Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gwyn

Gwyn|  |
| Enghraifft o: | lliw, lliw a enwir gan HTML4  |
| Math | goleuni, achromatic color  |
| Y gwrthwyneb | du  |
| Yn cynnwys | coch, oren, melyn, gwyrdd, glas yr awyr, glas, fioled  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/083jv  |
| Thesawrws y BNCF | 34363  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Gweler hefyd Gwyn (gwahaniaethu).*
Lliw yw **gwyn** (ansoddair benywaidd: gwen). Cymysgedd cytbwys ydyw o olau o rannau gwahanyddol y sbectrwm gweledol.

## Symboliaeth

Mae'r lliw gwyn yn gallu symboleiddio'r canlynol: purdeb, diniweidrwydd, bod yn rhydd o haint, eira, heddwch, ildio a marwolaeth (mewn gwledydd dwyreiniol fel Tsieina ac India). Mae'n symbol o rym positif, creadigol mewn symbolau fel y yin-yan, mewn cyferbyniaeth â du sy'n cynrychioli'r gwrthwyneb.

Gwyn yw lliw traddodiadol ffrogiau priodas.

Wiciadur
Chwiliwch am Gwyn
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **liw**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Tritiwm

Tritiwm|  |
| Enghraifft o: | isotop hydrogen  |
| Math | hydrogen, sylweddyn syml  |
| Màs | 3.01604928199 ±2.3e-10 uned Dalton  |
| Rhif atomig | 1  |
| Rhagflaenwyd gan | deuterium  |
| Olynwyd gan | hydrogen-4  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07psw  |
| CAS | 15086-10-9  |
| ChemSpider | 4574128  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **Tritiwm** (Lladin: *Tritium*, o'r gair Groeg *triton* = "trydydd") yn isotop hydrogen sydd â dau niwtron yn y niwclews yn ogystal â'r proton. Mae'n ansefydlog gyda hanner-oes o 4500 o ddiwrnodau. Pan mae tritiwm yn ymbelydru, mae hi'n rhoi allan gronyn beta ac yn ffurfio Heliwm. Defnyddir tritiwm mewn arfau niwclear.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Egni cinetig

Egni cinetig|  |
| Enghraifft o: | math o egni  |
| Math | egni mecanyddol, meintiau sgalar, maint corfforol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04f0v  |
| Quora | Kinetic-energy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

"Symudiad" ydy ystyr y gair "cinetig", fel yn y gair "sinema" - lluniau'n symud - ac ystyr **egni cinetig** ydy'r egni sydd mewn rhyw wrthrych neu gorff oherwydd ei fod yn symud. Daw'r gair "cinetig" o'r gair Groeg, κίνηση (*cinesis*).

Mae'r *car sglefrio* hwn yn cyrraedd anterth ei egni cinetig pan fydd ar waelod y cledrau. Wrth i'r cledrau godi mae'r egni cinetig hwn yn cael ei drosglwyddo yn egni potensial oherwydd disgyrchiant.
Gellir ei ddiffinio fel gwaith mecanyddol sydd ei angen i gyflymu gwrthrych o fas arbennig o'r stad lonydd i'r stad o symud. Drwy dderbyn yr egni hwn drwy fuanedd, mae'r corff yn cadw'r egni cinetig hwn o'i fewn - oni bai fod ei gyflymder yn newid.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Mater rhyngseryddol

Galaeth NGC 4414, 60 miliwn blwyddyn goleuni i ffwrdd - llwch a **mater rhyngseryddol** arall yw'r mannau tywyll yn y llun
**Mater rhyngseryddol** yw'r deunydd, nwy Hydrogen a llwch yn bennaf, sydd i'w cael yn y gofod rhwng sêr ein galaeth ni (y Llwybr Llaethog) ac sy'n neilltuol o ddwys rhwng ei freichiau troellog.

Fe'i ceir ar ffurf cymylau ionedig poeth, er enghraifft, rhanbarthau rhyngseryddol llai dwys ac oerach, neu gymylau dwys o hidrogen moleciwlar a moleciwlau eraill. Yn ogystal ceir cronynnau llwch yn y gofod ledled y galaeth.

Credir fod y llwch a nwy hyn yn tarddu o hen sêr, gweddillion supernovae. Mae rhai o'r cymylau mater rhyngseryddol yn feithrinfeydd sêr newydd.

Field, Goldsmith & Habing (1969) oedd y cyntaf i sgwennu papur ar y mater hwn, gyda McKee & Ostriker (1977) yn ychwanegu'r drydedd rhan. Y prif arbenigwr yng Nghymru ar fater rhyngseryddol a'i astudiaeth yw'r athro Chandra Wickramasinghe, sy'n gweithio yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau

* Ferriere, K. (2001), "The Interstellar Environment of our Galaxy", *Reviews of Modern Physics* **73** (4): 1031–1066, arXiv:astro-ph/0106359, Bibcode 2001RvMP...73.1031F, doi:10.1103/RevModPhys.73.1031
# Disgyrchiant

Disgyrchiant|  |
| Enghraifft o: | rhyngweithiad sylfaenol, ffenomen ffisegol  |
| Y gwrthwyneb | grym nad yw'n ddisgyrchiant  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09lw1  |
| Thesawrws y BNCF | 7993  |
| Quora | Gravity-records  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Disgyrchiant** yw'r theori sy'n esbonio'r achos i wrthrychau sydd â màs gyflymu tuag at ei gilydd. Mewn bywyd pob dydd, mae disgyrchiant yn cael ei adnabod fel y grym sy'n rhoi mas i wrthrychau. Dyma'r grym sy'n cadw'r Ddaear a gweddill planedau Cysawd yr Haul i gylchdroi o gwmpas yr haul mewn orbit. Mae hefyd yn cadw'r Lleuad mewn orbit o gwmpas y Ddaear gan achosi llanw, darfudiad a nifer o brosesau arall sy'n digwydd yn yr amgylchedd. Heb ddisgyrchiant, ni fyddai'r y glec fawr wedi digwydd gan ei fod yn hanfodol i'r theori honno.

Pêl yn cwympo.
Cyflymder disgyrchiant y Ddaear yw 9.8me−2. Defnyddir y ffigwr yma wrth ddefnyddio'r hafaliadau mudiant.

## Gweler hefyd

* Deddf disgyrchedd cyffredinol Newton

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ffoton

Ffoton|  |
| Enghraifft o: | math o ronyn cwantwm  |
| Math | medrydd boson, massless quantum particle, stable elementary particle, real neutral particle, force carrier, cwantwm, elementary particle, Q15809444  |
| Màs | 0, 0  |
| Dyddiad darganfod | 1923  |
| Rhan o | response to light stimulus, Photinus-luciferin 4-monooxygenase (ATP-hydrolyzing) activity, Oplophorus-luciferin 2-monooxygenase activity, Latia-luciferin monooxygenase (demethylating) activity, Cypridina-luciferin 2-monooxygenase activity, Renilla-luciferin 2-monooxygenase activity, Watasenia-luciferin 2-monooxygenase activity, alkanal monooxygenase (FMN-linked) activity, oxygen evolving activity  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05v\_l  |
| Thesawrws y BNCF | 19366  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gronyn elfennol o egni electromagnetig yw **ffoton**. Derbyniwyd y syniad fod gan ymbelydredd electromagnetig gysylltiad ag egni cwanta yn 1905 pan awgrymwyd hyn gan Albert Einstein.

Darganfuwyd bod yr egni sydd gan y ffotonau yma mewn cyfrannedd union efo amledd y don.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Lle:

**E** yw'r Egni sydd gan ffoton mewn Jouleau

**h** yw'r Cysonyn Planck

**f** yw amledd y don mewn herts

Awgrymodd Einstein rhai arbrofion a fyddai'n dangos cwanteiddiad egni sef y ffotonau yma. Yr arbrawf symlaf sy'n profi'r theori yw'r Effaith ffotodrydanol.
# Corona

Yr haul
Mae'r **corona** (hefyd **corongylch**) i'w ddarganfod yn haen uchaf atmosffer yr Haul uwchben y cromosffer gyda chylchfa ryngbarthol gul yn eu gwahanu. Mae iddi dymheredd o tua miliwn K neu fwy, a dwysedd isel. Plasma sy'n ehangu i'r gofod yn barhaus yw'r corona a gellir ystyried felly ei fod yn ymestyn trwy'r heliosffer.

Mae'r corona isaf yn weledwy i'r llygad noeth fel 'coron' wen yn ystod diffyg ar yr Haul ac o'r gair 'coron' y daw'r enw. Ceir coronâu o amgylch sêr eraill hefyd.

## Cyfeiriad
# Cawr nwy

Cawr nwy|  |
| Enghraifft o: | math o wrthrych seryddol  |
| Math | giant planet  |
| Y gwrthwyneb | terrestrial planet  |
| Olynwyd gan | Chthonian planet  |
| Yn cynnwys | hydrogen, heliwm  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Pedwar Cawr Nwy Cysawd yr Haul: Neifion, Wranws, Sadwrn ac Iau (llun cyfansawdd)
Planed wedi ei chyfansoddi o nwy yn bennaf, ac iddi graidd solet yw **cawr nwy**. Mae pedwar o blanedau Cysawd yr Haul yn gewri nwy, sef Neifion, Wranws, Sadwrn ac Iau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Planed gorrach

Planed gorrach|  |
| Enghraifft o: | math o wrthrych seryddol  |
| Math | planedyn, planetary-mass object  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0g3tzt  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yn ôl diffiniad yr Undeb Seryddol Rhyngwladol (IAU), mae **corblaned** yn gorff nefol sydd, o fewn Cysawd yr Haul,

Makemake: y gorblaned ddiweddaraf i gael ei darganfod
(a) yn cylchio'r Haul;

(b) a chanddo'r cynhwysedd digonol i gadw ffurf cronnell

(c) heb glirio'r gymdogaeth o gwmpas ei gylchdro

(ch) ddim yn lloeren.

Nid yw'r term yn cynnwys planedau cysodau planedol eraill.

Mabwysiadwyd y term yn swyddogol 2006. Hyd yma mae pum corff wedi cael eu cydnabod fel corblanedau:

* Ceres
* Plwton
* Haumea
* Makemake
* Eris

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Comed

Comed|  |
| Enghraifft o: | math o wrthrych seryddol  |
| Math | corff neu wrthrych bychan yng Nghysawd yr Haul  |
| Rhan o | system blanedol  |
| Yn cynnwys | comet nucleus, coma, comet tail  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01srj  |
| Thesawrws y BNCF | 32692  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Nodweddion corfforol comed:
a) Niwclews, b) Niwlen, c) Cynffon ïonau, d) Cynffon lwch, e) Amdo hydrogen, f) Cyfeiriad cyflymder orbitol, g) Cyfeiriad at yr Haul.
Comed Hale-Bopp (1997)
Corff cymharol fychan sy'n cylchdroi o amgych yr Haul mewn cylchdro eliptig yw **comed** neu **seren gynffon** (hefyd: **seren farfog**, **seren gynffonog** a 'seren bengrech'). Gall ei deunydd gynnwys creigiau, rhew a nwy; cyfeirir atynt weithiau fel "peli eira budur". Pan ddaw comed yn ddigon agos at yr haul, cynhesir ei deunydd cymaint fel ei bod yn creu niwlen *(coma)* o nwyon o'i hamgylch, a gall hwn ymffurfio'n gynffon sydd bob amser yn pwyntio i ffwrdd oddi wrth yr haul, ac sy'n creu ffurf draddodiadol comed.

Gall cnewyllyn y gomed amrywio o un i 50 km ar draws, gyda'r coma yn ymestyn dros 100,000-1,000,000 km; pan ffurfir cynffon, gall ymestyn am filiynau lawer o gilomedrau.

Yn 1932 damcanodd Ernst Julius Öpik fod comedau yng Nghysawd yr Haul yn ymffurfio mewn cwmwl o lwch a mater arall y tu hwnt i gylchdro'r blaned gorrach Plwton. Enwir y cwmwl hwnnw yn Gwmwl Oort (neu Cwmwl Öpik-Oort). Ystyrir Gwregys Kuiper, rhanbarth ar ffurf disg y tu hwnt i gylchdro Neifion rhyw 30-50 unedau seryddol o bellter oddi wrth yr Haul (sy'n cynnwys llawer iawn o gyrff rhewllyd bychain) fel tarddle comedau cyfnod byr.

## Comedau enwog

* Comed 1P/Halley
* Comed 2P/Encke
* Komeet 9P/Tempel 1
* Comed 17P/Holmes
* Comed 19/P Borrelly
* Comed 73P/Schwassmann-Wachmann
* Comed 109P/Swift-Tuttle
* Comed Arend-Roland
* Comed Ikeya-Seki
* Comed Kohoutek
* Komeet Shoemaker-Levy 9
* Comed Hyakutake
* Comed Hale-Bopp
* Comed Machholz
* Comed McNaught
* Comed Neowise
* Comed Donati
# Brycheuyn haul

Brycheuyn haul|  |
| Enghraifft o: | ffenomen ffisegol  |
| Math | brycheuyn haul  |
| Rhan o | solar phenomena  |
| Lleoliad yr archif | ETH Zurich University Archives  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06w8l  |
| Thesawrws y BNCF | 31338  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Brychau Haul- 22 Gorffennaf 2004.
Ffenomena dros dro yn ardal ffotosffer yr Haul neu seren arall yw **brycheuyn haul** sy'n ymddangos yn weladwy fel smotiau tywyll i'w gymharu efo'r ardaloedd o amgylch. Achosir y brychau yma gan weithgaredd magnetig angerddol iawn, sy'n atal darfudiad sy'n creu ardaloedd llai poeth.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# arXiv

ArXiv|  |
|  |
| Enghraifft o: | disciplinary repository, preprint server, open science tool, gwefan, cronfa ddata ar-lein, cronfa ddata lyfryddol  |
| Crëwr | Paul Ginsparg  |
| Awdur | Paul Ginsparg  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dechrau/Sefydlu | 14 Awst 1991  |
| Perchennog | Labordy Genedlaethol Los Alamos, Prifysgol Cornell  |
| Prif bwnc | erthygl wyddonol  |
| Yn cynnwys | arXiv ID, Computing Research Repository  |
| Lleoliad yr archif | Unknown  |
| Gweithredwr | Cornell University Library, Cornell Ann S. Bowers College of Computing and Information Science  |
| Sylfaenydd | Paul Ginsparg  |
| Aelod o'r  canlynol | DataCite – International Data Citation Initiative e.V.  |
| Gwladwriaeth | Unol Daleithiau America  |
| Rhanbarth | Ithaca  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09nzd  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Storfa ddigidol ar gyfer cyfnewid erthyglau gwyddonol yw **arXiv**, sy'n cyflwyno canlyniadau ymchwil ym meysydd ffiseg, mathemateg, cyfrifiadureg, ystadegaeth, mathemateg ariannol, bioleg, peirianneg drydanol a gwyddor systemau, ac economeg. Mae'r papurau'n cael eu cymeradwyo i'w postio ar ôl eu cymedroli, er nad ydynt yn cael eu hadolygu gan gymheiriaid. Sefydlwyd arXiv.org ar 14 Awst 1991. Roedd wedi cyrraedd dwy filiwn o bapurau erbyn diwedd 2021. Erbyn Tachwedd 2024 roedd cyflwyniadau wedi cyflawni cyfradd o 24,000 o erthyglau newydd y mis.

Mae'r gair "arXiv" yn cael ei ynganu fel "archif"—mae'r X yn cynrychioli'r llythyren Roeg *chi* ⟨χ⟩.

Ers Medi 2011 mae Llyfrgell Prifysgol Cornell wedi cymryd cyfrifoldeb gweinyddol ac ariannol am weithredu a datblygu arXiv.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol
# The Guardian

The Guardian|  |
| --- |
| Tudalen blaen *The Guardian* o fis Hydref 2009. |
| Math | Papur dyddiol |
| Fformat | Berliner |
| Perchennog | Guardian Media Group |
| Golygydd | Katharine Viner |
| Sefydlwyd | 1821 |
| Ymochredd gwleidyddol | Canol-chwith |
| Iaith | Saesneg |
| Pencadlys | Kings Place, 90 York Way, Llundain N1 9GU |
| Cylchrediad | 226,473 |
| Chwaer-bapurau newyddion | The Observer, The Guardian Weekly |
| ISSN | Nodyn:Dolen chwilio ISSN |
| Rhif OCLC | 60623878 |
| Gwefan swyddogol | (Saesneg) www.guardian.co.uk |
| Cost | £1 |

Mae The Guardian yn bapur newydd cenedlaethol Prydeinig sy'n rhan o'r Guardian Media Group. Fe'i cyhoeddir yn ddyddiol o ddydd Llun i ddydd Sadwrn yn y fformat Berliner. Hyd at 1959 ei enw oedd The Manchester Guardian, yn adlewyrchu ei wreiddiau rhanbarthol; weithiau mae'r papur yn dal yn cael ei gyfeirio ato dan yr enw hwn, yn enwedig yng Ngogledd America, er ei fod wedi'i sefydlu yn Llundain ers 1964. (Mae gan y papur wasg argfraffu yn y ddwy ddinas).

Mae'r *Guardian* yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

## Atodlenni a Nodweddion

Ar bob diwrnod gwaith mae *The Guardian* yn gynnwys yr atodlen *G2* sy'n cynnwys erthyglau, colofnau, amserlenni teledu a radio, a'r croesair cyflym. Ers newid i'r fformat Berliner, mae yna adran chwaraeon (*Sport*) dyddiol ar wahân. Mae atodlenni wythnosol eraill yn cynnwys:

Dydd Llun
*MediaGuardian*, *Office Hours*
Dydd Mawrth
*EducationGuardian*
Dydd Mercher
*SocietyGuardian* (ymdrin â'r sector cyhoeddus Prydeinig a materion cysylltiedig)
Dydd Iau
*TechnologyGuardian*
Dydd Gwener
*Film & Music*
Dydd Sadwrn
*The Guide* (cylchgrawn amserlenni), *Weekend* (atodlen liw), *Review* (llenyddiaeth), *Money*, *Work*, *Rise* (ymdrin â gyrfaoedd ar gyfer graddedigion), *Travel*, *Family*
## Gwobrwyon llenyddolawddogaeth lenyddol

Mae *The Guardian* yn hyrwyddo dwy wobr lenyddol fawr: y *Guardian First Book Award*, a sefydlodd yn 1999 fel olynydd i'r *Guardian Fiction Award* (a redodd ers 1965), a'r *Guardian Children's Fiction Prize*, a sefydlodd yn 1967. Ym mlynyddoedd diweddar mae'r papur hefyd wedi hyrwyddo Gŵyl y Gelli yn y Gelli Gandryll.

## Golygyddion

* John Edward Taylor (1821–1844)
* Jeremiah Garnett (1844–1861) (efo Russell Scott Taylor yn 1847–1848)
* Edward Taylor (1861–1872)
* Charles Prestwich Scott (1872–1929)
* Ted Scott (1929–1932)
* William Percival Crozier (1932–1944)
* Alfred Powell Wadsworth (1944–1956)
* Alastair Hetherington (1956–1975)
* Peter Preston (1975–1995)
* Alan Rusbridger (1995–2015)
* Katharine Viner (2015–)

## Cyfeiriadau
# Y rhyngrwyd

Y rhyngrwyd|  |
| Enghraifft o: | IP network, rhwydwaith cyfrifiadurol, dyfais  |
| Math | rhwydwaith telathrebu  |
| Dechrau/Sefydlu | 29 Hydref 1969  |
| Rhagflaenydd | Bildschirmtext  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03rlt  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |
| --- |
| **Rhyngrwyd** |
|  |
|
Cyfrifiadur Y We Fyd-Eang E-bost Blog Gwrth-firws

---

Rhwydweithio cymdeithasol ar-lein

---

CERN

 |

System gysylltiedig o rwydweithiau cyfrifiadurol byd-eang, sydd ar gael i'r cyhoedd, yw'r **rhyngrwyd** ac sy'n gwasanaethu biliynau o ddefnyddwyr. Mae'n trosglwyddo amrywiaeth o ddata gan gynnwys lluniau, sain, fideo a thestun, ac yn cludo amrywiaeth o wybodaeth a gwasanaethau. Trosglwyddir y data hyn gyda'r safon Protocol Rhyngrwyd (IP).
Y gwasanaethau mwyaf amlwg yn strwythur y rhyngrwyd yw'r We Fyd-Eang (WWW) ac e-bost, a hefyd gwasanaethau sgwrsio a throsglwyddo ffeiliau. Mae'r defnyddrwyd ('usenet' neu 'newsnet') hefyd yn bodoli ar y rhyngrwyd, ond nid mor boblogaidd bellach. Hyd at ddiwedd y 2000au roedd angen cyfrifiadur i gysylltu â'r rhyngrwyd, ond yna gwelwyd y cyfryngau traddodiadol i gyd yn cael eu hailbobi i gario rhan o'r rhyngrwyd e.e. y ffôn, systemau cerdd, ffilm a'r teledu. Gwelwyd hefyd cyhoeddwyr yn addasu ar gyfer y dechnoleg newydd er mwyn dosbarthu eu cynnyrch; yng Nghymru er enghraifft bu Gwasg y Lolfa'n flaenllaw iawn yn gwerthu e-lyfrau a Golwg360 yn bapur newydd digidol.

Argraff arlunydd o sut mae'r rhyngrwyd yn edrych
Nid yw'r rhyngrwyd a'r We Fyd-Eang yn gyfystyr. Casgliad o ddogfennau hyperdestun yw'r we, a defnyddir y rhyngrwyd (sy'n llawer mwy na'r we) i gael mynediad i'r dogfennau hyn.

## Hanes y rhyngrwyd

Crewyd y rhyngrwyd yn yr Unol daliaethau America ar ffurf rhwydwaith o gyfrifiaduron yn 1969 gan adran amddifynnol y llywodraeth. Pwmpiwyd arian i'r cynllun gan y *National Science Foundation* (ac arian preifat) yn y 1980au a chysylltwyd y cyfan gan linell ffôn. Erbyn 2012 roedd 2.4 biliwn o bobl ledled y byd - dros draean poblogaeth y byd - wedi defnyddio gwasanaethau'r rhyngrwyd.

Cyfrifiadur *NeXT* a ddefnyddiwyd gan Tim Berners-Lee yn CERN ac a ddaeth yn weinydd gwe cyntaf drwy'r byd.
Cafodd y We Fyd-Eang ei chreu yn CERN yn y Swistir yn yr 1990'au gan Sais o'r enw Tim Berners-Lee i gysylltu gwyddonwyr gyda'i gilydd. Mae'r enw "net" yn dod o'r term Saesneg llawn "the internet" a'r gair "internet" yn ei dro'n dalfyriad o "inter-" a "networking" i creu "internetworking" (rhyngrwydweithio). Defnyddir priflythyren yn yr enw ("y Rhyngrwyd") a llythyren fach pan fo'r gair yn ansoddair "marchnata rhyngrwyd" yn Saesneg ac yn y Gymraeg.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Hanes y We Gymraeg Archifwyd 2014-12-19 yn y Peiriant Wayback
* Blogiau

## Dolenni allanol

Wiciadur
Chwiliwch am y rhyngrwyd
yn Wiciadur.

* Termau Cyfrifiadurol Cymraeg - Prifysgol Bangor. Archifwyd 2005-02-04 yn y Peiriant Wayback
# Y We Fyd-Eang

"Nodion Gwyddonol", Y Cymro: 23 Gorffennaf 1969. Disgrifiad proffwydol Owain Owain o'r we fyd-eang a'i effaith ar addysg.
Mae'r **We Fyd-Eang** yn gasgliad o ddogfennau uwch-destun (neu *hypertext*; gweler HTTP), lle defnyddir y rhyngrwyd i'w cysylltu. Gyda phorwr gwe, gall defnyddiwr weld tudalennau sy'n cynnwys testun, delweddau, sain a fideo, a theithio o dudalen i dudalen gan ddefnyddio *hyperlinks*.

Dyfeisiwyd y We Fyd Eang gan Tim Berners-Lee a Robert Cailliau pan roeddent yn gweithio yn CERN yng Ngenefa, Y Swistir a Ffrainc yn 1989. Ceir sawl dyddiad am enedigaeth y We fyd-eang, a'r mwyaf poblogaidd o'r rhain yw'r dyddiad pan gyhoeddodd Tim Berners-Lee femo yn gwahodd pobl y tu allan i CERN i gydweithio ar y prosiect.

Rhan o wefan Curiad, y wefan Gymraeg gyntaf; Medi 1997.
Cytundeb CERN i ganiatau i weddill y byd ddefnyddio'r we.
Ar 30 Ebrill 1993, rhoddodd CERN ganiatad i'r we gael ei defnyddio'n agored ac am ddim gan weddill y byd.

## Y We yn Gymraeg

Y tro cyntaf y soniwyd yn Gymraeg am y we oedd ar 23 Gorffennaf 1969 gan y gwyddonydd Owain Owain: 'Yn syml, mae'r gyfundefn hwn o gyfrifyddion (neu gyfrifiaduron) yn ei gwneud hi'n bosib i gofnodi y cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno.... Rydych am weld cerflun mwyaf o geffyl sydd mewn bod? Yna, o'ch cadair freichiau, a chyn i'r bys olaf adael y botwm olaf, fe fydd llun y ceffyl ar y llen deledu yn eich ystafell.' Neu gynllun pensaernïol Eglwys S. Pedr yn Rhufain? Pwyswch fotymau eraill a dyna'r cynllun pensaernïol yn dilyn y ceffyl mewn llai na chwinciad!'

Y wefan Gymraeg gyntaf oedd Curiad a lansiwyd gan Dafydd Tomos ar y rhestr ebyst WELSH-L ar 13 Ebrill 1995. Roedd y wefan yn cynnwys gwybodaeth am gigs, bandiau, adolygiadau a siartiau Cymraeg. Roedd yn gwbl ddwyieithog i ddechrau cyn ail-lansio yn uniaith Gymraeg yn 2005. Mae rhan helaeth o'r deunydd ar gael hyd heddiw wedi'i archifo.

Rhoddwyd y gyfrol Gymraeg gyntaf ar y we ar 1 Rhagfyr 1996, sef cyfrol o farddoniaeth gan Robin Llwyd ab Owain: *Rebel ar y we*.

## Cyfeiriad

 *Eginyn erthygl sydd uchod am y **rhyngrwyd** neu'r **We Fyd-Eang**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Calendr Iŵl

Calendr Iŵl| Enghraifft o: | solar calendar, arithmetic calendar, interval scale  |
| Math | calendr  |
| Crëwr | Sosigenes of Alexandria  |
| Dechrau/Sefydlu | 45 CC  |
| Yn cynnwys | Julian dominical cycle, mis, blwyddyn galendr, wythnos, diwrnod  |
| Rhagflaenydd | Roman calendar  |
| Olynydd | Calendr Gregori  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03\_n6  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Delwedd esboniadol: y newid o galendr Iŵl i galendr Gregori.
Addasiad o galendr y Rhufeiniaid yn ystod teyrnasiad Iŵl Cesar ydy **Calendr Iŵl** a wnaed yn 46 CC ac a ddaeth i rym y flwyddyn ddilynol. Fe'i derbyniwyd gan y rhan fwyaf o wledydd Ewrop a thiriogaethau a wladychwyd yn ddiweddarach gan Ewropeaid e.e. rhannau o gyfandir America, hyd nes iddo gael ei addasu ymhellach a'i alw'n galendr Gregori yn 1582.

Ceir ynddo 365 diwrnod wedi'u clystyru'n 12 mis, fel y nodir yn y "Tabl Misoedd". Ychwanegir diwrnod naid ym mis Chwefror bob pedair mlynedd. Mae blwyddyn Iŵl, felly, yn 365.25 diwrnod o ran hyd. Roedd yn fwriad i'r calendr hwn gyfateb fwy neu lai gyda blwyddyn yr haul. Gwyddai seryddwyr Groegaidd ers cyfnod Hipparchus fod y flwyddyn trofannol ychydig funudau'n llai na 365.25 diwrnod, ond nid oedd y calendr yn ateb y broblem yma. O ganlyniad, roedd tridiau'n ychwanegol - bob pedwar canrif. Cafodd hyn ei gywiro yn y diwygiad Gregori yn 1582, sy'n cyflwyno'r dyddiau naid mewn dull gwahanol. O ganlyniad i hyn mae calendr Iŵl 13 diwrnod y tu ôl i galendr Gregori h.y. y 1af o Ionawr ar galendr Iŵl ydy'r 14eg ar galendr Gregori.

Mae'r rhan fwyaf o ganghennau'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol yn parhau i ddefnyddio calendr Iŵl i nodi dyddiadau gwyliau crefyddol gan gynnwys y Pasg (Pascha). Mae rhai wedi creu fersiwn a elwir yn galendr Iŵl diwygiedig. Defnyddir yr hen galendr Iŵl hefyd gan Ferberiaid Gogledd Affrica a Mynydd Athos yng Ngwlad Groeg. Diwygiad arall ohono yw'r ‘calendr Alecsandria’ a ddefnyddir yn Ethiopia.

## Gweler hefyd

* Calan Mai
* Calendr Coligny: Calendr y Celtiaid
* Calendr Gregori
* Calendr Tsieineaidd
* Calendr Hebraeg
* Calendr Islamaidd

## Cyfeiriadau