Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Calendr Hebreaidd

Calendr Hebreaidd|  |
| Math | lunisolar calendar  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03l3n  |
| Thesawrws y BNCF | 594  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae'r **calendr Hebreaidd** (הלוח העברי *ha'luach ha'ivri*), neu'r **calendr Iddewig**, yn galendr lloerheulol a gaiff ei ddefnyddio heddiw fel arfer mewn cysylltiad â chysyniadau crefyddol. Defnyddir y calendr hwn i bennu gwyliau Iddewig a pha bryd y darllenir y Torah yn gyhoeddus a dyddiadau *yahrzeits* pan gofir am farwolaeth perthynas. Yn Israel, mae'n galendr swyddogol a ddefnyddir at bwrpas dinesig a hyd yn oed fel canllaw amser ar gyfer amaethu.

## Enwau'r misoedd

Daw enwau'r misoedd a geir yn y calendr Hebreaidd o Fabilon yn wreiddiol. Dechreuodd yr Iddewon eu defnyddio yn ystod eu halltudiaeth yn 6g cyn Crist.

1. ניסן (Nisan)
2. אייר (Iyar)
3. שיון (Sifan)
4. טמוז (Tamws)
5. אב (Af)
6. אלול (Elwl)
7. תשרי (Tishrei)
8. מרחשון (Marcheshfan)
9. כסלו (Cislef)
10. טבת (Tefet)
11. שבט (Shfat)
12. אדר (Adar; Adar I ac Adar II mewn blwyddyn naid)

## Rhifo blynyddoedd

Y cyfnod a ddefnyddir ar gyfer y calendr Hebreiadd ers yr Oesoedd Canol yw *Anno Mundi* (Lladin: "ym mlwyddyn y byd"; Hebraeg: לבריאת העולם , "o greadigaeth y byd"). Cyfnod yr oes hon yw'r foment pan grëwyd y byd, yn ôl Llyfr Genesis. Felly mae rhif y flwyddyn yn 3760 neu 3761 yn fwy na'r flwyddyn gyfatebol yng nghalendr Gregori.

Yn yr un modd ag *Anno Domini* (AD), dylai'r geiriau neu'r talfyriad ar gyfer *Anno Mundi* (AM) ragflaenu'r dyddiad yn iawn yn hytrach na'i ddilyn.

Mae blwyddyn safonol yn y calendr hwn yn cynnwys 12 mis; chwe mis â 29 diwrnod, a chwe mis â 30 diwrnod, gan wneud cyfanswm o 354 diwrnod. Mae hyn oherwydd bod y misoedd yn cael eu cyfrif yn ôl cylchro'r lleuad, sef tua 29.5 diwrnod. Fodd bynnag, mewn blynyddoedd naid gall y flwyddyn fod â 353 neu 355 o ddiwrnodau. Felly dechreuodd AM 5783 ar fachlud haul 25 Medi 2022 a bydd yn dod i ben ar fachlud haul ar 15 Medi 2023.

## Dolen allanol

* (Saesneg) "Introduction to the Jewish Calendar", Chabad.org
# Gofod-amser

Gofod-amser|  |
| Enghraifft o: | continwwm, ffenomen ffisegol  |
| Math | spacetime curvature  |
| Rhan o | bydysawd  |
| Yn cynnwys | gofod, amser  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/073wh  |
| Thesawrws y BNCF | 26431  |
| Quora | Spacetime  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mewn ffiseg, **gofod-amser** (Saesneg: *spacetime*) yw'r cysyniadau hynny lle cyfunir amser a gofod yn un ddamcaniaeth, a lle mae sawl model mathemategol yn plethu drwy'i gilydd. Hyd at 20g roedd gofod 3-dimeniswn yn gysyniad hollol ar wahân i'r cysyniad o amser; newidiwyd hynny pan gyhoeddwyd damcaniaeth perthnasedd arbennig Einstein, a ysbrydolodd Hermann Minkowski, yn 1908, i gyfuno'r ddau mewn cyfuniad o gysyniadau unedig a elwir heddiw yn 'ofod-amser' neu'n **ofod-Minkowski**.

 Ymgais artist i ddangos sut mae mas (megis y ddaear) yn plygu gofod-amser.
Fe'i disgrifiwyd gan rai gwyddonwyr fel 'defnydd realaeth' (*the fabric of reality*). Mae'r ddamcaniaeth hefyd wedi cynorthwyo'r gwyddonydd i symlhau llawer o gysyniadau eraill ynglŷn â'r bydysawd, a hynny o'r enfawr, i'r mawr i'r bach: o uwchalaethau i fater isatomig. Fel y rhan fwyaf o gysyniadau, gellir ei egluro gyda mathemateg neu drwy ei ddarlunio'n weledol; efallai mai'r darlun mwyaf poblogaidd o ofod-amser yw haen denau o rwber ystwyth sy'n rhoi pan roddir mas arni. Disgyrchiant yw'r mas, yn y ddelwedd hon, gyda gofod-amser yn cael ei warpio neu ei blygu.

* Diagaram gofod-amser o 2 ffoton sydd wedi tarddu o'r un lleoliad/digwyddiad; y naill yn teithio i'r dde a'r llall i'r chwith.
* Canolwyd y côn-golau hwn ar un digwyddiad, sy'n rhannu gweddill gofod-amser yn 'orffennol', 'dyfodol' a 'lle arall'.
* Y côn-golau gyda dimensiwn amser.
* Yr hyperbola sefydlog, sy'n cynnwys lleoliadau a ellir eu cyrchu o'r canol gan glociau sy'n teithio ar gyflymder gwahanol.

## Cyfeiriadau
# Tywod

Tywod
Tywod fel y'i gwelir trwy feicrosgop.
Craig a cherrig a chregyn wedi eu malu'n fân dros miloedd ar filoedd o flynyddoedd yw **tywod**, wrth i'r môr eu taro yn erbyn ei gilydd dro ar ôl tro.

## Gweler hefyd

* Anialwch
* Traeth
* Tywodfaen

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaeareg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*

Wiciadur
Chwiliwch am tywod
yn Wiciadur.
# Newid

Newid| Enghraifft o: | ffilm  |
| Gwlad | De Corea  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1994  |
| Genre | ffilm gyffro  |
| Iaith wreiddiol | Coreeg  |
| Dynodwyr |

Ffilm gyffro yw Newid a gyhoeddwyd yn 1994. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1994. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Forrest Gump* ffilm glasoed gan Robert Zemeckis. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm
 | Delwedd
 | Gwlad
 | Iaith wreiddiol
 | dyddiad
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Dimensiwn

Mae'r diagramau hyn yn cynrychioli gwrthrychau gwahanol yn ôl eu dimensiynau.
\* pwynt (0 dimesnsiwn);
 \* llinell (1 dimensiwn),
\* sgwâr (2 ddimensiwn);
\* ciwb (3 dimensiwn);
\* teseract (3 dimesiwn).
Mewn ffiseg a mathemateg, mae **dimensiwn** gofod neu wrthrych yn cael ei ddiffinio'n anffurfiol fel yr isafswm o gyfesurynnau sydd eu hangen i bennu unrhyw bwynt oddi fewn i'r gofod (neu wrthrych).

Felly:

* Un dimensiwn: mae gan linell ddimensiwn o un oherwydd mai dim ond un cyfesuryn sydd ei angen i bennu pwynt arno e.e. y pwynt 5 ar linell rif.
* Dau ddimensiwn: mae gan arwyneb fel plân, silindr neu sffêr ddimensiwn o ddau - oherwydd bod angen dau gyfesuryn i bennu pwynt arno - e.e. mae angen lledred a hydred i ddod o hyd i bwynt ar wyneb sffêr.
* Tri dimensiwn: mae tu mewn ciwb, silindr neu sffêr yn dri dimensiwn oherwydd bod angen tri chyfesuryn i leoli pwynt o fewn y gofod hwn.

## Dimensiwn gofodol

Mae damcaniaethau ffiseg clasurol yn disgrifio tri dimensiwn ffisegol. O bwynt y gofod, gallwn symud, yn ffisegol, i dri chyfeiriad: i fyny / i lawr, i'r chwith / i'r dde, ac ymlaen / yn ôl. Gellir mynegi pob symudiad i gyfeiriad arall yn nhermau'r tri hyn. Mae symud i lawr yr un peth â symud i fyny pellter negatif ayb. Mae symud yn groeslin i fyny ac ymlaen yn union fel y mae enw'r cyfarwyddyd yn ei awgrymu; hynny yw, symud mewn cyfuniad llinellol o fyny ac ymlaen. Yn ei ffurf symlaf: mae llinell yn disgrifio un dimensiwn, mae plân yn disgrifio dau ddimensiwn, ac mae ciwb yn disgrifio tri dimensiwn.

| Sawl dimensiwn
 | Systemau cyfesurynnol
 |
| --- | --- |
| **1** |

|  Llinell rif
 |  Ongl
 |
| --- | --- |

 |
| 2 |

|  Cartesaidd (dau ddimensiwn) |  Polar
 |  Hydred a lledred
 |
| --- | --- | --- |

 |
| 3 |

|  Cartesaidd (tri dimensiwn) |  System silindriog
 |  System sfferig
 |
| --- | --- | --- |

 |

## Cyfeiriadau
# Heuldro'r gaeaf

| Heuldro'r gaeaf |
| --- |
| Machlud haul yng Nghôr y Cewri yn Lloegr adeg heuldro'r gaeaf yn Hemisffer y Gogledd |
| Hefyd a elwir | Canol y Gaeaf; y Dydd Byrra; y Noson Hira |
| Cedwir gan | Nifer o ddiwylliannau |
| Math | Diwylliannol, seryddol |
| Arwyddocâd | Dechrau diwrnodau cynyddol neu nosweithiau ciliol |
| Dathliadau | Gŵyl wledda |
| Dyddiad | 21 neu 22 Rhagfyr (Hemisffer y Gogledd) neu 20 neu 21 Gorffennaf (Hemisffer y De) |
| Duration | 1 diwrnod |
| Dathliadau tebyg | Gwyliau'r gaeaf |

Dyddiad ac amser
pob cyhydnos a heuldro'r Ddaear
| digwyddiad
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| mis
 | Mawrth
 | Mehefin
 | Medi
 | Rhagfyr
 |
| blwyddyn
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 |
| 2021
 | 20 | 09:37 | 21 | 03:32 | 22 | 19:21 | 21 | 15:59
 |
| 2022
 | 20 | 15:33 | 21 | 09:14 | 23 | 01:04 | 21 | 21:48
 |
| 2023
 | 20 | 21:25 | 21 | 14:58 | 23 | 06:50 | 22 | 03:28
 |
| 2024
 | 20 | 03:07 | 20 | 20:51 | 22 | 12:44 | 21 | 09:20
 |
| 2025
 | 20 | 09:02 | 21 | 02:42 | 22 | 18:20 | 21 | 15:03
 |
| 2026
 | 20 | 14:46 | 21 | 08:25 | 23 | 00:06 | 21 | 20:50
 |
| 2027
 | 20 | 20:25 | 21 | 14:11 | 23 | 06:02 | 22 | 02:43
 |
| 2028
 | 20 | 02:17 | 20 | 20:02 | 22 | 11:45 | 21 | 08:20
 |
| 2029
 | 20 | 08:01 | 21 | 01:48 | 22 | 17:37 | 21 | 14:14
 |
| 2030
 | 20 | 13:51 | 21 | 07:31 | 22 | 23:27 | 21 | 20:09
 |
| 2031
 | 20 | 19:41 | 21 | 13:17 | 23 | 05:15 | 22 | 01:56
 |

Mae **heuldro'r gaeaf**, neu'r **heuldro gaeafol**, yn digwydd pan fo naill pegwn y ddaear neu'r llall yn cyrraedd ei ogwydd mwyaf i ffwrdd o'r Haul. Mae hyn yn digwydd ddwywaith y flwyddyn, unwaith ym mhob hemisffer (y Gogledd a'r De). I'r hemisffer hwnnw, y dydd gyda'r cyfnod lleiaf o olau dydd a nos hiraf y flwyddyn yw heuldro'r gaeaf, a phan fo'r Haul ar ei arc isaf yn yr awyr. Ym mhob cylch pegynol, mae düwch parhaol neu gyfnos adeg heuldro'r gaeaf. Yr heuldro arall yw heuldro'r haf, sy'n digwydd ar yr yn amser yn yr hemisffer arall.

Yn y Gymraeg, mae rhai yn defnyddio'r term **Alban Arthan**. Iolo Morganwg a fathodd y gair 'alban' (a'r term 'Alban Arthan') ar ddiwedd y 18g i ddynodi un o'r pedwar chwarter mewn blwyddyn. Yr enw Cymraeg Canol am yr ŵyl oedd **Calan Nadolig**. Dyma gyfnod o wledda mawr yn y llys a thai'r bonedd ac un o wyliau pwysicaf beirdd Cymru'r Oesoedd Canol. Yr enw Saesneg traddodiadol yw *Yule* a cheir enwau cytras yn yr ieithoedd Germanaidd eraill.

## Gweler hefyd

* Alban Hefin
* Alban Eilir
* Alban Elfed

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Heuldro

Heuldro|  |
| Math | digwyddiad blynyddol, ffenomen seryddol, uchafbwyntiau ac isafbwyntiau  |
| Y gwrthwyneb | cyhydnos  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/071lj  |
| Thesawrws y BNCF | 33679  |
| Quora | Solstices  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **heuldro** (hefyd **heulsaf** neu **heulsafiad** yn digwydd dwy waith y flwyddyn, pan mae echelin y Ddaear yn gogwyddo bellaf tuag at, neu oddi wrth yr haul, gan achosi i'r haul fod yn bellach i'r gogledd neu i'r de ganol-dydd.

Ceir heuldro'r haf (hefyd "heulsafiad yr haf" neu "hirddydd yr haf") pan fo'r dydd hiraf (tua 21 Mehefin) a "heuldro'r gaeaf" (hefyd "heulsafiad y gaeaf" neu "byrddydd y gaeaf") pan fo'r dydd ar ei fyraf (21 Rhagfyr, fel arfer).

Mae'r term hefyd yn cael ei ddenyddio yn fwy cyffredinol i gyfeirio at y dyddiad neu'r diwrnod mae hyn yn digwydd. Mae'r heuldroadau ynghyd â chyhydnosau yn gysylltiedig â'r tymhorau. Mewn rhai diwylliannau mae'r heuldroadau yn nodi dechrau, canol neu ddiwedd tymor.

Dyddiad ac amser
pob cyhydnos a heuldro'r Ddaear
| digwyddiad
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| mis
 | Mawrth
 | Mehefin
 | Medi
 | Rhagfyr
 |
| blwyddyn
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 |
| 2021
 | 20 | 09:37 | 21 | 03:32 | 22 | 19:21 | 21 | 15:59
 |
| 2022
 | 20 | 15:33 | 21 | 09:14 | 23 | 01:04 | 21 | 21:48
 |
| 2023
 | 20 | 21:25 | 21 | 14:58 | 23 | 06:50 | 22 | 03:28
 |
| 2024
 | 20 | 03:07 | 20 | 20:51 | 22 | 12:44 | 21 | 09:20
 |
| 2025
 | 20 | 09:02 | 21 | 02:42 | 22 | 18:20 | 21 | 15:03
 |
| 2026
 | 20 | 14:46 | 21 | 08:25 | 23 | 00:06 | 21 | 20:50
 |
| 2027
 | 20 | 20:25 | 21 | 14:11 | 23 | 06:02 | 22 | 02:43
 |
| 2028
 | 20 | 02:17 | 20 | 20:02 | 22 | 11:45 | 21 | 08:20
 |
| 2029
 | 20 | 08:01 | 21 | 01:48 | 22 | 17:37 | 21 | 14:14
 |
| 2030
 | 20 | 13:51 | 21 | 07:31 | 22 | 23:27 | 21 | 20:09
 |
| 2031
 | 20 | 19:41 | 21 | 13:17 | 23 | 05:15 | 22 | 01:56
 |

Dau lun yn dangos faint o olau'r haul sy'n adlewyrch ar y heuldroadau deheuol a gogleddol (wat / m²)
## Gweler hefyd

* Alban Arthan
* Alban Hefin
* Gŵyl Ifan

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Lascaux

Lascaux|  |
| Math | ogof gyda chelf cynhanesyddol, Paleolithic site, atyniad twristaidd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley  |
| Sir | Montignac-Lascaux  |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Cyfesurynnau | 45.0492°N 1.1761°E  |
|  |
| Statws treftadaeth | monument historique classé, monument historique classé, monument historique classé, rhan o Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Llyn ceffyl yn Lascaux
Cyfres gymhleth o ogofâu yn ne-orllewin Ffrainc yw **Lascaux**. Maent yn fyd-enwog am yr arlunwaith cynhanesyddol ar eu muriau, sy'n dyddio o tua 16,000 mil o flynyddoedd yn ôl yn Hen Oes y Cerrig.

Saif yr ogofâu yn nyffryn afon Vézère ger pentref Montignac, yn *département* Dordogne. Cafwyd hyd iddynt ar 12 Medi 1940 gan bedwar bachgen, Marcel Ravidat, Jacques Marsal, Georges Agnel, a Simon Coencas, gyda chymorth ci Ravidat, Robot. Mae'r lluniau gan mwyaf o anifeiliaid.

Agorwyd yr ogofâu i'r cyhoedd, ond erbyn 1955, roedd y carbon deuocsid a gynhyrchid gan 1,200 o ymwelwyr y dydd yn amlwg yn niweidio'r lluniau. Caewyd yr ogofâu yn 1963 i'w gwarchod. Yn 1983, agorwyd Lascaux II, atgynhyrchiad o ran o'r ogofâu, 200 medr o'r safle ei hun. Dynodwyd Lascaux yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1979.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Altamira (ogof)

concha|  |
| Math | ogof gyda chelf cynhanesyddol, cofadeilad, Stone Age site  |
|  |
| Sefydlwyd | * c. Mileniwm 13. CC (cyn Mileniwm 11. CC, tua, wedi Mileniwm 13. CC)
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cave of Altamira and Paleolithic Cave Art of Northern Spain  |
| Lleoliad | Santillana del Mar  |
| Sir | Santillana del Mar  |
| Gwlad | Sbaen  |
| Arwynebedd | 0.32 ha, 16 ha  |
| Uwch y môr | 95 metr  |
| Cyfesurynnau | 43.37694°N 4.11975°W, 43.38333°N 4.11667°W  |
| Cyfnod daearegol | Magdalenian, Hen Oes y Cerrig  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | bien de interés cultural, rhan o Safle Treftadaeth y Byd, Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Rhan o arlunwaith Altamira, cyhoeddwyd gan M. Sanz de Sautuola yn 1880
Saif **Ogof Altamira** gerllaw Santillana del Mar yn nhalaith ymreolaethol Cantabria yn (Sbaen). Yn yr ogof yma ceir arlunwaith Palaeolithig sydd gyda'r pwysicaf yn Ewrop.

Mae'r arlunwaith yn dyddio o'r cyfnodau Magdalenaidd a Solutreaidd, yn y Palaeolithig Diweddar. Darganfuwyd hwy yn 1879 gan Marcelino Sanz de Sautuola, ond bu dadlau am flynyddoedd a oeddynt yn wirioneddol yn dyddio o'r cyfnod yma; credai llawer o ysgolheigion na allai pobl Hen Oes y Cerrig fod yn gyfrifol am arlunwaith o gystal safon. Tua diwedd y 19g darganfuwyd arlunwaith tebyg yn Ffrainc. Mae dyddio carbon 14 wedi awgrymu dyddiad rhwng 15,000 a 12,000 CC. i'r lluniau yn Altamira, sef y cyfnod Magdalenaidd III.

Cyhoeddwyd yr ogof yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1985.

## Gweler hefyd

* Diwylliant Aurignac
* Dyn Cro-Magnon
* Dyn Neanderthal
* Homo
* Ogofâu Lascaux
# Megalith

Megalith yn ne Sweden.
Dolmen o Monte Bubbonia (Sicily).
Carreg fawr ydy **Megalith** a ddefnyddiwyd fel rhan o heneb, gyda'r gair "mega" yn dod o'r Groeg am "mawr" a "lithos" yn golygu "carreg". Gall fod ar ei ben ei hun neu'n rhan o strwythur neu glwstwr ehangach megis cylch cerrig.

Mae'r gair wedi'i ddefnyddio dros y blynyddoedd am unrhyw gasgliad o gerrig sydd wedi'u rhoi at ei gilydd i ffurfio adeilad neu strwythur ond yn Ewrop, mae fel arfer yn cael ei ddefnyddio am feini a godwyd yn Oes y Cerrig a'r Oes Efydd. Y mwyaf poblogaidd o'r math yma ar draws Ewrop ydy'r gromlech (Saesneg: *portal tomb* neu *dolmen*) sy'n cynnwys dair neu bedair carreg yn cynnal un garreg lletraws ac yn ffurfio un siambr. Cawsant eu codi rhwng 4000 a 3000 C.C. Enghraifft:

Yr ail fath ydy'r siambr gladdu (Saesneg: *passage graves*) sydd a llwybr o'r fynedfa hyd at y siambr. Mae Maes Howe yn enghraifft wych, neu Bryn Celli Ddu yn Ynys Môn. Y trydydd math a welir fwyaf drwu Ewrop ydy'r Siambr gladdu hir.

## Gweler hefyd

* Cromlech
* Maen hir
* Cylch cerrig

## Cyfeiriadau

## Nodiadau
# Ysgrifen gynffurf

Ysgrifen gynffurf|  |
| Enghraifft o: | system ysgrifennu, system ysgrifennu logograffig, sillwyddor, sgript naturiol, unicase alphabet  |
| Math | sgript naturiol, system ysgrifennu logograffig  |
| Iaith | Swmereg, Acadeg, Eblaite, Elameg, Hetheg, Hurrian, Luwian, Urartian, Hen Perseg, Palaic, Ugaritic, Hattic  |
| Dechrau/Sefydlu | 3000 (yn y Calendr Iwliaidd) CC  |
| Daeth i ben | 1 g CC  |
| Lleoliad | Y Dwyrain Agos  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01z4vn  |
| Thesawrws y BNCF | 9339  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llech arysgrifedig o *Arwrgerdd Gilgamesh* sy'n adrodd hanes y Dilyw.
Esblygiad y gŷn-ysgrifen o'r arysgrif Swmeraidd i'r arysgrif Asyriaidd
System ysgrifennu aflinol sy'n tarddu o Fesopotamia'r henfyd yw **ysgrifen gynffurf** (hefyd **cŷn-ysgrifen**, **arysgrif gynffurf**). Cafodd symbolau ar ffurf cŷn eu hysgythru ar lechi clai gan ddefnyddio ysbrifbin trionglog.

Ymddangosodd ysgrifen ym Mesopotamia tua 3500 CC. Yn wreiddiol, arwyddion rhif a phictogramau oedd symbolau cynffurf, er defnydd gweinyddiaeth ariannol. Yn hwyrach datblygodd yr arwyddion i ddynodi synau, megis gwyddor lythrennau. System sillafol a logograffig yw'r ysgrifen gynffurf aeddfed: defnyddir y mwyafrif o arwyddion am air, ambell arwydd am sill, cyflenwadau seinegol i ddynodi ynganiad, a phenderfynyddion i ddynodi ystyr geiriau. Mae tua 500 o wahanol lythrennau. Daeth yr Aramaeg yn brif iaith lafar Mesopotamia tua diwedd y milflwyddiant cyntaf CC. Bu farw'r ysgrifen gynffurf tua'r 2g OC.

Defnyddid yr ysgrifen gynffurf ym Mesopotamia i ysgrifennu'r Swmereg, ac yn hwyrach yr Acadeg (a rennir yn ddwy dafodiaith: yr Asyrieg yn y gogledd a'r Fabiloneg yn y de). Yn hwyrach cafodd ei fabwysiadu gan ddiwylliannau eraill i ysgrifennu sawl iaith yn y Dwyrain Canol, gan gynnwys yr Hetheg, yr Elameg, yr Hen Berseg a'r Wrarteg.

## Cyfeiriadau
# Swmer

Map o ddinesi Swmer
Gwareiddiad hynafol amaethyddol cynnar oedd **Swmer** (hefyd weithiau **Swmeria**) a leolwyd yn Mesopotamia, sef ardal Irac a dwyrain Syria fodern yn y Dwyrain Canol.

Swmer oedd gwareiddiad dinesig gyntaf Mesopotamia ac un o wareiddiadau dinesig cynharaf y byd. I wareiddiad Swmer mae'r testunau ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi yn perthyn; yn Swmer hefyd ceir yr enghreifftiau hysbys cynharaf o ddinasoedd parhaol ac roedd y rhain yn cynnwys Eridu, Ur ac Uruk, sy'n dyddio i 3300 CC.

Concrwyd Swmer tua 1940 CC a chafodd yr iaith Swmereg ei disodli'n raddol gan Acadeg; fodd bynnag cafodd Swmer ddylanwad sylweddol ar wareiddiadau hwyrach yn yr ardal, gan gynnwys Akkad a Babylon.

## Gweler hefyd

* Mesopotamia

## Cyfeiriadau
# Hipparchus

| Hipparchus |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Ἵππαρχος  c. 190 CC  Nicaea  |
| Bu farw | c. 120 CC  Rhodes  |
| Dinasyddiaeth | teyrnas Pergamon  |
| Galwedigaeth | seryddwr, mathemategydd, daearyddwr  |
| Adnabyddus am | Ton Aratou kai Eudoxou Phainomenon exegeseos biblia tria, Against the Geography of Eratosthenes, On Bodies Carried Down by Their Weight, catalog sêr Hipparchus, On Sizes and Distances, rhif Schröder–Hipparchus  |
| Gwobr/au | International Space Hall of Fame  |

Seryddwr, daearyddwr a mathemategydd Groegaidd oedd **Hipparchus** (Groeg : Ἵππαρχος, c. 190 – c. 120 CC). Roedd yn arsylwr manwl iawn. Cymharodd ei arsylwadau ei hun o'r sêr â rhai seryddwyr cynharach, a darganfu y symudiad araf ym mudiant y Ddaear a elwir yn flaenoriad y cyhydnosau. Dyfeisiodd ddull ar gyfer pennu lleoliadau ar y Ddaear gan ddefnyddio lledred a hydred. Lluniodd y catalog sêr gorau hyd at dyddiad hwnnw, yn cynnwys lleoliadau tua 900 o sêr ynghyd â'u disgleirdeb, a chreuodd fap sêr a oedd yn eu harddangos. Gosododd hefyd sylfeini trigonometreg fodern.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*.
# Afon Tigris

Afon Tigris|  |
| Math | afon  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Irac, Syria, Twrci  |
| Cyfesurynnau | 38.5032°N 39.5058°E, 31.0043°N 47.4421°E  |
| Tarddiad | Llyn Hazar  |
| Aber | Shatt al-Arab  |
| Llednentydd | زێی گچکە, Great Zab, Afon Botan, Khabur, 'Adhaim, Q21209945, Q21210285, Q21210929, Afon Batman, Afon Diyala, Afon Karkheh, Gevi River, Afon Khasa, Afon Khosr, Zab, Afon Sirwan, Q21695712, Q21199148, Q21695258, Q21210039, Q16371554, Godar Khosh River, Doiraj River  |
| Dalgylch | 375,000 cilometr sgwâr  |
| Hyd | 1,850 cilometr  |
| Arllwysiad | 1,014 metr ciwbic yr eiliad  |
| Llynnoedd | Llyn Hazar  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Afon fawr yn ne-orllewin Asia yw **Afon Tigris** (Arabeg: *Dijah*). Mae'n codi o lyn ym mynyddoedd Kurdistan yn ne-ddwyrain Twrci ac yn llifo i'r de-ddwyrain trwy ddinas Diyarbakir, ac yna ar hyd y ffin rhwng Twrci a Syria ac wedyn i Irac. Ger Basra, tua 190 km i'r gogledd o Gwlff Persia mae'n ymuno ag Afon Ewffrates, ar ôl llifo ar gwrs cyfochrog i'r dwyrain o'r afon honno, i ffurfio'r cwrs dŵr a enwir Shatt al-Arab. Ei hyd yw 1900 km (1180 milltir).

Yn y diriogaeth a elwir Irac heddiw roedd afonydd Tigris ac Ewffrates yn ffurfio 'Y wlad rwng y Ddwy Afon', sef Mesopotamia, lle blodeuai rhai o wareiddiaid pwysicaf yr Henfyd, gan gynnwys Assyria, Acad, Swmer a Babilonia.

Credir mai Afon Tigris yw Afon Hidecel y cyfeirir ati yn Llyfr Genesis; un o Bedair Afon Paradwys yn y traddodiad Beiblaidd.

## Trefi a dinasoedd ar lan yr afon

* Elazig, Twrci
* Diyarbakir, Twrci
* Cizre, Twrci
* Mosul, Irac
* Tikrit, Irac
* Samarra, Irac
* Baghdad, Irac
* Al-Amarah, Irac
* Basra, Irac

Afon Tigris ger Diyarbakir
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Asia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# James Clerk Maxwell

| James Clerk Maxwell |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 13 Mehefin 1831  Caeredin  |
| Bu farw | 5 Tachwedd 1879  Caergrawnt  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Caeredin
* Peterhouse, Caergrawnt
* Academi Caeredin
* Coleg y Drindod, Caergrawnt
* Prifysgol Caergrawnt
 |
| Ymgynghorydd y doethor | * William Hopkins
 |
| Galwedigaeth | ffisegydd, mathemategydd, dyfeisiwr, ffotograffydd, academydd, ffisegydd damcaniaethol, athro, thermodynamicist, gwyddonydd  |
| Swydd | Cavendish Professor of Physics  |
| Cyflogwr | * Marischal College
* Coleg y Brenin
* Prifysgol Caergrawnt
 |
| Adnabyddus am | A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field, Maxwell's equations, Maxwell–Boltzmann statistics, Maxwell's demon  |
| Prif ddylanwad | Isaac Newton, Michael Faraday  |
| Tad | John Clerc-Maxwell o Middlebie  |
| Mam | Frances Cay  |
| Priod | Katherine Clerk Maxwell  |
| Perthnasau | Jemima Blackburn  |
| Gwobr/au | Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol, Medal Rumford, Medal Cymdeithas y Bakeria Frenhinol, Medal Keith, Gwobr Adams, Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin, Scottish Engineering Hall of Fame, Smith's Prize  |
| llofnod |
|  |

Mathemategydd a ffisegydd o'r Alban oedd **James Clerk Maxwell** (13 Mehefin 1831 – 5 Tachwedd 1879). Roedd ei waith yn sylfaen darganfyddiadau Albert Einstein.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*