Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Metr

Metr|  |
| Enghraifft o: | uned sylfaenol SI, uned mesur hyd, uned sylfaen UCUM, metric unit  |
| Rhan o | system o unedau MKSA, System Ryngwladol o Unedau, system o unedau MKS  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04sf9  |
| Quora | Metre-si-unit  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o unedau sylfaenol SI y System Ryngwladol o Unedau yw'r **metr**, neu **medr** (symbol: **m**), a ddefnyddir i fesur hyd. Hwn yw'r uned sylfaenol yn y system fetrig ddefnyddir ledled y byd yn gyffredinol ac yn wyddonol.

Ceir 100 centimetr mewn 1 metr ac mae 1000 o fetrau'n gwneud 1 cilometr.

## Diffiniad

Wedi diffinio maint yr eiliad, mae maint y metr yn sefydledig ar y ffaith mai 299,792,458 m/s (metr yr eiliad) ydy cyflymder golau yn fanwl.

Metr yn Place Vendôme, Paris
Archebwyd y metr hwn mewn marmor gan *Convention nationale* chwyldroadol Ffrainc i annog y defnydd o'r system fetrig newydd. O'r 16 metr o'r fath a luniwyd rhwng 1796 a 1799 ar gyfer llefydd prysuraf Paris, dim ond dau sydd i'w weld heddiw yn y brif ddinas.
# Cyflymder

Cyflymder| Math | maint fector, meintiau deilliadol ISQ, maint corfforol  |
| Rhagflaenwyd gan | Dadleoliad  |
| Olynwyd gan | cyflymiad  |
| Yn cynnwys | buanedd, cyfeiriadaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07ygz  |
| Thesawrws y BNCF | 12335  |
| Quora | Velocity-physics  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mesuriad fector yw **cyflymder**. Caiff cyflymder hefyd ei ddiffinio fel cyfradd mewid dadleoliad dros amser (sef buanedd) ond mae cyflymder hefyd yn cynnwys cyfeiriad, e.e 10ms−1 i'r dde. Gelwir y gyfradd newid mewn cyflymder yn gyflymiad.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Pascal (uned)

Pascal| Enghraifft o: | uned o bwysau, uned ddeilliadol UCUM, System Ryngwladol o Unedau gydag enw arbennig, unidad de estrés mecánico  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hh0v  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mesurydd gwasgedd wedi ei galibreiddio i ddarllen psi (mewn coch) a kPa (du)
Mae **pascal** (symbol: Pa) yn uned SI rhyngwladol a ddefnyddir i fesur gwasgedd (Saesneg:*pressure*). Hynny yw: N/cm × 102. Ceir gwasgedd o UN pascal gan rym o un newton yn gweithredu ar ongl sgwâr i arwynebedd o un metr sgwâr.

Gan mai uned i fesur gwasgedd ydy pascal, mae'n rhaid felly deall beth ydy gwasgedd. Gellir dweud mai gwasgedd ydy grym (mewn newtonau) wedi ei rannu gyda'r arwynebedd (mewn cm × 102) neu m × 102). Hynny yw: P = F/A.

Fe ddown ar draws y mesur hwn o ddydd i ddydd mewn adroddiadau tywydd, ac mae llawer o farometrau'n mesur gwasgedd mewn hectopascalau (1 hPa ≡ 100 Pa) neu kilopascalau (1 kPa ≡ 1000 Pa). Fe'i defnyddir hefyd ar labeli teiar beics. Mae un hectopascal yn hafal i un milibar.

## Diffiniad

**1 pascal (Pa) = 1 uned newton |N/m2 = 1 kg/(m·s2)**
## Gweler hefyd

* Deddf Pascal

## Yr enw

Mae'r uned wedi'i henwi er anrhydedd y mathemategydd o Ffrainc Blaise Pascal (1623–1662) a oedd yn gefnogwyr cynnar y dull gwyddonol.

## Cyfeiriadau
# Gwasgedd

Gwasgedd|  |
| Math | meintiau deilliadol ISQ, meintiau sgalar, maint corfforol, maint dwys, maint areal  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05wnx  |
| Thesawrws y BNCF | 23298  |
| Quora | Pressure-physics  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mesur o ba mor grynodedig yw grym ar wyneb gwrthrych yw **gwasgedd**.

Yr uned SI a ddefnyddir i fesur maint y gwasgedd ydy'r pascal sydd yn union yr un â newton y metr yr eiliad-sgwâr (N·m−2·s). Dyma ei fformiwla:

Pa (N/m WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 )
P = F/A
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
## Cyfeiriadau
# Meteoroleg

|  |
| --- |
| **Gwyddorau daear** |
|  |
|
Bioamrywiaeth
Cartograffeg
Cloddio
Daeareg
Daearyddiaeth
Defnydd tir
Demograffeg
Ecoleg
Eigioneg
Geocemeg
Hanes daearegol
Hydroleg
Meteoroleg
Morffoleg
Mwynyddiaeth
Paleontoleg
Petroleg
Rhewlifeg
Seismoleg

 |

**Meteoroleg** yw'r astudiaeth wyddonol o dywydd a hinsawdd y Ddaear. Gellid ei diffinio fel yr astudiaeth o ffiseg, cemeg a symudiadau yr atmosffer a'r modd mae'n rhyngweithio â wyneb y ddaear. Y troposffer a'r stratosffer, sef haenau isaf yr atmosffer, yw prif ffocws meteoroleg am fod y rhan fwyaf o ffenomenau tywydd yn digwydd yno.

## Gweler hefyd

* Hinsawdd
* Tywydd
	+ Rhagolygu tywydd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddoniaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hylif

Hylif|  |
| Enghraifft o: | cyflwr sylfaenol mater  |
| Math | hylif  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04k94  |
| Thesawrws y BNCF | 11326  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o'r pedwar prif gyflwr mater (ynghyd â solid, nwy a phlasma) yw **hylif**. Fel cyflwr mater mae'n gorwedd rhwng y cyflwr solid a nwy. Fel yn achos nwyon, mae hylifau yn cymryd ffurf y llestr sy'n eu cynnwys, ond gan na fedr eu crynhoi ni fedrant ehangu i lenwi'r llestr.

Y ffurf fwyaf cyffredin ar hylifau ar y ddaear yw dŵr.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ffiseg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am hylif
yn Wiciadur.
# Nwy

*Am ddefnyddiadau eraill, gweler Nwy (gwahaniaethu)*
Heb faes trydanol o gwmpas, mae gronynnau nwy (e.e. atomau, moleciwlau, neu ionau) yn symud o gwmpas yn gwbwl rydd.
Mae **nwy** yn un o'r pedwar prif gyflwr mater (ynghyd â solid, hylif a phlasma). Gall nwy pur gael ei wneud o atomau unigol (e.e. nwy nobl neu nwy atomig fel neon) neu foleciwlau elfennaidd wedi'i wneud o un math o atom (e.e. carbon deuocsid). Mae cymysgedd nwyon yn cynnwys nifer o nwyon pur fel y mae atmosffer y Ddaear. Yr hyn sy'n gwneud nwy mor wahanol i hylif neu solid ydy'r gap neu'r lle gwag rhwng yr holl ronynnau. Effaith y lle gwag yma ydy nwy di-liw, fel arfer.

## Nwyon elfennaidd

Yr unig elfennau cemegol sy'n sefydlog ar dymheredd a gwasgedd Ssafonol (STP) yw: hydrogen (H2), nitrogen (N2) ac ocsigen (O2); a hefyd dau halogen, fflworin (F2) a chlorin (Cl2). Mae'r rhain, wedi'u grwpio gyda'r nwyon nobl (heliwm) (He), neon (Ne), argon (Ar), crypton (Kr), senon (Xe) a radon (Rn)) yn cael eu galw'n ‘nwyon elfennaidd’. Ar y llaw arall, maen nhw weithiau'n cael eu galw'n ‘nwyon moleciwlaidd’ er mwyn eu gwahaniaethu oddi wrth moleciwlau sydd hefyd yn elfennau cemegol.

## Gweler hefyd

* Nwy naturiol
* Nwy petroliwm hylifol (LPG)

Wiciadur
Chwiliwch am nwy
yn Wiciadur.
# Groeg

Gall **Groeg** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

* Gwlad Groeg - gwlad yn ne-ddwyrain Ewrop
* Groeg - yr iaith a siaredir yng Ngwlad Groeg
* Groeg yr Henfyd - gwareiddiad hynafol y Groegiaid
* Groegiaid - grŵp ethnig; pobl o dras Roegaidd
* Yr Wyddor Roeg - gwyddor yr iaith Roeg

Wiciadur
Chwiliwch am Groeg
yn Wiciadur.
# Yr Hen Aifft

Pyramid Khafre a'r Sffincs Mawr
Roedd **yr Hen Aifft** yn wareiddiad a ddatblygodd ar hyd canol a rhan isaf afon Nîl o tua 3150 CCC. hyd nes iddi ddod yn dalaith Rufeinig Aegyptus yn 31 CCC. Roedd yn ymestyn tua'r de o aber y Nîl hyd at Jebel Barkal ger y pedwerydd cataract. Ar brydiau roedd yr Aifft yn rheoli tiriogaethau ehangach.

Roedd gwareiddiad yr Aifft yn dibynnu ar y Nîl. Pan fyddai'r glawogydd ymhellach i'r de yn peri i'r afon ddod tros ei glannau a gorchuddio llawer o'r tir, byddai'n dyfrhau ac yn ffrwythloni'r tir ar unwaith. Roedd hyn o bwysigrwydd mawr mewn gwlad lle nad oes bron ddim glaw.

Roedd amaethyddiaeth wedi cyrraedd dyffryn y Nîl erbyn tua 6000 CCC. Erbyn 3300 CCC, yr oedd yr Aifft wedi ei rhannu yn ddwy deyrnas, yr Aifft Uchaf (*Ta Shemau*) a'r Aifft Isaf (*Ta Mehu*), gyda'r ffin oddeutu safle Cairo heddiw. Unwyd y ddwy deyrnas gan Menes, brenin cyntaf yr Aifft unedig.

Y prif gyfnodau yn hanes yr Aifft yw:

* Yr Hen Deyrnas (27ain ganrif CCC hyd yr 22ain ganrif CCC)
* Y Deyrnas Ganol (20g CCC hyd yr 17g CCC)
* Y Deyrnas Newydd (16g CCC hyd yr 11g CCC)

### Datblygiadau yn yr Hen Aifft

* 3300 CC : gwaith efydd : gweler Oes yr Efydd
* 3200 CC : Hieroglyffau wedi datblygu'n llawn
* 3200 CC : Paled Narmer, y ddogfen hanesyddol gyntaf yn y byd
* 3100 CC : system ddegol am y tro cyntaf yn y byd hyd y gwyddir
* 3050 CC : adeiladu llongau yn Abydos
* 3000 CC : allforio gwin o'r Aifft i'r Lefant.
* 3000 CC : Papyrws, y papur cyntaf
* 2700 CC : Llawfeddygaeth, y dystiolaeth gyntaf
* 2700 CC : Hieroglyffau wedi datblygu i greu'r wyddor gyntaf
* 2600 CC : Sffincs Mawr Giza, hyd yn oed heddiw y cerflun mwyaf o un darn o garreg
* 2600 CC : Pyramid Djoser, y cynharaf o byramidau'r Aifft a'r adeilad carreg cyntaf y gwyddir amdano
* 2600 CC : Pyramid Menkaure a'r Pyramid Coch
* 2580 CC : Pyramid Mawr Giza, yr adeilad talaf yn y byd hyd 1300 O.C.
* 1600 CC : Papyrws Edwin Smith, ysgrifau ar feddygaeth, traddodiad yn ôl i tua 3000 CC
* 1500 CC : gwneud gwydr am y tro cyntaf
* 1258 CC : y cytundeb heddwch cyntaf y gwyddir amdano, rhwng Ramesses II a'r Hethiaid
* 1160 CC: Papyrws Turin, y map cyntaf

## Gweler hefyd

* Brenhinoedd yr Aifft
* Rhestr Eifftiaid Hynafol
# Oriawr

Oriawr Rolex.
Amserydd symudol yw **oriawr** (lluosog: oriorau) neu **watsh** (lluosog: watshis) a wisgir ar yr arddwrn neu ar gadwyn a mewn poced.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
oriorau

Wiciadur
Chwiliwch am oriawr
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gaeaf

|  |
| --- |
| **Tymhorau**
 Gaeaf
 Gwanwyn
 Haf
 Hydref

 |

Golygfa aeaf
Un o dymhorau'r flwyddyn yw'r **gaeaf**. Yn seryddol mae'r tymor yn dechrau ar yr 21 Rhagfyr i'r gogledd o'r gyhydedd ac ar 21 Mehefin yn y de. Mae'n gorffen ar 21 Mawrth yn y gogledd ac ar Fedi 21 yn y de. Ond yn aml ystyrir y misoedd cyfan sef Rhagfyr, Ionawr a Chwefror yn y gogledd a Mehefin, Gorffennaf ac Awst yn y de fel misoedd y gaeaf. Yn ôl y calendr Celtaidd ar y llaw arall, Tachwedd, Rhagfyr a Ionawr ydyw, a dyna pam y gelwir 31 Hydref yn **Galan Gaeaf** yn Gymraeg.

Yng Nghymru y mae yn oer yn y gaeaf gyda'r planhigion ddim yn tyfu fawr ddim os o gwbwl, a bydd nifer o adar yn fwy dof ac yn chwilio am fwyd o gwmpas y tai. Mae yn tywyllu yn gynnar yn y prynhawn, ac yn dywll yn hwyr yn y bore. Mae'n bwrw eira ac yn gallu rhewi'n galed yn ystod y gaeaf.

Ysgrifennodd R. Williams Parry awdl enwog o'r enw *Y Gaeaf*.

Wiciadur
Chwiliwch am gaeaf
yn Wiciadur.
# Pegwn y Gogledd

1: Pegwn y gogledd ddaearyddiaethol
2: Pegwn y gogledd magnetaidd
3: Pegwn y gogledd daear-fagnetaidd
4: Pegwn y gogledd anghyraeddadwydod
Ar y ddaear, mae pedair ffordd o ddiffinio [[../]]. Lleolir pob un o'r rhain yn y Môr Arctig):

## Diffiniadau

### Pegwn daearyddiaethol y gogledd

Mae pegwn daearyddiaethol y gogledd yn 90 gradd i'r gogledd. Ar yr echel hon mae'r ddaear yn troi. Does dim tir yn y lleoliad hwn, ond fel arfer mae meysydd iâ.

Gwnaed y daith gyntaf i begwn daearyddiaethol y gogledd gan Robert Peary, Matthew Henson a phedwar Inuit, sef Ootah, Seegloo, Egingway ac Ooqueah. Credir iddyn nhw gyrraedd ar 9 Ebrill, 1909 er i rai honni y cyrhaeddon nhw mewn gwirionedd 30 km i'r de. Ym 1926, hedfanodd Roald Amundsen o Norwy dros begwn daearyddiaethol y gogledd mewn awyrlong.

Yr Aurora borealis
### Pegwn magnetaidd y gogledd

Mae pegwn magnetaidd y gogledd ar 78°18' i'r gogledd, 104° i'r gorllewin ger Ynys Ellef Ringness, un o'r Ynysoedd Queen Elizabeth yn Canada. Dyma lle mae cwmpawd neu un pen o fagnet yn wynebu. Defnyddir pegwn magnetaidd y gogledd ers 1600.

Roedd y daith gyntaf i begwn magnetaidd y gogledd gan James Clark Ross. Cyrhaeddodd y pegwn ar 1 Mehefin, 1831. Darganfu Roald Amundsen i'r pegwn fod mewn lleoliad ychydig yn wahanol ym 1903. Ers hyn, sylweddolwyd i'r pegwn yn flynyddol, tua 40 km pob blwyddyn.

### Pegwn daear-fagnetaidd y gogledd

Mae pegwn y gogledd daear-fagnetaidd ar 78°30' i'r gogledd, 69° i'r gorllewin, ger Thule a'r Ynys Las. Yma, gellir gweld yr Aurora Borealis.

David Hempleman-Adamsaith oedd y cyntaf i gyrraedd y pegwn hwn ym 1992.

### Pegwn mwyaf anghysbell y gogledd

Mae pegwn mwyaf anghysbell y gogledd ar 84°03' i'r gogledd, 174°51' i'r gorllewin. Dyma'r lle pellaf o bob arfordir yn y Môr Arctaidd)

Hedodd Syr Hubert Wilkins dros y pegwn hwn ym 1927 ac ym 1958 cyrhaeddodd llong o Rwsia'r lle.

## Gweler hefyd

* Arctig
* Cyhydedd
* Hydred a lledred
* Pegwn y de
# Mytholeg

Mytholeg|  |
| Enghraifft o: | genre, math o farn bydeang  |
| Math | llên gwerin, barn y byd  |
| Rhan o | diwylliant, bydysawd ffuglenol  |
| Yn cynnwys | myth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04zhd  |
| Thesawrws y BNCF | 6104  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Mytholeg** (Groeg: μυθολογία "adrodd chwedlau", o μῦθος muthos, "chwedl", a λόγος logos, "adroddiad, araith") yw corff neu gylch o chwedlau sy'n dwyn perthynas â bywyd ysbrydol neu grefyddol diwylliant neu bobl neilltuol, yn bennaf neu'n wreiddiol yn y traddodiad llafar. Yn aml mae'r traddodiadau a chwedlau hyn yn ymwneud â bodau a digwyddiadau goruwchnaturiol neu ddwyfol ac yn cynnig esboniad ynglŷn â natur Dyn a'r Bydysawd.

Yn yr ystyr foderws a'u harwyddocâd yn aml, neu wedi'u cymysgu ag elfennau eraill.

## Gweler hefyd

* Llên gwerin
* Mytholeg Geltaidd
* Mytholeg Lychlynnaidd
* Mytholeg Roeg
* Mytholeg Rufeinig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fytholeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Duwies

Duwies|  |
| Math | duwdod  |
| Y gwrthwyneb | duw  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03bpv  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Bod dwyfol benywaidd yw **duwies**. Gallai fod yn un o'r duwiau yn y crefyddau amldduwiol neu'n fod dwyfol goruchel y cyfeirir ati'n aml fel 'Y Dduwies Fawr' neu 'Y Fam Dduwies'.

Ymhlith y duwiesau enwocaf yn yr Henfyd y mae Athena, nawdd-dduwies dinas Athen, Anahita yn nhraddodiad Persia, ac Isis, chwaer a gwraig y duw Osiris.

Ceir duwiesau niferus yn Hindŵaeth, e.e. Kali, Parvati a Deva. Ceir nifer o dduwiesau yn nhraddodiad Bwdhaeth Mahayana yn ogystal, yn arbennig ym Mwdhaeth Tibet, e.e. Tara.

## Prif dduwiesau'r Henfyd

### Yr Hen Aifft

Y dduwies Isis

*Prif: Mytholeg yr Hen Aifft*
* Isis
* Bast
* Sekhmet
* Hathor
* Nephthys
* Wadjet
* Mut
* Nut
* Neith
* Tawret

### Mesopotamia

*Prif: Mytholeg Mesopotamia*
* Ninhursag
* Tiamat
* Ishtar
* Ningal

### Crefydd Groeg a Rhufain

Danaë a'r cawod aur, gan Tintoretto.

* Cyfrinau Eleusis
* Aphrodite (Gwener)
* Artemis (Diana)
* Athena (Minerva)
* Cybele
* Danaë
* Demeter (Ceres)
* Gaia
* Hecate
* Hera (Juno)
* Iris
* Nemesis
* Nike
* Nyx (Nox)
* Persephone

### Crefydd y Celtiaid

*Prif: Mytholeg Geltaidd*
Ceridwen a'r pair
* Abnoba
* Agrona
* Arianrhod
* Blodeuwedd
* Branwen
* Brigid
* Ceridwen
* Dea Matrona
* Dôn
* Epona
* Mórrígan
* Rhiannon
* Sulis
* Verbeia

### Crefydd y Llychlynwyr

*Prif: Mytholeg Llychlyn*
Sif
* Freyja
* Frigg
* Fulla
* Gná
* Gullveig
* Hel
* Hlín
* Iðunn
* Nanna
* Nerthus
* Norns
* Nótt
* Sif
* Skaði
* Sol

## Crefyddau cyfoes

### Hindŵaeth

Devi (neu **Mahadevi**, 'Y Dduwies Fawr') yw duwies oruchel Hindŵaeth. Gellid dadlau fod pob un o'r duwiesau eraill yn agweddau arni hi. Mae pob duwies yn gymar i un o'r duwiau. Yn ogystal â'r duwiesau mawr a nodir isod, ceir nifer o dduwiesau llai, weithiau'n agweddau ar un o'r duwiesau mwy, weithiau'n dduwiesau brodorol lleol a gawsant eu cymathu â Hindŵaeth.

* Chhinamasta
* Devi
* Durga
* Kali
* Sri Lakshmi
* Mahadevi
* Mahalasa
* Mahavidya
* Parvati
* Radha
* Saraswati (Sarasvati)
* Sita

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **grefydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Nyx

Nyx|  |
| Enghraifft o: | duwdod primordaidd Groeg, duwies  |
| Enw brodorol | Νύξ  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0l3dd  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Duwies y nos ym mytholeg Roeg, merch Chaos (Anhrefn) yw **Nyx** (Groeg *Νύξ*, Lladin *Nox*). Mae'n debyg ei bod yn hŷn o lawer na'r rhan fwyaf o'r duwiau yn y pantheon Groeg clasurol.

Priododd ei brawd Erebus a ffrwyth yr uniad hwnnw oedd Dydd a Goleuni. Hi hefyd oedd mam y Parcae, yr Hesperides, Breuddwydion, Anghydfod, Marwolaeth, Momus a duwiau a duwiesau eraill. Mae rhai o'r beirdd clasurol yn ei galw "Mam Popeth", sef dyn a'r duwiau gyda'i gilydd. Roedd cerflun ohoni yn nheml enwog y dduwies Artemis (Diana) yn Ephesus, yn Asia Leiaf. Arferid offrymu dafad ddu iddi am ei bod yn fam i'r Eumenides (y Furiae). Offrymid ceiliog iddi hefyd, am fod yr aderyn hwnnw'n cyhoeddi dyfodiad y wawr.

Mae hi'n cael ei phortreadu yn eistedd ar gerbyd, yn gwisgo gorchudd yn frith o sêr. Roedd y Cytserau yn ei rhagflaenu ar ei thaith. Weithiau mae hi'n cael ei dangos yn dwyn dau blentyn yn ei breichiau, un ohonynt yn ddu ac yn cynrychioli'r nos, neu farwolaeth, a'r llall yn wyn ac yn cynrychioli cwsg neu oleuni'r dydd.

*La Nuit*, gan William-Adolphe Bouguereau (1883)
## Gweler hefyd

* Nos

## Ffynonellau

* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (gyda nodiadau ychwanegol gan F.R. Sowerby) (Llundain, d.d.).
* *Pears Encyclopaedia of Myths and Legends // Ancient Greece and Rome* (London, 1976).

Darlun canoloesol o'r dduwies Nyx mewn gwisg Roegaidd gyda'r proffwyd Eseia (Sallter Paris)
# Mesopotamia

Mesopotamia|  |
| Enghraifft o: | cultural landscape, hen wareiddiad, ardal hanesyddol, ardal ddiwylliannol  |
| Lleoliad | De-orllewin Asia, Fertile Crescent, Tigris–Euphrates river system  |
|  |
| Gwladwriaeth | Irac  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0524v  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Map braslun o Fesopotamia
Rhan o Faner Ur: gorymdaith Rhyfel
*Gweler hefyd: Mesopotamia (gwahaniaethu).*
Y rhanbarth hanesyddol sy'n gorwedd rhwng Afon Tigris ac Afon Ewffrates yng ngogledd-ddwyrain y Dwyrain Canol yw **Mesopotamia** (Groeg: μέσοποταμός 'Rhwng yr Afonydd'). Mae cnewyllyn hanesyddol y diriogaeth yn gyfateb yn fras i ganolbarth Irac heddiw, ond defnyddir yr enw hefyd (weithiau fel 'Mesopotamia Fawr') i ddynodi ardal sy'n cynnwys Irac, dwyrain Syria, rhannau o dde-ddwyrain Twrci a de-orllewin Iran. Mae'n ffurfio pen dwyreiniol y Cryman Ffrwythlon ac yn cael ei alw'n grud gwareiddiad. Mae'r tir rhwng y ddwy afon ac ar eu glannau'n hynod o ffrwythlon am ei fod yn dir llifwaddodol; bob tro mae'r afonydd hynny'n gorlifo gedwir llifwaddod ar eu hôl.

Y bobl cyntaf i fanteisio ar hyn ar raddau sylweddol oedd y Swmeriaid, a ymseyflodd ym Mesopotamia tua 4,000 CC i drin y tir ffrwythlon a thyfu cnydau. Sefydlasant un o'r gwareiddiadau cyntaf yn hanes y byd a flodeuai yn ninas-wladwriaethau Ur, Kish, Uruk a safleoedd eraill. Yna daeth ymsefydlwyr eraill i'r ardal a daeth ymerodraeth Acad, a sefydlwyd gan Sargon yn Kish, i ddominyddu'r wlad. Daeth dinas Babilon yn brifddinas Mesopotamia dan y brenin Hammurabi, enwog am y cyfreithiau manwl a luniwyd yn ystod ei deyrnasiad (ar sail cyfreithiau hŷn). Ar ôl Hammurabi cafodd y rhanbarth ei meddiannu gan oresgynwyr newydd - y Casiaid, yr Asyriaid a'r Persiaid - ac ildiodd Mesopotamia le i'r Aifft Hynafol fel blaenredegydd gwareiddiad yn yr Henfyd. Yn ddiweddarach daeth dan reolaeth Alecsander Fawr a'i olynwyr, yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Persiaid cyn cael ei chwncweru gan y Mwslemiaid yn y 7g.

Dan y Califfiaid yn Baghdad tyfodd yr ardal i fod yn ganolfan dysg a diwylliant Islamaidd gyda Baghdad yn brifddinas ymerodraeth a ymestynnai o dde Sbaen a'r Maghreb i ffiniau Affganistan ac India. Yn y 13g cwncweriwyd yr ardal gan y Mongoliaid dan Hulagu a'r Tartariaid dan Timus a dinistriwyd nifer o lefydd. Bu'n dyst wedyn i ymgiprys am rym rhwng Ymerodraeth yr Otomaniaid a'r Persiaid. Arhosodd Mesopotamia ym meddiant Twrci hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf a ffurfiwyd teyrnas Irac fel tiriogaeth ddibynnol dan yr Ymerodraeth Brydeinig (gweler Irac).
# Lilith

Lilith|  |
| Enghraifft o: | cymeriadau chwedlonol, demon  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04qh5  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Lilith** a'r Sarff (gan John Collier)
Y dduwies Lilitu (efallai) - cerfiad o Fesopotamia (tua 1950 CC)
**Lilith** yw diafoles y nos yn y traddodiadau Iddewig a Mesopotamiaidd.

## Yr Hen Destament

Cyfeirir ati yn yr Hen Destament. Yn Llyfr y Proffwyd Eseia dywedir ei bod yn cadw cwmni "anifeiliaid gwylltion yr anialwch, a'r cathod... yr ŵyll a orffwys yno hefyd, ac a gaiff orffwysfa iddi" (Eseia 34:14). Math o dylluan yw ŵyll (*screech-owl* a geir yn y cyfieithiad Saesneg o'r Hen Destament). Cyfieithiaid ydyw o'r gair Hebraeg *lilith*.

## Mesopotamia

Credir bod y gair **Lilith** yn tarddu o'r gair Semitaidd *lil* sy'n golygu naill ai "nos" neu "ystorm, tymhestl, gwynt nerthol". Ceir duwies o'r enw **Lilitu** ym mytholeg
Babilonia a gysylltir â thylluanod yn chwedl Gilgamesh. Yn llên gwerin ddiweddarach Babilonia a'r Dwyrain Canol mae Lilith (dan sawl enw cyffelyb) yn fath o swcwbws sy'n ymweld â dynion yn eu cwsg ac yn peri iddynt gael breuddwydion rhywiol. Mae hi'n aflonyddu plant yn ogystal ac yn medru peri afiechydon.

## Y traddodiad Iddewig

Yn ôl traddodiad y Talmwd Lilith oedd gwraig gyntaf Adda cyn i Efa gael ei chreu ar ei gyfer. Roedd hi'n bur wahanol i Efa. Gwrthodai ei orchmynion a hi oedd yn cymryd y blaen yn eu hanturiaethau carwriaethol. Roedd hi'n gwrthod gorwedd dan Adda wrth gael cyfathrach â fo, er enghraifft. Roedd hi'n nwydwyllt, annibynnol ei hysbrys a llawer mwy gwybodus nac Adda. Cwynodd Adda i Dduw ac mewn canlyniad bu rhaid i Lilith adael gardd Eden a chreuwyd Efa i gymryd ei lle.
Hyd at gymharol ddiweddar roedd Iddewon yn arfer rhoi amiwlets i'w plant bach i'w gwarchod rhag Lilith yn eu cwsg.

## Darllen pellach

Mae gan T. H. Parry-Williams ysgrif o'r enw "Lilith" yn ei gyfrol *O'r Pedwar Gwynt* (1944).

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* *Y Gwyddionadur Iddewig*: "Lilith"
* Gwybodaeth a dolenni
* *Y Gwyddoniadur Beiblaidd Rhyngwladol*: "Anghenfil y nos"
# Pasg

*Atgyfodiad Crist* gan Piero della Francesca
Gŵyl bwysicaf Cristnogaeth yw'r **Pasg** (Groeg: **Πάσχα**, *Pascha*). Mae Cristnogion drwy'r byd yn dathlu atgyfodiad Iesu Grist ar Ddydd Sul y Pasg, ar ôl ei groeshoelio ar Ddydd Gwener y Groglith, sef y Dydd Gwener cyn hynny.

Digwyddodd y Groeshoeliad yn ystod y *Pasg Iddewig*, gŵyl sy'n cael ei disgrifio yn yr Hen Destament (Exodus 12:1-30). Mae'r Pasg Cristnogol wedi ei sylfaenu ar y Pasg Iddewig yn drosiadol hefyd: mae'r Testament Newydd yn galw Iesu yn "Oen y Pasg" (1 Corinthiaid 5:7).

Gall "y Pasg" hefyd gyfeirio at "Dymor y Pasg", sy'n awr yn para am 50 diwrnod hyd y Pentecost. Mae'r Pasg yn nodi diwedd Tymor y Grawys.

Amrywia dyddiad y Pasg o flwyddyn i flwyddyn, rhwng diwedd mis Mawrth a diwedd mis Ebrill; neu i Eglwysi Uniongred y dwyrain, rhwng dechrau Ebrill a dechrau Mai. Bu canrifoedd lawer o ddadlau ynghylch dyddiad y Pasg, ond yn y diwedd cytunwyd i dderbyn dull yr Eglwys Alecsandraidd, yn awr yr Eglwys Goptaidd, mai'r Pasg yw'r dydd Sul cyntaf ar ôl pedwerydd diwrnod ar ddeg cylch y Lleuad sydd ar neu ar ôl cyhydnos y gwanwyn.

## Traddodiadau'n ymwneud â'r Pasg

Cwningen â wyau
Ceir nifer o draddodiadau sy'n ymwneud â'r Pasg, rhai ohonynt yn dyddio'n ôl i gyfnod y crefyddau Paganaidd. Yng Nghymru, fel llawer o wledydd eraill drwy'r byd, mae'n arferiad rhoi ŵy Pasg yn anrheg i ffrindiau a theulu. Ceir hefyd gysylltiad â'r gwningen - sy'n mynd yn ôl mor bell â 1600; gwaith y gwningen ydy cuddio'r wyau Pasg o gwmpas y tŷ. Dywed eraill fod cysylltiad llawer hyn i Gwningen y Pasg, sy'n mynd nôl i'r hen grefydd Geltaidd. Sonir mewn ysgrifen yn gyntaf am y traddodiad hwn yn llyfr Georg Franck von Franckenau, *De ovis paschalibus* (Ynghylch Wyau Pasg) yn 1682 sy'n crybwyll hen draddodiad o Alsace am yr ysgyfarnog yn dod â wyau Pasg i'r plant. Diddorol hefyd ydy cysylltiad Santes Melangell gyda'r sgwarnog.

## Gweler hefyd

* Dydd Sul y Pasg

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
## Cyfeiriadau