Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Groeg (iaith)

Groeg|  |
| Enghraifft o: | iaith naturiol, iaith fyw  |
| Math | Hellenic, Ieithoedd De Ewrop  |
| Yn cynnwys | gair Lladin neu Groeg, Hen Roeg, Groeg cyffredin, Groeg Canoloesol, Groeg Modern, Mariupolitan Greek  |
| Enw brodorol | ελληνικά  |
| Nifer y siaradwyr | - 13,100,000 (2019),
- 13,156,880 (2018),
- 13,000,000
 |
| Gwladwriaeth | Gwlad Groeg, Cyprus, Awstralia, Albania, Armenia, y Deyrnas Unedig, Yr Almaen, Georgia, Yr Aifft, Israel, Yr Eidal, Casachstan, Canada, Rwsia, Unol Daleithiau America, Twrci, Wcráin, Sweden, Aserbaijan, Rwmania, Abchasia  |
| System ysgrifennu | Yr wyddor Roeg  |
| Corff rheoleiddio | Canolfan yr iaith Roeg  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Wikipedia
 Argraffiad Groeg (iaith) Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

Iaith Gwlad Groeg yw **Groeg** (Groeg: *Ελληνικά*), sydd yn aelod o deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd, ac yn gangen ynddi'i hun. Datblygodd y Roeg gyfoes o'r hen Roeg, mae ganddi felly hanes ysgrifenedig o ryw 3,500 o flynyddoedd, sy'n hwy nag unrhyw iaith arall yn y teulu hwn. Ysgrifennir yr iaith yn yr Wyddor Roeg.

Mae 24 llythyren yn yr wyddor, a chan bob un ffurf fawr a ffurf fechan.

|  |
| --- |
|  |
| Yr wyddor Roeg
 |
| Α α Alffa
 | Ν ν Nu
 |
| Β β Beta
 | Ξ ξ Xi
 |
| Γ γ Gamma
 | Ο ο Omicron
 |
| Δ δ Delta
 | Π π Pi
 |
| Ε ε Epsilon
 | Ρ ρ Rho
 |
| Ζ ζ Zeta
 | Σ σ ς Sigma
 |
| Η η Eta
 | Τ τ Tau
 |
| Θ θ Theta
 | Υ υ Upsilon
 |
| Ι ι Iota
 | Φ φ Ffi
 |
| Κ κ Kappa
 | Χ χ Chi
 |
| Λ λ Lambda
 | Ψ ψ Psi
 |
| Μ μ Mu
 | Ω ω Omega
 |
| Llythrennau Hynafol
 |
| Ϝ ϝ Fau
 | Ϻ ϻ San
 |
| Ϛ ϛ Stigma
 | Ϟ ϟ Qoppa
 |
| Ͱ ͱ Heta
 | Ϡ ϡ Sampi
 |
|  | Ϸ ϸ Sho
 |

### Ymadroddion

* *Cwrw, os gwelwch yn dda:* μια μπύρα παρακαλώ
* *Ouzo, os gwelwch yn dda:* ένα ούζο παρακαλώ

## Hanes diweddar

Erbyn dechrau'r 19g, roedd diglosia yn bodoli rhwng gwahanol fathau o Roeg, traddodiad ysgrifenedig yn parhau o'r hen Roeg, a iaith lafar oedd wedi esblygu dros y canrifoedd gydag ynganiad, gramadeg a geirfa tra wahanol. Gyda thwf cenedlaetholdeb, ac wrth i ennill annibyniaeth yn y 19g a'r 20g, datblygwyd ffurf safonol o'r enw Καθαρεύουσα (*Katharevousa)* oedd yn anelu at burdeb ieithyddol a dychwelyd at elfennau o'r Hen Roeg. Bu cryn dadlau rhwng y sawl oedd yn arddel y ffurf yma a phobl a'r sawl oedd yn arddel ysgrifennu Δημοτική (*Demotiki*), sef yr iaith lafar. Er bod dylanwad *Katharevousa* i'w gweld o hyd, fe'i gwrthodwyd yn y diwedd, a *Demotiki* yw iaith swyddogol Gwlad Groeg ers 1976.

Map yn dangos tafodieithoedd Groeg yn Anatolia yn 1910
Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, crebachodd yr ardal lle siaredid Groeg wrth i siaradwyr Groeg gael eu gorfodi i ffoi o'r Twrci newydd. Yn yr un cyfnod, gorfodwyd i siaradwyr Tyrceg ffoi o Wlad Groeg. Trwy'r 20g, mae nifer siaradwyr ieithoedd brodorol eraill yr hyn sydd bellach yn Wlad Groeg, megis Iddew-Sbaeneg, Ieithoedd Slafonaidd fel Macedoneg a Bwlgareg, ac Aromaneg wedi lleihau - erbyn hyn (2025) mae 99.5% o boblogaeth y Wlad yn siarad Groeg.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Argon

Argon|  |
| Enghraifft o: | elfen gemegol, nwy, atmophile element  |
| Math | Nwy nobl  |
| Màs | 39.95 ±0.16 uned Dalton  |
| Fformiwla gemegol | Ar  |
| Dyddiad darganfod | 1894  |
| Symbol | Ar  |
| Rhif atomig | 18  |
| Trefn yr electronnau | 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶, [Ne] 3s² 3p⁶  |
| Rhan o | Elfen cyfnod 3, Nwy nobl  |
| Dynodwyr |
| SMILES | [ar]  |
| Freebase | /M/027r9df  |
| Thesawrws y BNCF | 30962  |
| CAS | 7440-37-1  |
| PubChem CID | 23968  |
| ChEBI | 49475, 49474  |
| InChI | Inchi=1s/ar  |
| ChemSpider | 22407  |
| UNII | 67xqy1v3kh  |
| Rhif EC | 231-147-0  |
| ECHA | 100.028.315  |
| HMDB | Hmdb0037240  |
| PDB | 1c6f, 1c6i, 1c66, 1c6c  |
| RxNorm CUI | 1368133  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Argon

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |
| Argon mewn cynhwysydd |

 |
|  |
| Symbol | Ar |
|  Rhif | 18 |
| Dwysedd | 1.784 kg m-3 |

Elfen gemegol yw **argon** gyda'r symbol `Ar` a'r rhif atomig 18 yn y tabl cyfnodol. Mae e'n nwy di-liw sy'n cynnwys atomau unigol, gan eu bod yn anadweithiol iawn. Defnyddir y nwy i lenwi bylbiau golau.

Mae'r enw yn dod o'r Groeg "argos", sy'n golygu "diog".

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# CP

CP| Enghraifft o: | cyfnod calendr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03vhgg  |

Talfyriad am **"Cyn y Presennol"** ydy **CP** a ddefnyddir fel cyfradd amser gan geolegwyr, paleontolegwyr a gwyddonwyr daear, fel arfer. Mae hyn yn cael ei ddefnyddio yn lle C.C. (Cyn Crist) gan nad yw'n ymwneud â chrefydd. Gan fod y presennol yn gyfnewidiol defnyddir y dyddiad 1 Ionawr 1950 fel man cychwyn i'r dyfnod hwn; y rheswm pam y dewisiwyd 1950 yw gan i ddyddio carbon yn y 1950au.

Mae rhai archaeolegwyr yn defnyddio'r llythrennau bychain **cp**, cc ac ad fel termau am ddyddiadau heb eu calibreiddio gogyfer yr oesoeddd hyn.

## Gweler hefyd

* Oed Crist
* Cyn Crist

## Cyfeiriadau
# Daeareg

Craig yng "Ngerddi'r Duwiau" yn Colorado Springs, UDA
Astudiaeth o'r ddaear ffisegol yw **Daeareg** neu **Geoleg** (Groeg: γη- sef ge-, "y ddaear" a λογος, sef logos, "gwyddoniaeth"). Mae'n cynnwys astudiaeth o greigiau solid a chramen y Ddaear. Gellir dyddio'r creigiau hyn, a rhennir hanes y ddaear yn gyfnodau daearegol. Gall y gair 'daeareg' hefyd gyfeirio at yr astudiaeth o greigiau a cherrig planedau a ffurfiau eraill yn y gofod e.e. daeareg y Lleuad.

Drwy'r maes hwn ceir cip cliriach o hanes y Ddaear; mae daeareg yn astudiaeth o dystiolaeth cynradd o blatiau tectonig, esblygiad bywyd ar y Ddaear a newid yn hinsawdd y Ddaear. Fe'i defnyddir hefyd yn yr astudiaeth o fwynau, eu cloddio a'u marchnata; felly hefyd gyda phetroliwm a hydrocarbonau eraill. Mae'r astudiaeth o ddŵr y môr a dŵr croyw hefyd yn seiliedig ar astudiaeth o'r maes hwn, yn ogystal â pheryglon naturiol daearyddol a phroblemau gyda'r amgylchedd.

## Ynysoedd Prydain

*Prif: Daeareg Ynysoedd Prydain*
Mae daeareg Ynysoedd Prydain yn enwog am ei amrywiaeth gyfoethog o greigiau a cheir enghreifftiau o bron yr holl oedoedd daearegol o'r Archaean ymlaen.

Mae ymchwil seismograffig yn dangos bod crwst y Ddaear rhwng 27 a 35 km (17 i 22 milltir) o drwch. Mae'r creigiau hynaf i'w cael yng ngogledd orllewin yr Alban ac maent yn fwy na hanner oed blaned. Credir bod y creigiau hyn i'w cael hefyd, yn isel o dan llawer o Brydain - dim ond y cilometrau cyntaf y mae tyllau turio wedi eu treiddio. Gwelir yr un creigiau yn Llydaw, ac felly, credir eu bod yn rhedeg yn isel dan yr wyneb o'r ardal i Lydaw. Mae'r creigiau ieuengaf i'w cael yn ne-ddwyrain Lloegr.

## Cymru

*Prif: Daeareg Cymru*
Mae'r *Cyfoeth Naturiol Cymru* yn dewis safleodd pwysig er mwyn eu gwarchod ac yn eu rhestru ar yr Arolwg Cadwraeth Daearegol (ACD). Mae dau fath o safle sef Safle Daearegol Rhanbarthol Pwysig (SDRhP) a Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SDGA). Hefyd mae UNESCO wedi dynodi dau GeoParc yng Nghymru sef Fforest Fawr a GeoMôn.

Mae Geoparc Fforest Fawr y tu mewn i Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn ne Cymru. Mae GeoMôn yn cynnwys Ynys Môn i gyd ar sail y ffaith fod Môn yn ynys tectonig. Ceir Creigiau hynaf y byd a elwyr yn Cyn-Cambriaidd ar Ynys Môn sydd dros 500 miliwn o flynyddoedd oed hyd at y creigiau ieuengaf heblaw am greigiau yr oes Juraisg ac Oes y Calchfaen. Tiriogaeth sy’n cynnwys un neu fwy o leoliadau o bwysigrwydd gwyddonol, sydd o werth archeolegol ecolegol a diwylliannol yn ogystal â bod o ddiddordeb daearegol yw GeoParc. Mae yna dros 50 Geoparc yn Ewrop.

## Rhaniadau yn yr Oes Palaeosoig

Mae'r tri rhaniad neu gyfnod wedi eu henwi ar ôl hynafiaethau Cymreig neu Geltaidd, sef y cyfnodau:

* Cambriaidd (yr enw Lladin am Gymru)
* Ordofigaidd - 490 - 70 miliwn o flynyddoedd yn ôl
* Silwraidd - 408.5 - 443.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl

## Cyfeiriadau

*Gweler hefyd: Daeareg Cymru*
Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Daeareg

Wiciadur
Chwiliwch am daeareg
yn Wiciadur.
# Coedwig

Coedwig|  |
| Enghraifft o: | math o ecosystem, ffurfiant tyfiannol  |
| Math | bïom, endid daearyddol naturiol, gwrthrych daearyddol, ecosystem, cynefin  |
| Rhan o | amgylchedd, biosffer, bïom  |
| Yn cynnwys | stand, forest station, vegetation, high forest, selection cutting, coppice, Q3514028, coppicing, oak forest, beech forest, mixed forest, spruce-fir forests, Laurel forest, tropical forest, taiga, tropical forest, temperate forest  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02zr8  |
| Thesawrws y BNCF | 6312  |
| Quora | Forests  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Coedwig hynafol ger Maentwrog, Gwynedd
Ardal gyda dwysedd uchel o goed yw **coedwig** (neu **fforest**). Mae gan goedwig nifer o wahanol ddifiniadau yn seiliedig ar amryw o feini prawf. Diffiniad Geiriadur Prifysgol Cymru yw "Darn helaeth o dir ag amlder o goed a phrysglwyni’n tyfu’n naturiol arno, yn nodedig gynt fel lloches i anifeiliaid gwylltion o bob math, fforest, gwig, llwyn choed yr arferid hela ynddo". Dywed y Sefydliad Bwyd ac Amaeth, mae fforestydd yn gorchuddio tua pedair biliwn hectar (15 miliwn milltir sgwâr).

Fideo gan Gyfoeth Naturiol Cymru - yn dangos ceffylau gwedd yn gweithio mewn coedwig.
Gellir dweud mai fforsetydd yw prif ecosystem y Ddaear, ac maent i'w cael ledled y byd. Dyma 75% o gynnyrch cynradd biosffer y Ddaear, ac 80% o fiomas y Ddaear. Ceir coetiroedd dros 250,000ha, sef 12% o arwynebedd Cymru.

## Coedwigaeth

*Prif: Coedwigaeth*

*Prif: Coedwigaeth yng Nghymru*
Rheolir coed a choedwigoedd Cymru gan Cyfoeth Naturiol Cymru (yr hen Comisiwn Coedwigaeth Cymru) sy'n rheoli diwydiant coedwigaeth y wlad, er budd economaidd. Mae'r comisiwn llywodraethol hwn yn berchen ar ystadau mawr er mwyn elwa ar bren a chyfloedd masnachol eraill coetiroedd, megis gweithgareddau awyr agored a gwarchod coed hynafol a'r bywyd gwyllt a geir ynddynt.

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am coedwig
yn Wiciadur.
# Porfa

Gwartheg yn pori mewn porfa.
Tir pori sef tir gyda gorchudd o lysdyfiant llysieuol yw **porfa** (neu **pawr**), a ddefnyddir ar gyfer pori da byw carnol, defaid neu anifeiliaid eraill; digwydd hyn yn aml ar fferm neu ransh neu yn y gwyllt. Cyn dyfodiad ffermio wedi ei fecaneiddio, roedd porfa yn brif ffynhonnell bwyd ar gyfer anifeiliaid sy'n pori megis gwartheg neu geffylau. Mae'n dal i gael ei ddefnyddio'n gyffredin, yn arbennig mewn ardaloedd lle nad yw porfa yn addas ar gyfer unrhyw fath arall o amaeth.

Cofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn y Gymraeg yng Nghyfreithiau Hywel Dda yn y 14g. *Megis y caffo'r perchen o'i drichan erw aradwy a phorfa a chynnydd.* Mae Salm 23 yn y Beibl yn cyfeirio at *borfeydd gwelltog*.

Ffactorau hanfodol pan geisir porfa fras yw: tymheredd heb fod yn rhy isel, glaw a math o bridd.

## Gweler hefyd

* Defnydd tir
* Ffermio porfaol - *pasture farming*

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am porfa
yn Wiciadur.
# Anialwch

Anialwch|  |
| Enghraifft o: | bïom, math o ecosystem  |
| Math | drylands, tirlun, ecosystem, cynefin, tirffurf  |
| Rhan o | amgylchedd  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 6482  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Tywynod ym Mharc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth, Califfornia
Anialwch Atacama
Ardal heb lawer o law yw **anialwch** (**diffeithwch**). Ceir anialwch iâ a thwndra mewn ardaloedd oer, ac anialwch sych mewn ardaloedd poeth. Ceir anialwch sych mewn nifer o ardaloedd: mewn ardaloedd isdrofannol (e.e. Sahara, Gobi a Kalahari), mewn ardaloedd arfordirol (e.e. Atacama a Namib), mewn basnau mawr yn y mynyddoedd (e.e. y Great Basin), neu y tu hwnt i fynyddoedd. Mewn llawer ohonynt does dim ond tywod, cerrig neu halen.

## Byw yn yr anialwch

Ychydig iawn o drigfannau a geir yn yr anialwch. Yn draddodiadol mae nifer o'i drigolion yn byw bywyd nomadaidd neu led-nomadaidd. Ond lle ceir dŵr ceir gwerddonau ffrwythlon ac mae'r enghreifftiau mwyaf ohonynt yn cynnal trefi a phentrefi pur sylweddol, yn arbennig yn y Sahara ac Anialwch Arabia.

## Anialeiddio

Erbyn hyn mae diffeithdiro (*desertification*) yn broblem byd-eang. Oherwydd erydiad ac amaethyddiaeth gor-ddyfal, mae anialwch yn ehangu pob blwyddyn, yn bennaf yng ngogledd Affrica (y Sahel), ond hefyd yn ardaloedd eraill yn Affrica, canolbarth a de Asia, Awstralia, gogledd a de America a de Ewrop.

## Deg anialwch ehangaf y byd

1. 8,700,000 km² - Sahara (Affrica)
2. 1,560,000 km² - Anialwch Awstralia
3. 1,300,000 km² - Anialwch Arabia (Asia)
4. 1,040,000 km² - Gobi (Asia)
5. 715,000 km² - Kalahari (Affrica)
6. 676,000 km² - Patagonia (De America)
7. 330,000 km² - Takla Makan (Asia)
8. 312,000 km² - Sonora (Gogledd America)
9. 273,000 km² - Karakum (Asia)
10. 273,000 km² - Tharr a Cholistan (Asia)

Wiciadur
Chwiliwch am anialwch
yn Wiciadur.

Wiciadur
Chwiliwch am anialwch
yn Wiciadur.
# Iâ

Iâ|  |
| Enghraifft o: | math o endid cemegol  |
| Math | dŵr, solid  |
| Deunydd | dŵr  |
| Olynwyd gan | dŵr ar ffurf hylif  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03vtj  |
| Thesawrws y BNCF | 3950  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Dŵr wedi'i rewi i'w gyflwr solid yw **iâ** (neu **rhew**).

Iâ
Iâ
Mae iâ yn anarferol oherwydd ei fod yn 8.3% yn llai dwys na dŵr, sy'n golygu ei fod yn arnofio ar wyneb dŵr hylif. Mae dŵr hylif ar ei ddwysaf ar 4 °C, pan fydd yn 1 g / cm³. Mae'r dwysedd hwn yn lleihau wrth i folecylau'r dŵr ddechrau ffurfio crisialau hecsagonol o rew wrth gyrraedd y rhewbwynt. Digwydd hyn o ganlyniad i'r bondiau hydrogen mewn dŵr. Pan mae dŵr yn cyrraedd tymheredd o 0 °C ac felly yn rhewi, mae'r bondiau hydrogen hyn yn gwneud i'r molecylau dŵr ffurfio dellt anhyblyg, sydd yn gadael bylchau rhwng y molecylau. Mae hyn felly yn arwain at ddwysedd isel ond cyfaint uchel iâ.

Gan ddibynnu ar bresenoldeb amhureddau fel gronynnau pridd neu swigod aer, gall iâ ymddangos yn dryloyw neu'n wynlas.

Pan fydd rhew yn toddi, mae'n amsugno cymaint o egni ag y byddai'n ei gymryd i wresogi dŵr o'r un màs i 80 °C. Yn ystod y broses doddi, mae tymheredd y rhew yn aros yn 0 °C. Wrth doddi, mae unrhyw egni sydd yn cael ei ychwanegu yn torri'r bondiau hydrogen rhwng molecylau rhew.

## Gweler hefyd

* Barrug
* Eira
* Oes yr Iâ
* Gwlad yr Iâ
* Hufen iâ

Wiciadur
Chwiliwch am iâ
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Moleciwl

Moleciwl| Enghraifft o: | grŵp neu ddosbarth o endidau moleciwlaidd  |
| Math | endid moleciwlaidd  |
| Y gwrthwyneb | Ïon  |
| Yn cynnwys | atom, Bond cofalent  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 4215  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Strwythur a dimensiynau moleciwl H2O (Dŵr)
Mewn Cemeg, **moleciwl** yw agregiad o ddau neu fwy o atomau mewn trefn pendant sydd wedi'u bondio'n gemegol. Nid yw sylweddau cemegol yn rhannu'n anfeidrol i mewn i ffracsiynau llai: mae moleciwl yn gyffredinol yn cael ei ysyried fel y gronyn lleiaf o sylwedd pur sy'n cadw ei gyfansoddiad a'i briodweddau cemegol.

Mewn gwyddoniaeth moleciwlaidd, ystyrir **moleciwl** fel endid digon sefydlog a niwtral sydd wedi ei gyfansoddi o ddau neu fwy o atomau. Defnyddir y cysyniad o foleciwl monatomig (un atom), fel y gwelir mewn nwyon nobl, bron yn gyfyngol yn theori cinetig nwyon, lle enwir gronynnau sylfaenol yn gonfensiynol yn "foleciwlau", er gwaethaf eu cyfansoddiad.

## Gweler hefyd

* Bondio cemegol

Wiciadur
Chwiliwch am moleciwl
yn Wiciadur.
# Atmosffer

Atmosffer|  |
| Math | nwy, cragen gwrthrych seryddol  |
| Y gwrthwyneb | outside the atmosphere  |
| Rhan o | gwrthrych seryddol  |
| Yn cynnwys | aerobiosphere  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 1843  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llun lloeren o hecsagon Sadwrn. Mae'r hecsagon (sydd wedi'i leoli ger pegwn gogleddol Sadwrn ddwywaith maint y Ddaear.
Ardal uwch atmosffer y ddaear
Haen o nwyon yw'r **atmosffer** (hefyd "atmosffêr"; o'r Groeg ἀτμός - atmos, "vapor" + σφαίρα - sphaira, "sffêr") sy'n amgylchynu planed neu gorff digon sylweddol i'w gadw drwy atyniad ei ddisgyrchiant.

Mae rhai planedau megis y Cewri Nwy, sef pedair planed allanol Cysawd yr Haul, yn ddim byd ond nwy, ac felly fe ellir dweud fod ganddynt atmosffer twfn.

## Atmosffer y Ddaear

*Prif erthygl: Atmosffer y ddaear*

Fel nifer o blanedau eraill, mae gan y Ddaear hithau fantell o nwyon amddifynnol o'i hamgylch sy'n eu hamddiffyn rhag tymheredd eithafol.

Nitrogen yw prif nwy atmosfferig y Ddaear. Ceir yn yr atmosffer hefyd ocsigen, sef nwy sy'n hanfodol i organebau byw resbiradu a'r nwy carbon deuocsid sy'n cael ei ddefnyddio gan blanhigion yn y broses o ffotosynthesis. Mae'r atmosffer hefyd yn fath o darian rhag niwed i enynnau organebau byw gan ymbelydredd uwchfioled yr haul.

Cymerwyd miliynau ar filiynau o flynyddoedd i'w greu gan newidiadau bio-cemegol wrth i organebau byw farw a dadelfennu.

## Gwasgedd atmosfferig

Gwasgedd atmosfferig yw'r grym ar roddir yn berpendicwlar ar wyneb gan nwyon a chyfrifir hyn bob yn uned o arwynebedd. Mae'r gwasgedd atomosfferig yn ddibynol ar faint grym ei disgyrchiant a chyfanswm màs y golofn o nwyon uwch ei phen. Ar y Ddaear, mae'r unedau o wasgedd aer wedi eu safoni a gelwir hwy yn 'uned atmosfferig' (atm), a ddiffinir fel 101,325 Pa (760 Torr sef 14.696 pwys / modfedd agwâr (psi).

## Datblygiad yr Atmosffer

Pan ffurfiodd y Ddaear am y tro cyntaf 4.5 biliwn o flynyddoedd yn ôl roedd yr atmosffer wedi gwneud yn bennaf o heliwm (50%) a hydrogen (50%).
Roedd gweithgaredd folcanig dwys am y biliwn blwyddyn nesaf yn rhyddhau carbon deuocsid, amonia, ager (anwedd dwr), methan, carbon monocsid, asid hydroclorig yn ogystal â nwyon sylffwr gwahanol.
Dros amser cyddwysodd y dŵr i ffurfio cefnforoedd lle datblygodd bacteria ffotosynthetig.
Gwelodd leihad yn y carbon deuocsid a chynyddiad yn yr ocsigen.
Roedd lleihad yn amonia'r aer gan ei fod yn adweithio a'r ocsigen i greu nitrogen ac anwedd dwr.
Roedd lleihad yn y methan gan fod yn adweithio a'r ocsigen i ryddhau ocsigen ac anwedd dwr.
Dros amser hir iawn cafodd y carbon deuocsid ei gloi o fewn creigiau gwaddodol oedd yn ffurfio o gregyn anifeiliaid morol (calchfaen a sialc) drwy broses o'r enw ffosileiddio. Hefyd roedd carbon deuocsid yn hydoddi yn y cefnforoedd.
Arosodd yr atmosffer yn weddol sefydlog am amser hir nes i weithgaredd dynol gynyddu cyfansoddiad carbon deuocsid o 0.3% a 0.4% drwy hylosgi tanwyddau ffosil fel glo, olew a nwy.

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am atmosffer
yn Wiciadur.
# Haen osôn

Haen osôn|  |
| Enghraifft o: | atmospheric layer  |
| Rhan o | stratosphere  |
| Yn cynnwys | osôn  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05qb6  |
| Thesawrws y BNCF | 5326  |
| MeSH | D062952  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Haen yn atmosffêr y Ddaear sy'n cynnwys crynodiadau gymharol uchel o osôn (O3) yw'r **haen osôn**. Golyga "cymharol uchel" ychydig o rannau y miliwn – llawer yn uwch na chrynodiadau'r is-atmosffer ond dal yn fach o'i gymharu â phrif gyfansoddion yr atmosffêr.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Tywodfaen

Clogwyn tywodfaen Navajo, UDA
Craig waddod yw **tywodfaen**. Cwarts a ffelsbar sydd ynddo'n bennaf. Y rheswm am hyn yw bod cwarts yn fwyn cryf iawn sy'n aros ar ôl hyd yn oed pan mae mwynau eraill yn diflannu oherwydd erydiad. Gall tywodfaen fod yn llwyd, yn felyn, yn goch neu'n wyn, yn union fel tywod ei hunan. Mae tywodfaen yn graig feddal, felly mae'n cael ei defnyddio'n aml mewn adeiladu neu gerflunwaith.

Yn wahanol i greigiau fel sialc neu lo, nid yw tywodfaen wedi'i chreu o anifeiliaid neu blanhigion hynafol. Yn hytrach, mae creigiau yn cael eu erydu mewn i dywod, ac yna mae'r crisialau yn y tywod yn casglu at ei gilydd ac yn troi'n graig o dan pwysau enfawr. Calsit, clai neu silica sy'n cadw'r crisialau mewn tywodfaen at ei gilydd.

### Gweler hefyd

* Carreg
* Mwyn
* Hen Dywodfaen Coch

Wiciadur
Chwiliwch am tywodfaen
yn Wiciadur.
# Gwyddorau daear

|  |
| --- |
| **Gwyddorau daear** |
|  |
|
Bioamrywiaeth
Cartograffeg
Cloddio
Daeareg
Daearyddiaeth
Defnydd tir
Demograffeg
Ecoleg
Eigioneg
Geocemeg
Hanes daearegol
Hydroleg
Meteoroleg
Morffoleg
Mwynyddiaeth
Paleontoleg
Petroleg
Rhewlifeg
Seismoleg

 |

Mae **Gwyddorau daear** yn cynnwys pob math o astudiaeth o'r ddaear. Er enghraifft, mae'n cynnwys astudiaeth cerrig a chramen y Ddaear, sef Daeareg, astudiaeth dŵr, sef Hydroleg ac astudiaeth yr hinsawdd a'r tywydd, sef Meteoroleg.

## Mathau o wyddorau daear

* Bioamrywiaeth
* Cartograffeg (mapiau)
* Cloddio (cloddio am fwynau a glo)
* Daeareg (cerrig, cramen y Ddaear)
* Daearyddiaeth (amgylcheddau naturiol a dynol)
* Defnydd tir
* Demograffeg (poblogaeth)
* Ecoleg (ecosystemau, problemau amgylcheddol)
* Eigioneg (moroedd)
* Geocemeg
* Hanes daearegol
* Hydroleg (dŵr)
* Meteoroleg (hinsawdd, y tywydd)
* Morffoleg (ffurf wyneb y ddaear)
* Mwnyddiaeth (mwynau)
* Paleontoleg (anifeiliaid a phlanhigion, e.e. o'r Cyfnodau Paleosöig neu Fesosöig)
* Petroleg (creigiau, yn arbennig hen greigiau)
* Rhewlifeg (rhewlifau)
* Seismoleg (daeargrynfeydd)
# Iau

Iau|  |
| Math | harnais  |
| Rhan o | harnais  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03clj1  |
| Thesawrws y BNCF | 34612  |
| Quora | Yoke  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Iau pren ar wedd o ych
Darn o bren wedi ei wisgo am wddf pâr o anifeiliaid yw **iau**. Defnyddir yr iau i alluogi anifeiliaid i dynnu llwyth, e.e. aradr, coed, trol, cert, neu i droi pwmp dŵr i ddyfrhau. Pwrpas yr iau yw rhannu'r baich ar draws ysgwyddau'r anifeiliaid.

Defnyddir ieuau ar geffylau weithiau ond ar ychain y'i gwelir amlaf. Defnyddir ychain â chyrn arnynt er mwyn cadw'r iau yn ei le pan fyddant yn arafu, yn cerdded am nôl neu yn gostwng eu pennau.

## Llyfryddiaeth

* F. G. Payne, *Yr Aradr Gymreig* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1954)

Wiciadur
Chwiliwch am Iau
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **amaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.