# Cyflwr gramadegol

Mewn gramadeg, mae **cyflwr** enw neu ragenw yn dynodi ei swyddogaeth ramadegol mewn brawddeg. Mae'r swyddogaethau hyn yn cynnwys y goddrych, y gwrthrych, y derbynnydd neu berchennog. Er bod y rhan fwyaf o ieithoedd yn dynodi cyflwr mewn rhyw ffordd neu'i gilydd, fe arferir dweud bod cyflyrau gan iaith ond pan y'u dangosir gan forffoleg yr enw - hynny yw, pan mae enwau yn newid eu ffurf i adlewyrchu cyflwr (er enghraifft gogwyddiad).

## Yr wyth prif gyflwr

* **Y cyflwr enwol(nominative)*:

Dyma'r cyflwr sy'n dangos goddrych y frawddeg, hynny yw, yr enw sydd yn gwneud y gweithred.
* **Y cyflwr gwrthrychol(accusative)*:

Dyma'r cyflwr sy'n dangos gwrthrych y frawddeg, hynny yw, yr enw sydd yn derbyn effaith uniongyrchol y goddrych.
* **Y cyflwr derbyniol(dative)*:

Dyma'r cyflwr sy'n dangos gwrthrych anuniongyrchol y frawddeg, hynny yw yr enw sydd yn derbyn effaith anuniongyrchol y goddrych. Daw'r gair *dative* yn Saesneg o'r Lladin sydd yn golygu cyflwr sydd yn addas ar gyfer rhoi gan taw dyma'r cyflwr sy'n cael ei ddefnyddio i ddangos derbynnydd gweithred.
* **Y cyflwr genidol(genitive)*:

Dyma'r cyflwr sydd yn dangos perchnogaeth.
* **Y cyflwr abladol(ablative)*:

Dyma'r cyflwr sydd yn dangos gwrthrych yr arddodiaid mwyaf cyffredin.
* **Y cyflwr cyfryngol(instrumental)*:

Mae'r cyflwr hwn yn dangos gwrthrych a ddefnyddir i/wrth berfformio gweithred.
* **Y cyflwr cyfarchol(vocative)*:

Dyma'r cyflwr a ddefnyddir i ddangos cyfarchiad.
* **Y cyflwr lleol(locative)*:

Mae'r cyflwr hwn yn dynodi lleoliad.
## Dynodi cyflwr gramadegol

Mewn ieithoedd sy'n dangos cyflyrau yn forffolegol, nid yw'r rheolau cystrawen yn gyfyng ac felly gellir newid o gwmpas trefn y frawddeg (ar gyfer pwylais fel arfer) heb newid yr ystyr. Enghraifft o hyn yw'r ddwy frawddeg Almaeneg ganlynol:

* Der Mann sieht den Hund - *Gwêl y dyn y ci*
* Den Hund sieht der Mann - *Gwêl y dyn y ci*

Gan fod y cyflwr heb newid mae'r ystyr yn aros yr un peth er bod y drefn wedi newid.

## Cyflyrau yng ngwahanol ieithoedd

### Cymraeg

Mae'r Gymraeg yn dibynnu'n llwyr ar gystrawen ac arddodiaid i gyfleu ystyr. Trefn gyffredin brawddeg Gymraeg yw: **BERF** + **GODDRYCH** + **GWRTHRYCH** + **DERBYNNYDD.**

Er mwyn dynodi'r derbynnydd defnyddir yr arddodiaid *i* neu *am* fel arfer:

Rhoddais i'r gath **i'r bachgen**.
Er mwyn dynodi'r perchennog, dibynnir yn llwyr ar gystrawen gyda'r perchennog yn dod ar ôl ei eiddo:

Dyma gath **y bachgen**.
I ryw raddau mae yna ffurfiau o'r rhagenwau personol yn y gwrthrychol (*ef* a *ei*, *nhw* a *eu*, *ni* a *ein*, ayyb):

Dwi'n rhoi'**r gath** i'r bachgen. - Dwi'n **ei** rhoi i'r bachgen.
Mae rheolau trefn y frawddeg Gymraeg felly yn dynn iawn.

### Lladin

*Prif: Gogwyddiad Lladin*
Mae Lladin yn dangos y saith cyflwr enwol, gwrthrychol, derbyniol, genidol, abladol, cyfryngol a chyfarchol drwy batrymau gogwyddiad cymhleth. Mae yna hefyd ffurfiau lleol o enwau rhai llefydd yn Rhufain hynafol.

Rhoddir enghraifft o ogwyddiadau Lladin gyda ffurfiau unigol y gair *homo* (dyn), sydd yn perthyn i drydydd gogwyddiad yr iaith Ladin.

* *homo* (enwol) "[y] dyn" [fel goddrych] (e.e *homo ibi stat* saif y dyn yno)
* *hominis* (genidol) "eiddo['r] dyn" (e.e *nomen hominis est Claudius* enw'r dyn yw Claudius)
* *homini* (derbyniol) "i/am [y] dyn" [fel gwrthrych anuniongyrchol] (e.e *homini donum dedi* rhoddais anrheg i'r dyn; *homo homini lupus* dynoliaeth yw blaidd i ddynoliaeth.)
* *hominem* (gwrthrychol) "[y] dyn" [fel gwrthrych uniongyrchol] (e.e *hominem vidi* gwelais y dyn)
* *homine* (abladol) "o/gyda/yn/gan/wrth [y] dyn" [gyda gwahanol defnyddiau] (e.e *sum altior homine* rwyf yn fwy na'r dyn).

Fel unrhyw iaith gyda chymaint o ogwyddiadau â Lladin gellir trefnu brawddeg mewn unrhyw ffordd ar gyfer effaith neu bwyslais:

*Hominem vidi* ac *Vidi hominem* - Gwelais y dyn.
Mae gan Ladin nifer o ddosbarthiadau patrymau gogwyddiad, hynny yw, grwpiau o enwau sydd yn rhannu patrymau gogwyddo tebyg. Fe ystyrir Lladin i fod â phum dosbarth gogwyddo.

### Saesneg

Nid yw cyflyrau yn amlwg iawn yn Saesneg ac felly ar y cyfan mae'n iaith sy'n dibynnu'n fawr ar gystrawen ac arddodiaid i gyfleu ystyr. Serch hyn mae yna rai enghreifftiau o ogwyddiad yn ôl cyflwr yn y rhagenwau personol lle y gwahaniaethir rhwng goddrych a gwrthrych (*he* a *him*, *they* a *them*, *I* a *me*, ayyb).

Mae'r rhan fwyaf o frawddegau Saesneg yn dilyn y patrwm: **Goddrych** + Berf + Gwrthrych + *Derbynydd*. Fel arfer mae'r derbynnydd wedi'i farcio gyda'r arddodiaid *to* neu *for*.

The **cat** gives itto them*. (Mae'r **gath** yn ei rhoi idd*ynt*)
Mae'n bosib i beidio marcio'r derbynnydd gyda *to* neu *for* yntau'r unig ffordd o wahaniaethu rhwng y gwrthrych a'r derbynnydd yw drwy drefn geiriau ac felly'r rheol yw bod y derbynnydd yn dod cyn y gwrthrych os nad oes arddodiad i ddynodi'r derbynnydd:

The **cat** gives *them* it. (Mae'r **gath** yn ei rhoi idd*ynt*)
Mae yna hefyd gyflwr perchnogol yn Saesneg a ddefnyddir yn aml i ddadleoli'r arddodiad *of*:

The cat of the girl = The girl'**s** cat. (Cath y ferch.)
## Gweler hefyd

* Morffoleg (iaith)
* Iaith analytig
* Iaith synthetig
* Gogwyddiad