# Basgeg

Basgeg|  |
| Enghraifft o: | iaith fyw, iaith naturiol  |
| Math | Ieithoedd De Ewrop, Basque languages  |
| Rhan o | Ieithoedd rhanbarthol Ffrainc, iaith swyddogol, languages of Europe  |
| Yn cynnwys | Tafodiaith Bizkaia, gipuzkera, goi-nafarrera, Navarro-Labourdin, ekialdeko nafarrera, tafodiaith Souletin, Alavese Basque, zaraitzuera, Euskara Batua  |
|  |
| Rhagflaenydd | Hen Fasgeg  |
| Enw brodorol | Euskara  |
| Nifer y siaradwyr | - 750,000 (2016),
- 537,860 (2012),
- 464,000 (2012 – Sbaen)
 |
| cod ISO 639-1 | eu  |
| cod ISO 639-2 | eus, baq  |
| cod ISO 639-3 | eus  |
| Gwladwriaeth | Sbaen, Ffrainc  |
| System ysgrifennu | Yr wyddor Fasgeg, y sgript Ladin  |
| Corff rheoleiddio | Euskaltzaindia  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/017k6  |
| Thesawrws y BNCF | 113  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Iaith Gwlad y Basg yw **Basgeg** (Basgeg: Euskara; ceir hefyd y ffurfiau *Euskera*, *Eskuara* ac *Üskara*). Siaredir hi gan dros 700,000 o bobl yng Ngwlad y Basg, y mwyafrif llethol ohonynt yn Sbaen. Ynghyd â'r Sbaeneg, mae hi'n iaith swyddogol o fewn Cymunedau Ymreolaethol Gwlad y Basg.

Nid yw'r Fasgeg yn perthyn i deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd fel y rhan fwyaf o ieithoedd eraill Ewrop. Mae hi'n iaith arunig, hynny yw, nid oes perthynas hanesyddol rhyngddi hi ac unrhyw iaith arall, er bod rhai cysylltiadau dadleuol ag ieithoedd y Cawcasws wedi cael eu hawgrymu. Mae'n bosibl felly ei bod yn oroeswr o'r ieithoedd a siaradwyd yng ngorllewin Ewrop cyn dyfodiad yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

## Hanes yr iaith

Llawysgrif bachgen a gafodd ei gosbi am siarad Basgeg yn y 1960au: *"En la escuela no tengo que hablar vasco"* sef 'Wna i ddim siarad Basgeg eto yn yr ysgol', yn Sbaeneg.
Ceir olion o'r Fasgeg o'r cyfnod Rhufeinig mewn arysgrifau yn yr iaith Acquitaneg o'r dalaith Rufeinig Gallia Aquitania. Y dystiolaeth bwysicaf yw cyfres o arysgrifau Lladin sy'n cynnwys tua 400 o enwau personol a 70 o enwau duwiau. Mae'r rhain yn awgrymu fod gan yr iaith berthynas glos a'r iaith Fasgeg neu'n dafodiaith o'r Fasgeg.

Yn hanesyddol mae Gwlad y Basg wedi'i rhannu rhwng Ffrainc a Sbaen, gyda mynyddoedd mawr y Pyreneau hefyd yn rhannu ardaloedd y wlad. Roedd llawer o siaradwyr Basgeg heb fawr o gysylltiad gyda siaradwyr o ardaloedd eraill a datblygwyd y tafodieithoedd yn dra gwahanol i'w gilydd. Sbaeneg a Ffrangeg oedd unig ieithoedd y system addysg ac roedd y Fasgeg wedi'i gwahardd, felly prin oedd nifer y Basgwyr oedd y gallu ysgrifennu a darllen yr iaith.

Cafodd *Euskara Batua* (Basgeg Unedig) ei lunio gan gefnogwyr yr iaith ar ddiwedd y 1960au ar ddechrau'r 1970au, cyfnod ar ddiwedd unbennaeth Ffasgaidd Sbaen. Eu gobaith oedd adfywio'r iaith a'i gwneud yn iaith pob maes o fywyd y wlad wrth i'r mesurau gormesol cael eu llacio.

Yn 1979 rhoddwyd peth hunanlywodraeth i ran o ochr deheuol y Wlad gan lywodraeth Sbaen, gan warantu statws swyddogol i'r iaith Fasgeg. Sefydlwyd canolfannau i oedolion ddysgu'r iaith (Euskaltegi), ysgolion iaith Fasgeg (Ikastola) a dechreuodd awdurdodau lleol a busnesau ddefnyddio'r iaith. Sefydlwyd sianeli teledu EiTB, Radio Euskadi Irratia a phapurau newydd. Ond yng ngogledd Gwlad y Basg ar ochr Ffrainc o'r ffin mae'r iaith yn parhau i fod heb ei chydnabod yn llawn, gyda Ffrangeg fel yr iaith swyddogol.

Ers y 1970au mae'r iaith Fasgeg wedi ennill lle yn y system addysg, darlledu, cyhoeddi, busnes a llywodraeth gyda nifer y siaradwyr yn cynyddu.

## Enghreifftiau o'r iaith

Hysbysfwrdd yn nhref Orio gyda phosteri mewn Basgeg
Silffoedd llyfrau Basgeg mewn siop lyfrau yn ninas Donostia
* *Kaixo* = Helo
* *Eskerrik asko* = Diolch
* *Ikasle*/*ak* = Myfyriwr/Myfyrwyr
* *Euskal Herria*/*Euskadi* = Gwlad y Basg
* *Euskara*/*Euskera* = Basgeg
* *Txokolatea* = Siocled
* *Eta* = a/ac
* *Nire Jauna eta nire Jaunko* = Fy Arglwydd a'm Duw *(Geiriau Sant Tomos yn y Beibl)*
* *Bai* = Ie
* *Ez* = Nage
* *Kaixo!*, *Epa!* = Hwyl!
* *Agur!*, *Adio!* = Tara!
* *Ikusi arte* = Tan tro nesaf!
* *Egun on* = Bore da
* *Mesedez* = Os gwelwch yn dda
* *Barkatu* = Esgusodwch fi
* *Komunak* = Tai bach
* *Komuna non dago?* = Ble mae'r tai bach?
* *Non dago tren-geltokia?* = Ble mae'r orsaf drên?
* *Ba al dago hotelik hemen inguruan?* = Ble mae'r gwesty agosaf?
* *Zorionak* = Gwyliau da
* *Ez dut ulertzen / Ez ulertzen dut* = Dwi ddim yn deall
* *Ez dakit euskaraz* = Dwi ddim yn siarad Basgeg
* *Ba al dakizu galesez?* = Ydych chi'n siarad Cymraeg?
* *Zein da zure izena?* = Beth ydy'ch enw chi?
* *Ongi etorri!* = Croeso!
* *Egun on denoi* = Croeso i bawb!
* *Berdin* / *Hala zuri ere* = A chi hefyd
* *Jakina*! *Noski*! = Mae'n iawn!
* *Nongoa zara?* = O ble ydych chi'n dod?
* *Non dago* ... *?* = Ble mae'r ... ?
* *Badakizu euskaraz?* = Ydych chi'n siarad Basgeg?
* *Bai ote?* = Wel wrth gwrs?
* *Bizi gara*! = Yma o hyd!
* *Bagarela* = Ni hefyd
* *Topa!* = Iechyd da!
* *Hementxe!* = Yma ac acw!
* *Geldi!* = Arhoswch!
* *Ez dut nahi*... / *Ez nahi dut*... = Dwi ddim eisiau...

* Trawsyriad teulu o'r Fasgeg (y Fasgeg yn iaith gychwynnol)
* Lleoliad tiriogaeth y Fasgeg o fewn Sbaen a Ffrainc

## Gramadeg

Mae gramadeg y Fasgeg yn wahanol i ramadeg y Gymraeg a ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill mewn nifer o ffyrdd. O ran cyflyrau gramadegol, nid yw'r Fasgeg yn defnyddio'r system enwol-gwrthrychol - yn hytrach, mae'n defnyddio'r cyflwr *absolutibo* ar gyfer yr asiant gyda berfau cyflawn a gwrthrych berfau anghyflawn, a'r *ergatibo* ar gyfer goddrych berfau anghyflawn.

System y FasgegSystem Enwol-Gwrthrychol fel yn y Gymraeg

|  | Ergatibo–absolutibo
 | Enwol–gwrthrychol
 |
| --- | --- | --- |
| **A**= asiant (goddrych) berf anghyflawn
 | ERG | ENWOL |
| **O**= gwrthrych berf anghyflawn
 | ABS | GWRTHRYCHOL |
| **S**= asiant berf anghyflawn
 | ABS | ENWOL |

Dyma enghraifft syml:

|  | Berf cyflawn
 | Berf anghyflawn
 |
| --- | --- | --- |
| Basgeg
 | Martin etorri da.
 | Martinek txakur ikusi du.
 |
| Cymraeg
 | Mae Martin wedi cyrraedd.
 | Gwelodd Martin gi.
 |
| **Sylwadau** | Y cyflwr absolutibo yn Basgeg, y cyflwr enwol yn Gymraeg.
 | Yn y Fasgeg, rhaid ychwanegu -**ek** er mwyn dangos mai Martin yw'r goddrych, gan adael y gair *txakur* (ci) yn y cyflwr *absolutibo.*
Yn y Gymraeg, rhaid **treiglo**'r gair "ci" yn feddal er mwyn dangos mai'r ci yw'r gwrthrych, gan adael y gair Martin yn y cyflwr enwol.

 |

## Ffonoleg

### Llafariaid

|  | Llafariad blaen
 | Llafariad canol
 | Llafariad cefn
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Llafariad agos
 | **i** /i/ |  | **u** /u/
 |
| Llafariad canolig
 | **e** /e/ |  | **o** /o/
 |
| Llafariad agored
 |  | **a** /a/ |  |

### Cytseiniaid

Tabl ffonemau cytseiniaid Basgeg Safonol
|  | Gwefusol
 | Llafnol- Deintiol
 | Abigol- Alfeolaidd
 | Taflodol neu Ôl-daflodol
 | Felar
 | Glotol
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Trwynol
 | **m** /m/
 |  | **n** /n/
 | **ñ, -in-** /ɲ/
 |  |  |
| Ffrwydrol
 | Di-lais | **p** /p/
 | **t** /t/
 |  | **tt, -it-** /c/
 | **k** /k/
 |  |
| Lleisiol | **b** /b/
 | **d** /d/
 |  | **dd, -id-** /ɟ/
 | **g** /ɡ/
 |  |
| Affrithiol
 | Di-lais |  | **tz** /t̪s̻/
 | **ts** /t̺s̺/
 | **tx** /tʃ/
 |  |  |
| Ffrithiol
 | Di-lais | **f** /f/
 | **z** /s̻/
 | **s** /s̺/
 | **x** /ʃ/
 |  | **h** /∅/, /h/
 |
| fel arfer1 Lleisiol |  |  |  | **j** /j/~/x/
 |  |
| Ochrol
 |  |  | **l** /l/
 | **ll, -il-** /ʎ/
 |  |  |
| Rhotig
 | Crych
 |  |  | **r-, -rr-, -r** /r/
 |  |  |  |
| Trawol
 |  |  | **-r-** /ɾ/
 |  |  |  |

## Y Fasgeg yng Nghymru

Trefnwyd gwersi Basgeg bob dydd adeg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2008 gan Gymdeithas yr Iaith.

## Llyfryddiaeth

### Cyffredinol

### Cyfieithiadau i'r Gymraeg

Mae Cyfieithiadau i'r Gymraeg o ambell i stori fer, yn bennaf yn y cylchgrawn *Breizh-Llydaw*, a gyhoeddir gan Gymdeithas Cymru-Llydaw:

* *O eira bedair gwaith* (*Lau aldiz elur*) gan Bernardo Atxaga, cyfieithiad Cymraeg gan Rhisiart Hincks yn *Taliesin*, tud. 127, rhif 138, Gaeaf 2009.
* *Yfory wna i ddim colli Mam* (*Bihar ez diot amari huts egingo*) gan Patxi Zubizarreta, cyfieithiad Cymraeg gan Rhisiart Hincks yn *Taliesin* tud. 56 rhif 133, Gwanwyn 2008.
* *Breuddwydion yn y Gogledd* / *Huñvreioù en hanternoz skornet* (*Ametzak iparralde izoztuan*) gan Bernardo Atxaga, cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn *Breizh-Llydaw*, tud. 31 rhif 49, Awst 2008.
* *Dirgelion y Swyddfa* / *Kevrinoù ar Burev* (*Bulegoko misterioak*), stori fer gan Patxi Zubizarreta, cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn *Breizh-Llydaw*, tud. 37 rhif 47, Awst 2007.
* *Y Peiriant Golchi* (*Garbigailua*), gan Patxi Zubizarreta, cyfieithiadau Cymraeg a Llydaweg gan Rhisiart Hincks yn *Breizh / Llydaw*. tud. 16 rhif 44, Awst 2006.
* *Dau Asyn* / *Daou Azen* (*Bi Asto*), stori fer gan Pernando Amezketarra (2001), cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn *Breizh-Llydaw*, tud. 25 rhif 42, Ionawr 2006.
* *Esgidiau Rhad* / *Botou Marc'had Mad* (*Oenataku Merkeak*), stori fer gan Pernando Amezketarra (2001), cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn *Breizh-Llydaw*, tud. 24 rhif 43, Mai 2006.
* *Y Fendith* / *Ar Benediste* (*Aitaren eta ...*), stori fer gan Pernando Amezketarra (2001), cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn *Breizh-Llydaw*, tud. 24 rhif 41, Awst 2005.
* Erthygl ddwyieithog am Patxi Zubizarreta, yn Llydaweg a Chymraeg, gan Rhisiart Hincks yn *Breizh-Llydaw*, tud. 16 rhif 44, Awst 2006.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

Wikipedia
 Argraffiad Basgeg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd