# Siberia

Siberia|  |
| Math | rhanbarth  |
|  |
| Poblogaeth | 37,275,609  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Asia  |
| Gwlad | Rwsia  |
| Arwynebedd | 13,488,500 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Arctig, Y Cefnfor Tawel  |
| Cyfesurynnau | 60°N 105°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler Dosbarth Ffederal Siberia am y dalaith ffederal Rwsiaidd.*
Coch tywyll - Dosbarth Ffederal Siberia
Coch tywyll a golau - Siberia Rwsiaidd daearyddol
Cyfan - Siberia yn ôl y ddiffiniad cyffredin a hanesyddol
Mae **Siberia** (Rwseg: Сиби́рь) yn ardal enfawr o Rwsia a gogledd Casachstan sy'n cynnwys rhan helaeth Gogledd Asia. Yn ôl y diffiniad hanesyddol, fe'i ffinir gan fynyddoedd yr Wral i'r gorllewin, y Cefnfor Tawel i'r dwyrain, y Môr Arctig i'r gogledd, a bryniau Casachstan a ffiniau Mongolia a Tsieina i'r de. Gorwedda'r rhan helaeth o Siberia yn Ffederasiwn Rwsia, ac fe ffurfia 77% (13.1 miliwn cilometr sgwar) o arwynebedd y wlad honno ond gyda dim ond 28% (tua 40 miliwn) o boblogaeth Rwsia.

## Hanes

Pont ar y Rheilffordd Traws-Siberia.
Roedd pobl yn byw yn Siberia rhai degau o filoedd o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd olion dynol ac artiffactau yn Ogof Denisova, Crai Altai o tua 40,000 mlynedd yn ôl. Lleolir yr ogof mewn rhanbarth lle y credir bu Neanderthaliaid a *homo sapiens* cynnar yn byw yn yr un cyfnod. Ym Mal'ta ar lan Afon Angara ger Llyn Baikal yn Oblast Irkutsk, cafwyd hyd i gerfluniau bychain sy'n dyddio'n ôl tua 23,000 mlynedd. Cawsant eu cerfio o ifori mamoth.
Yn nes ymlaen, roedd Siberia yn drigfan i wahanol grwpiau o nomadiaid, megis yr Yenet, y Nenets, yr Hyniaid, a'r Uyghur. Concrwyd yr ardal gan y Mongoliaid yn y 13g, ac fe ddaeth yn wladwriaeth annibynnol dan reolaeth Chân. Fe gychwynnodd pŵer cynyddol Rwsia tanseilio'r annibyniaeth hon yn yr 16g. Erbyn canol yr 17g, roedd yr ardaloedd o dan reolaeth Rwsia yn ymestyn i'r Cefnfor Tawel. Er hynny, ychydig iawn o ymwelwyr a ddaeth i Siberia yn y canrifoedd dilynol.
Y newid mawr cyntaf yn Siberia oedd y rheilffordd Traws-Siberia, a adeiladwyd rhwng 1891 a 1903. Fe gysylltodd Siberia â Rwsia a'i diwydiant, a thrwy gydol yr 20g fe wnaed defnydd helaeth o adnoddau naturiol Siberia.

## Daearyddiaeth

Gyda arwynebedd o 13.1 million km² (5.1 miliwn milltir sgwar), mae Siberia yn cynnwys tua 77% o holl diriogaeth Rwsia. Mae parthau daearyddol mawr yn cynnwys Gwastadedd Gorllewin Siberia a Llwyfandir Canol Siberia. Ceir tua 10% o arwyneb tir y Ddaear yn Siberia (148,940,000 km²).
Mae coedwigoedd tirwedd taiga yn dominyddu yn y de gydag eangderau mawr o dirwedd twndra di-goed yn y gogledd.
Y pwynt uchaf yn Siberia, yn ôl y diffiniad ehangaf, yw llosgfynydd byw Klyuchevskaya Sopka, a leolir ar Orynys Kamchatka yn y Dwyrain Pell; ei uchder yw 4,649 meter (15,253 troedfedd).

### Mynyddoedd

Llosgfynydd Koryaksy ger Petropavlovsk-Kamchatsky, Crai Kamchatka.
Llyn ym Mynyddoedd Altai.
* Mynyddoedd Altai
* Mynyddoedd Anadyr
* Mynyddoedd Baikal
* Chamar-Daban
* Mynyddoedd Chersky
* Mynyddoedd Dzhugdzhur
* Mynyddoedd Gydan
* Mynyddoedd Koryak
* Mynyddoedd Sayan
* Mynyddoedd Tannu-Ola
* Mynyddoedd yr Wral
* Mynyddoedd Verkhoyansk
* Mynyddoedd Yablonoi

### Afonydd a llynnoedd

* Afon Anabar
* Afon Angara
* Afon Indigirka
* Afon Irtysh
* Afon Kolyma
* Llyn Baikal
* Afon Lena
* Afon Tunguska Isaf
* Cronfa Novosibirsk
* Afon Ob
* Afon Popigay
* Afon Tunguska Garregog
* Afon Angara Uchaf
* Uvs Nuur
* Afon Yana
* Afon Yenisei

## Israniadau gweinyddol a dinasoedd

### Israniadau

Teulu o Cosaciaid Siberiaidd yn Novosibirsk.
Dathlu Diwrnod y Ddinas yn Omsk.
Yn ôl y diffiniad Rwsiaidd cyfoes, mae Siberia yn cynnwys:

* Dosbarth Ffederal Ural
	+ Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi
	+ Oblast Kurgan
	+ Oblast Tyumen
* Dosbarth Ffederal Siberia
	+ Crai Altai
	+ Gweriniaeth Altai
	+ Gweriniaeth Buryat
	+ Oblast Chita
	+ Oblast Irkutsk
	+ Gweriniaeth Khakassia
	+ Oblast Kemerovo
	+ Crai Krasnoyarsk
	+ Oblast Novosibirsk
	+ Oblast Omsk
	+ Oblast Tomsk
	+ Gweriniaeth Tuva
	+ Gweriniaeth Sakha

Yn ôl y diffiniad ehangach, mae'n cynnwys hefyd:

* Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell
	+ Oblast Amur
	+ Ocrwg Ymreolaethol Chukotka
	+ Ocrwg Ymreolaethol Iddewig
	+ Crai Kamchatka
	+ Crai Khabarovsk
	+ Oblast Magadan
	+ Crai Primorsky
	+ Oblast Sakhalin
* Dosbarth Ffederal Ural
	+ Oblast Chelyabinsk
	+ Oblast Sverdlovsk

### Dinasoedd

Barnaul.
Novosibirsk yw'r ddinas fwyaf. Mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys:

* Barnaul
* Irkutsk
* Kemerovo
* Krasnoyarsk
* Novokuznetsk
* Omsk
* Tomsk
* Tyumen

Yn y Siberia ehangach, ceir dinasoedd:

* Chelyabinsk
* Khabarovsk
* Vladivostok
* Yekaterinburg

## Llyfryddiaeth

Does dim llyfrau Cymraeg ar gael am Siberia eto. O blith y llyfrau Saesneg ceir:

* Alan Wood (gol.), *The History of Siberia: From Russian Conquest to Revolution* (Llundain, Routledge, 1991).
* Steven G. Marks, *Road to Power: The Trans-Siberian Railroad and the Colonization of Asian Russia, 1850-1917* (Llundain, I.B. Tauris, 1991).
* James Forsyth, *A History of the Peoples of Siberia: Russia's North Asian Colony, 1581-1990* (Caergrawnt, Cambridge University Press, 1994).
* Nicholas B. Breyfogle, Abby Schrader a Willard Sunderland (gol.), *Peopling the Russian Periphery: Borderland Colonization in Eurasian history* (Llundain, Routledge, 2007).
* Igor V. Naumov, *The History of Siberia*. Gol. gan David Collins (Llundain, Routledge, 2009) (cyfres Routledge Studies in the History of Russia and Eastern Europe).

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Siberia