# Awyrfaen

Awyrfaen|  |
| Math | planedyn  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0h3j0  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Seren wib (*superbolide*), sef pelen o dân wedi i'r awyrfaen deithio i fewn i atmosffer y Ddaear gan ffrwydro uwch Chelyabinsk Oblast, Rwsia yn 2013.
Trawsdoriad o feteoryn a ddarganfuwyd yn yr Ariannin, wedi i'r awyrfaen deithio o'r gofod a thrwy atmosffer y Ddaear.
Gwrthrych bychan creigiog neu fetalaidd sy'n teithio drwy'r gofod yw **awyrfaen** (hefyd gwibfaen a maen mellt; Saesneg: *Meteoroid*). Pan fo'r maen (neu garreg) yn teithio drwy atmosffer y Ddaear, fe'i elwir yn seren wib. Cyfeiriodd R. Williams Parry ato, yn ei soned *Y Llwynog*, gan ei gyffelybu i chwinciad o amser, byr ei dro: 'Digwyddodd, darfu, megis seren wib'.

Mae'r awyrfaen dipyn yn llai nag Asteroid - o dan un fetr o hyd, ond yn fwy na gronyn o dywod. 'Llwch gofod' (neu weithiau: micro-awyrfaen) yw unrhyw wrthrych llai na maint gronyn.

Pan fo comed (neu 'neu seren gynffon'), asteroid neu awyrfaen yn teithio drwy atmosffer y Ddaear ar gyflymder o dros 20 km/eil (72,000 km/awr; 45,000 mya), mae'r gwres yn cynhyrchu cynffon o olau, o'r gwrthrych ei hun ac o'r llwch mae'n ei adael o'i ôl. Gelwir y ffenomen hon yn 'seren wib' (Saesneg: *meteor*). Weithiau ceir cyfres ohonynt (e.e. ar ddechrau Awst, yn flynyddol), a gelwir hyn yn 'gawod o sêr gwib'. Gall yr awyrfaen naill ai 'losgi' yn ddim wrth deithio drwy'r atmosffer, neu ar adegau eraill fe all daro'r Ddaear a gelwir ef yn 'feteoryn' (ll. meteorynnau) (gweler y llun ar y dde). 'Meteoryn', felly, yw'r rhan honno o'r awyrfaen sydd wedi llwyddo i deithio drwy atmosffer y Ddaear ac sydd ar wyneb y Ddaear, heb ei ddifa.

Wrth daro'r ddaear, mae'r meteorynnau mwy sylweddol eu maint yn gadael eu hôl ar ffurf craterau ardrawiad.

## Awyrfeini yng Nghymru

Dyma ran o adroddiad “sgwp” Dyfed Evans yn Y Cymro ar achlysur trawiad gwesty’r Prince Llewelyn, Beddgelert, gan faen mellt yn 1948:

*...Yn ffodus, disgynnodd ar yr unig ystafell wag i fyny’r grisiau [yng Ngwesty’r Prince Llywelyn]. Cysgai’r gwesteion heb wybod dim am y garreg pum pwys, chwe modfedd o rown, a faluriodd nenfwd y ‘lounge’ ar yr un llawr. Yr oedd Mr a Mrs Alwyn Maines, ymwelwyr o Sir Gaerhirfryn, o fewn pedair llath i’r lle disgynnodd - a chysgasant drwy’r holl helynt. Clywyd ergydion gan amryw o drigolion y cylch o Borthmadog i Feddgelert. Wedi tynnu’r llenni i’r naill du ac agor y ffenestr led y pen yn ôl ei arfer, gorweddai Mr. Ephraim Williams, Danw Deg, Llanfrothen yn effro yn ei wely yn y plygain. Yr oedd yn noson loergan ddigwmwl a tharanau y pethau olaf a feddyliai amdanynt. Am dri munud ar ddeg i dri clywodd ergydion yn yr awyr ond o godi i’r ffenestr ni welai neb. Ni allasai ddirnad beth oedd y swn, ond rhyfeddai na fuasai holl drigolion y pentref wedi codi. Yn y gwesty ym Meddgelert deffrowyd Mr a Mrs W. Tillotson, y perchnogion, gan ergydion fel bomiau’n ffrwydro. Cyfarthodd Rex eu ci defaid, ond ni ddeallwyd am y difrod nes daeth eu morwyn, Mrs Kate Williams, i lawr yn y bore. Ar y dechrau, tybiai Mr. Tillotson mai darn o’r mynydd sy’n codi’n syth tu cefn i’r gwesty, oedd y garreg, ond yr oedd yn amlwg iddi fod mewn tân. I’r llygad anghyfarwydd ymddengys y garreg fel craig ithfaen wyrddlas a geir yn gyffredin yn rhai chwareli Gogledd Cymru ond adwaenai Dr. E.V. Rieu (cymrawd o’r Gydeithas Ddaearegol Frenhinol a arhosai yn y gwesty), hi fel craig “peridotite” - rhan o seren wib”*
Wrth ymweld â’r arddangosfa fechan a drefniwyd gan Brifysgol Caerdydd i ddathlu hanes taranfollt Beddgelert yn Neuadd Gymunedol y Pentref ar y 19eg Medi 2013 llwyddodd gohebwyr mentrus cafwyd hanes gan un o drigolion y pentref sydd yn cofio’r digwyddiad yn dda. Os am glywed y cyfweliad gyda Mrs. Eira Taylor ewch i wefan Llên Natur [1] a chliciwch ar eicon Beddgelert.

## Geirfa

* **awyrfaen / gwibfaen** (*meteoroid*) - yr enw ar y gwrthrych allfydol tra bo'n teithio drwy'r gofod
* **seren wib** (*meteor*) - yr awyrfaen wedi iddi ddechrau teithio drwy atmosffer y Ddaear
* **meteoryn** (*meteorite*) - y rhan honno o'r awyrfaen sy'n llwyddo i daro'r Ddaear heb ei difa.

## Cyfeiriadau