Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Beowulf

Tudalen gyntaf llawysgrif *Beowulf*
Arwrgerdd Hen Saesneg (iaith yr Eingl-Sacsoniaid) yw Beowulf, sy'n 3182 llinell gyflythrennol o ran hyd. Caiff y gerdd ei chyfrif fel y gerdd bwysicaf yn llenyddiaeth Hen Saesneg.

## Hanes testunol

Cedwir testun *Beowulf* mewn llawysgrif sy'n dyddio o tua dechrau'r 11g, ond credir gan mwyafrif o feirniadau i'r gerdd gyrraedd ei ffurf bresennol rhywbryd cyn hynny. Dichon fod hyn yn ddiwedd proses o drosglwyddo ar lafar ond ni ellir gwybod hyn i sicrwydd.
Fe'i hystyrir yn un o'r cerddi Hen Saesneg pwysicaf. Cyfansoddwyd y gerdd gan feirdd anhysbys yn Nwyrain Anglia, Lloegr o bosibl, gan gyrraedd ei ffurf bresennol rywbryd rhwng y 7fed a'r 10g OC, ond fe'i lleolir yng nghymdeithas arwrol Llychlyn fel yr oedd hi cyn i'r Eingl-Saeson groesi'r môr. Y gred gyffredinol yw fod rhai o'r cymeriadau sydd yn y gerdd (e.e. y Brenin Hroðgar a'r Scyldings) yn bobl go-iawn, o gig a gwaed a oedd yn trigo yn y gwledydd Sgandinafaidd yn y 6g.

## Disgrifiad

Mae'n dechrau trwy ddisgrifio cynhebrwng Scyld Scefing, un o arwyr mawr y Daniaid, cyn fynd ymlaen adrodd hanes yr arwr Beowulf yn ymladd yr anghenfil Grendel gan ei ladd. Mae mam Grendel wedyn yn ymosod arno ac mae Beowulf yn ei lladd hithau. Aiff adre'n arwrol ac yn fuddugoliaethus i Geatland yn Sweden. Ar ôl hanner can mlynedd, mae'n ymladd draig ac yn ei lladd ond caiff ei glwyfo'n angheuol wrth wneud hynny a chaiff ei gladdu gan ei gyfeillion yng ngolwg y môr.
Er mai Beowulf yw prif cymeriad y gerdd, mae hi hefyd yn cynnwys nifer o ffigyrau a straeon eraill. Mae llawer o gymeriadau a llwythi sydd yn y gerdd hefyd i'w canfod mewn llenyddiaeth Sgandinafaidd e.e. Healfdene, Hroðgar, Halga, Hroðulf, Eadgils ac Ohthere), y llwythi Scyldings, Scylfings a'r Wulfings a rhai digwyddiadau megis y Frwydr ar Rew Llyn Vänern.

## Llyfryddiaeth

Cafwyd nifer o argraffiadau o'r testun gwreiddiol dros y blynyddoedd a sawl cyfieithiad i Saesneg Diweddar a rhai ieithoedd eraill. Ceir cyfieithiad mydryddol Saesneg hwylus yn y gyfres *Penguin Classics*:

* Michael Alexander (cyf.), *Beowulf* (Penguin, 1973; sawl argraffiad arall ers hynny)

Golygiad safonol o'r testun yw:

* Friedrich Klaeber (gol.), *Klaeber's Beowulf* (2008; 4ydd argraffiad)

## Ffilm

Cafodd ei gwneud yn ffilm yn 2007, gyda brodorion ynys Prydain (y Brythoniaid) yn siarad Saesneg gydag acen Gymraeg.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Slade, Benjamin. *Beowulf on Steorarume (Beowulf in Cyberspace)*.
# Niedersachsen

Niedersachsen|  |
|  |
| Arwyddair | Niedersachsen. Das ist groß.  |
| Math | taleithiau ffederal yr Almaen  |
| Enwyd ar ôl | Sacsoniaid  |
|  |
| Prifddinas | Hannover  |
| Poblogaeth | 7,790,559, 7,778,995, 7,774,253, 7,913,502, 7,945,685, 7,982,448, 8,003,421, 7,943,265  |
| Sefydlwyd | * 1 Tachwedd 1946
 |
| Pennaeth llywodraeth | Olaf Lies  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Gefeilldref/i | Tokushima  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Almaen |
| Arwynebedd | 47,614.07 km²  |
| Uwch y môr | 13 metr  |
| Gerllaw | Môr y Gogledd, German Bight  |
| Yn ffinio gyda | Bremen, Schleswig-Holstein, Hamburg, Mecklenburg-Vorpommern, Brandenburg, Sachsen-Anhalt, Thüringen, Hessen, Nordrhein-Westfalen, Groningen, Drenthe, Overijssel  |
| Cyfesurynnau | 52.7561°N 9.3931°E  |
| DE-NI  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Government of Lower Saxony  |
| Corff deddfwriaethol | Landtag of Lower Saxony  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Minister-President of Lower Saxony  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Olaf Lies  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Sacsoni Isaf** (Almaeneg: *Niedersachsen*). Fe'u lleolir yng ngogledd-orllewin yr Almaen ar Fôr y Gogledd, gyda ffiniau (yn glocwedd o'r gogledd) â thaleithiau Schleswig-Holstein, Hamburg, Mecklenburg-Vorpommern, Brandenburg, Sachsen-Anhalt, Thüringen, Hessen, a Nordrhein-Westfalen, ac a'r Iseldiroedd yn y gorllewin. Mae'n ail fwyaf o ran arwynebedd tir ymysg taleithiau'r Almaen. Ei phrifddinas yw Hannover. Er eu bod yn ymestyn yn ddwfn i fewn i Niedersachsen, nid yw ardaloedd trefol Bremen (gan gynnwys Bremerhaven) a Hamburg yn llunio rhan o'r dalaith.

## Daearyddiaeth

Ymysg ei dinasoedd mwyaf mae Hannover, Braunschweig, Osnabrück, Oldenburg a Göttingen. Mae'r afonydd Ems, Weser, Aller ac Elbe yn llifo o'r de i'r gogledd drwy Niedersachsen.
# Llawysgrif

Llawysgrif|  |
| Enghraifft o: | type of document, form of creative work  |
| Math | item of collection or exhibition, dogfen, two-dimensional visual artwork, testun, scientific work  |
| Y gwrthwyneb | printed book  |
| Yn cynnwys | manuscript miniature, flowers, system ysgrifennu, probatio pennae  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04vf8  |
| Thesawrws y BNCF | 1879  |
| Quora | Manuscripts  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llyfr neu destun sydd ddim wedi ei argraffu yw **llawysgrif**. Cyn dyfeisio'r wasg argraffu roedd pob llyfr a thestun mewn llawysgrif, fel arfer wedi eu hysgrifennu ar glai, papurfrwyn neu femrwn.

## Gweler hefyd

* Llawysgrifau Cymreig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Jylland

Jylland
Gorynys yng ngogledd Ewrop yw **Jylland** (Almaeneg *Jütland*). Mae'r rhan ogleddol yn perthyn i Denmarc a'r rhan ddeheuol, De Schleswig, i'r Almaen, lle mae'n ffurfio rhan o dalaith Schleswig-Holstein. I'r gorllewin o Jylland mae Môr y Gogledd, tra mae'r Skagerrak yn y gogledd a'r Kattegat i'r dwyrain.

Mae rhan fwyaf gogleddol Jylland, Vendsyssel-Thy, yn ynys, a wahenir oddi wrth y gweddill o Jylland gan y Limfjord. Mae Jylland yn ardal o wastadedd gyda rhai bryniau isel, ac arwynebedd o 29,775 km2. Roedd poblogaeth y rhan Ddanaidd yn 2007 yn 2,513,601.

## Dinasoedd ar Jylland

* Aalborg
* Århus
* Esbjerg
* Flensburg
* Horsens
* Kiel
* Kolding
* Randers
* Vejle
# Sacsoniaid

Sacsoniaid|  |
| Enghraifft o: | grwp ethnig hanesyddol  |
| Math | Q135299875  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gweddillion sacs (uchod) ac atgynhyrchiad (isod)
Yn wreiddiol, roedd y **Sacsoniaid** yn bobl niferus a nerthol oedd yn byw yn yr ardaloedd sydd yn yr Almaen a'r Iseldiroedd heddiw. Roedd Ptolemi yn sôn amdanynt pan yn siarad am Jutland (rhan o Ddenmarc heddiw) a'r ardal sydd yn Schleswig-Holstein, y talaith mwyaf gogleddol yr Almaen heddiw. Mae'n ymddangos fod yr enw *Sacson* yn dod o'r sacs (Hen Sacsoneg *sahs*, Hen Saesneg *seax*), math o gleddyfan unfin yr oeddynt yn ei defnyddio.

Mamwledydd posibl y Sacsoniaid, yr Eingl a'r Jiwtiaid cyn iddynt ddod i Brydain
### Y Sacsoniaid ym Mhrydain

Aeth rhai Sacsoniaid ynghyd ag Angliaid (h.y. yr Eingl), Jiwtiaid a Ffrisiaid i Brydain yn ystod yr Oesodd Canol Cynnar. Roedd teyrnasoedd y Sacsoniaid yn ne-ddwyrain Lloegr, ac enw'r Sacsoniaid sydd wedi ei gadw hyd heddiw yn Essex, Sussex a Wessex (sef teyrnasoedd y Sacsoniaid Dwyreinol, y Sacsoniaid Deheuol a'r Sacsoniaid Gorllewinol). Yn ddiweddarach daeth y Sacsoniaid, yr Eingl ac eraill yn un genedl, a defnyddir yr enw 'Eingl-Sacsoniaid' amdanynt. Ymhen amser unwyd Lloegr yn un deyrnas. Daw'r enw Cymraeg *Sais* ~ *Saeson*, fel y gair am y Saeson yn yr ieithoedd Celtaidd eraill, o'r enw Lladin *Saxō* (un.) ~ *Saxones* (ll.) 'Sacson(iad)'. Mae eu henw amdanynt eu hunain, *English*, yn dod o'r enw 'Angliaid' (Eingl).

### Y Sacsoniaid yn yr Almaen

Ar y cyfandir yn ystod y 8g codwyd Dugiaeth y Sacsoni. Roedd y Sacsoniaid yn amharod i dderbyn Cristnogol am amser hir, ond gorfododd Siarlymaen (772-804) hwy i ddod yn Gristionogion ar ôl eu gorchfygu mewn rhyfel a lladd llawer ohonynt. Dinistriwyd Irminsul eu coeden sanctaidd.

O dan reolaeth y Carolingiaid roedd rhaid i'r Sacsoniaid talu teyrnged, fel y bobloedd Slafiaidd, megis yr Abodrites a'r Wendiaid. Beth bynnag, daeth Sacson i fod yn frenin hefyd (Harri yr Adarwr ym 919) ac yn ystod y 10g daeth Sacson yn ymerawdwr cyntaf yr Almaen (Otto I Fawr). Daeth ei rheolaeth i ben ym 1024 a rhanwyd y wlad ym 1180 pan oedd Harri y Llew, ei ŵyr, yn gwrthod dilyn yr ymerawdwr Ffredrig Barbarossa i frwydro yn yr Eidal.

Mae ardal o'r enw Sacsoni yn ne-ddwyrain yr Almaen. Cafodd yr ardal hon ei henw pan gipiodd yr ardalydd Meissen diriogaeth y Sacsoniaid ym 1423 a newidiodd ef enw y cyfan o'i diriogaethau o'r ‘Ardalyddiaeth Meissen’ (*Markgrafschaft Meißen*) i'r ‘Etholyddiaeth y Sacsoni’ (*Kurfürstentum Sachsen*) am fod y teitl *Etholydd Tywysogol y Sacsoniaid* yn swnio'n fwy nerthol na'i deitl gwreiddiol. Oherwydd hyn nid yw'r ‘Sacsoniaid’ modern, yn yr ysytyr o drigolion Sacsoni, yn cyfateb yn union i'r hen lwyth.

Heddiw, mae gan dair o daleithiau'r Almaen yr enw ‘Sacson’ yn rhan o'u henwau nhw: Sacsoni Isaf yn y gogledd-orllewin, Sachsen Anhalt yn y canolbarth a Sacsoni yn y de-ddwyrain.

Talaith Sacsoni Isaf yn yr Almaen gyfoes
# Britannia

Britannia|  |
| Math | Talaith Rufeinig  |
| Enwyd ar ôl | Pictiaid  |
|  |
| Prifddinas | Llundain, Camulodunum  |
| Sefydlwyd | * 43
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | yr Ymerodraeth Rufeinig  |
| Sir | praetorian prefecture of Gaul  |
| Gwlad | Rhufain hynafol  |
| Cyfesurynnau | 52.22°N 0.57°W  |
| Cyfnod daearegol | yr Ymerodraeth Rufeinig  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Mae'r erthygl yma yn trafod y dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Am ystyron eraill, gweler Britannia (gwahaniaethu)*
**Britannia** oedd yr enw a roddwyd gan y Rhufeiniaid ar y dalaith a sefydlwyd ar Ynys Prydain yn dilyn y goncwest dan Aulus Plautius yn 43 OC, yn nheyrnasiad yr ymerawdwr Claudius. Roedd Britannia yn dalaith gonswlaidd, hynny yw roedd yn rhaid i lywodraethwr y dalaith fod yn gonswl. Yn nes ymlaen, yr oedd yn bosibl i’r llywodraethwr fod o radd ecwestraidd.

Dros y blynyddoedd nesaf, ymestynnwyd y dalaith i ran helaeth o'r ynys; gyda'r llywodraethwr Agricola yn ymgyrchu ymhell i ogledd yr Alban. Yn y blynyddoedd wedyn, enciliodd y Rhufeiniaid o'r gogledd. Ar rai adegau, Mur Antoninus yn yr Alban oedd ffin y dalaith, ond ran amlaf Mur Hadrian yng ngogledd Lloegr oedd y ffin.

Yn nechrau'r 3g, rhannwyd Britannia yn ddwy dalaith, Britannia Superior a Britannia Inferior. Yn ddiweddarach, sefydlodd Diocletian bedair talaith, wedi eu cyfuno yn *Diocese* y Prydeiniau: Maxima Caesariensis yn y de-ddwyrain gyda’r brifddinas yn Llundain, Flavia Caesariensis yn y dwyrain gyda Lincoln fel prifddinas, Britannia Secunda yn y gogledd gyda’r brifddinas yn Efrog a Britannia Prima yn y gorllewin, yn cynnwys Cymru heddiw, gyda Cirencester fel prifddinas. Bu hefyd bumed talaith, Valentia, am gyfnod byr ymhellach i’r gogledd.

Ym mlynyddoedd olaf yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, cododd nifer o gadfridogion o'r dalaith i hawlio'r orsedd. Yn 383, aeth Macsen Wledig (Magnus Maximus), a byddin o Brydain i geisio ei orseddu ei hun fel ymerawdwr. Yn 407, hawliodd Cystennin III yr orsedd, ac aeth yntau a byddin o Brydain i Gâl i ymladd yn erbyn yr ymerawdwr Honorius. Ymddengys iddo fynd a'r rhan fwyaf o'r milwyr Rhufeinig oedd yn weddill ym Mhrydain, gan adael y dalaith yn ddiamddiffyn. Tua 408 daeth gweinyddiaeth sifil Rhufain i ben ar yr ynys.

## Gweler hefyd

* Rhestr Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain

| **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia
 |
# Alffred Fawr

| Alffred Fawr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 849  Wantage  |
| Bu farw | Caerwynt  |
| Dinasyddiaeth | Wessex  |
| Galwedigaeth | teyrn, gwleidydd, ysgrifennwr  |
| Swydd | teyrn Lloegr, brenin Wessex  |
| Adnabyddus am | The pastoral care, The soliloquies, Psalms  |
| Dydd gŵyl | 26 Hydref  |
| Tad | Æthelwulf  |
| Mam | Osburh  |
| Priod | Ealhswith  |
| Plant | Æthelflæd, Edward yr Hynaf, Ælfthryth o Fflandrys, Æthelweard, Æthelgifu  |
| Llinach | Teyrnas Wessex  |

**Alffred Fawr (**848/849 - 26 Hydref 899) oedd Brenin Wessex rhwng 871 a c.886 a Brenin yr Eingl-Sacsoniaid rhwng c. 886 a 899. Ef oedd mab ieuengaf y Brenin Æthelwulf o Wessex. Bu farw ei dad pan oedd yn ifanc, a bu tri brawd Alffred, Æthelbald, Æthelberht ac Aethelred, yn rheoli o flaen Alffred.

Wedi iddo ddod i’r orsedd, treuliodd Alffred sawl blwyddyn yn brwydro yn erbyn ymosodiadau gan y Llychlynwyr. Enillodd fuddugoliaeth bwysig ym Mrwydr Edington yn 878 a lluniodd gytundeb gyda’r Llychlynwyr, gan sefydlu Cyfraith y Daniaid yng ngogledd Lloegr yn y pen draw. Arolygodd Alffred hefyd droedigaeth grefyddol yr arweinydd Llychlynnaidd, Guthrum, i Gristnogaeth. Llwyddodd i amddiffyn ei deyrnas rhag ymosodiadau ac ymdrechion y Llychlynwyr i goncro ei deyrnas, ac oherwydd hynny datblygodd i fod yn brif lywodraethwr Lloegr. Mae gwybodaeth am ei fywyd wedi ei chynnwys yng ngwaith yr esgob a’r ysgolhaig Asser.

Roedd Alffred yn enwog am fod yn ddyn dysgedig a thrugarog, gyda natur hawddgar a phwyllog a oedd yn hyrwyddo addysg a dysg. Un o’i awgrymiadau yn y maes hwn oedd cynnig bod addysg gynradd yn cael ei chyflwyno mewn Hen Saesneg yn hytrach na Lladin. Bu hefyd yn unigolyn pwysig o ran sicrhau bod gwelliannau'n digwydd o fewn y gyfundrefn gyfreithiol a milwrol, ac ymdrechodd i wella cyflwr bywyd cyffredinol ei bobl. Rhoddwyd y teitl ‘Fawr’ iddo yn ystod ac ar ôl Diwygiad y 16g. Ef, ynghyd â’r Brenin Danaidd, Cnut Fawr neu Canute, yw’r unig frenhinoedd yn hanes Lloegr sydd wedi cael eu hanrhydeddu gyda’r ansoddair hwn.

## Bywyd Cynnar

Ganwyd Alffred rhwng 847 ac 849 O.C. yn Wantage. Roedd yn fab i bumed Brenin Wessex, Ethelwulf, a’i wraig gyntaf, Osburga. Dywedir bod Alffred wedi mynd i Rufain pan oedd yn bump oed, ac iddo ymweld â Siarl, Brenin Ffrainc, gyda’i dad rhwng 854 ac 855. Bu farw Ethelwulf yn 858, a rheolwyd Wessex gan dri brawd Alffred, un ar ôl y llall. Am flynyddoedd, bu'n rhaid iddynt dalu'n ddrud i'r Daniaid am adael llonydd i'w pobl, ond yn 870 glaniodd llu enfawr ohonynt a chafwyd blynyddoedd o frwydro. Cofnodir i o leiaf 9 brwydr ddigwydd, gydag Alffred yn cael y llaw uchaf ar 5 Ionawr 871 gerllaw Reading, a phum diwrnod yn ddiweddarach ym Mrwydr Ashdown (Berkshire), ond ar 22 Mawrth lladdwyd ei frawd Ethelred ym Mrwydr Merton yn Wiltshire.

## Brenin Wessex

Coronwyd Alffred yn frenin Wessex ac aeth ati i geisio heddwch.

## Cofiant

Ysgrifennodd yr esgob Asser y *Vita Ælfredi regis Angul Saxonum* yn 893.

## Alffred mewn celfyddyd

Mae opera enwog gan Thomas Arne am Alffred sy'n cynnwys y gân Rule Britannia gan James Thomson fel ffinale. Mae'r gân yn ymgais fwriadol i asio hanes brenin Lloegr gyda'r enw Prydain.

## Cyfeiriadau
# Wessex

Wessex| Math | gwlad ar un adeg, teyrnas  |
|  |
| Prifddinas | Caerwynt  |
| Sefydlwyd | * c. 519 (tua)
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | West Saxon  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Saith Deyrnas  |
| Cyfesurynnau | 51.2°N 2°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Crefydd/Enwad | paganiaeth Eingl-Sacsonaidd, Cristnogaeth  |
| Arian | sceat  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o brif deyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid, yn ne Lloegr, oedd **Wessex**. Teyrnas y Sacsoniaid Gorllewinol oedd Wessex (*West Sax[ons]*). Yn y nawfed ganrif unwyd y Lloegr Eingl-Sacsonaidd ganddi. Ei chanolbwynt oedd basn uchaf Afon Tafwys. O'r 6g ymlaen ymledodd i'r de-orllewin. Daeth i wrthdrawiad â theyrnas Mersia, teyrnas bennaf Lloegr y pryd hynny, a bu brwydro am oruchafiaeth rhyngddynt tan 825 pan lwyddodd Egbert, brenin Wessex (802-839) i osod ei awdurdod ar Fercia. Ar sail y goruchafiaeth hynny unodd Alffred Fawr (849-899) Loegr (ac eithrio tiriogaeth y Daniaid yn nwyrain Lloegr, sef y Ddaenfro).

## Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion Wessex

* Cerdic mab Elesa (495 - 540)
* Creodin mab Caradog (540 - 544)
* Cynwrig mab Creodin (544 - 560)
* Coelin mab Cynwrig (560 - 591/593)
* Ceol mab Cutha mab Cynwrig (591 - 597)
* Ceolwulf mab Cutha mab Cynwrig (597 - 611)
* Cuneglas mab Ceolric (611 - 643)
* Cwichelm mab Ceolric (626 - 636)
* Cenwalh mab Cuneglas (643 - 672)
* Baldrad mab Cenwalh (672 - 674)
* Cenfus mab Cwdeglas mab Ceolwulf (674)
* Aescwine mab Cenfus (674 - 676)
* Centwine mab Cuneglas (676 - 685)
* Cadwallon mab Cenbert mab Ceda mab Cadfan mab Coelin (685 - 688)
* Ine mab Conrad mab Ceolwal mab Ceolwulf (688 - 726)
* Ithelheard mab Ine (726 - 740)
* Cuthred mab Cynewulf mab Cuthred mab Cwichelm (740 - 756)
* Sigeberht (756 - 757), mab Sigeric Essex
* Cynewulf mab Ealdbert mab Centwine (757 - 786)
* Beorhtric (786 - 802), Mersia
* Egbert mab Ealmund mab Offa mab Eoppa mab Ingild mab Conrad mab Ceolwal mab Ceolwulf (802 - 839)
* Ithelwulf mab Egbert (839 - 858)
* Ithelbald mab Ithelwulf (856 - 860)
* Ithelbert mab Ithelbald (858 - 866)
* Ithelred mab Ithelbald (866 - 871)
* Alurd mab Ithelbald (871 - 899)
* Iorwerth mab Alurd (899 - 924)
* Ithelweard mab Iorwerth (924)
* Ithelstan mab Alurd (924 - 939)
* Ednyfed mab Iorwerth (939 - 946)
* Idred mab Iorwerth (946 - 955)
* Idwig mab Idmund (955 - 959)
* Idgar mab Idmund (959 - 975)
* Iorwerth mab Idgar (975 - 978)
* Ithelred mab Idgar (978 - 1013)
* Sweyn I, brenin Denmarc (1013 - 1014)
* Ithelred mab Idgar (1014 - 1016)
* Ednyfed mab Ithelred (1016)
* Cnut Fawr (1016 - 1035)
* Harold Paw Cwningen (1035 - 1040)
* Harthacanute (1040 - 1042)
* Iorwerth mab Ithelred (1042 - 1066)
* Harold mab Cadfan mab Wulfnot mab Ithelmor mab Ithelweard mab Idric mab Iddonfrith mab Ithelhelm mab Ithelred mab Ithelbald (1066)
* Idgar mab Iorwerth mab Idmund mab Ithelred (1066)

## Gweler hefyd

* Plaid Ranbarthiaethol Wessex

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Iaith safonol

**Iaith safonol** yw ffurf o iaith, boed yn llafar neu'n ysgrifenedig, sydd yn dilyn rheolau gramadegol gan osgoi unrhyw ffurf o dafodiaith neu eiriau benthyg, fel a welir yn Wenglish.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 6ed ganrif

6ed ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 6 g  |
| Rhan o | mileniwm 1  |
| Dechreuwyd | 1 Ionawr 501  |
| Daeth i ben | 31 Rhagfyr 600  |
| Rhagflaenwyd gan | 5ed ganrif  |
| Olynwyd gan | 7fed ganrif  |
| Yn cynnwys | 500au, 510au, 520au, 530au, 540au, 550au, 560au, 570au, 580au, 590au  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 527-565: Teyrnasiad Justinianus I, ymerawdwr Bysantaidd
* 531-579: Teyrnasiad Khosrau I, brenin Persia
* 581: Sefydlu Brenhinllin y Sui yn Tsieina

## Blynyddoedd a degawdau

500au 500 501 502 503 504 505 506 507 508 509

510au 510 511 512 513 514 515 516 517 518 519

520au 520 521 522 523 524 525 526 527 528 529

530au 530 531 532 533 534 535 536 537 538 539

540au 540 541 542 543 544 545 546 547 548 549

550au 550 551 552 553 554 555 556 557 558 559

560au 560 561 562 563 564 565 566 567 568 569

570au 570 571 572 573 574 575 576 577 578 579

580au 580 581 582 583 584 585 586 587 588 589

590au 590 591 592 593 594 595 596 597 598 599

600au 600
# Rhif gramadegol

Mewn ieithyddiaeth **rhif gramadegol** yw categori o enwau, rhagenwau ac ansoddeiriau sy'n mynegi niferoedd. Mae'r rhan helaeth ieithoedd y byd yn gwahaniaethu rhwng yr unigol a'r lluosog ac mae nifer yn gwahaniaethu ffurfiau deuol hefyd.

## Enghreifftiau yng ngwahanol ieithoedd

### Cymraeg

Yn Gymraeg gwahaniaethir rhwng yr unigol a'r lluosog. Mae'r ffurfdro rhifol enwol yn afreolaidd iawn o ganlyniad i'r prosesau ailddadansoddi a ddigwyddodd tra collai Brythoneg ei chyflyrau. Er enghraifft yr hen ffurf oddrychol unigol am *bardd* oedd **bardos** a'r ffurf luosog oedd **bardi**. Achosodd y terfyniad lluosog **-i** i'r **-a-** ynghanol y gair gael ei hyngan fel diphthong, (**bardos**, **beirdi**). Dim ond manylyn bach ffonetig oedd hwn yn Frythoneg ond pan gollwyd y terfyniadau cyflwr, fe ramadegoleiddiwyd yr **-ei-**, h.y. ailddadansoddwyd yr **-ei-** fel marciwr lluosog. Rhodd hyn y ffurfiau cyfoes *bardd* a *beirdd*. Digwyddodd newidiadau seiniol tebyg ar nifer o enwau Brythoneg a thrwy gydweddiad fe ymestynwyd yr apoffoni newydd i ferfau eraill lle na ddatblygodd apoffoni yn ffonetig. Yn Gymraeg fordern fe ffurfir enwau lluosog drwy olddodiaid (*merch* a *merched*), apoffoni (*bachgen* a *bechgyn*) yn ogystal â chymysgedd o'r ddau (*gair* a *geiriau*). Mae patrymau tebyg yn bodoli yn Llydaweg.

### Ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill

Yn Ffrangeg nid yw enwau lluosog yn cael eu marcio rhagor o ganlyniad i golled yr *-s* olaf. Defnyddiai Hen Saesneg batrymau apoffoni a etifeddasai wrth Broto-Germanaidd ond fe reoleiddiwyd y system gan *-s* olaf o ganlyniad i'r llifogydd o eiriau Ffrangeg a fenthycwyd yn ystod cyfnod y Normaniaid yn Lloegr. Ceidw Almaeneg apoffoni o hyd ac felly mae enwau yn afreolaidd iawn.

### Ieithoedd eraill y byd

Yn y rhan fwyaf o ieithoedd De Orllewin Asia nid yw enwau yn cael eu marcio yn ôl rhif. Credir taw nodwedd awyrol yw hyn gan fod ieithoedd nad sy'n perthyn i'w gilydd yn rhannu'r nodwedd hon (er enghraifft Japaneg a Tsieineeg). Yn Indoneseg, dyblir yr enw i ffurfio'r lluosog, er enghraifft *buku* yw *llyfr*, a *buku-buku* yw *llyfrau*.

## Gweler hefyd

* Morffoleg ieithyddol
* Cenedl gramadegol
# Canolbarth Lloegr

Canolbarth Lloegr| Enghraifft o: | rhanbarth  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Rhanbarth | Lloegr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04lcp3p  |

Rhanbarth daearyddol sy'n gorwedd yng nghanol Lloegr yw **Canolbarth Lloegr**.

At bwrpasau gweinyddol fe'i rhennir yn ddau ranbarth swyddogol, sef:

* Dwyrain Canolbarth Lloegr
* Gorllewin Canolbarth Lloegr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Y Ddaenfro

Y Ddaenfro| Enghraifft o: | endid tiriogaethol  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0h91b  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

'Lloegr' yn 878
Rhanbarth yng ngogledd a dwyrain Lloegr oedd dan ddylanwad deddf y Daniaid oedd **y Ddaenfro**. Y gyfraith Eingl-Sacsonaidd a'r gyfraith Mersiaidd oedd y rhanbarthau eraill yn Lloegr y cyfnod. Roedd tiriogaeth y Ddaenfro'n cyfateb mwy neu lai i 14 o swyddi: Efrog, Nottingham, Derby, Lincoln, Essex, Caergrawnt, Suffolk, Norfolk, Northampton, Huntingdon, Bedford, Hertford, Middlesex a Buckingham.

Tarddodd y Ddaenfro o oresgyniadau'r Llychlynwyr yn y 9g. Ffurfiodd y system gyfreithiol yn sgil cytundebau rhwng Alffred Fawr, brenin Wessex, a'r cateyrn Danaidd Guthrum wedi Brwydr Edington yn 878. Diffiniwyd ffiniau'r teyrnasoedd yn 886 i gadw'r heddwch rhwng y Saeson a'r Llychlynwyr. Sefydlodd y brenhinoedd Llychlynaidd lys Norseg yn Efrog, ond roedd y werin Seisnig a Danaidd yn siarad tafodieithoedd Eingl-Norseg. Llwyddodd brenhinoedd Wessex i ennill penarglwyddiaeth dros diriogaethau'r Ddaenfro yn y 10g, ond goroesodd deddfau a thraddodiadau Danaidd hyd y goresgyniad Normanaidd.

## Cyfeiriadau
# 920

9g - **10g** - 11g

870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au

915 916 917 918 919 - **920** - 921 922 923 924 925

---

## Digwyddiadau

* Hywel Dda yn uno teyrnasoedd Dyfed a Seisyllwg i greu Teyrnas Deheubarth
* Y brenin Almaenaidd Henri y Ffowliwr yn cipio Utrecht, oedd wedi bod ym meddiant y Llychlynwyr am 70 mlynedd
* Oes aur Ymerodraeth Ghana yn dechrau yn Affrica

## Genedigaethau

* 10 Medi - Louis IV, brenin Ffrainc (m. 954)
* Haakon I, brenin Norwy (tua'r flwyddyn yma; m. 961)
* Dunash ben Labrat, sylwedydd Iddewig o Sbaen (m. 990)

## Marwolaethau