# Daearyddiaeth

|  |
| --- |
| **Gwyddorau daear** |
|  |
|
Bioamrywiaeth
Cartograffeg
Cloddio
Daeareg
Daearyddiaeth
Defnydd tir
Demograffeg
Ecoleg
Eigioneg
Geocemeg
Hanes daearegol
Hydroleg
Meteoroleg
Morffoleg
Mwynyddiaeth
Paleontoleg
Petroleg
Rhewlifeg
Seismoleg

 |

Astudiaeth wyddonol o wyneb y Ddaear yw **daearyddiaeth**, yn ogystal ag asturdiaeth o'i nodweddion, ei thrigolion a ffenomenâu amrywiol. Y gair Groeg am y maes hwn oedd *γεωγραφία* ('geograffia', sef 'disgrifiad o'r Ddaear') ac fe'i defnyddiwyd yn gyntaf gan Eratosthenes (276–194 BC). Yn gryno, rhennir y pwnc yn ddwy ran, sef: nodweddion ffisegol, naturiol (daearyddiaeth ffisegol) a daearyddiaeth ddynol.

Mae daearyddiaeth fodern yn ddisgyblaeth eang sy'n ceisio deall gwahanol rannau o'r Ddaear (llefydd, cyfandiroedd, gwledydd), sut y daethant i fodolaeth (sy'n cynnwys elfennau o ddaeareg), ffenomenau naturiol a dynol a'r berthynas rhwng dyn a'r tir.

## Canghennau daearyddiaeth

### Daearyddiaeth ffisegol

Prif faes daearyddiaeth ffisegol yw gwyddor Daear. Mae'n ceisio deall y lithosffer, yr hydrosffer, yr atmosffer, y pedosffer a phatrymau fflora a ffawna (sef y bioseffer). Gellir dosbarthu daearyddiaeth ffisegol fel hyn:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Bioddaearyddiaeth | Hinsawdd a Tywydd | Moroedd ac Arfordir | Amgylchedd
 |
|  |  |  |  |
| Geodedd | Daeareg a Geomorffoleg | Rhewlifeg | Hydroleg a Hydrograffeg
 |
|  |  |  |  |
| Ecoleg tirffurfiau | Eigioneg | Priddeg | Paleoddaearyddiaeth
 |
|  |  |  |  |
| Gwyddoniaeth cwaternaidd | Cartograffeg | Mynyddoedd | Cynhesu byd eang
 |

Y termau arferol am Ddaearyddiaeth ffisegol yn Saesneg yw: *Physical geography*, *geosystems* a *physiography*.

### Daearyddiaeth ddynol

*Prif: Daearyddiaeth ddynol*
Mae daearyddiaeth ddynol yn cael ei chyfri'n un o'r 'gwyddorau cymdeithas' ac yn cynnwys astudiaeth o'r Ddaear, ei phobl a'u cymuned, eu diwylliant, economeg a sut y mae pobl yn parchu neu'n amharchu eu hamgylchedd.

Mae'n cynnwys agweddau dynol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd, sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas. Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear (gwelwch daearyddiaeth ffisegol) mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Diwylliant | Daearyddiaeth datblygu | Economeg | Iechyd
 |
|  |  |  |  |
| Daearyddiaeth hanesyddol | Gwleidyddiaeth | Poblogaeth a Demograffeg | Crefydd
 |
|  |  |  |  |
| Cymdeithaseg | Cludiant | Twristiaeth | Aneddiad a Trefoli
 |
|  |  |  |  |
| Amaethyddiaeth | Diwydiant | Ynni | Llygredd
 |

## Daearyddwyr nodedig

* David Tannatt William Edgeworth, (1858–1934), fforiwr a daearegydd
* George Everest, (1790–1866), fforiwr
* Emrys George Bowen (1900–1983), daearyddwr
* David Brunt (1886–1965), meteorolegydd
* Syr John Houghton (g.1931, Dyserth), awdurdod ar gynhesu byd-eang; cyfarwyddwr y Swyddfa Feteorelegol (1983 - 1991)
* Kenneth Glyn Jones (1915–1995), seryddwr

## Cyfandiroedd

* Affrica
* Asia
* Ewrop
* Gogledd America
* De America
* Antarctica

## Gweler hefyd

* Daearyddiaeth economaidd Cymru
* Daeareg
* Gwledydd y byd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am daearyddiaeth
yn Wiciadur.

## Rhagymadrodd

Mae daearyddiaeth yn astudiaeth systematig o'r Ddaear, ei nodweddion , a'r ffenomenau sy'n digwydd arni. Er mwyn i rywbeth ddisgyn i faes daearyddiaeth , yn gyffredinol mae angen rhyw fath o gydran ofodol y gellir ei gosod ar fap, megis cyfesurynnau , enwau lleoedd , neu gyfeiriadau . Mae hyn wedi arwain at gysylltu daearyddiaeth â chartograffeg ac enwau lleoedd . Er bod llawer o ddaearyddwyr wedi'u hyfforddi mewn toponymy a chartoleg , nid dyma yw eu prif ddiddordeb . Mae daearyddwyr yn astudio dosbarthiad gofodol ac amser y Ddaear o ffenomenau , prosesau , a nodweddion yn ogystal â rhyngweithiad bodau dynol a'u hamgylchedd. Gan fod gofod a lle yn effeithio ar amrywiaeth o bynciau, megis economeg , iechyd , hinsawdd , planhigion ac anifeiliaid , mae daearyddiaeth yn rhyngddisgyblaethol iawn . Mae natur ryngddisgyblaethol y dull daearyddol yn dibynnu ar roi sylw i'r berthynas rhwng ffenomenau ffisegol a dynol a'u patrymau gofodol . Mae daearyddiaeth yn benodol i'r blaned Ddaear , a nodir cyrff nefol eraill , megis " daearyddiaeth Mars , " neu rhoddir enw arall iddyntc , megis areograffeg yn achos Mars .

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Gosodwch destun y dyfyniad yma, heb ddyfynodau.
 | ”
 |

Gellir rhannu daearyddiaeth fel disgyblaeth yn fras yn dri phrif faes atodol: daearyddiaeth ddynol, daearyddiaeth ffisegol , a daearyddiaeth dechnegol. Mae'r cyntaf yn canolbwyntio'n bennaf ar yr amgylchedd adeiledig a sut mae bodau dynol yn creu , yn gweld , yn rheoli ac yn dylanwadu ar ofod . Mae'r olaf yn archwilio'r amgylchedd naturiol , a sut mae organebau , hinsawdd , pridd , dŵr a thirffurfiau yn cynhyrchu ac yn rhyngweithio . Arweiniodd y gwahaniaeth rhwng y dulliau hyn at drydydd maesc, daearyddiaeth amgylcheddol , sy'n cyfuno daearyddiaeth ffisegol a dynol ac yn ymwneud â'r rhyngweithiadau rhwng yr amgylchedd a bodau dynol . Mae daearyddiaeth dechnegol yn cynnwys astudio a datblygu'r offer a'r technegau a ddefnyddir gan ddaearyddwyr , megis synhwyro o bell, cartograffeg , a system gwybodaeth ddaearyddol

## Cysyniadau craidd

### Gofod

*Prif: Space*
System gyfesurynnau Cartesaidd tri dimensiwn llaw dde a ddefnyddir i nodi safleoedd yn y gofod.
Er mwyn i rywbeth fodoli ym myd daearyddiaeth , rhaid ei fod yn gallu cael ei ddisgrifio'n ofodol . Felly , gofod yw'r cysyniad mwyaf sylfaenol ar sylfaen daearyddiaeth . Mae'r cysyniad mor sylfaenol , fel bod daearyddwyr yn aml yn cael anhawster i ddiffinio'n union beth ydyw , ac yn hytrach yn cymryd yn ganiataol bod pawb yn gwybod am beth maen nhw'n siarad . Ar ei fwyaf sylfaenol, gofod absoliwt yw union safle , neu gyfesurynnau gofodol , gwrthrychauc, personau , lleoedd , neu ffenomenau yr ymchwilir iddynt . Rydym yn bodoli yn y gofod . Mae gofod absoliwt yn arwain at olwg y byd fel ffotograff , gyda phopeth wedi rhewi yn ei le pan gofnodwyd y cyfesurynnauc. Heddiw , mae daearyddwyr yn cael eu hyfforddi i gofio nad y byd yw'r ddelwedd statig sy'n ymddangos ar fap; ac yn lle hynny, y gofod deinamig lle mae pob proses yn rhyngweithio ac yn digwydd .

### Lle

*Prif: Location, Place identity, a Sense of place*Lle yw un o'r termau mwyaf cymhleth mewn daearyddiaethc. Mewn daearyddiaeth ddynol , lle yw synthesis y cyfesurynnau ar wyneb y Ddaear , y gweithgaredd a'r defnydd sy'n digwydd, wedi digwydd , a bydd yn digwydd yn y cyfesurynnau , a'r ystyr a briodolir i'r gofod gan unigolion a grwpiau dynol . Gall hyn fod yn hynod gymhleth , oherwydd gall mannau gwahanol fod â gwahanol ddefnyddiau ar adegau gwahanol a golygu pethau gwahanol i wahanol bobl . Mewn daearyddiaeth ffisegolc, mae lle yn cynnwys yr holl ffenomenau ffisegol sy'n digwydd yn y gofodc, gan gynnwys y lithosffer , atmosffer , hydrosffer , a biosffer . Nid yw lleoedd yn bodoli mewn gwagle ac yn lle hynny mae ganddynt berthnasoedd gofodol cymhleth â'i gilydd , ac mae lle yn ymwneud â sut mae lleoliad wedi'i leoli mewn perthynas â phob lleoliad arall . Fel disgyblaeth felly , mae'r term lle mewn daearyddiaeth yn cynnwys yr holl ffenomenau gofodol sy'n digwydd mewn lleoliad , y defnydd a'r ystyron amrywiol y mae bodau dynol yn eu priodoli i'r lleoliad hwnnw , a sut mae'r lleoliad hwnnw'n effeithio ar bob lleoliad arall ar y Ddaear ac yn cael ei effeithio ganddo .

### Amser

*Prif: Time geography a Historical geography*
Enghreifftiau o iaith weledol daearyddiaeth amser: ciwb gofod-amser, llwybr, prism, bwndel, a chysyniadau eraill.
Fel arfer credir bod amser o fewn maes hanes, fodd bynnag , mae'n bryder sylweddol yn nisgyblaeth daearyddiaeth . Mewn ffiseg , nid yw gofod ac amser yn cael eu gwahanu , ac fe'u cyfunir i'r cysyniad o amser gofod. Mae daearyddiaeth yn ddarostyngedig i gyfreithiau ffiseg, ac wrth astudio pethau sy'n digwydd yn y gofod , rhaid ystyried amser . Mae amser mewn daearyddiaeth yn fwy na dim ond y cofnod hanesyddol o ddigwyddiadau a ddigwyddodd ar wahanol gyfesurynnau arwahanol; ond mae hefyd yn cynnwys modelu symudiad deinamig pobl , organebau , a phethau trwy'r gofod . Mae amser yn hwyluso symudiad trwy ofod , gan ganiatáu i bethau lifo trwy system yn y pen draw . Bydd faint o amser y mae unigolyn , neu grŵp o bobl , yn ei dreulio mewn lle yn aml yn siapio eu hymlyniad a'u persbectif i'r lle hwnnw . Mae amser yn cyfyngu ar y llwybrau posibl y gellir eu cymryd trwy ofod , o ystyried man cychwyn , llwybrau posibl , a chyfradd teithio . Mae delweddu amser dros ofod yn heriol o ran cartograffeg , ac mae'n cynnwys Space-Prim a mapiau animeiddiedig .

### Graddfa

*Prif: Scale (ratio), Spatial scale, a Scale (map)*
Graddfa graffigol neu far. Byddai map hefyd fel arfer yn rhoi ei raddfa yn rhifiadol (mae "1:50,000", er enghraifft, yn golygu bod un cm ar y map yn cynrychioli 50,000cm o ofod real, sef 500 metr)
Graddfa yng nghyd-destun map yw'r gymhareb rhwng pellter a fesurir ar y map a'r pellter cyfatebol fel y'i mesurir ar y ddaear . Mae'r cysyniad hwn yn sylfaenol i ddisgyblaeth daearyddiaeth , nid cartograffeg yn unig , gan fod ffenomenau yr ymchwilir iddynt yn ymddangos yn wahanol yn dibynnu ar y raddfa a ddefnyddir . Graddfa yw'r ffrâm y mae daearyddwyr yn ei defnyddio i fesur gofod , ac yn y pen draw i geisio deall lle .

### Cyfreithiau Daearyddiaeth

Yn gyffredinol, mae rhai yn anghytuno â'r cysyniad cyfan o gyfreithiau daearyddiaeth a'r gwyddorau cymdeithasol. Mae Tobler ac eraill wedi mynd i'r afael â'r beirniadaethau hyn. Fodd bynnag, mae hon yn ffynhonnell ddadl barhaus mewn daearyddiaeth ac mae'n annhebygol o gael ei datrys unrhyw bryd yn fuan . Mae nifer o ddeddfau wedi'u cynnig , a deddf daearyddiaeth gyntaf Tobler yw'r un a dderbynnir fwyaf mewn daearyddiaeth. Mae rhai wedi dadlau nad oes angen rhifo cyfreithiau daearyddol. Mae bodolaeth y cyntaf yn gwahodd eiliad , ac mae llawer wedi cynnig eu hunain fel hynny. Cynigiwyd hefyd y dylid symud cyfraith ddaearyddiaeth gyntaf Tobler i'r ail a gosod un arall yn ei lle. Mae rhai o’r deddfau daearyddiaeth arfaethedig isod:

* Cyfraith daearyddiaeth gyntaf Tobler: "Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall, ond mae pethau agos yn fwy cysylltiedig na phell"
* Ail gyfraith daearyddiaeth Tobler: "mae'r ffenomen y tu allan i faes diddordeb daearyddol yn effeithio ar yr hyn sy'n digwydd y tu mewn."
* Cyfraith daearyddiaeth Arbia: "Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall, ond mae'r pethau a welir mewn cydraniad gofodol bras yn fwy cysylltiedig na'r hyn a welir mewn cydraniad manylach."
* yr egwyddor ansicrwydd: “bod y byd daearyddol yn anfeidrol gymhleth a bod yn rhaid i unrhyw gynrychioliad felly gynnwys elfennau o ansicrwydd, bod llawer o ddiffiniadau a ddefnyddir wrth gaffael data daearyddol yn cynnwys elfennau o amwysedd, a’i bod yn amhosibl mesur lleoliad ar wyneb y Ddaear yn union."

## Cyfeiriadau