Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Y Dilyw

Y Dilyw|  |
| Enghraifft o: | Dilyw, stori Feiblaidd, thema mewn celf  |
| Rhan o | Llyfr Genesis  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yr anifeiliaid yn mynd i mewn i'r Arch fesul dau; paentiad gan Francesco Bassano, 1715
Llifogydd anferth a anfonir gan Dduw i foddi'r ddynoliaeth yn gosb am eu pechod yw **Y Dilyw**. Ceir ei hanes yn *Llyfr Genesis* yn yr Hen Destament, y Torah Iddewig a'r Coran. Mae'n perthyn i draddodiadau tebyg a geir mewn sawl diwylliant. Yn chwedl Feiblaidd Y Dilyw (Gen. 6-9), mae Duw yn gorchymyn i Noa adeiladu'r Arch i achub ef a'i dri mab, sef Sem, Ham a Jaffeth (tad Gomer) a'u gwragedd, a deuryw anifeiliaid y byd gyda nhw, rhag y Dilyw. Credir fod y chwedl o darddiad Babilonaidd ; ceir chwedl am yr arwr Utnapishtim a'r Dilyw a anfonir gan y duwiau i foddi Mesopotamia yn rhan o'r cylch o gerddi am Gilgamesh.

Yn y chwedl, mae Duw yn penderfynu arllwys y dyfroedd uwchben y ffurfafen ar y Ddaear i'w boddi. Ar orchymyn Duw mae Noa yn adeiladu'r Arch. Disgrifir Arch Noa (Gen 6:14-16) fel ystordy enfawr a fedrai nofio, er na ddywedir yn benodol bod y gwaelod ar ffurf llong. Roedd yn 300 cufydd (525 troedfedd) o hyd, 50 cufydd (87.5 troedfedd) o led, a 30 cufydd (52.5 troedfedd) o uchter. Ei defnydd oedd "pren goffer" (sydd a'i ystyr yn ansicr), wedi ei orchuddio oddi fewn ac oddi allan â phyg, yn ôl yr afer gyda llongau afon Ewffrates. Rhennid hi yn ystafelloedd (yn llythrennol, "nythod"), ac yr oedd iddi dri llawr, gyda ffenestri o dan y to ar bob ochr, a drws yn ei hystlys.

Noa yn gollwng y Golomen
Mae'r glaw yn disgyn yn ddibaid a'r dyfroedd yn codi. Cludir yr Arch ar wyneb y Dylif. Ar ôl i'r dyfroedd ddechrau fynd yn is a phen ambell mynydd uchel ddod i'r golwg, mae Noa yn penderfynu anfon brân i weld os oedd yn ddiogel iddo ef a'i deulu lanio, ond daw'r frân yn ôl heb ddarganfod digon o dir sych. Mae Noa yn aros am saith niwrnod ac yn anfon aderyn arall, colomen y tro yma, ond dychwelodd yntau. Saith niwrnod yn nes ymlaen mae'n anfon y golomen unwaith eto ac y tro yma mae'r aderyn yn dychwelyd gyda changen olewydden yn ei big, symbol o heddwch rhwng Duw a'r ddynoliaeth. Saith niwrnod ar ôl hynny mae Noa yn gollwng y golomen eto ond y tro yma dydi hi ddim yn dychwelyd, arwydd ei bod yn ddiogel iddynt lanio ar y tir.

Pan ddaeth yr arch i orffwys ar dir sych eto - ar Ararat - adeiladodd Noa allor ac offrymodd i Dduw. Gwnaeth Duw gyfamod ag ef, a gynrychiolir gan yr enfys (Gen 9:9-17). Am fod y arch wedi arnofio'n ddiogel ar wyneb dyfroedd y Dilyw, mae'n symbol o'r Eglwys.

Mae hanes y Dilyw wedi ysbrydoli sawl artist dros y canrifoedd, yn Ewrop a'r byd Islamaidd.

## Gweler hefyd

* Arch Noa
* Dilyw (mytholeg)

## Cyfeiriadau

* J. C. J. Metford, *Dictionary of Christian lore and legend* (Thames & Hudson, 1983), d.g. "Flood"
* *Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926), d.g. "Arch Noa", "Dilyw"
# Arch Noa

Arch Noa|  |
| Enghraifft o: | mythological ship  |
| Crëwr | Noa  |
| Deunydd | Gopher wood  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ldnc  |
| Thesawrws y BNCF | 3677  |
| Quora | Noahs-ark  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Arch Noa: paentiad gan Edward Hicks, 1789
Arch Noa: paentiad Islamaidd i ddarlunio'r Coran, 16eg-18fed ganrif
Yn ôl traddodiad, llong bren anferth a adeiladwyd gan y patriarch Noa i achub ei deulu a'r anifeiliaid rhag Y Dilyw oedd **Arch Noa**. Ceir ei hanes yn *Llyfr Genesis* yn yr Hen Destament, y Torah Iddewig a'r Coran.

Yn adroddiad Y Dilyw yn y Beibl (Gen. 6-9), mae Duw yn gorchymyn i Noa adeiladu arch i'w achub ef a'i dri mab, sef Sem, Ham a Jaffeth (tad Gomer) a'u gwragedd, a deuryw anifeiliaid y byd gyda nhw, rhag y Dilyw. Credir fod y chwedl o darddiad Babilonaidd.

Disgrifir hi (Gen 6:14-16) fel ystordy enfawr a fedrai nofio, er na ddywedir yn benodol bod y gwaelod ar ffurf llong. Roedd yn 300 cufydd (525 troedfedd) o hyd, 50 cufydd (87.5 troedfedd) o led, a 30 cufydd (52.5 troedfedd) o uchder. Ei defnydd oedd "pren goffer" (sydd a'i ystyr yn ansicr), wedi ei orchuddio oddi fewn ac oddi allan â phyg, yn ôl yr arfer gyda llongau afon Ewffrates. Rhennid hi yn ystafelloedd (yn llythrennol, "nythod"), ac yr oedd iddi dri llawr, gyda ffenestri o dan y to ar bob ochr, a drws yn ei hystlys.

Pan ddaeth yr arch i orffwys ar dir sych eto – ar Ararat – adeiladodd Noa allor ac offrymodd i Dduw. Gwnaeth Duw gyfamod ag ef, a gynrychiolir gan yr enfys (Gen 9:9-17).

Am fod y arch wedi arnofio'n ddiogel ar wyneb dyfroedd y Dilyw, mae'n symbol o'r Eglwys.

Mae'r arch a hanes y Dilyw wedi ysbrydoli sawl artist dros y canrifoedd, yn Ewrop a'r byd Islamaidd. Heddiw mae Arch Noa yn symbol a ddefnyddir weithiau i gynrychioli cadwraeth a gwarchod anifeiliaid hefyd, am ei bod yn fodd i achub anifeiliaid y byd rhag dinistr.

## Cyfeiriadau

* *Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926), d.g. "Arch Noa"

## Gweler hefyd

* Arch y Cyfamod

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Iddewiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Islam**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Llyfr Genesis

Dechrau Llyfr Genesis ym Meibl William Morgan
Llyfr cyntaf yr Hen Destament yn y Beibl, a'r Torah yw Llyfr Genesis neu **Genesis** (talfyriad: *Gen.*). O'r Lladin Llafar (Fwlgat) a siaredid yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig y daeth y gair 'Genesis' i'r Gymraeg, ac o'r gair Groeg Γένεσις, sy'n golygu 'tarddiad' neu'r 'dechreuad', y daeth i'r Lladin. **בראשית** (*Bərēšīṯ*) yw'r gair Hebraeg am 'Yn y dechreuad', sef yr enw ar y llyfr cyntaf yn y Beibl Hebraeg, y Tanakh a'r Hen Destament Cristnogol. Yn ôl y traddodiad Iddewig cafodd y llyfr ei ysgrifennu gan Moses, ond gwyddom heddiw ei fod yn waith sawl awdur diweddarach.

## Cynnwys

Mae Llyfr Genesis yn dechrau trwy ddisgrifio sut y creodd Duw y byd mewn saith niwrnod, hanes Adda ac Efa a'u danfon allan o Ardd Eden, stori Cain ac Abel eu meibion, a hanes Noa a'r Dilyw. Mae llawer o'r storïau hyn yn rhan o etifeddiaeth llên gwerin a mytholeg y Lefant a Mesopotamia.

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* Testun *Llyfr Genesis* yn Gymraeg

Wiciadur
Chwiliwch am Llyfr Genesis
yn Wiciadur.
# Yr Hen Destament

Casgliad o 39 llyfr hynafol sy'n ffurfio ysgrythur ganonaidd yr Iddewon yw'r **Hen Destament**. Gyda'r Testament Newydd mae'n ffurfio y gyntaf o ddwy brif ran y Beibl Cristnogol. Mae'r enw yn tarddu o'r gair Lladin am "gyfamod" ac yn cyfeirio at y ffaith ei fod yn cael ei ystyried yn gyfamod rhwng yr Israeliaid a Duw, thema a geir dro ar ôl tro ynddo. Mae'r llyfrau'n honni rhychwantu'r cyfnod rhwng creu'r Bydysawd a chwymp Adda ac Efa hyd at tua 400 CC. Fe'u rhennir yn draddodiadol yn dair rhan: y Tora neu'r Pumlyfr (y pum llyfr cyntaf a gysylltir â Moses), Llyfrau'r Proffwydi (llyfrau 'hanes') a'r Hagiograffa (Hebraeg: *Kethubim*) diweddarach a ychwanegwyd yn y ganrif gyntaf OC (h.y. y Salmau, Caniad Solomon, a.y.y.b).

## Llyfrau'r Hen Destament

|  |  |
| --- | --- |
| Trefn Iddewaidd
Pumlyfr (*Tora*)

* Llyfr Genesis
* Llyfr Ecsodus
* Llyfr Lefiticus
* Llyfr Numeri
* Llyfr Dewteronomiwm

Llyfrau'r Proffwydi (*Nevi'im*)

* Y Poffwydi Mwyaf:

* Llyfr Josua
* Llyfr y Barnwyr
* Llyfr Cyntaf Samuel ac Ail Lyfr Samuel
* Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd ac Ail Lyfr y Brenhinoedd
* Llyfr Eseia
* Llyfr Jeremeia
* Llyfr Eseciel
* Y deuddeg Proffwyd Lleiaf (*Trei Asar*):

* Llyfr Hosea
* Llyfr Joel
* Llyfr Amos
* Llyfr Obadeia
* Llyfr Jona
* Llyfr Micha
* Llyfr Nahum
* Llyfr Habacuc
* Llyfr Seffaneia
* Llyfr Haggai
* Llyfr Sechareia
* Llyfr Malachi

Hagiograffa (*Ketuvim*)

* Llyfr y Salmau
* Llyfr y Diarhebion
* Llyfr Job
* Caniad Solomon
* Llyfr Ruth
* Llyfr Galarnad
* Llyfr y Pregethwr
* Llyfr Esther
* Llyfr Daniel
* Llyfr Esra a Llyfr Nehemeia
* Llyfr Cyntaf y Cronicl ac Ail Lyfr y Cronicl
 | Yn nhrefn Gristnogol:
* Llyfr Genesis
* Llyfr Exodus
* Llyfr Lefiticus
* Llyfr Numeri
* Llyfr Deuteronomium
* Llyfr Josua
* Llyfr y Barnwyr
* Llyfr Ruth
* Llyfr Cyntaf Samuel
* Ail Lyfr Samuel
* Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd
* Ail Lyfr y Brenhinoedd
* Llyfr Cyntaf y Cronicl
* Ail Lyfr y Cronicl
* Llyfr Esra
* Llyfr Nehemeia
* Llyfr Esther
* Llyfr Job
* Llyfr y Salmau
* Llyfr y Diarhebion
* Llyfr y Pregethwr
* Caniad Solomon
* Llyfr Eseia
* Llyfr Jeremeia
* Llyfr Galarnad
* Llyfr Eseciel
* Llyfr Daniel
* Llyfr Hosea
* Llyfr Joel
* Llyfr Amos
* Llyfr Obadeia
* Llyfr Jona
* Llyfr Micha
* Llyfr Nahum
* Llyfr Habacuc
* Llyfr Seffaneia
* Llyfr Haggai
* Llyfr Sechareia
* Llyfr Malachi
 |

## Gweler hefyd

* Yr Apocryffa
* Y Testament Newydd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sem

| Sem |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 2500 (yn y Calendr Iwliaidd) CC  |
| Bu farw | 1900 (yn y Calendr Iwliaidd) CC  |
| Tad | Noa  |
| Plant | Elam, Ashur, Arpachshad, Lud, Aram  |

Cymeriad Beiblaidd, mab hynaf Noa, y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis yn yr Hen Destament, y Torah a'r Coran yw **Sem** (Hebraeg: שם, "enw", Arabeg: سام). Roedd ganddo ddau frawd, Ham a Jaffeth.

Roedd Abraham yn un o ddisgynyddion Sem, a gelwir yr Iddewon, Arabiaid a rhai poloedd eraill yn bobloedd Semtaidd, a'i heithoedd yn ieithoedd Semitaidd, ar ei ôl ef.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Iddewiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Islam**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ham (Beibl)

| Ham |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Mileniwm 3. CC  |
| Bu farw | Unknown  |
| Tad | Noa  |
| Plant | Cush, Canaan, Mizraim, Phut  |

Cymeriad Beiblaidd, mab hynaf Noa, y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis yn yr Hen Destament, y Torah a'r Coran yw **Ham**. Roedd ganddo ddau frawd, Sem a Jaffeth.

Yn draddodiadol, symudodd Ham tua'r de ac ymsefydlu yn Affrica. Ceir cyfeiriad yn yr Hen Destament at yr Aifft fel "gwlad Ham". Enwyd yr ieithoedd Hamitaidd ar ei ôl ef.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Iddewiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Islam**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Jaffeth

| Jaffeth |
| --- |
|  |
| Tad | Noa  |
| Plant | Gomer fab Jaffeth, Magog, Madai, Javan, Tubal, Meshech, Tiras  |

Yn ôl yr Hen Destament, un o feibion Noa oedd **Jaffeth** (hefyd **Japheth** ac weithiau **Iaffeth** yn Gymraeg : IPA ˈdʒeɪf~~ɪ~~θ, Hebraeg יפת, Groeg Ιάφεθ, Iapheth, Lladin *Iafeth* neu *Iapetus,* Arabeg يافث). Yn y traddodiad Islamaidd cyfeirir ato gan amlaf fel *Yafeth ibn Nuh* (Jaffeth fab Noa). Ceir ei hanes yn negfed bennod *Llyfr Genesis*.

Yn y rhan fwyaf o'r ffynonellau, disgrifir Jaffeth fel mab ieuengaf Noa, ond mai traddodiadau eraill yn ei wneud y mab hynaf.

## Chwedl meibion Jaffeth

Mae sawl awdur yn y gorffennol - a heddiw hefyd yn achos pobl sy'n credu fod yr achau a geir yn *Genesis* yn ddilys - wedi derbyn mai Jaffeth yw cyndad pobloedd Ewrop, a hynny ar sail Genesis 10:5 lle dywedir i feibion Jaffeth fudo i "ynysoedd y Cenhedloedd," a dderbynir yn gyffredinol ganddynt fel cyfeiriad at ynysoedd Groeg. Yn ôl Genesis, Jaffeth a'i ddau frawd oedd sylfaenwyr hiloedd dynolryw (yn ôl gwybodaeth yr Henfyd, sydd ddim yn cynnwys lleoedd fel yr Amerig), a rennir yn dair cangen:

* Japheth yw cyndad yr hil Jaffethig (yr Ewropeaid neu'r Indo-Ewropeaid)
* Ham yw cyndad hil yr Hamitiaid (Affricanwyr)
* Shem yw tad y pobloedd Semitig

Yn y Beibl, dywedir fod gan Jaffeth saith o feibion:

* Gomer
* Magog
* Tiras
* Javan
* Meshech
* Tubal
* Madai

Ymhelaethir ar y chwedl gan yr hanesydd Rhufeinig-Iddewig Josephus yn ei lyfr *Hynafiaethau'r Iddewon* lle mae'n honni iddynt ymledu ar draws glannau gogleddol y Môr Canoldir, o Asia Leiaf hyd Cadiz yn Iberia, ac iddynt ymsefydlu yn y tiroedd yma, a fu'n anghyfanedd cyn hynny ac enwi'r cenhedloedd ar ôl eu henw eu hunain. Dilynwyd Josephus gan sawl awdur arall yn yr Oesoedd Canol.

### Gomer

*Prif: Gomer fab Jaffeth*
Yn achos Gomer ieuodd hynafiaethwyr fel y Cymro Theophilus Evans, awdur *Drych y Prif Oesoedd*, honiadau Josephus wrth hanesion amrywiol am y Cimeriaid, pobl hynafol y cyfeirir atynt yn ymosod ar Ymerodraeth Newydd Assyria ar ddiwedd yr 8g CC, i greu'r traddodiad ffug fod y Cymry - a uniaethwyd â'r Cimeriaid am fod yr enwau'n swnio'n debyg ac am fod Sieffre o Fynwy yn honni bod y Brythoniaid wedi mudo o Asia Leiaf i Ynys Brydain - yn ddisgynyddion i'r Gomer Beiblaidd. Nid oes unrhyw dystiolaeth hanesyddol nac ieithyddol i gefnogi'r ddamcaniaeth.

## "Ieithoedd Jaffetig"

Defnyddiwyd y term "Jaffetig" gan William Jones (1746-1794) a ieithyddwyr cynnar eraill i gyfeirio at yr hyn a adnabyddir heddiw fel yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae'r term "ieithoedd Jaffetig" yn cael ei ddefnyddio mewn cyd-destunau hynafiaethol yn unig erbyn heddiw.
# Babilon

Babilon|  |
| Math | dinas-wladwriaeth, dinas hynafol  |
|  |
| Poblogaeth | 150,000  |
| Sefydlwyd | * Mileniwm 3. CC (no later than)
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Bābil  |
| Gwlad |  Irac |
| Cyfesurynnau | 32.5425°N 44.4211°E, 32.522907°N 44.42415°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o'r addurniadau ar Borth Ishtar
Dinas-wladwriaeth ym Mesopotamia, yn yr hyn sy' nawr yn Irac, oedd **Babilon**, hefyd **Babylon** (Groeg: *Βαβυλώνα*, o'r Acadeg **Babilu**, efallai "Porth y duwiau". Saif tref Al Hillah ar y safle heddiw; ar lan Afon Ewffrates, tua 85 km (55 milltir) i'r de o Baghdad. Enwir talaith Bābil, y mae Al Hillah yn brifddinas iddi, ar ôl Babilon.

Ceir y cofnod cyntaf am ddinas Babilon yn nheyrnasiad Sargon o Akkad, tua'r 24ain ganrif CC. O tua'r 20g CC, meddiannwyd hi gan yr Amoriaid. Sefydlwyd Brenhinllin Gyntaf Babilon gan Sumu-abum, ond ni ddaeth yn bwerus nes iddi ddod yn brifddinas ymerodraeth Hammurabi tua'r 18fed ganrif CC. Dinistriwyd y ddinas gan Sennacherib, brenin Assyria yn 689 CC, ond ail-adeiladwyd hi gan ei olynydd Esarhaddon.

Enillodd Babilon ei hannibyniaeth oddi wrth Assyria dan Nabopolassar yn 626 CC, a dath yn brifddinas Ymerodraeth Newydd Babilon. Dan ei fab, Nebuchodonosor II (604–561 CC) daeth y ddinas yn un o ryfeddodau y byd. Ymhlith yr enwocaf o'r hyn a adeiladodd Nebuchodonosor roedd Porth Ishtar a Gerddi Crog Babilon.

Gorchfygwyd Ymerodraeth Babilon gan y Persiaid dan Cyrus Fawr yn 539 CC. Llwyddodd Cyrus i feddiannu'r ddinas trwy newid cwrs Afon Ewffrates i alluogi ei filwyr i fynd i mewn iddi. Bu'n rhan o Ymerodraeth Persia nes i Alecsander Fawr ei chipio yn 331 CC. Yma y bu farw Alecsander yn 323 CC, ac y rhannwyd ei ymerodraeth rhwng ei gadfridogion yn ôl telerau Rhaniad Babilon. O hynny ymlaen, dirywiodd y ddinas yn raddol.

Babilonia yng nghyfnod Hammurabi
## Gweler hefyd

* Bābil
* Mesopotamia
* Tŵr Babel
# Afon Ewffrates

Afon Ewffrates|  |
| Math | afon  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Twrci, Syria, Irac  |
| Cyfesurynnau | 39.7283°N 40.2569°E, 31.0043°N 47.442°E  |
| Aber | Shatt al-Arab  |
| Llednentydd | Afon Khabur, Afon Balikh, Q21209613, Q21210392, Q21210587, Q21210652, Q21211048, Q21211065, Q16401289, Q21696944, Q745611, Afon Murat, Karasu River, Q2929095, Q2973281, Afon Sajur, Göksu Creek, Q21468328, Q21695122, Q21210543  |
| Dalgylch | 673,000 cilometr sgwâr  |
| Hyd | 2,800 cilometr  |
| Arllwysiad | 818 ±0.001 metr ciwbic yr eiliad  |
| Llynnoedd | Atatürk Reservoir, Keban Barajı Gölü, Karakaya Reservoir  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cwch ar Afon Ewffrates yn y Shatt-al-Arab
Yr Ewffrates a'r Tigris
**Afon Ewffrates** (Groeg: *Euphrátēs*; Acadeg: Pu-rat-tu; Hebraeg: פְּרָת *Pĕrāth*; Arabeg: الفرات *Al-Furāt*; Twrceg: Fırat; Cwrdeg: فرهات, Firhat, Ferhat) yw'r afon orllewinol o'r ddwy afon fawr sy'n diffinio Mesopotamia, gydag Afon Tigris yn y dwyrain.

Mae'r afon tua 2,781 km (1,730 milltir) o hyd. Dechreua'r Ewphrates lle mae dwy afon yn cyfarfod, Afon Karasu sy'n tarddu yn ucheldiroedd Armenia i'r gogledd o Erzurum yn Nhwrci ac Afon Murat, sy'n tarddu o ardal i'r de-orllewin o Fynydd Ararat. Mae'r Ewffrates yn llifo trwy Syria, lle mae afonydd Khabur a Balikh yn ymuno â hi. Wedi hyn, nid oes unrhyw afon arall yn ymuno â hi cyn iddi gyrraedd y môr.

Mae'r afon yn llifo trwy Irac, lle mae Afon Tigris yn ymuno â hi i'r gogledd o Basra, yn ne Irac, ac yn ffurfio'r Shatt al-Arab sy'n arwain i'r môr yng Ngwlff Persia. Ar un adeg roedd yr afon yn ymwahanu i nifer o sianeli yn Basra i ffurfio ardal eang o gorsydd, ond sychwyd llawer o'r rhain gan lywodraeth Saddam Hussein yn y 1990au. Yn ddiweddar mae yndrech wedi ei gwneud i ail-greu'r corsydd hyn, gyda rhywfaint o lwyddiant. Gall cychod gyrraedd hyd at ddinas Hit yn Irac, 1,930 km (1,200 milltir) o'r môr ond dim ond 53 medr uwch lefel y môr.

Ceir nifer o gyfeiriadau at yr Ewffrates yn y Beibl a'r Coran. Cyfeirir ati yn Llyfr Genesis fel un o Bedair Afon Paradwys y traddodiad Beiblaidd. Roedd i'r afon ran bwysig yn natblygiad gwareiddiad Sumer yn y pedwerydd mileniwm CC., ac yr oedd nifer o ddinasoedd pwysig ar ei glannau, yn cynnwys Uruk, Umma ac Ur. Dyffryn yr Ewffrates oedd calon ymerodraethau diweddarach Babylonia ac Assyria. Am rai canrifoedd yr afon oedd y ffin rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig ac Ymerodraeth Persia.

## Cyfeiriadau
# 12 Mehefin

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Mehefin
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
| 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07
 |
| 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14
 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21
 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28
 |
| 29 | 30 |  |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**12 Mehefin** yw'r cant chwedeg trydydd (163ydd) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (164ydd mewn blynyddoedd naid). Mae 202 diwrnod arall yn weddill hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* Diwrnod y Byd yn Erbyn Llafur Plant
* 1550 - Sefydlu Helsinki.
* 1898 - Y Philipinau'n datgan annibyniaeth.
* 1942 - Anne Frank yn derbyn ei dyddiadur ar gyfer ei phen-blwydd yn 13 oed.
* 1964 - Dedfrydwyd Nelson Mandela i garchar am oes yn Ne Affrica.
* 1991 - Boris Yeltsin yn cael ei ethol yn Arlywydd Rwsia.
* 2009 - Etholiad Iran.
* 2018 - Yr Arlywydd Donald Trump, yn cynnal uwchgynhadledd gydag arweinydd Gogledd Corea Kim Jong-un yn Singapôr.

## Genedigaethau

Anthony Eden
Anne Frank
* 1282 - Y Dywysoges Gwenllian (m. 1337)
* 1519 - Cosimo I de' Medici (m. 1574)
* 1827 - Johanna Spyri, nofelydd plant (m. 1901)
* 1883 - Margaret Haig Mackworth, 2il Is-iarlles Rhondda, swffraget (m. 1958)
* 1890 - Egon Schiele, arlunydd (m. 1918)
* 1892 - Hilda Vaughan, nofelydd (m. 1985)
* 1897 - Syr Anthony Eden, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1977)
* 1915 - Maria Rehm, arlunydd (m. 2002)
* 1919 - Brita Molin, arlunydd (m. 2008)
* 1920 - Philip Weekes, peiriannydd (m. 2003)
* 1922 - Margherita Hack, astroffisegwraig (m. 2013)
* 1924 - George H. W. Bush, 41ain Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 2018)
* 1929
	+ Anne Frank, dyddiadurwraig (m. 1945)
	+ Brigid Brophy, nofelydd (m. 1995)
* 1930 - Jim Nabors, actor, digrifwr a chanwr (m. 2017)
* 1941 - Reg Presley, canwr (m. 2013)
* 1945 - Pat Jennings, pêl-droediwr
* 1952 - Oliver Knussen, cyfansoddwr (m. 2018)
* 1957
	+ Geri Allen, pianydd jazz (m. 2017)
	+ Javed Miandad, cricedwr
* 1961 - Hannelore Kraft, gwleidydd
* 1979 - Robyn, cantores
* 1981 - Adriana Lima, model

## Marwolaethau

Gregory Peck
* 816 - Pab Leo III
* 1567 - Richard Rich, Twrnai Gwladol Cymru, 70?
* 1936 - Alice Blanche Balfour, gwyddonydd, 85
* 1951 - Anna Feldhusen, arlunydd, 83
* 1957 - Jimmy Dorsey, cerddor, 53
* 1961 - Else Luthmer, arlunydd, 81
* 1963 - Medgar Evers, arweinydd dros iawnderau sifil, 37
* 1968 - Herbert Read, hanesydd celf a bardd, 74
* 1990 - Terence O'Neill, gwleidydd, 75
* 1995 - Ruth Faltin, arlunydd, 88
* 2003 - Gregory Peck, actor, 87
* 2006 - György Ligeti, cyfansoddwr, 83
* 2010 - Egon Ronay, restaurateur, 94
* 2012 - Elinor Ostrom, gwyddonydd, 78
* 2017 - Donald Winch, hanesydd economaidd, 82
* 2020 - Ricky Valance, canwr, 84
* 2022
	+ Phil Bennett, chwaraewr rygbi'r undeb, 73
	+ Cen Llwyd, bardd ac ymgyrchydd, 70
* 2023 - Silvio Berlusconi, dyn busnes a gwleidydd, Prif Weinidog yr Eidal, 86

## Gwyliau a chadwraethau

* Dydd y dywysoges Gwenllian
* Diwrnod Rwsia
* Diwrnod Annibyniaeth (Y Philipinau)
* Dia Dos Namorados (Brasil)
* Diwrnod Loving (yr Unol Daleithiau)
# 1282

12g - **13g** - 14g

1230au 1240au 1250au 1260au 1270au - **1280au** - 1290au 1300au 1310au 1320au 1330au

1277 1278 1279 1280 1281 - **1282** - 1283 1284 1285 1286 1287

---

## Digwyddiadau

* Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru
	+ 16 Mehefin - Brwydr Llandeilo Fawr; buddugoliaeth ysgubol i'r Cymry ar fyddin Seisnig
	+ 6 Tachwedd - Brwydr Moel-y-don
* 11 Rhagfyr - Lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd mewn ysgarmes annisgwyl yng Nghilmeri, ger llanfair ym Muallt.

## Genedigaethau

* 12 Mehefin - Y Dywysoges Gwenllian o Wynedd, merch Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ac Eleanor de Montfort

## Marwolaethau

* 19 Mehefin - Eleanor de Montfort, Tywysoges Cymru
* 30 Hydref - Roger Mortimer, Barwn 1af Mortimer, tua 51
* 11 Rhagfyr
	+ Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru
	+ Mihangel VIII Palaiologos, ymerawdwr Bysantaidd
# 1883

18g - **19g** - 20g

1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au

1878 1879 1880 1881 1882 - **1883** - 1884 1885 1886 1887 1888

---

## Digwyddiadau

Pont Brooklyn
* 24 Mai - Agoriad Pont Brooklyn yn Efrog Newydd
* 26 Awst - Ffrwydrodd Krakatoa
* 24 Hydref - Agoriad Prifysgol Caerdydd

## Genedigaethau

* 3 Ionawr - Clement Attlee, gwleidydd (m. 1967)
* 6 Ionawr - Khalil Gibran, bardd ac arlunydd (m. 1931)
* 23 Chwefror - Karl Jaspers, athronydd (m. 1969)
* 18 Mai - Walter Gropius, pensaer (m. 1969)
* 3 Gorffennaf - Franz Kafka, awdur (m. 1924)
* 29 Gorffennaf - Benito Mussolini, gwleidydd (m. 1945)
* 19 Awst - Coco Chanel, dylunydd ffasiwn (m. 1971)
* 31 Hydref - Marie Laurencin, arlunydd (m. 1956)
* 8 Tachwedd - Arnold Bax, cyfansoddwr (m. 1953)
* 3 Rhagfyr - Anton Webern, cyfansoddwr (m. 1945)
* 26 Rhagfyr - Maurice Utrillo, arlunydd (m. 1955)

## Marwolaethau

* 23 Ionawr - Gustave Doré, arlunydd, 51
* 13 Chwefror - Richard Wagner, cyfansoddwr, 69
* 14 Mawrth - Karl Marx, athronydd, 64
* 30 Ebrill - Edouard Manet, arlunydd, 51
* 26 Mai - Yr Emir Abd El-Kader, gwleidydd a llenor, 74
* 3 Medi - Ivan Turgenev, awdur, 64
* 8 Tachwedd - William Rees, awdur, 81

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Rhoda Broughton - *Belinda*
* Carlo Collodi - *Le avventure di Pinocchio*
* Friedrich Nietzsche - *Also sprach Zarathustra*
* Mark Twain - *Life on the Mississippi*

### Drama

* François Coppée - *Severo Torelli*

### Barddoniaeth

* Robert Browning - *Jocoseria*

### Cerddoriaeth

* Johannes Brahms - Symffoni rhif 3
* Charles Gounod - *Christus factus est* (oratorio)

## Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd)

* **Cadair:** dim gwobr
* **Coron:** Anna Walter Thomas