiad'. Cymerodd hi ddegawdau i wyddonwyr arbrofi gyda gwahanol ddulliau ac i brofi ei fod yn bosib cynhyrchu mwy o egni fel allbwn na sydd yn cael ei roi i fewn i greu'r ymasiad niwclear.

Yn Rhagfyr 2022, cyhoeddodd gwyddonwyr o'r Lawrence Livermore National Laboratory yng Nghaliffornia ddatblygiad pwysig ar y daith i ddefnyddio pŵer ymasiad. Dangoswyd ei bod yn bosib cynhyrchu mwy o egni drwy ymasiad niwclear na roddwyd fewn i'r arbrawf. Defnyddiwyd laser pwerus gyda 192 pelydr i gynhesu a chywasgu tamaid bychan o nwy hydrogen mewn capsiwl tua 5mm ar draws.

Mae'r capsiwl yn cael ei gynhesu i 100 miliwn Celsius a pwysedd 100 biliwn gwaith pwysedd yr atmosffer. Drwy hyn mae'r hydrogen yn mewnffrwydro a dechrau adwaith ymasiad niwclear. Rhoddwyd 2.05 megajoule (MJ) o egni i fewn i'r laser a cynhyrchwyd 3.15MJ mewn allbwn o'r adwaith. Er hyn, mi fydd hi'n ddegawdau eto cyn y gallwn weithredu pŵerdy ymarferol i gynhyrchu egni o ymasiad.

## Cyfeiriadau