Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ditectif

Mae **ditectif** yn ymchwilydd, fel arfer yn aelod o asiantaeth gorfodaeth cyfraith. Maent yn aml yn casglu gwybodaeth i ddatrys troseddau trwy siarad â thystion a hysbyswyr, casglu tystiolaeth gorfforol, neu chwilio cofnodion mewn cronfeydd data. Mae hyn yn eu harwain i arestio troseddwyr a'u galluogi i gael eu dyfarnu'n euog yn y llys. Gall ditectif weithio i'r heddlu neu'n breifat.

## Trosolwg

Yn anffurfiol, ac yn bennaf mewn ffuglen, mae ditectif yn berson trwyddedig neu heb drwydded sy'n datrys troseddau, gan gynnwys troseddau hanesyddol, trwy archwilio a gwerthuso cliwiau a chofnodion personol er mwyn datgelu hunaniaeth a / neu leoliad y troseddwr.

Mewn rhai adrannau heddlu, cyflawnir swydd dditectif trwy basio prawf ysgrifenedig ar ôl i berson gwblhau'r gofynion ar gyfer bod yn heddwas. Mewn llawer o systemau heddlu eraill, mae ditectifs yn raddedigion coleg sy'n ymuno'n uniongyrchol o fywyd sifil heb wasanaethu fel swyddogion heddlu.

Mae rhai ditectifs yn gweithio'n annibynnol, ac ambell waeth yn cael eu galw'n ymchwilwyr preifat.

## Hanes

Cyn y 19eg ganrif, prin oedd yr adrannau heddlu trefol, er bod y cyntaf wedi'i greu ym Mharis ym 1667. Wrth i weithgareddau'r heddlu symud o benodwyr a gynorthwywyd gan wirfoddolwyr i weithwyr proffesiynol, ni chododd y syniad o dditectifs ymroddedig ar unwaith. Sefydlwyd yr asiantaeth dditectif breifat gyntaf gan Eugène François Vidocq ym Mharis yn gynnar yn y 1820au, a oedd hefyd wedi bod yn bennaeth ar asiantaeth heddlu yn ogystal â bod yn droseddol ei hun. Cafodd gweithgareddau ditectif yr heddlu eu harloesi yn Lloegr gan y Bow Street Runners ac yn ddiweddarach y Gwasanaeth Heddlu Metropolitan yn Llundain. Ffurfiwyd uned dditectif gyntaf yr heddlu yn yr Unol Daleithiau ym 1846 yn Boston.

## Cyfeiriadau
# Seicig

Ffenest siop person dweud ffortiwn ym Moston
Person sydd yn honni fod ganddynt ddarweliad allsynhwryol sy'n eu galluogi i ganfod gwybodaeth sydd tu hwnt i'r synhwyrau cyffresin ydy **seicig**. Yn aml dywedir y gallant fanipiwleiddio gwrthrychau gan ddefnyddio grym eu meddwl yn unig mewn proses a elwir seicocinesis. Defnyddir y term "seicig" hefyd i ddisgrifio medrau o'r math hwn. Mae'n bosib fod seicigau'n berfformwyr theatraidd mewn gwirionedd, yn debyg i gonsurwyr sy'n defnyddio technegau megis hutgastiau, darllen oer a darllen poeth er mwyn rhoi'r argraff o sgiliau goruwchnaturiol. Ymddangosa seicigau'n rheolaidd mewn ffuglen ffantasi, fel a geir yn nofel Stephen King,
*The Dead Zone*.

Ceir diwydiant a rhwydwaith eang o seicigau'n bodoli, lle mae seicigau'n cynnig cyngor i gwsmeriaid. Mae rhai o'r seicigau enwocaf yn cynnwys Edgar Cayce, Ingo Swann, Peter Hurkos, Jose Ortiz El Samaritano, Miss Cleo, John Edward, a Sylvia Browne.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y paranormal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Llythrenw

Mae **llythrenw** yn fyrfodd sy'n defnyddio llythyren gyntaf pob gair mewn ymadrodd. Mae'n bosib creu gair newydd drwy'r broses hon e.e. "nylon", neu lythrenw a yngenir drwy ddweud pob llythyren yn unigol "BBC" (Bi-bi-si).

Yn y gorffennol, dim ond nifer o lythrenwau oedd yn cael eu defnyddio (e.e. neu h.y.) ond, bellach, ceir llawer mwy o lythrenwau oherwydd y cynnydd mewn termau technoleg a geirfa Cymraeg.

## Engrheifftiau

| Byrfodd | Ymadrodd
 |
| --- | --- |
| ayb, ayyb | ac yn y blaen
 |
| C.C. | Cyn Crist
 |
| DC | De Cymru
 |
| eb | enw benywaidd
 |
| e.e. | er enghraifft
 |
| eg | enw gwrywaidd
 |
| GC | Gogledd Cymru
 |
| h.y. | hynny yw
 |
| o.n. | ôl nodyn
 |
| O.C. | Oed Crist
 |
| SDIC | Syndrom Diffyg Imiwnolegol Caffaeledig
 |
| yb | y bore
 |
| yh | yn hwyr
 |
# Blwyddyn

Blwyddyn|  |
| Enghraifft o: | uned amser  |
| Math | hyd, cyfnod orbital  |
| Rhan o | Sothic cycle  |
| Yn cynnwys | mis  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 7284  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Blwyddyn** yw'r cyfnod amser y mae'n cymryd i'r Ddaear gylchdroi o amgylch yr Haul unwaith. Mae hyn yn cyfateb i gyfnod symudiad ymddangosiadol yr Haul o gwmpas yr ecliptig.

**Blwyddyn drofannol**, sy'n 365.2422 diwrnod, yw'r amser mae'n cymryd i'r haul fynd dwywaith yn olynol trwy gyhydnos y gwanwyn (Alban Eilir).

**Blwyddyn serol** (*sidereal year*), sy'n 365.2564 diwrnod, yw'r amser mae'n cymryd i'r haul symud dwywaith yn olynol trwy bwynt perthynol i gefndir y sêr yn yr awyr.

## Gweler hefyd

* Calendr
* Calendr Gregori
* Blwyddyn naid
* Blwyddyn galactig
* Blwyddyn golau
* Blwyddyn gosmig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am blwyddyn
yn Wiciadur.
# Aymara

| Aymara
 |
| --- |
| Aymar aru
 |
| Siaredir yn
 | Bolifia, Periw hefyd Tsile, Yr Ariannin
 |
| Cyfanswm siaradwyr
 | 2.8 million (2000–2006)
 |
| Teulu ieithyddol
 | Aymara
 |
| System ysgrifennu
 | Lladin
 |
| Codau ieithoedd
 |
| ISO 639-1
 | `ay` |
| ISO 639-2
 | `aym` |
| ISO 639-3
 | `aym` |
| Wylfa Ieithoedd
 | `–` |
| Ardal siarad Aymara |

Mae **Aymara** (*Aymar aru*) yn iaith a siaradir gan bobol Aymara yn ardal mynyddoedd yr Andes yn ne America, yn bennaf yng ngorllewin Bolifia.

Gyda 2,589,000 o siaradwyr (Bolifia: 2,098,000, Periw: 442,000, Yr Ariannin: 30,000, Tsile: 19,000) mae yn un o ychydig o ieithoedd brodorol America gyda thros dwy filiwn o siaradwyr.

Yr ieithoedd Americanaidd brodorol gyda mwy na miliwn o siaradwyr yw Nahwatleg (Mecsico), Quechua (Andes), a Guarani (Paragwái), Gogledd yr Ariannin a Bolifia)

Mae rhai ieithyddion yn dadlau bod Aymara yn perthyn i Quechua, ond mae gryn anghytundeb ynglŷn â hyn.

Yr wyddor Aymara
Baner pobl frodorol de America
Cafodd ieithoedd brodorol de America eu hisraddio a'u gwahardd am lawer o flynyddoedd. Pan enillodd Bolifia ei annibyniaeth o Sbaen ym 1825, cadwyd Sbaeneg fel unig iaith swyddogol y wlad. Serch hynny dim ond yn 1976 ddaeth Sbaeneg i fod yn iaith mwyafrif pobl Bolifia gyda phobl Bolifia'n dod yn siaradwyr uniaith Sbaeneg neu'n ddwyieithog yn Sbaeneg ac un o 30 ieithoedd brodorol ar draws Bolifia.

Mae siaradwyr uniaith Aymara yn prinhau, ym 1950 ysgrifennodd yr hanesydd Herbet Klein roedd 664,000 o bobl Bolifia yn siarad dim ond Aymara. Erbyn 1976 roedd y rhif yn wedi'i haneri ac erbyn y ganrif newydd dim ond rhyw chwarter miliwn.

## Heddiw

Ond mae datblygiadau diweddaraf wedi gwella sefyllfa Aymara. Ers 2006, mae llywodraeth Evo Morales wedi cydnabod hawliau'r bobloedd frodorol gyda chyfansoddiad newydd gan newid y wlad i fod yn *plurinacional* (aml-genedl).

Mae Morales ei hun o dras Aymara ac yn arlywydd cyntaf y wlad o dras frodorol.
Mae gweision sifil newydd yn gorfod siarad Sbaeneg ac o leiaf un iaith frodorol. Mae'r iaith Aymara yn cael ei defnyddio yn fwy ar y cyfryngau ac mewn addysg.

Agorwyd prifysgol i'r bobl Aymara *Universidad Indígena Aymara de Bolivia Túpac Katari* wedi'i enwi ar ôl Túpac Katari, arwr gwrthryfel 1781yn erbyn y Sbaenwyr.

## Cyfarchion a geiriau

* Kamisaraki = Sut mae?
* Waliki = Iawn
* Jumasti = A chi?
* Walikiraki = Iawn hefyd
* Yuspayarpa = Diolch
* Jikisinkama = tan tro nesaf/welai chi
* Pacha Mama = Duwes y ddaear
* Aru = Iaith
* Uta = Tŷ / utanaja = tai
* Warmi = Merch
* Chacha = Dyn

*Naya saparukiw jiwyapxitaxa nayxarusti, waranqa, waranqanakaw tukutaw kut'anipxani*.

Heddiw maent yn fy lladd, ond byddaf yn ôl gyda miliynau (geiriau olaf Túpac Katari)

## Cyfeiriadau
# Dydd Mawrth

Enwir Dydd Mawrth ar ôl y duw Mawrth.
Un o ddyddiau'r wythnos yw **Dydd Mawrth** sy'n dilyn Dydd Llun ac yn rhagflaeni Dydd Mercher. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn ail neu drydydd ddiwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Mawrth, duw rhyfel y Rhufeiniaid.

## Gwyliau

* Dydd Mawrth Pasg
* Dydd Mawrth y Sulgwyn
* Dydd Mawrth y Drindod
* Dydd Mawrth Ynyd ("Dydd Mawrth Crempog")

| Dyddiau'r wythnos
 |
| --- |
| Dydd Llun | Dydd Mawrth | Dydd Mercher | Dydd Iau | Dydd Gwener | Dydd Sadwrn | Dydd Sul
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am Dydd Mawrth
yn Wiciadur.
# Dydd Mercher

Mae **dydd Mercher** yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn drydydd neu bedwerydd diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Mercher, sef un o dduwiau'r Rhufeiniaid.

## Gwyliau

* Mercher y Brad
* Mercher y Lludw, diwrnod cyntaf Tymor y Grawys

| Dyddiau'r wythnos
 |
| --- |
| Dydd Llun | Dydd Mawrth | Dydd Mercher | Dydd Iau | Dydd Gwener | Dydd Sadwrn | Dydd Sul
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am Dydd Mercher
yn Wiciadur.
# Dydd Iau

Mae **dydd Iau** yn ddiwrnod o'r wythnos. Yn y mwyafrif o wledydd gorllewinol, ystyrir dydd Iau fel y pedwerydd diwrnod ar y calendr Iddewig-Gristnogol a chymer le rhwng dydd Mercher a dydd Gwener. Mewn gwledydd lle defnyddir y traddodiad Sul-cyntaf, caiff ei ystyried fel pumed diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Iau, prif dduw y Rhufeiniaid.

## Gwyliau

* Dydd Iau Cablyd, y dydd cyn Dydd Gwener y Groglith
* Dydd Iau Dyrchafael

| Dyddiau'r wythnos
 |
| --- |
| Dydd Llun | Dydd Mawrth | Dydd Mercher | Dydd Iau | Dydd Gwener | Dydd Sadwrn | Dydd Sul
 |

Wiciadur
Chwiliwch am Dydd Iau
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Dydd Gwener

Mae **dydd Gwener** yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn bumed neu chweched diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Gwener, duwies cariad y Rhufeiniaid. Mae hen ffurfiau Cymraeg Canol yn cynnwys 'Gwenerddydd' a 'Gwenergwaith'.

## Gwyliau

* Dydd Gwener y Groglith (hefyd 'Dydd Gwener Croglith')

| Dyddiau'r wythnos
 |
| --- |
| Dydd Llun | Dydd Mawrth | Dydd Mercher | Dydd Iau | Dydd Gwener | Dydd Sadwrn | Dydd Sul
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am Dydd Gwener
yn Wiciadur.
# Dydd Sadwrn

Satwrnws, Caravaggio, 16ed ganrif
Mae **dydd Sadwrn** yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn chweched neu'n seithfed diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Sadwrn, un o dduwiau'r Rhufeiniaid. Mae Iddewaeth yn clustnodi'r Sadwrn yn ddydd sanctaidd oherwydd dyna'r diwrnod (yn ôl eu crefydd) yr ymlaciodd Duw ar ôl creu'r bydysawd.

## Termau'r chwarelwyr a'r glowyr

* 'Sadwrn bownti' - telid bonws am glirio rwbel yn y chwareli (Gogledd)
* 'Sadwrn cyfrif' - telid cyflog pythefnos neu fis ar y Sadwrn (De a Gogledd)
* 'Sadwrn cyfrif mawr' - cyffelyb i'r uchod (Gogledd)
* 'Sadwrn du' - y Sadwrn ar ôl y Sadwrn cyfri, pan na cheid cyflog (Morgannwg, Gogledd-ddwyrain)
* 'Sadwrn pae' ('Sadwrn tâl') = Sadwrn cyfrif
* 'Sadwrn syb' ('Sadwrn sist') - Sadyrnau y telid benthyciad i aros pryd tan y Sadwrn cyfrif nesaf (Gogledd)

Ffynhonnell: *Geiriadur Prifysgol Cymru*, tud. 3156

| Dyddiau'r wythnos
 |
| --- |
| Dydd Llun | Dydd Mawrth | Dydd Mercher | Dydd Iau | Dydd Gwener | Dydd Sadwrn | Dydd Sul
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am Dydd Sadwrn
yn Wiciadur.
# Dydd Sul

Ymlacio ar y Sul: *Dimanche* (paentiad olew ar gynfas, tua 1888–90) gan Paul Signac
Mae **Dydd Sul** (hefyd **y Sul**) yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae rhannau o'r byd yn ei ystyried yn ddiwrnod olaf yr wythnos, tra bod eraill yn ei roi yn gyntaf. Cafodd ei enwi ar ôl yr Haul (Lladin *"(dies) Sōlis"*. Mae Cristnogaeth yn clustnodi'r Sul yn ddydd sanctaidd.

## Gwyliau

Yng nghalendr Cristnogol, mae nifer o Suliau yn ystod y flwyddyn sy'n wyliau arbennig, gan gynnwys:

* Sul y Dyfodiad, diwrnod cyntaf y flwyddyn litwrgaidd, a Sul cyntaf Adfent
* Sul yr Ynyd, Sul olaf cyn y Grawys
* Sul y Mamau, neu "Sul y Fam" neu "Sul y Meibion", pedwerydd Sul y Grawys, tair wythnos cyn Sul y Pasg
* Syl y Dioddefaint, neu Sul y Gwreichion, neu "Sul y Grwrychon", pumed Sul y Grawys, dwy wythnos cyn Sul y Pasg
* Sul y Blodau, Sul cyn Sul y Pasg
* Sul y Pasg, gŵyl bwysicaf y flwyddyn Gristnogol
* Sul y Pasg Bychan, Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sul y Llawenydd, y trydydd Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sul y Gweddïau, neu "Sul yr Erfyniad", y pumed Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sulgwyn, yr wythfed Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sul y Drindod, Sul ar ôl Sulgwyn

* Sul y Creiriau, y trydydd Sul ar ôl Gŵyl Ifan (24 Mehefin)

Nid yw'r canlynol yn rhan o'r flwyddyn eglwysig draddodiadol, ond fe'u dathlir yn gyffredin:

* Sul Addysg, yr ail Sul ym mis Medi
* Sul y Cofio, yr ail Sul ym mis Tachwedd
* Sul y Tadau, y trydydd Sul ym mis Mehefin

## Gweler hefyd

* Dydd yr Arglwydd
* Ysgol Sul

## Ffynonellau

Wiciadur
Chwiliwch am Dydd Sul
yn Wiciadur.

| Dyddiau'r wythnos
 |
| --- |
| Dydd Llun | Dydd Mawrth | Dydd Mercher | Dydd Iau | Dydd Gwener | Dydd Sadwrn | Dydd Sul
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Eiliad

Eiliad| Enghraifft o: | uned sylfaenol SI, uned amser, uned sylfaen UCUM, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig  |
| Math | cyfnod o amser  |
| Rhan o | munud, system o unedau–centimetr–gram–eiliad, system o unedau MKS  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06nxt  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mesuriad byr o amser ydy **eiliad**. Mae'n uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau (symbol: **s**). Fel arfer, caiff ei fesur gyda chloc neu oriawr ac ers diwedd yr 20ed ganrif gyda chlociau atomig.

Mewn un eiliad o amser mae golau'n teithio(mewn gwactod) 299,792,458 metr, h.y. 300,000 km (~186,282 milltir).

## Cyfeiriadau
# Munud

Munud| Enghraifft o: | uned amser, uned ddeilliadol UCUM, SI-accepted non-SI unit, Unedau ychwanegol at yr Unedau SI  |
| Math | cyfnod o amser  |
| Rhan o | awr  |
| Yn cynnwys | eiliad  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04x9\_  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Munud digidol
Mae **munud** (enw gwrywaidd neu fenywaidd) yn uned o amser sy'n hafal i 60 eiliad neu 1/60ed rhan o awr. Dydy munud ddim yn uned ryngwladol safonol (yr SI) yn swyddogol, ond caiff ei derbyn ar y cyd â'r rhestr hon.

Y symbol ryngwladol am funud ydy min, o'r Saesneg *minute*.

Mae'n debyg mai'r Babilioniaid ddechreuodd rhannu awr yn chwe-deg rhan, a'r awr (ac eiliad) yn chwe-deg rhan hefyd gan eu bod yn defnyddio system gyfrif wedi'i seilio ar y rhif 60.

Gall munud, ar lafar, olygu "ychydig bach o amser" heb ffiniau pendant o 60 eiliad e.e. yn y linell enwog gan Waldo Williams "Un funud fach cyn elo'r haul o'r wybren..." mae'r bardd yn golygu ysbaid o amser yn hytrach na'r diffiniad mathemategol.

## Gweler hefyd

* System Ryngwladol o Unedau
* Munud (ongl)
* Munud y gromell.

## Cyfeiriadau

* Henry Campbell Black, Black's Law Dictionary, 6ed rhifyn (St. Paul, Minnesota: West Publishing Company, 1991)
* Eric W. Weisstein. "Arc Minute." From MathWorld—A Wolfram

Wiciadur
Chwiliwch am munud
yn Wiciadur.
# Mis

Mae 12 **mis** yn y flwyddyn.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Y misoedd
 | Ionawr | Chwefror (Mis Bach) | Mawrth | Ebrill | Mai | Mehefin | Gorffennaf | Awst | Medi | Hydref | Tachwedd (Y Mis Du) | Rhagfyr
 |
| Y misoedd yn llydaweg
 | Genver | C'hwevrer | Meurzh | Ebrel | Mae | Mezheven | Gouhere (Gouere) | Eost | Gwengolo "gwellt gwynion" | Here | Du | Kerzu "du iawn"
 |

Wiciadur
Chwiliwch am mis
yn Wiciadur.
# Radian

Radian|  |
| Enghraifft o: | uned (ongl), uned di-ddimensiwn, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, uned sylfaen UCUM  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/06h39  |
| Quora | Radian-si-unit  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Y Radian
Mae'r **radian** yn uned ongl sy'n hafal a 180/π (neu 360/(2π)) gradd neu tua 57.2958 gradd. Dyma yw'r mesuriad ongl sylfaenol mewn pob maes mathemategol.
# Hectr

Maint hectr = arwynebedd Sgwâr trafalgar
Mae **Hectr** neu **Hectar** ar lafar (symbol:**ha**) yn uned safonol ychwanegol at yr uned SI, a ddefnyddir i fesur arwynebedd. Caiff ei ddiffinio fel 10,000 metr sgwâr, a chaiff ei ddefnyddio fynychaf i fesur tir. Yn 1795, pan gyflwynwyd y system fetrig cafodd yr *are* ei ddiffinio fel 100 metr sgwâr; maint yr hectr, felly, oedd cant are, h.y. "hecto" + "are", sef 100 are, neu 0.01 km2.

Pan ddiwygiwyd y system fetrig yn 1960 drwy gyflwyno System Ryngwladol o Unedau ac Unedau ychwanegol at yr Unedau SI, penderfynwyd - yn rhyngwladol - i hepgor yr are a chanolbwyntio ar yr hectr.

Mae'n cyfateb i 2.47105 erw neu acer.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Litr

Y diffiniad o litr ydy cyfaint ciwb gyda phob ochr yn 10 cm.
Uned cyfaint ydy **litr** a gynrychiolir mewn dwy ffordd: y llythyren "L" fawr neu "l" fach. Tydy'r litr ddim yn perthyn i'r System Ryngwladol o Unedau, ond mae'n unedau ychwanegol at yr Unedau SI. Dyma'r symbol a ddefnyddir fwyaf led-led y byd. Yr Uned SI swyddogol ydy'r metr ciwb (m3), sy'n hafal i 1,000 o litrau. Mae un litr yn hafal i 1/1,000 metr ciwb ac yn cael ei ddiffinio fel decimetr ciwbig (dm3).

Mae'r gair yn tarddu o'r Hen Ffrangeg a chyn hynny o'r Groeg (via'r Lladin). Caiff ei ddefnyddio, fel arfer, i fesur hylif neu yn y gegin i fesur aeron ayb.

## Diffiniad

Y diffiniad o litr, felly, ydy decimetr ciwbig: (1 L = 1 dm3 = 103 cm3). Felly, 1 L ≡ 0.001 metr ciwb|m3 (yn union).
Ac: 1,000 L = 1 m3

Rhwng 1901 ag 1964 diffiniwyd litr fel cyfaint un kilogram o ddŵr pur ar dymheredd o 4 °C a 760 milimetrau o arian byw o wasgedd. Yn yr adeg hon, roedd litr tua 1.000028 dm3. Disodlwyd y diffiniad hwn yn 1964.

## Cywerthedd

* 0.1 centilitr.
* 0.01 decilitr
* 0.001 litr
* 0.0001 decalitr
* 0.00001 hectolitr
* 0.000001 Kilolitr (hefyd cilolitr)

## Cyfeiriadau
# Cyfaint

Cyfaint|  |
| Math | cyfaint, meintiau deilliadol ISQ, maint ymestynnol, meintiau sgalar, maint corfforol, additive quantity, geometric measure  |
| Rhagflaenwyd gan | arwynebedd  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07zn0  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Cyfaint** ydy'r term mathemategol am faint o le neu ofod mae gwrthrych yn ei gymeryd, neu faint sydd oddi fewn iddo. Gall y gwrthrych fod yn solid, hylif, nwy neu blasma ac sy'n cael ei gyfri drwy unedau safonol y fetr ciwb.

Mae'n ddigon hawdd gweithio cyfaint siapau rheolaidd, syml sydd ag ymylon syth iddyn nhw a gellir cyfrifo cyfaint siapau crwm hefyd yn ddigon hawdd drwy fformiwla syml. Gellir cyfrifo cyfaint solid afreolaidd drwy ddadleoliad (Sa: *displacement*).

## Cyfeiriadau
# Màs

Màs|  |
| Enghraifft o: | kind of quantity, maint gwaelodol ISQ  |
| Math | maint ymestynnol, maint corfforol, meintiau sgalar, additive quantity  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04t9l  |
| Thesawrws y BNCF | 8617  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Rhinwedd o wrthrych ffisegol yw **màs**, ac mae'n fesuriad o swm mater ac ynni'r gwrthrych. Yn wahanol i bwysau, mae màs gwrthrych gorffwysol yn aros yn gyson mewn pob lleoliad. Mae'r cysyniad o fàs yn bwysig i fecaneg glasurol.

Uned arferol màs yw'r cilogram (kg). Mae nifer o unedau ychwanegol mewn bodolaeth, yn cynnwys: grammau(g), tunelli, pwysi, unedau màs atomig, ac unedau seryddol.
# Cilogram

Cilogram|  |
| Enghraifft o: | uned sylfaenol SI, unit of mass, uned SI gydlynol  |
| Rhan o | system o unedau MKS, System Ryngwladol o Unedau  |
| Rhagflaenydd | grave  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/047dr  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o'r unedau sylfaenol SI y System Ryngwladol o Unedau yw'r **cilogram** (symbol: **kg**), a ddefnyddir i fesur màs

Ers 20 Mai 2019 mae wedi ei ddiffinio yn nhermau cysonion ffisegol sylfaenol. Cyn 20 Mai 2019, roedd wedi ei ddiffinio gan silindr o aloi platinwm, y *Cilogram Prototeip Rhyngwladol* (yn anffurfiol *Le Grand K* neu IPK) a wnaethpwyd yn 1889, a gadwyd yn ofalus yn Saint-Cloud, maestref o Baris.

Delwedd o'r *International Prototype Kilogram* (“IPK”), sef y cilogram yr oedd pob cilogram drwy'r byd wedi'i sylfaenu arno. Fe welir pren mesur gyda modfeddi wrth ei ochr. Fe'i wnaed o blatinwm-iridiwn a chaiff ei storio yn folts y BIPM yn Sèvres, Ffrainc.Yn Gymraeg, defnyddiwn y symbol rhyngwladol **kg**, gan y byddai gwrthdaro gydag uned arall (y centigram) pe bawn yn defnyddio cg.

Mae'r uned hon (sef y cilogram) yn 2.20462262 pwys (yr hen bwysau 'Imperial'). Uned arferol dwysedd yw cilogram pob metr ciwb (cg/m³).

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Lle

*ρ* yw dwysedd y gwrthrych (wedi'i fesur mewn cilogram pob metr ciwb)
*m* yw màs cyfan y gwrthrych (wedi'i fesur mewn cilogramau)
*C* yw cyfaint cyfan y gwrthrych (wedi'i fesur mewn metrau ciwb)
## Hanes

Ar 26 Mawrth 1791 danfonodd Ffrancwr o'r enw Charles Maurice de Talleyrand-Périgord lythyr at Lywodraeth Ffrainc yn galw am safoni'r grefft o fesur. Pedwar diwrnod ar ôl derbyn y llythyr hwn, sefydlodd y llywodraeth Academi a rhannwyd y gwaith gan greu unedau metrig sy'n parhau i gael eu defnyddio heddiw.

Ar 7 Ebrill 1795 cyhoeddwyd yn Ffrainc fod y gram yn hafal i "bwysau absoliwt cyfaint y dŵr sydd mewn ciwb 1cm wrth 1cm (un centimetr ciwb), a hynny ar dymheredd rhew. Ond roedd diwydiant yn gweiddi am fesurau mwy na'r centimetr a'r gram. Sylweddolwyd hefyd fod pwysau rhew yn amrywiol ac yn ddibynnol ar nifer o ffactorau ac felly aethpwyd ati i greu prototeip mwy ymarferol na dŵr, a fyddai 1000 gwaith yn fwy na'r gram, sef y "kilogram". Yn yr un flwyddyn, aethpwyd ymlaen â'r gwaith o ddiffinio "litr".

## Cyfeiriadau
# Egni (gwahaniaethu)

Er mwyn i wrthrychau wneud gwaith mae angen **egni**. Mae 10 math gwahanol, gan gynnwys: cinetig, thermol, potensial disgyrchiant, sain, golau, egni potensial elastig, trydanol, cemegol, niwclear a gwres pelydrol.

Ni all egni gael ei greu na'i ddinistrio, ond gellir ei newid o un ffurf i ffurf arall.

Mae deuddeg gwahanol fath o **ffynhonnell egni**:
Y rhai anadnewyddadwy:

glo
olew
nwy naturiol
tanwydd niwclear e.e. wraniwm ayb
Y rhai adnewyddadwy:

egni gwynt
egni tonnau
egni llanw
egni hydro
egni solar
egni geothermol
egni bwyd
egni biomas
* Mae **Egni** yn bryddest a enillodd y goron i Jason Walford Davies yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004.
# Joule

Joule| Enghraifft o: | uned ddeilliadol SI, uned o ynni, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04570  |
| Quora | Joule-1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o unedau deilliadol y System Ryngwladol o Unedau ] yw'r **joule**, sy'n mesur egni. Diffinnir joule gan:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Un joule yw'r swm o egni sydd angen i wneud y gweithredau canlynol:

* Y gwaith a weithredir gan rym 1 newton wrth deithio pellter o 1 medr.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
* Y gwaith sydd angen i greu cerrynt trydanol o 1 coulomb trwy wahaniaeth potensial o 1 folt.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
* Y gwaith a wnëir i greu pŵer o un watt yn gyson am un eiliad.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .
* Yr egni cinetig o 2 kg sy'n symud ar fuanedd o 1 ms−1

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y ffisegydd o Loegr James Prescott Joule (1818–1889) a astudiodd natur gwres a darganfu ei berthynas â gwaith mecanyddol.
# Uned seryddol

Uned pellter yw'r **uned seryddol**, tua'r pellter cyfartal rhwng y Ddaear a'r Haul – 149,597,870,691 o fetrau (tua 150 miliwn cilometr neu 93 miliwn o filltiroedd).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Hyd

Hyd| Enghraifft o: | kind of quantity, maint gwaelodol ISQ  |
| Math | meintiau sgalar, geometric measure, pellter, maint  |
| Olynwyd gan | arwynebedd  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04psy  |
| Quora | Length  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yn gyffredinol, mae **hyd** cael ei gyferbynnu'n aml gan led a dyfnder, y tri dimensiwn y gofod, ond i ffisegwyr mae gan hyd ystyr arbenning fel mesur o bellter, gan fod y metr yn uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau.

Gellir mesur hyd yn ôl sawl system:

* Metrig
	+ centimetr (cm)
	+ medr (m)
	+ kilomedr/cilometr (km)
* Ymerodraethol
	+ modfedd ('')
	+ troedfedd (')
	+ llath
	+ ystad
	+ milltir (mil.)
* Seryddol
	+ uned seryddol (AU)
	+ blwyddyn golau (ly)
	+ parsec (pc)

Yn y System Ryngwladol o Unedau mesurir hyd mewn metrau.

Wiciadur
Chwiliwch am hyd
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*