Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Arfon

Arfon| Math | dosbarth llywodraeth leol yng Nghymru  |
|  |
| Prifddinas | Bangor  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 53.0833°N 4°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| [golygwch ar Wicidata] |

Bro hanesyddol yng Ngwynedd yw **Arfon**. Cantref oedd Arfon yn yr Oesoedd Canol, calon teyrnas Gwynedd a'i chnewyllyn. Yn ddiweddarach fe'i unid ag Arllechwedd a Llŷn i ffurfio'r sir newydd, Sir Gaernarfon, yn unol â thermau Statud Rhuddlan yn 1284. I'r gogledd dros y dŵr roedd Ynys Môn, i'r dwyrain cantref Arllechwedd, i'r de cantref Eifionydd (a oedd gydag Ardudwy yn rhan o frenhiniaeth gynnar Dunoding) ac i'r gorllewin cantref Llŷn. Mae Arfon yn parhau fel enw bro ac fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arfon yn Esgobaeth Bangor.

## Cantref

Castell Dolbadarn - prif amddiffynfa Arfon
Fel mae'r enw'n awgrymu, mae Arfon yn wynebu ar Fôn dros Afon Menai ac yn rheoli'r mynediad i'r culfor strategol hwnnw sydd wedi chwarae rhan mor bwysig yn hanes Cymru. Roedd y cantref yn ymestyn, yn fras, o gopaon Yr Eifl yn y gorllewin i Afon Cegin, rhwng Bangor a Llandygai, ac i mewn o lannau Afon Menai i'r de i galon Eryri, gan gynnwys Dyffryn Nantlle a bwlch strategol Llanberis. Yn nhermau ei daearyddiaeth roedd yn gantref amrywiol iawn, yn cynnwys lleiniau o dir ffrwythlon a phorfa bras ar lan Afon Menai ac yn y dyffrynoedd, nifer o goedwigoedd ar y llethrau a'r bryniau is, a mynyddoedd uchaf Cymru fel Tryfan a'r Wyddfa.

Roedd Arfon yn cynnwys dau gwmwd, a greuwyd yn ddieweddarach yn ei hanes, fe ymddengys, sef Arfon Is-Gwyrfai ac Arfon Uwch-Gwyrfai, gyda Afon Gwyrfai yn ffin rhyngddyn nhw.

Yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeinaid roedd yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid ac roedd yn cynnwys yn ei thiriogaeth yr hen gaer Rufeinig yn Segontiwm a bryngaer Dinorwig. Ei phrif amddiffynfa yn Oes y Tywysogion oedd Castell Dolbadarn (ger Llanberis heddiw).

Ceid canolfannau eglwysig pwysig ym Mangor ('Bangor Fawr yn Arfon') a Chlynnog Fawr ('Clynnog Fawr yn Arfon'). Roedd esgobion Bangor, olynwyr Deiniol Sant, yn perchen rhan helaeth o dir gogledd-ddwyrain y cantref. Maenol Bangor oedd yr enw arno ond mae ei statws fel uned weinyddol o fewn y cantref yn ansicr. Roedd Clynnog yn perchen tiroedd bras yn Llŷn ac ar Ynys Môn.

## Gweler hefyd

* Arfon (etholaeth) - etholaeth newydd
* Cantrefi a chymydau Cymru

## Dolenni allanol

* Deoniaeth Arfon Archifwyd 2011-06-07 yn y Peiriant Wayback ar wefan Esgobaeth Bangor.
# Nos Ystwyll

Llun c. 1850 gan Ainsworth o ddathliadau Nos Ystwyll
**Nos Ystwyll** yw'r 5ed neu'r 6ed o Ionawr - deuddeg diwrnod wedi dydd Nadolig - a diwedd yr ŵyl. Yn ôl traddodiad, dylid tynnu trimins neu addurniadau'r Nadolig i lawr erbyn y diwrnod hwn. Cysylltir hefyd nifer o draddodiadau eraill gyda'r diwrnod gan gynnwys Hela'r Dryw Bach a'r Fari Lwyd.

Mae dyddiad Gŵyl y Nadolig yn ymwneud ag Alban Arthan a heuldro'r gaeaf (21ain neu 22ain Rhagfyr). Roedd traddodiad cyn-Gristnogol Gogledd Ewrop o ddathlu geni'r Haul ar 25 Rhagfyr yn wahanol i draddodiad gwledydd Môr y Canoldir a'r Dwyrain, a osodai heuldro'r gaeaf ar 6 Ionawr, sef Nos Ystwyll. Daeth y ddau ddyddiad i fod yn ddechrau a diwedd yr un dathliad. Mabwysiadodd eglwys y gorllewin "ddeuddeg diwrnod y Nadolig" a'u huchafbwynt ar Nos Ystwyll. Erbyn y 5g, credwyd mai dyma'r nos y cyrhaeddodd y Doethion Bethlehem. Pan fabwysiadodd y Gorllewin Galendr Gregori yn lle Calendr Iŵl daeth rhagor o ddryswch ynghylch diwedd y Nadolig, a gwrthododd yr eglwys ddwyreiniol y newid. Mae Nos Ystwyll, felly'n parhau i fod yn brif ddiwrnod dathlu'r Ymgnawdoliad mewn Eglwysi Uniongred.

Ceir drama-gomedi o'r un enw gan William Shakespeare (*Twelfth Night*).

## Arferion eraill

Arferai William Bukeley ddiddanu ei gymdogion yn ei gartref yn Llanfechell, Môn, ar nos Ystwyll. Dyma'r cyntaf o 15 cofnod yn nodi'r arferiad:

> 6/1/1737
>
>
> Lle: Llanfechell
> Ffynhonnell: Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor)
>
>
>
> Nodiadau: 6th. 1736 / 37 The Wind W.N.W, very calm, dark & cloudy all day & all night this being my generall invitation day, I passed it merry and Cheerfull with 5 or 6 Neighbours, till ii at Night when I went to bed, the rest of the Company being Harvest labourers and Tenants staid till 12
>
>

## Geirdarddiad

Mae'n debyg mai "seren" (neu'r Lladin *stellā* + "gŵyl") yw tarddiad y gair, sy'n cryfhau'r syniad i'r seren ymddangos i'r Doethion ar y dydd hwn h.y. "seren-ŵyl". Mae'n ymddangos yn gyntaf yn y Gymraeg yng ngwaith Meilyr Brydydd yn y 12g: *"Ystwyll ystyryws Dews defnyt..."* Yn yr eglwys, weithiau defnyddir y gair "epiffani" sy'n tarddu o'r Groeg *ἐπιφάνεια* neu *epiphanei* ("ymddangosiad duwiol").

## Gweler hefyd

* Gŵyl San Steffan
* Dydd Calan
* Calendr Coligny
* Gŵyl Fair y Canhwyllau: 2 Chwefror

## Cyfeiriadau
# Cwsg

Dau gyfaill yn cysgu yng Nghyffylliog oddeutu 1885; Llun: John Thomas.
Cyflwr anymwybodolrwydd naturiol yw **cwsg**; y gwrthwyneb i'r cyflwr o fod yn effro neu ar ddi-hun.

Digwydd cwsg arferol mewn pedair rhan olynol sy'n amrywio yn eu dyfnder. Mae gweithgaredd trydanol yr ymenydd yn parhau ond yn troi'n fwy rhythmaidd nag yn y cyflwr effro ac yn llai agored i *stimuli* allanol.

Plentyn yn cysgu
O bryd i'w gilydd torrir ar gwsg arferol gan gyfnodau o *gwsg paradocsaidd* sy'n peri i'r llygaid symyd yn gyflym ac i'r ymenydd fod yn fwy gweithgar er bod y cyhyrau yn fwy ymlaciedig nag yn ystod cwsg arferol. Cysylltir cwsg paradocsaidd â breuddwydion yn neilltuol.

Mae rhaid wrth gwsg yn fiolegol. Ymddengys fod cwsg yn angenrheidiol er mwyn rheoli tyfiant corfforol; mae anghenion unigolion yn amrywio'n fawr o tua tair i ddeg awr y nos. Achosir anhunedd (*insomnia*) gan newid arferion, pryder, iselder a chyffuriau neu feddyginiaethau.

Mae anhwyldebau cwsg yn cynnwys cerdded yn eich cwsg a hunllefau.

## Dolenni allanol

* Academi Americanaidd Meddyginiaeth Cwsg
* Cymdeithas Ymchwil Cwsg
* Sefydliad Cenedlaethol Cwsg - UDA
* Canolfan Genedlaethol Ymchwil ar Anhwylderau Cwsg - UDA
* "Everything You Always Wanted To Know About Sleep" Archifwyd 2007-01-18 yn y Peiriant Wayback
* "Sleep We Have Lost" - arferion cysgu cyn y Chwyldro Diwydiannol yng ngwledydd Prydain
* 40 Ffaith am Gwsg

Wiciadur
Chwiliwch am cwsg
yn Wiciadur.
# Breuddwyd

Breuddwyd|  |
| Math | proses meddyliol, digwyddiad biolegol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0c673  |
| Thesawrws y BNCF | 9043  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

"The Knight's Dream" gan Antonio de Pereda
Mae **breuddwyd** yn gyfres o ddelweddau, synau neu emosiynau sy'n mynd drwy'r meddwl yn ystod cwsg. Nid yw cynnwys a phwrpas breuddwydion yn cael eu deall yn llawn, er eu bod yn wrthrych dyfalu a diddordeb trwy gydol hanes.

## Ystyr ddiwylliannol breuddwydio

Drwy gydol hanes, mae pobl wedi ceisio darganfod ystyr mewn breuddwydion neu dewinio trwy freuddwydion. Mae breuddwydion wedi cael eu disgrifio'n ffisiolegol fel ymateb i brosesau nerfol yn ystod cwsg, yn seicolegol fel myfyrdodau yr isymwybod, ac yn ysbrydol fel negeseuon gan duwiau, yr ymadawedig, rhagfynegiadau o'r dyfodol neu o'r enaid.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seicoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am breuddwyd
yn Wiciadur.
# Hunllef

*Yr Hunllef*, Johann Heinrich Füssli, 1781 (The Detroit Institute of Arts, Detroit)
Breuddwyd annymunol yw **hunllef**. Mae hunllefau yn achosi ymateb emosiynol cryf gan y sawl sy'n cwsgu, yn enwedig ofn a dychryn neu arswyd. Yn eu cwsg, gall pobl brofi sefyllfa o berygl eithriadol, teimlo poen, neu fod mewn sefyllfa annymunol fel syrthio, boddi, trais, colli rhywun agos neu rywbeth gwerthfawr, cwrdd angenfilod neu ellyllon, cael ei ladd, bod yn gaeth a methu dianc a bod mewn perygl am eu bywyd. Yr esboniad traddodiadol am freuddwydion fel hyn oedd bod y sawl sy'n cysgu yng ngafael rhyw ellyll neu'i gilydd. Heddiw mae meddygon a seicolegwyr yn dangos bod gan hunllefau achosion corfforol fel dioddef twymyn uchel neu gysgu gyda'r wyneb i lawr ar y clustog, neu rai seicolegol fel trawma seicolegol neu straen sy'n dod i'r amlwg ym meddwl y cysgwr, ond weithiau does dim rheswm amlwg chwaith. Gall profiad annymunol neu eiliad o ofn a brofwyd yn effro ddod yn ôl i aflonyddu'r meddwl pan fo rhywun yn breuddwydio; felly mae cyn-filwyr weithiau'n cael hunllefau am ymladd a gall rywun a fu mewn damwain yn ailfyw hynny fel hunllef. Gall person ddeffro o hunllef yn teimlo'n anghysurus a methu mynd yn ôl i gysgu eto. Does dim ateb syml i atal hunllefau, ond gall bwyta yn syth cyn mynd i'r gwely, sy'n peri i fetaboleg y corff a gweithgaredd yr ymennydd gynyddu, fod yn achos potensial hunllefau.

Yn draddodiadol, credai pobl mewn sawl diwylliant fod 'Yr Hunllef' yn rhyw fath o fod goruwchnaturiol neu yn cael ei chreu gan ryw fod o'r fath. Enghraifft o hyn yw'r creadur goruwchnaturiol Germanaidd, y *mare* (tarddiad y gair Saesneg *nightmare*), sy'n eistedd ar bobl yn eu cwsg i beri iddynt gael hunllefau.

Does dim creadur tebyg yn nhraddodiadau Cymru, er bod nifer o draddodiadau ac arferion llên gwerin sy'n ymwneud â breuddwydion. *Hun* ('cwsg') yw'r elfen gyntaf yn y gair *hunllef*. Ymddengys mai *lle* yn yr hen (ail) ystyr 'prudd, trwm, trist' yw'r ail elfen; magwyd y llythyren *-f* derfynol am fod geirdarddeg boblogaidd yn ei esbonio fel 'llef' (h.y. 'hun-llef') am fod rhywun sy'n cael hunllef yn gweiddi allan yn ei gwsg.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Cwsg
* Swcwbws

## Dolenni allanol

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
hunllefau Oriel Tate, Llundain: "Gothic Nightmares" Archifwyd 2010-12-21 yn y Peiriant Wayback
# Gorwel

*Am y felin drafod, gweler Gorwel (melin drafod).*
Y gorwel.
Y linell ymddangosiadol sy'n gwahanu'r awyr o'r ddaear yw'r **gorwel**.

## Mewn llenyddiaeth

Un o'r englynion mwyaf poblogaidd yn y Gymraeg ydy'r englyn hwn gan Dewi Emrys i'r Gorwel:

Wele rith fel ymyl rhod - o'n cwmpas
Campwaith dewin hynod
Hen linell bell nad yw'n bod
Hen derfyn nad yw'n darfod.
## Gweler hefyd

* Tirlun

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
orwelion

Wiciadur
Chwiliwch am gorwel
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Hemisffer y Gogledd

Hemisffer y Gogledd, mewn glas
Llun o Hemissfer y Gogledd a gymerwyd uwch ben Pegwn y Gogledd
**Hemisffer y Gogledd** yw'r hanner hwnnw o'r blaned sydd i'r gogledd o'r cyhydedd. Ystyr llythrenol y gair 'hemisffer' ydyw "hanner sffêr"; gall hefyd olygu'r hanner hwnnw o'r sffêr wybrennol sydd i'r gogledd o'r cyhydedd wybrennol.

Oherwydd gogwydd echelinol y Ddaear, mae'r gaeaf yn Hemisffer y Gogledd yn para o heuldro'r gaeaf (neu Alban Arthan; 21 Rhagfyr fel arfer) hyd at Gyhydnos Mawrth (neu Alban Eilir; 23 Mawrth). Yr Arctic yw'r ardal hwnnw sydd i'r gogledd o Gylch yr Artic. Elfen nodweddiadol o'i hinsawdd yw gaeafau oerion a hafau claear. Ceir dyodiad hefyd ar ffurf eira. Nodwedd arall o Hemisffer y Gogledd yw nad yw'r haul yn machlud ar adegau yn y gaeaf nac yn codi'n yr haf. Mae nifer y dyddiau yma'n ddibynol ar eich lleoliad: maent yn para am ychydig ddyddiau ar Gylch yr Arctig, ond am fisoedd cyfan ym Mhegwn y Gogledd.

Rhwng Cylch yr Arctig a Throfan Cancr, gorwedd Cylchfa Tymherus y Gogledd (*Northern Temperate Zone*). Mae'r gwahaniaeth yma rhwng gaeaf a haf, yn gyffredinol, yn fychan, a cheir tywydd mwyn, yn hytrach nag eithafiol. Fodd bynnag, gall hinsawdd dymherus olygu tywydd na ellir ei ddarogan. Mae'r rhanbarthau trofannol (rhwng Trofan Cancr a'r Cyhydedd) fel arfer yn boeth drwy gydol y flwyddyn, gyda llawer o law ym misoedd yr haf a thymor sych yn y gaeaf.

## Geirdarddiad

Ymddengys y gair "*hemysperie*" am y tro cyntaf ar ddiwedd y 14g; Lladin yw ei darddiad: *hemisphaerium* sydd yn ei dro'n tarddu o'r gair Groeg *hemisphairion*: "*hemi*"- "hanner" a "*sphaira*" neu "*sffere*". "Llaw chwith" (go + cledd) yw ystyr llythrennol y gair "gogledd", gan y byddai'r gogledd ar y chwith i'r person sy'n wynebu'r dwyrain, a chofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn y 12g yn Llyfr Llawysgrifau Consistori Llandaf.

## Yr effaith clocwedd

Yn Hamisffer y Gogledd, mae gwrthrychau sy'n symud ar draws neu uwch ben wyneb y Ddaear yn dueddol o droi i'r dde oherwydd yr 'effaith coriolis'. O ganlyniad mae llifoedd o aer neu ddŵr, yn aml yn dueddol o droi'n glocwedd. Gwelir hyn ar ei orau ym mhatrymau llif cefnforoedd rhannau gogleddol o Gefnfor yr Iwerydd a'r Cefnfor Tawel.

Am yr union yr un rheswm, mae llif aer hefyd yn dilyn yr un patrwm, gan lifo mewn cylch clocwedd. Mae llif clocwedd yn aml yn golygu pwysedd uchel yn Hemisffer y Gogledd. I'r gwrthwyneb, mae aer sy'n codi yng ngogledd y Ddaear (ac sy'n creu gwasgedd isel) yn dueddol o ddenu aer ato mewn patrwm gwrth-glocwedd. Mae seiclonau trofannol a stormydd trofannol (ill dau'n systemau pwysedd isel) yn troelli'n wrth-glocwedd yn Hemisffer y De.

Clocwedd hefyd yw symudiad y cysgod ar gloc haul sydd wedi'i leoli yn Hemisffer y Gogledd.

## Gweler hefyd

* Hemisffer y De

## Cyfeiriadau
# Cyhydnos

Cyhydnos| Math | digwyddiad blynyddol, ffenomen seryddol, pwynt mewn amser mewn perthynas ag amserlen gylchol  |
| Y gwrthwyneb | Heuldro  |
| Yn cynnwys | Alban Eilir, Alban Elfed  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02r70  |
| Thesawrws y BNCF | 33197  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Diagram yn dangos golau'r Haul ar wyneb y Ddaear yn ystod un o'r ddwy cyhydnos.

Dyddiad ac amser
pob cyhydnos a heuldro'r Ddaear
| digwyddiad
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| mis
 | Mawrth
 | Mehefin
 | Medi
 | Rhagfyr
 |
| blwyddyn
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 |
| 2021
 | 20 | 09:37 | 21 | 03:32 | 22 | 19:21 | 21 | 15:59
 |
| 2022
 | 20 | 15:33 | 21 | 09:14 | 23 | 01:04 | 21 | 21:48
 |
| 2023
 | 20 | 21:25 | 21 | 14:58 | 23 | 06:50 | 22 | 03:28
 |
| 2024
 | 20 | 03:07 | 20 | 20:51 | 22 | 12:44 | 21 | 09:20
 |
| 2025
 | 20 | 09:02 | 21 | 02:42 | 22 | 18:20 | 21 | 15:03
 |
| 2026
 | 20 | 14:46 | 21 | 08:25 | 23 | 00:06 | 21 | 20:50
 |
| 2027
 | 20 | 20:25 | 21 | 14:11 | 23 | 06:02 | 22 | 02:43
 |
| 2028
 | 20 | 02:17 | 20 | 20:02 | 22 | 11:45 | 21 | 08:20
 |
| 2029
 | 20 | 08:01 | 21 | 01:48 | 22 | 17:37 | 21 | 14:14
 |
| 2030
 | 20 | 13:51 | 21 | 07:31 | 22 | 23:27 | 21 | 20:09
 |
| 2031
 | 20 | 19:41 | 21 | 13:17 | 23 | 05:15 | 22 | 01:56
 |

Mewn seryddiaeth, gall **cyhydnos** olygu un o ddau beth:

* Yr ennyd pan mae'r haul wedi ei leoli un union dros gyhydedd y ddaear sef yr adeg pan nad yw echel y Ddaear ddim yn gogwyddo i ffwrdd o'r haul na thuag at yr haul.
* Ennyd mewn amser, pan mae'r pwynt gwanwynol, y cyhydedd wybrennol, ac elfennau eraill tebyg yn cael eu defnyddio i ddiffinio system cydfesur wybrennol.

Daw'r gair o'r Saesneg *Equinox* a ddaw o'r Lladin *aequus* cydradd a *nox* (nos) - oherwydd fod nos a dydd yn gydradd ar y diwrnod hwn: 12 awr.

Mewn seryddiaeth, mae **cyhydnos** yn ennyd mewn amser yn hytrach nag yn ddiwrnod, pan gellir gweld canol yr haul yn syth uwchben y cyhydedd, mae hyn yn digwydd o gwmpas 20 Mawrth (Alban Eilir) a 23 Medi (Alban Elfed) bob blwyddyn. Dyma ddau o'r gwyliau pwysicaf yng nghalendr y Celtiaid a sawl diwylliant arall o gwmpas y byd.

## Gweler hefyd

* Rhod y Flwyddyn

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Hemisffer y De

Llun enwog o Blaned Daear a dynnwyd o Apollo 17 ('Y Marmor Glas').
Poster gyda'r chwedl "Ushuaia, diwedd y byd". Ushuaia yn yr Ariannin yw'r ddinas fwyaf deheuol yn y byd.
Hanner y Ddaear sydd i'r de o'r cyhydedd yw **Hemisffer y De**. Mae'n cynnwys rhannau o'r pum cyfandir (Yr Antarctig, Awstralia, tua 90% o Dde America, traean deheuol o Affrica, sawl ynys deheuol cyfandir Asia ac Ynysoedd y Cefnfor Tawel. Mae Hemisffer y De hefyd yn cynnwys pedwar cefnfor: Cefnfor India, rhan deheuol Cefnfor yr Iwerydd, Cefnfor y De, y Cefnfor Tawel.

Mae 80.9% ohono'n ddŵr - o'i gymharu â 60.7% yn Hemisffer y Gogledd, ac mae'n cynnwys 32.7% o holl dir y blaned.

* Hemisffer y De, mewn melyn, heb yr Antarctig
* Hemisffer y De, gyda llygad y dylunydd yn union uwchben Pegwn y De
* *Aurora australis* o Ynys Stewart, yn rhan deheuol Seland Newydd.

Oherwydd fod echel y Ddaear yn gogwyddo, o'i gymharu gyda'r Haul, a'r plan ecliptig, mae'r haf i'w gael rhwng Rhagfyr a Mawrth a'r gaeaf rhwng Mehefin a Medi. Ceir Cyhydnos y Gwanwyn ar 22 neu 23 Medi a Chyhydnos yr Hydref rhwng 20 a 21 Mawrth. Mae Pegwn y De wedi'i leoli yn union yng nghanol Hemisffer y De.

## Demograffeg

Erbyn y 2010au roedd 800,000,000 o bobl yn byw o fewn Hemisffer y De; h.y. dim ond 10-12% o gyfanswm y boblogaeth y byd (7.3 biliwn), a hynny oherwydd fod llawer llai o dir yn y De o'i gymharu gyda Hemisffer y Gogledd.

## Gweler hefyd

* Hemisffer y Gogledd

## Cyfeiriadau
# Seryddiaeth

Seryddiaeth|  |
| Enghraifft o: | cangen o wyddoniaeth, disgyblaeth academaidd  |
| Math | gwyddoniaeth ffisegol, union wyddoniaeth, gwyddorau naturiol, gwyddoniaeth  |
| Dechreuwyd | Mileniwm 8. CC  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0dc\_v  |
| Thesawrws y BNCF | 7996  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |
| --- |
| **Seryddiaeth** |
|  |
|
Lleuad
Planed
Seren
Galaeth
Bydysawd

---

Astroffiseg
Cosmoleg

---

Nifwl

 |

Un o luniau dynwyd gan delesgop Hubble (NASA)
Astudiaeth wyddonol o'r bydysawd y tu allan i atmosffer y Ddaear yw **seryddiaeth**, gan gynnwys y sêr, cysawd yr Haul a'r planedau. Mae'n cynnwys arsylwi ac egluro digwyddiadau tu hwnt i'r ddaear, ac astudio tarddiad a datblygiad gwrthrychau a welir yn yr awyr, ynghyd a'u priodoleddau ffisegol a chemegol.

I'r dyn cyntefig roedd y sêr yn rhyfeddod llwyr. Roedd yn addoli'r haul a'r lleuad gan edrych arnynt fel duwiau.

Am filoedd o flynyddoedd credid mai'r ddaear oedd canolbwynt y greadigaeth a bod y nen yn troi o amgylch y byd unwaith y dydd, ac fe grewyd calendrau gan y Swmeriaid, y Babiloniaid, yr Eifftiaid gynt a'r Groegiaid gynt yn ddibynnol ar y symudiadau yn y ffurfafen.

Aristotlys (384 C.C.C. - 322 C.C.C.) yw'r dyn cyntaf a brofodd nad oedd y byd yn wastad (er mae'n debyg bod pobl yn deall hyn ymhell cyn hynny), ac fe awgrymwyd bod y ddaear yn cylchdroi o gwmpas yr haul gan Aristarchus o Mosa, tua 280 C.C.C..

Hyd at yr ail ganrif ar bymtheg yr oedd seryddwyr yn arsyllu â'r llygad noeth, ond gyda dyfodiad y telesgop derbyniwyd nad y ddaear oedd canolbwynt y bydysawd.

## Dolenni allanol

* *Seryddiaeth yng Nghymru*, 1923, gan y Parch J. Silas Evans Archifwyd 2004-02-15 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am seryddiaeth
yn Wiciadur.
# Cylch yr Arctig

Cylch yr Arctig|  |
| Math | polar circle, rhanbarth  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Norwy, Sweden, Y Ffindir, Rwsia, Unol Daleithiau America, Canada, Yr Ynys Las, Gwlad yr Iâ  |
| Cyfesurynnau | 66.561611°N 0.000000°E  |
| Hyd | 15,984.36 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Arwydd yn dynodi safle Cylch yr Arctig ar ynys Vikingen, Norwy
**Cylch yr Arctig** yw'r llinell sy'n dynodi ffin yr Arctig. I'r gogledd o'r cylch yma, mae'r haul yn y golwg am 24 awr ar o leiaf un diwrnod yn yr haf, ac o'r golwg am 24 awr ar o leiaf un diwrnod yn y gaeaf.

Y gwledydd sydd a thiriogaethau i'r gogledd o Gylch yr Arctig yw Norwy, Sweden, y Ffindir, Rwsia, yr Unol Daleithiau (Alaska), Canada, Denmarc (Yr Ynys Las) a Gwlad yr Ia (ynys Grímsey). Nid oes poblogaeth fawr i'r gogledd o Gylch yr Arctig. Y dinasoedd mwyaf yw Murmansk (poblogaeth 325,100), Norilsk (135,000), a Vorkuta (85,000), i gyd yn Rwsia, a Tromsø (Norway) gyda tua 62,000.

Cylch yr Arctig (glas)
# Albedo

Albedo|  |
| Math | ratio of two quantities of the same kind  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gx0  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gallu i arwynebedd adlewyrchu tonnau golau a gwres yw **albedo**. Mae gan iâ albedo o 80% ac mae gan borfa albedo o 25%. Mae modd dangos felly bod cynnydd yn y ddaear sydd wedi ei gorchuddio gan eira yn creu amgylchiadau sy'n ffafrio i fwy o eira ymgasglu.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Kelvin

Kelvin| Thermomedr sydd yn dangos y tymheredd yn Kelvin ac ar y raddfa Celsius |
| Enghraifft o: | uned sylfaenol SI, uned o dymheredd, uned sylfaen UCUM, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/047f7  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o'r unedau sylfaenol SI y System Ryngwladol o Unedau yw'r **kelvin** (symbol: **K**), a ddefnyddir i fesur tymheredd. Mae'n debyg i'r raddfa Celsius gan fod 1 kelvin yn cyfateb i 1 gradd Celsius. Ond yn wahanol i raddfa Celsius, y rhif lleiaf posib ar y raddfa Kelvin yw "0 K" (sero K). Gelwir y tymheredd yma'n "sero absoliwt". Dyma'r tymheredd lle *braidd* nad oes unrhyw egni dirgryniol (gwres) yn bodoli yn y gronynnau.

O ganlyniad mae rhaid ychwanegu 273.15 i'r tymheredd yn Kelvin i gael y ffigwr ar raddfa Celsius.

| Digwyddiad/ sefyllfa | Tymheredd yn kelvin | Tymheredd ar raddfa Celsius
 |
| --- | --- | --- |
| Sero Absoliwt | 0 K | -273.15 °C
 |
| Dŵr yn rhewi | 273.15 K | 0 °C
 |
| Dŵr yn berwi | 373.15 K | 100 °C
 |
| Tymheredd arwyneb yr Haul | 5780 K | 5507 °C
 |

## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y ffisegydd y mathemategydd a ffisegydd o'r Alban William Thomson, Arglwydd Kelvin (1824–1907) a benderfynodd, ymhlith cyflawniadau eraill, werth sero absoliwt.