Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Heliwm

Heliwm|  |
| Enghraifft o: | elfen gemegol, atmophile element  |
| Math | Anfetel, Nwy nobl, s-block  |
| Màs | 4.002602 ±2e-06 uned Dalton  |
| Fformiwla gemegol | He  |
| Dyddiad darganfod | 18 Awst 1868  |
| Symbol | He  |
| Rhif atomig | 2  |
| Trefn yr electronnau | 1s²  |
| Electronegatifedd | 4.5  |
| Cyflwr ocsidiad | 4.5  |
| Rhan o | Elfen cyfnod 1, Nwy nobl  |
| Dynodwyr |
| SMILES | [he]  |
| Freebase | /M/025rt79  |
| Thesawrws y BNCF | 19752  |
| CAS | 7440-59-7  |
| PubChem CID | 23987  |
| ChEBI | 30217, 33681  |
| InChI | Inchi=1s/he  |
| ChEMBL | Chembl1796997  |
| ChemSpider | 22423  |
| UNII | 206gf3gb41  |
| Rhif EC | 231-168-5  |
| Drugbank | Db09155  |
| ECHA | 100.028.334  |
| HMDB | Hmdb0037238  |
| RxNorm CUI | 5140  |
| UMLS CUI | C0018880  |
| NDF-RT | N0000147379  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Nwy ysgafn di-liw yw **heliwm**, elfen gemegol yn nhabl cyfnodol gan symbol `**He**` a rhif 2. Mae'n un o'r nwyon nobl ac yn elfen anadweithiol oherwydd bod ganddo blisgyn falens llawn. Gan ei fod yn anadweithiol a llai dwys nag aer defnyddir heliwm mewn balwnau tywydd. Er bo hydrogen yn nwy llai dwys, nid yw'n addas gan ei fod mor adweithiol a fflamadwy, priodweddau a bu arwain at ffrwydrad y llong awyr *Hindenberg*.

Laser Heliwm
Mae'r enw yn dod o'r gair Groeg am "haul", sef ἥλιος (helios), achos y darganfuwyd e ar yr haul drwy ei sbectrwm, cyn iddo fo gael ei ddarganfod ar y ddaear. Fe'i ffurfir yng nghanol yr haul pan ydy hydrogen yn adweithio.

## Cyfeiradau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Gwres

Gwres|  |
| Enghraifft o: | swyddogaeth y broses, cysyniad  |
| Math | maint corfforol, egni  |
| Y gwrthwyneb | gwaith  |
| Rhan o | proses thermodynamig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03k2v  |
| Thesawrws y BNCF | 6681  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Math o egni a gynhyrchir gan fudiant mewnol gronynnau'r mater yw **gwres**. Gall gwres lifo o un man mewn mater neu system thermodynamig i fan arall. Mae'n wahanol i dymheredd, sef mesur o fuanedd cyfartalog o'r gronynnau mewn mater. Gall gwres lifo rhwng ddefnyddiau o dymhereddau gwahanol drwy un o dair dull:

* Dargludiad
* Darfudiad
* Pelydriad

Mesur safonol S.I. gwres yw'r joule.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am gwres
yn Wiciadur.
# Goleuni

Goleuni|  |
| Enghraifft o: | production environment factor  |
| Math | ton electromagnetig, optical radiation  |
| Y gwrthwyneb | tywyllwch  |
| Yn cynnwys | ffoton  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04k84  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **goleuni** yn cael ei gynhyrchu gan wrthychau goleuol sef gwrthrychau megis yr haul, canhwyllau a fflamau. Oni bai bod goleuni yn adlewyrchu oddi ar bethau na ellir eu gweld. Mae goleuni yn teithio llawer iawn cyflymach na sain, ac yn teithio mewn llinell syth. Mae buanedd golau wedi'i diffinio fel 299 792 458 metr yr eiliad.

Golau'r haul dros Lyn Stow; San Francisco.
### Gweler hefyd

* Blwyddyn goleuni

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am goleuni
yn Wiciadur.
# Hen Roeg (iaith)

Dechreuad yr Odyseia gan Homeros.
Ffurf hynafol ar yr iaith Roeg yw **Hen Roeg** a siaredid yng Ngroeg yr henfyd o'r 9g CC i'r 6g OC. Rhennir yn fras yn gyfnodau Hynafol (9g i'r 6g CC), Clasurol (5g a'r 4g CC), ac Helenistaidd (3g CC i'r 6g OC). Rhagflaenir gan Roeg Fyseneaidd yn yr ail fileniwm CC.

Gelwir iaith yr oes Helenistaidd yn Roeg Coine ("cyffredin"), sef iaith y Testament Newydd. Ar ei ffurf gynharaf, mae Coine yn debyg iawn i Roeg Atica, ac ar ei ffurf ddiweddaraf yn dynesu at Roeg yr Oesoedd Canol. Cyn y cyfnod Coine, rhennir yr iaith glasurol yn sawl tafodiaith.

Yr Hen Roeg oedd iaith Homeros ac hanesyddion, dramodwyr, ac athronwyr Athenaidd y 5g CC. Benthycir nifer o eiriau mewn ieithoedd Ewropeaidd o'r Hen Roeg, ac astudiasai'r iaith, yn aml ynghyd â Lladin, mewn ysgolion a phrifysgolion Ewrop ers y Dadeni Dysg.
# Mytholeg Roeg

Mytholeg Roeg|  |
| Enghraifft o: | mytholeg yn ôl grwp ethnig  |
| Math | mytholeg glasurol  |
| Rhan o | Ancient Greek folklore  |
| Yn cynnwys | hades, duw Groeg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/034p8  |
| Thesawrws y BNCF | 1488  |
| Quora | Greek-mythology  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Trindod Gwlad Groeg a dosbarthiad tair teyrnas y Ddaear: Zews (nefoedd), Poseidon (moroedd a chefnforoedd) ac Hades (Isfyd). Theos (mân dduwiau) yw plant y drindod hon.
Penddelw o Zews sydd i'w weld yn Otricoli (Sala Rotonda, Amgueddfa'r Fatican, Y Fatican)
**Mytholeg Roeg** yw chwedloniaeth Gwlad Groeg a'r byd Hen Roeg ei iaith yn yr Henfyd a chynt. Mae'n ymwneud â duwiau ac arwyr y Groegiaid gynt, natur y byd, a dechreuadau a phwysigrwydd eu harferion a'u defodau eu hunain. Roeddent yn rhan o grefydd yng Ngroeg yr Henfyd. Mae ysgolheigion cyfoes yn cyfeirio at y chwedlau ac yn eu hastudio gyda'r bwriad o hybu gwell dealltwriaeth o sefydliadau crefyddol a gwleidyddol byd Groeg, eu gwareiddiad, ac i feithrin eu dealltwriaeth o'r arfer o greu chwedlau ei hunan. Mae rhai diwynyddwyr wedi awgrymu fod y Groegiaid cynnar wedi creu chwedlau er mwyn medru esbonio popeth ac i sicrhau fod rhesymeg tu ôl i bopeth.

## Gweler hefyd

* Groeg yr Henfyd
* Mytholeg Rufeinig

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fytholeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Helios

Helios|  |
| Enghraifft o: | duw Groeg, duwdod heulol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hps3  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ym mytholeg Roeg, duw'r haul yw **Helios** (Hen Roeg: Ἠέλιος). Ym mytholeg y Rhufeiniaid fe'i gelwir yn **Sol** (Lladin).

Codwyd Colosws Rhodos tua 280 CC i amddiffyn y fynedfa i borthladd Rhodos. Cafodd ei wneud allan o efydd ar lun dyn cydnerth, noeth neu led-noeth, a oedd yn cynrychioli Helios, yr heuldduw. Fe'i ystyrid yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd. Safai ar ddau ben y ddau forglawdd a amddiffynai'r porthladd a dywedir bod llongau dan hwyliau llawn yn medru pasio o dano.

Helios: penddelw Rhufeinig ym Maddondai Diocletian, Rhufain
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fytholeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Plasma (ffiseg)

Plasma| Lamp plasma, sy'n arddangos rhai o ffenonemau mwy cymhleth plasma, yn cynnwys edefynnu |
| Enghraifft o: | cyflwr sylfaenol mater, cyflwr materol clasurol  |
| Math | nwy, mater  |
| Yn cynnwys | Ïon  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09jww5  |
| Thesawrws y BNCF | 5918  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Am ystyron a defnyddau eraill y gair, gweler plasma.*
Yn nhermau y defnydd o'r gair mewn ffiseg a cemeg, nwy ïoneiddiedig gyda chyfradd neilltuol o electronau rhydd ynddo, yn hytrach na'u bod yn rhwym wrth atom neu moleciwl, yw **plasma**. Mae gallu y siarsau positif a negyddol, mewn canlyniad, i symud o gwmpas yn gymharol annibynnol oddi ar ei gilydd yn galluogi'r plasma i fod yn drydanol ddargludol fel ei fod yn ymateb yn gryf i feysydd electromagnetig. Mae gan blasma felly briodoleddau gwahanol iawn i eiddo soletau, hylifau ney nwyon ac felly fe'i ystyrir yn gyflwr arbennig o fater. Fel rheol mae plasma i'w cael ar ffurf cymylau tebyg-i-niwl niwtral (e.e. sêr).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Egni (gwyddonol)

Egni|  |
| Enghraifft o: | maint corfforol, adnodd  |
| Math | meintiau sgalar, maint ymestynnol  |
| Rhan o | cywerthedd mas-ynni, bydysawd  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02mm\_  |
| Thesawrws y BNCF | 7201  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mellt
Mewn ffiseg, mae **egni** yn cyfeirio at allu gwrthrych i symud neu weithio. Gair sy'n tarddu o'r Frythoneg yw 'egni', a chaiff ei gofnodi yn gyntaf yn y Gymraeg yn y 14g yn un o gywyddau Iolo Goch. (Ond daw'r gair Saesneg *energy* o'r gair Groeg *energos* neu ἐνεργός , sef "gweithio"). Mae'n bosib storio egni a'i ddefnyddio i wneud gwaith rhywbryd arall.

Ni ellir creu egni, dim ond ei drosglwyddo neu ei gyfeirio; crewyd y syniad o gadwraeth egni ar ddechrau'r 19g. Yn ôl Theorem Noether, mae cadwraeth egni yn ganlyniad i'r ffaith nad ydy deddfau ffiseg ddim yn newid gydag amser.

Er nad yw cyfanswm yr egni ddim yn newid dros amser, mae ein gallu i'w fesur yn dibynnu ar ble rydym; e.e. person yn eistedd mewn awyren sy'n hedfan: mae ei egni cinetic o'i gymharu a'r awyren yn sero; o'i gymharu a'r ddaear, fodd bynnag, mae ganddo egni cinetic.

Pan fôm yn trafod egni naturiol yr haul neu'r gwynt yn cael ei droi'n bwer trydanol neu yn sain, defnyddiwn y gair ynni, er enghraifft: ynni'r haul, ynni gwynt neu ynni hydro.

## Gweler hefyd

* Joule
* Trydan

## Cyfeiriadau
# Is-goch

Is-goch| Dau berson mewn llun lliw-ffug, a wnaed drwy ddefnyddio golau "thermal" is-goch. |
| Enghraifft o: | damcaniaeth wyddonol  |
| Math | ymbelydredd electromagnetig, ymbelydredd  |
| Rhan o | sbectrwm electromagnetig  |
| Rhagflaenwyd gan | sbectrwm gweladwy  |
| Olynwyd gan | ton radio  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03wbm  |
| Thesawrws y BNCF | 22505  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ymbelydredd electromagnetig ydyw golau **is**-**goch** (neu IR, sef *infrared* yn Saesneg) gyda thonfedd hirach na golau gweledol. Coch ydy'r lliw gweledol sydd â'r donfedd hiraf. Mae ei donfedd rhwng 750 nm ac 1 mm. Darganfuwyd y math hwn o ymbelydredd gan William Herschel, wrth iddo fesur tymheredd golau'r haul trwy prism.

William Herschel
Defnyddir lluniau is-goch yn helaeth, yn enwedig gan fyddinoedd y byd. Fe'i defnyddir i weld yn y nos, radio pellter byr, i ganfod tymheredd o bell, i gynhesu'r corff mewn sauna isgoch ac mewn seryddiaeth i ganfod tymheredd planedau a gwrthrychau eraill megis cymylau moleciwlar.
# Neon

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Neon

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |
| Neon mewn cynhwysydd |

 |
|  |
| Symbol | Ne |
|  Rhif | 10 |
| Dwysedd | 0.9 kg m-3 |

Neon|  |
| Enghraifft o: | elfen gemegol, atmophile element  |
| Math | Nwy nobl  |
| Màs | 20.1797 ±0.0006 uned Dalton  |
| Fformiwla gemegol | Ne  |
| Dyddiad darganfod | 1898  |
| Symbol | Ne  |
| Rhif atomig | 10  |
| Trefn yr electronnau | 1s² 2s² 2p⁶, [He] 2s² 2p⁶  |
| Rhan o | Elfen cyfnod 2, Nwy nobl  |
| Dynodwyr |
| SMILES | [ne]  |
| Freebase | /M/025s4r0  |
| Thesawrws y BNCF | 37399  |
| CAS | 7440-01-9  |
| PubChem CID | 23935  |
| ChEBI | 33310, 49993  |
| InChI | Inchi=1s/ne  |
| ChemSpider | 22377  |
| UNII | 4vb4y46ahd  |
| Rhif EC | 231-110-9  |
| Drugbank | Db11589  |
| ECHA | 100.028.282  |
| RxNorm CUI | 7301  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Elfen gemegol sy'n bodoli ar ffurf nwy di-liw monatomig yw **neon**. Mae hi ymysg y nwyon nobl yng nghrŵp 0 o'r tabl cyfnodol gyda symbol `**Ne**` a rhif atomig 10. Cafodd ei darganfod (yngŷd â krypton a xenon) yn 1898.

Daw'r enw o'r gair Groeg *νέον*, [*neos*], sy'n golygu 'newydd'.
# Cawr coch

Cawr coch| Delwedd artist o'r Cawr Goch χ-Cygni |
| Enghraifft o: | math o wrthrych seryddol  |
| Math | seren gawr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0fkn4  |
| Quora | Red-giant  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Seren gawr golau o fàs bach neu ganolig (tua 0.3-0.8 màs yr haul) tua diwedd ei oes yw **cawr coch**. Mae'r mathau yma o sêr wedi gorffen y cyflenwad o danwydd hydrogen yn eu creiddiau ac wedi chwyddo'n fawr ac yn denau, gan gadael y Brif Ddilyniant. Tua 5000 K neu lai yw tymheredd eu hwynebau (ffotosffer) (o'i gymharu â 5778 K yr haul). Y tymheredd yma sy'n gyfrifol am eu lliw coch (pelydriad corff du).

Oherwydd eu bod yn eithaf llachar (oherwydd eu maint) ac yn weddol gyffredin, Cewri Coch yw nifer o'r sêr mwyaf cyfarwydd gan gynnwys Arcturus ac Aldebaran.

## Cyfeiriadau
# Cynhanes

|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène
 |  | Rhaghanes
 |
|   Hallstatt
 |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd
 |  |
|   Oes ganol yr Efydd
 |
|   Oes gynnar yr Efydd
 |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig
 |  |  |
|   Neolithig
 | Cynhanes
 |
| Mesolithig
 |
| **P** |     Paleolithig Uchaf
 |  |
|     Paleolithig Canol
 |
|     Paleolithig Isaf
 |
|   Hen Oes y Cerrig
 |
| **Oes y Cerrig** |

**Cynhanes** yw'r term a ddefnyddir i gyfeirio at y cyfnod maith cyn ymddangosiad y cofnodion ysgrifenedig cyntaf, mewn cyferbyniaeth â hanes. Mae hanes yn tynnu ar ffynonellau ysgrifenedig felly, tra bod cynhanes yn dibynnu ar dystiolaeth archaeolegol. Mae ei hyd a'i barhâd yn amrywio o le i le yn y byd.

Yn Ewrop y cyfnodau traddodiadol ar gyfer cynhanes yw:

* Oes y Cerrig (sy'n dechrau gydag ymddangosiad cyntaf y ddynolryw)
	+ Hen Oes y Cerrig, neu'r cyfnod Paleolithig
	+ Oes Ganol y Cerrig, neu'r cyfnod Mesolithig
	+ Oes Newydd y Cerrig, neu'r cyfnod Neolithig
* Oes yr Efydd
* Oes yr Haearn

### Gweler hefyd

* Cynhanes Cymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Idris Gawr

Cawr a gysylltir ag ardal Cader Idris ym Meirionnydd oedd **Idris Gawr** neu **Idris**.

Yn ôl y rhestr o gewri Cymru a luniwyd gan yr hynafiaethydd Siôn Dafydd Rhys tua diwedd yr 16g, Idris oedd y pennaf o bedwar cawr oedd yn byw yn yr ardal o gwmpas Dolgellau (Ysgydion, Offrwm ac Ysbryn oedd enwau'r lleill, a cheir yr enwau ar fryniau yn y cylch heddiw).

Ceir bryngaer o'r enw Caer Idris ar Ynys Môn, ond ymddengys nad oes traddodiad ar glawr i'w chysylltu ag Idris Gawr.

## Cader Idris

Cysylltir Idris â'r mynydd sy'n dwyn ei enw i'r dwyrain o Ddolgellau. Byddai'n arfer mynd i gwm uchel ar y mynydd ac eistedd yno i astudio'r sêr, a dyna sut y cafodd y copa yr enw *Cader* Idris, yn ôl y chwedl. Dywedir hefyd y byddai unrhyw un a dreuliai'r noson ar gopa Cader Idris ar ei ben ei hun yn dod i lawr yn y bore yn wallgo neu'n fardd. Ceir 'Gwely Idris' ar y mynydd ger Llyn y Gader hefyd.

## Cadair Arthur

Yn y 19g, bu ehangu ar y rheilffyrdd a thrwy hynny ehangu ar y diwydiant twristaidd. Gan fod diwydiant y Brenin Arthur yn denu twristiaid, ceisiwyd honni bod yr enw **Idris** yn ffurf amgen Gymreig am Arthur, ac mae *Arthur's Seat* oedd Cader Idris yn y Saesneg. Dyma sy'n gyfrifol am yr or gyfieithu o "Gader Idris" i "Gadair Idris".

## Idris ap Gwyddno

Brenin Cantref Meirionnydd oedd Idris ap Gwyddno. Mae'n debyg mae ei hanes ef oedd sylfaen mytholeg Idris y Cawr a'i gadair ger Dolgellau.

## Cerrig Esgid Idris

Ar ffordd yr A487 - ger safle Llyn y Tri Greyenyn, rhwng Tafarn y Cross Foxes a Chorris mae yna nifer o gerig anferth ar ochr y lôn a symudwyd yno, yn ôl pob tebyg, wrth i'r iâ toddi ar ddiwedd Oes yr Iâ diwethaf. Yn ôl chwedloniaeth leol cerrig a daflodd Idris Gawr allan o'i esgidiau ydynt, wrth iddo deimlo'n anghyffyrddus wrth gerdded o'i gader i fynd i ymofyn diod o ddŵr o Lyn Mwyngil

## Telynor cyntaf Cymru

Yn ôl un o ffug trioedd Iolo Morganwg, Idris ddyfeisiodd y delyn gyntaf.

*Tri chysefin bardd Ynys Prydain*

Idris Gawr yr hynaf ac ef a wnaeth y delyn gyntaf,

Eidiol Gleddyfrudd Yr Arch Dderwydd

a Manogan Amherawdwr, tad Beli Gawr.

Er bod hynafiaeth trioedd Iolo wedi ei brofi'n dwyll bellach, mae'r stori am Idris y telynor yn dal yn rhan o chwedloniaeth bro Idris.

## Gweler hefyd

* Cymeriadau chwedlonol Cymreig
* Cewri (mewn llên gwerin Cymraeg)
* Rhita Gawr
* Cader Idris
* Ysgol y Gader (a enwyd ar ôl Cader Idris nid "Cadair" bondigrybwyll Idris)

## Cyfeiriadau

## Ffynonellau

* Siôn Dafydd Rhys, "Olion Cewri", yn *Rhyddiaith Gymraeg... 1488-1609*, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954)
* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg. newydd 1979)
# Wraniwm

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Wraniwm

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |
| Wraniwm mewn cynhwysydd |

 |
|  |
| Symbol | U |
|  Rhif | 92 |
| Dwysedd | 19.1  g·cm−3 |

Biled o Wraniwm wedi'i gyfoethogi
Elfen gemegol lliw arian-gwyn yw **wraniwm** gyda'r rhif atomig 92 a'r symbol `U`. Mae ganddo 92 proton a 92 electron ac mae 6 yn electronau falens. Mae'r cnewyllyn yn dal rhwng 141 a 146 o niwtronnau gan greu 6 isotop. Yr isotop mwyaf cyffredin ydy'r U-238 (146 niwtron) a'r U-235 (143 niwtron).

O ran pwyasu, wraniwm (neu **iwraniwm**) ydy'r ail elfen drymaf yn y Tabl Cyfnodol: dim ond plwtoniwm-244 sy'n drymach nag ef.

## Defnydd

### Milwrol

Defnyddiwyd wraniwm yn yr Ail Ryfel Byd i greu bom atomig. Gwnaed dyfais eitha syml gydag wraniwm-235 a dyfais cymhlethach gydag wraniwm-238 a phlwtoniwm-239. Gollyngwyd y bom atomig cyntaf gan yr Unol Daleithiau ar 6 Awst 1945 ar Hiroshima a'r ail dridiau'n ddiweddarach ar Nagasaki gan ladd tua 200,000 rhyngddynt.

### Arall

Defnyddir wraniwm mewn atomfa er mwyn creu ynni niwclear.

## Gweler hefyd

* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Atomfa
* Ffiseg niwclear
* Rhaglen niwclear Iran
* Arfau niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ffotosffer

Ffotosffer| Cyfansoddiad yr Haul. Y **ffotosffer** yw 4.] |
| Math | cragen gwrthrych seryddol  |
| Rhan o | awyrgylch serol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09qjx  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Wyneb allanol seren sy'n allyrru ei oleuni yw'r **ffotosffer** (hefyd **gwawlgylch**). Hwn sy'n gyfrifol am liw'r seren. Mae'n nodwedd sy'n cynnwys lawer o wybodaeth am natur y seren gyfan ac o ddefnydd mawr i seryddwyr. Y ffotosffer yw haen allanol grombil fewnol seren a all fod o sawl cynllun. Yn yr Haul mae'r craidd yn trosglwyddo egni trwy gragen belydrol i gragen ddarfudol. Wyneb y gragen ddarfudol hon yw'r ffotosffer. Y tu allan iddo mae'r cromosffer a'r corona. Y ddau ohonynt yn dryloyw ac i'w gweld o'r ddaear dim ond ar adeg diffyg (clip) ar yr haul. (Mae'r ffotosffer, hefyd, yn caniatáu i'r golau sy'n dod ohono ddianc yn syth - yn wahanol i'r haenau oddi tanodd.)

Llun o'r ffotosffer a gymerwyd yn 2020. Tua maint Ynys Prydain yw'r gronynnau a welir.
Tymheredd ffotosffer yr haul yw 5778 K ar gyfartaledd- tymheredd sy'n gyfrifol am liw'r haul yn ôl ymddygiad pelydriad cyrff duon. (I'r llygad ac ymennydd dynol ar y ddaear, hwn yw'n diffiniad ni o "wyn".)

## Cyfeiriadau
# Darfudiad

Mae'r schlieren liw hon yn dangos darfudiad gwres o law ddynol i'r atmosffer o'i hamgylch.
**Darfudiad** yw trosglwyddiad gwres o ganlyniad i symudiad llwyth o foleculiwlau o fewn i nwyon a hylifau, gan gynnwys carreg dawdd. Mae darfudiad yn cynnwys is-fecanweithiau llorfudiad a gwasgariad.

Ni cheir darfudiad yn y rhan fwyaf o solidau am nad yw llifoedd cerrynt na gwasgariad mater yn gallu digwydd ynddynt. Mae dargludiad gwres i'w gael mewn solidau sefydlog, ond gelwir hynny'n ddargludiad. Gall darfudiad ddigwydd mewn solidau meddal neu gymysgeddau ble gall gronynnau solid symud heibio i'w gilydd.

Gellir arddangos darfudiad gwres trwy osod ffynhonnell wres (e.e. llosgwr Bunsen) wrth ochr gwydr wedi'i lenwi â hylif, a sylwi ar y newid yn nhymheredd y gwydr sy'n cael ei achosi gan yr hylif cynhesach yn symud i rannau oerach.
# Prif ddilyniant

Prif ddilyniant| Disgrifiad o ddosbarthiad ac esblygiad sêr (Diagram Hertzsrung-Russell). Y Prif Ddilyniant yw'r llinell letraws ar ganol y llun. |
| Enghraifft o: | esblygiad serol  |
| Math | esblygiad serol  |
| Rhan o | diagram Hertzsprung–Russell  |
| Olynwyd gan | subgiant  |
| Yn cynnwys | K-type main-sequence star, seren prif-ddilyniant math-G, F-type main-sequence star, seren dosbarth A y prif ddilyniant, B-type main sequence star, O-type main sequence star, corrach coch  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04ypp  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Term mewn seryddiaeth yw'r **brif ddilyniant.** Mae'n cyfeirio ar ran arbennig o graff sy'n cymharu disgleirdeb seren a thymheredd ei ffotosffer (sef ei wyneb arddangosiadol). Yn y rhan hon mae rhan fwyaf o sêr y bydysawd (gan gynnwys yr haul) yn ystod y rhan fwyaf o'u hoes. Lluniwyd y graff a ganfuwyd pwysigrwydd y berthynas ynddi yn 1910 gan Ejnar Hertzsprung, seryddwr o Ddenmarc, a'r Americanwr Henry Norris Russell. Fe'i gelwir y diagram Hertzsprung-Russell ar eu hol. Profodd y diagram hwn yn bwysig iawn yn natblygiad ein dealltwriaeth o ddatblygiad a bywyd sêr.

Y mwyaf ydy seren, y lleiaf o amser yw ei chyfnod yn y prif ddilyniant. Ar faint y seren, hefyd, y dibynna ei ffawd ar ôl gadael y prif ddilyniant. Yn 4.6 biliwn mlwydd oed mae'r haul tua hanner ffordd ar hyd ei gyfnod yn y prif ddilyniant. Ymhen ryw 5 biliwn o flynyddoedd, fe ddaw cyflenwad tanwydd hydrogen yr haul i ben ac mi fydd yn chwyddo dros gyfnod o ryw biliwn o flynyddoedd i ffurfio is-gawr i gychwyn ac yna cawr coch. Mi fydd y rhain yn ymddangos yng nghangen cawr coch diagram Hertzsrung-Russell.

## Cyfeiriadau