# Llydaweg

| Llydaweg |
| --- |
| brezhoneg |
| Arwydd dwyieithog yn y Goedwig Uchel yn Llydaw |
| Ynganiad | [bʁeˈzɔ̃ːnɛk], [brəhɔ̃ˈnek] |
| Yn frodorol i | Llydaw (Ffrainc) |
| Ardal | Llydaw Isel |
| Ethnigedd | Llydawyr |
| Siaradwyr brodorol | 107,000 yn Llydaw (2024) 16,000 yn Île-de-France (Mae'r nifer yn cynnwys myfyrwyr mewn addysg ddwyieithog) |
| Teulu ieithyddol | Indo-Ewropeaidd
* Celtaidd
	+ Celteg Ynysig
		- Brythonaidd
			* Brythonaidd De-orllewinol
				+ **Llydaweg**
 |
| Tafodieithoedd | * Gwenedeg
* Kerneveg
* Leoneg
* Bro-Dregereg
* Batz-sur-Mer †
 |
| System ysgrifennu | Y sgript Ladin (yr wyddor Lydaweg) |
| Statws swyddogol |
| Iaith leiafrifol gydnabyddedig yn | Ffrainc
* Llydaw
 |
| Rheolir gan | Ofis Publik ar Brezhoneg (Swyddfa Gyhoeddus ar gyfer yr Iaith Lydaweg) |
| Codau iaith |
| ISO 639-1 | `br` |
| ISO 639-2 | `bre` |
| ISO 639-3 | Variously: `bre` – Llydaweg Modern `xbm` – Llydaweg Canol `obt` – Hen Lydaweg |
| Linguist List | `xbm` Llydaweg Canol |
|  | `obt` Hen Lydaweg |
| *Glottolog* | `bret1245`  Bretonic `bret1244`  KLT Breton `vann1244`  Gwenedeg |
| ELP | Breton |
| Linguasphere | `[ (amrywiadau:
50-ABB-ba to -be) 50-ABB-b (amrywiadau:

50-ABB-ba to -be)]` |
| Canran siaradwyr Llydaweg ym mhob gwlad yn Llydaw, 2018 |
| Mae'r Llydaweg wedi'i dosbarthu fel iaith sydd mewn perygl difrifol gan *Atlas o Ieithoedd y Byd mewn Perygl UNESCO* |
|

Kemper yn Penn-ar-Bed /Finistère
Poster ar arwydd uniaith Ffrangeg yn mynnu'r defnydd o'r Lydaweg. Montroulez 2013.
Protest Iaith yn An Oriant
Y Lydaweg yn gyntaf ar arwydd siop, a'r Ffrangeg yn ail.
Iaith Geltaidd yn Llydaw yn nheulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r **Llydaweg** (*brezhoneg*). Mae'r Llydaweg yn tarddu o'r Frythoneg, fel y gwnaeth y Gymraeg a'r Gernyweg hefyd. Tarddodd y Frythoneg ei hun o'r Gelteg. Siaredir Llydaweg yn Llydaw, yng ngogledd-orllewinol gwladwriaeth Ffrainc, sef Llydaw Isel, sy'n cynnwys Finistère, gorllewin Côtes d'Armor a Morbihan. Mae cysylltiad agos rhwng yr iaith â'r hunaniaeth Lydawaidd.

## Hanes

Cafodd y Llydaweg ei chyflwyno i Lydaw gan ymfudwyr o dde-ddwyrain Prydain o'r 4edd hyd at y 6g. Ychydig sy'n hysbys am gyflwr ieithyddol y rhan honno o wlad Gâl yr adeg honno ond mae'n bur sicr fod tafodiaith Aleg yn cael ei siarad yno. Nid yw'r Llydaweg ei hun yn perthyn i gangen Celteg y Cyfandir ond yn hytrach i'r Frythoneg sydd, gyda'r Oideleg, yn ffurfio'r gangen Geltaidd a elwir yn Gelteg Ynysig. Glosau ar eiriau Lladin mewn llawysgrifau yw'r cofnodion hynaf o'r iaith Lydaweg sydd ar gael heddiw, ynghyd ag enwau personol a lleol yn yr un ffynonellau. Maent yn dyddio o'r 9fed hyd at y 12g. Mae'r testunau cyfan cynharaf yn dyddio o ddiwedd yr Oesoedd Canol. Gelwir iaith y cyfnod hwnnw'n Llydaweg Canol. Testunau crefyddol fel bucheddau seintiau yw'r testunau Llydaweg Canol bron i gyd. Y llyfr cyntaf i'w gyhoeddi yn y Llydaweg yw'r Catholicon, geiriadur teirieithog a gyhoeddwyd yn Landreger (sef *Tréguier* yn ffrangeg) yn 1464. Mae Llydaweg Canol yn dangos dylanwad cryf Ffrangeg ar ei ffonoleg, ei gramadeg a'i geirfa.

## Orgraff

Mae datblygiad system orgraffol safonol i'r Llydaweg wedi bod yn anodd. Cam pwysig oedd cyhoeddiad geiriadur Le Gonidec yn 1821.

Am amser roedd nifer o systemau orgraffol yn cyd-fyw. Ond yr un a ddefnyddir fwyaf heddiw, a ddysgir yn yr holl ysgolion, yw'r orgaff *Peurunvan* (unedig). Yn y ganrif ddiwethaf roedd ei ylynion yn ei alw *Zedacheg* (yn ôl y *llythrennau* "zh") achos mae'n sgrifennu Breizh, ers 1941, yn lle *Breiz* neu *Breih*.

## Llydaweg heddiw

Yn 1999, roedd tua **304 000 o bobl** yn medru Llydaweg yn ôl yr INSEE (Sefydliad gwybodaeth ystadegol ac economaidd Ffrainc), sef un rhan o bump o boblogaeth Llydaw Isel. Roedd cefn gwlad Breizh Izel yn uniaith Lydaweg tan yr Ail Ryfel Byd. Oddi ar y rhyfel ychydig o bobl ifanc a fagwyd yn Llydaweg. Er gwaetha'r ffaith nad oedd mewnlifiad yn digwydd yr adeg honno ymddengys i'r rhan fwyaf o deuluoedd Llydaweg benderfynu fagu eu plant yn uniaith Ffrangeg o tua 1946-1950 ymlaen. Mae nifer y siaradwyr iaith gyntaf ar fin cwympo i lefel isel gyda cholli'r genhedlaeth 70-80 oed dros y degawdau nesaf yma, sef cnewyllyn y siaradwyr iaith gyntaf. Ar hyn o bryd prin bod 2% o blant Llydaw Isel yn medru'r Llydaweg a'r rhan fwyaf ohonynt oherwydd ymdrech ysgolion Llydaweg Diwan.

| Blwyddyn | Nifer o siaradwyr Llydaweg | % o'r boblogaeth yn siarad Llydaweg
 |
| --- | --- | --- |
| 1886 | 1,982,300 | 60
 |
| 1928 | 1,158,000 | 38
 |
| 1952 | 700,000 | 23
 |
| 1983 | 604,000 | 16
 |
| 1991 | 250,000 | 6
 |
| 1997 | 240,000 | 6
 |
| 1999 | 304,000 | 8
 |
| 2007 | 206,000 |  |
| 2024
 | 107,000
 |  |

### Statws

Does dim statws swyddogol gan yr iaith Lydaweg. Yn ôl cyfansoddiad Ffrainc, Ffrangeg yw unig iaith y Wladwriaeth. Fe feriniadwyd Ffrainc yn hallt yn ddiweddar yn dilyn eu methiant i gadarnhau [[Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol. Er hyn, fe sefydlwyd *Ofis ar Brezhoneg* (Bwrdd yr Iaith Lydaweg) gan Gyngor Rhanbarth Llydaw yn 1999 er mwyn hyrwyddo a datblygu'r defnydd o'r iaith.

### Addysg

Mwy na 20,280 o blant sydd yn cael eu dysgu mewn ysgolion *Diwan*, *Div Yezh*, *Dihun* ac mae'r ffigwr yn codi gan bymtheg y cant pob blwyddyn. Mae yna gyfundrefn addysg dwyieithog, sef *Divyezh* (dwyieithog cyhoeddus) a *Dihun* (dwyieithog preifat).

### Darlledu

Mae radio a theledu cyhoeddus yn darlledu rhai rhaglenni Llydaweg bob dydd. Roedd sianel deledu preifat TV Breizh yn darlledu rhaglenni Llydaweg a Ffrangeg ond peidiwyd gwneud hynny yn 2009. Lansiwyd teledu ar-lein brezhoweb yn 2006. Mae'n darlledu dim ond yn y Llydaweg (gydag isdeitlau Ffrangeg, Llydaweg ac, weithiau Saesneg) ond mae dim ond ar-lein ac nid fel teledu lloeren neu daearol.

## Brawddegau Cyffredin

* Sut mae – *Salud*
* Hwyl fawr – *Kenavo*, *kenô*
* Diolch – *Bennozh Doue* (sef yn lythrennol "Bendith Duw"; nid oes gwir gair am diolch yn Llydaweg), *Trugarez*, *mersi*.
* Os gwelwch yn dda – *Mar plij*.
* Iechyd da! – *Yec'hed mat !*
* Nos da! – *Noz vat !*
* Sut ydych chi? – *Mat an traoù ganeoc'h ?*
* Sut wyt ti? – *Mat an traoù ganit ?*
* Pwy dych chi? – *Piv oc'h ?*
* ...ydw i – *...on*
* Beth ydy dy enw? – *Pe anv out ?*/*Petra eo da anv ?*
* Fy enw ydy... – *...eo ma anv*
* Dwi ddim – *N'on ket*
* Yn – *E*/*en*

Mae cyfieithiadau i'r Gymraeg o'r Llydaweg wedi dangos yn rheolaidd o brif awduron Llydaw fel Roparz Hemon, Anjela Duval, Ronan Huon a Per Denez yn ogystal a'r ffordd arall ee *Treid Daouhualet* gan Kate Roberts ac *Eun nozveziad reo gwenn* (Noson o Farrug) gan R. G. Berry.

## Priod-ddulliau neu idiomau

* *Siminalioù ar bed all* (simneiau y byd arall) – cerrig mawrion mewn cae.
* *Dent Genver* (Ysgithredd Ionawr) – Pibonwy.
* *Ne lip ket chadenn ar puñs* (dydy e ddim yn llyfu cadwyn y ffynnon) – dydy e ddim yn hoffi dŵr, sef meddwyn yw ef.
* *N'eo ket bet roet un teod dezhi/dezhañ evit lipat ar mogerioù* (nid oes ganddo/ganddi dafod i lyfu muriau) – mae e/hi'n siarad yn ddi-baid, pymtheg y dwsin.

## Cyfeiriadau

## Llyfryddiaeth

Wikipedia
 Argraffiad Llydaweg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

* F. Gourvil, *Langue et littérature bretonnes* (Paris, 1952)
* Kenneth H. Jackson, *A Historical Phonology of Breton* (Dulyn, 1967)
* Henry Lewis, *Llawlyfr Llydaweg Canol* (Caerdydd)

## Dolenni allanol

* Gwefan Ofis ar Brezhoneg (Llydaweg) (Ffrangeg)
* Ar Bibl Santel (Jenkins) 1897 (JEN1897) (Saesneg) (Llydaweg)

|  |
| --- |
|  Ieithoedd Celtaidd/Celteg
 |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Brythoneg - (Celteg P) | Goedeleg - (Celteg Q) |
|  |  |  |  |  |  |
| Cernyweg · | Cymraeg · | Llydaweg | | Gaeleg · | Gwyddeleg · | Manaweg |

 |  |
| *Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd* |

Wiciadur
Chwiliwch am Llydaweg
yn Wiciadur.