Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ffrangeg Normanaidd

Tafodiaith ganoloesol o'r iaith Ffrangeg yw **Ffrangeg Normanaidd**. Normandi yng ngogledd Ffrainc oedd ei thiriogaeth wreiddiol. Hon oedd sail yr iaith lenyddol a ddatblygodd yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon ac a elwir weithiau yn **Eingl-Ffrangeg** (Ffrangeg Seisnig) a'i llenyddiaeth yn 'Eingl-Normanaidd' neu 'Eingl-Ffrengig'. Yn Normandi roedd hi'n iaith gyffredin i bawb ond yng ngwledydd Prydain iaith yr uchelwyr a'r llys oedd hi yn bennaf.

Ceir tystiolaeth fod y tywysogion Cymreig yn ei deall yn ddigon da i'w siarad; pan ddaeth Y Dywysoges Siwan i fyw gyda'i gŵr Llywelyn Fawr yn llys Abergwyngregin, dyma fyddai'r iaith a siaradent gan nad oedd hi, mae'n debygol, yn deall Cymraeg; cafodd ei magu mewn llys lle siaradai pawb Ffrangeg Normanaidd ac mae'n annhebygol y byddai Llywelyn yn deall llawer o Saesneg. Mae'n debyg fod rhai o'r beirdd a'r dysgedigion yng Nghymru yn gyfarwydd â'r iaith hefyd ac roedd hi'n iaith anhepgor ar gyfer trafodaethau rhwng y tywysogion ac arglwyddi Normanaidd y Mers a'r Saeson.

Bu'r Ffrangeg Normanaidd yn gyfrwng i lenyddiaeth sylweddol ar ddwy ochr y Môr Udd, yn ymestyn o oes Phillipe de Taon (tua 1120) hyd gyfnod John Gower (tua 1400). Cyfansoddwyd nifer o'r rhamantau Arthuraidd yn yr iaith hefyd.

Er iddi newid gydag amser, parhaodd Ffrangeg Normanaidd neu Ffrangeg Seisnig fel iaith masnach a gweinyddiaeth yn Lloegr hyd y 15g; goroesoedd y ffurf arbennig ohoni a elwir yn 'Ffrangeg y Gyfraith' (*Law French*) hyd tua 1700 ac mae'n aros mewn defnydd o hyd mewn nifer o ymadroddion cyfreithiol a seremonïol.

Mae enw gwreiddiol tref Biwmares, sef *Beaumarais*, yn enghraifft o enw lle Ffrangeg Normanaidd yng Nghymru. Cafodd ei Gymreigio'n fuan iawn yn ei hanes ac mae'r ynganiad Cymraeg yn cadw'n bur agos at yr ynganiad Ffrangeg Normanaidd gwreiddiol.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Gwasg argraffu

Ysgythriad o wasg argraffu gan Jost Amman (1568). Mae'r person ar y chwith yn tynnu papur sydd newydd ei argraffu a'r un ar y dde yn rhoi inc ar y blociau o deip.
Dyfais sy'n gwasgu inc ar bapur neu wyneb rall i'w argraffu, yw **gwasg argraffu** (neu'n syml, **y wasg**). Roedd datblygiad ac ymlediad y wasg yn un o ddigwyddiadau mwyaf dylanwadol yr ail fileniwm gan iddi greu chwyldro deallusol a chymdeithasol, nodi cychwyn y cyfryngau torfol, a hebrwng yr oes fodern i mewn. Yr Almaenwr Johannes Gutenberg a ddyfeisiodd y wasg argraffu tua'r flwyddyn 1440, pan greodd wasg sgriwio. Defnyddir gwasg argraffu i gyhoeddi llyfrau a phapurau newydd. Dros gyfnod o amser trodd y gair 'gwasg' i olygu nid yn unig y peiriant metal a ddefnyddiwyd, ond hefyd y cwmni a'i defnyddiai; daw'r gair o'r weithred o wasgu'r teip yn erbyn arwyneb y papur.

Cyn y 14g y dull arferol o argraffu gwybodaeth oedd drwy ddefnyddio blociau o bren, neu ysgythru defnydd fel lledr. Pan ddyfeisiodd Gutenberg fold i greu teip symudol, daeth yn broses yn llawer cynt, ac felly'n fasnachol bosobl.

## Gweisg yng Nghymru

Yn 1546 y cyhoeddwyd y llyfr Cymraeg cyntaf, sef *Yn y lhyvyr hwnn*, ond yn Llundain y cafodd ei argraffu. Ni welwyd gwasg yng Nghymru tan
1587. Y ddau brif ysgogiad dros ddod a gwasg i Gymru oedd addysg a chrefydd. Gallai eglwyswyr Cymreig gyhoeddi eu llyfrau yn Llundain neu Rydychen ond yn ddirgel y cyhoeddodd y pabyddion eu llyfrau: yn Rhufain neu Ffrainc tan i wasg dirgel gael ei sefydlu yn Ogof Rhiwledyn, Llandudno lle gwelir heddiw olion y fan lle safodd y wasg argraffu pan y rhoed print ar bapur ac yr argraffwyd *Y Drych Cristianogawl* (1587).

Pan godwyd y gwaharddiadau yn 1695, un o'r gweisg gyfreithlon, cyntaf i'w sefydlu yng Nghymru oedd gwasg Isaac Carter yn Nhrerhedyn, Llandyfrïog, yn 1718, a daeth yn ganolfan i gyhoeddi llyfrau yng Nghymru am ddegawdau. Tair mlynedd wedyn, yn 1721, sefydlwyd gwasg yng Nghaerfyrddin gan Nicholas Thomas, a daeth y dref yn bencadlys cyhoeddi Cymraeg am weddill y 18g.

## Gweler hefyd

* William Davies (offeiriad), cyhoeddwr *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
# 15fed ganrif

15fed ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 15 g  |
| Rhan o | ail fileniwm  |
| Dechreuwyd | 1401  |
| Daeth i ben | 1500  |
| Rhagflaenwyd gan | 14eg ganrif  |
| Olynwyd gan | 16eg ganrif  |
| Yn cynnwys | 1400au, 1410au, 1430au, 1460au, 1470au, 1480au, 1490au, 1420au, 1450au, 1440au  |
| Dynodwyr |
| Quora | 15th-century  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 1405-1433: Mordeithiau Zheng He
* 1438: Sefydlu Ymerodraeth yr Inca
* 1453: Yr Otomaniaid yn cipio Caergystennin
* 1455-1485: Rhyfeloedd y Rhosynnau
* 1492: Christopher Columbus yn cyrraedd yr Amerig

## Blynyddoedd a degawdau

1400au 1400 1401 1402 1403 1404 1405 1406 1407 1408 1409

1410au 1410 1411 1412 1413 1414 1415 1416 1417 1418 1419

1420au 1420 1421 1422 1423 1424 1425 1426 1427 1428 1429

1430au 1430 1431 1432 1433 1434 1435 1436 1437 1438 1439

1440au 1440 1441 1442 1443 1444 1445 1446 1447 1448 1449

1450au 1450 1451 1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458 1459

1460au 1460 1461 1462 1463 1464 1465 1466 1467 1468 1469

1470au 1470 1471 1472 1473 1474 1475 1476 1477 1478 1479

1480au 1480 1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489

1490au 1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499

1500au 1500
# Lingua franca

Lingua franca (hefyd **sabir**) oedd iaith bijin a ddefnyddid gan fasnachwyr fel cyfrwng cyfathrebu (‘iaith fasnach(u)’ fel y'i gelwir) ac a siaredid yn eang gynt ym mhorthladdoedd dwyrain Môr y Canoldir o'r 11eg i'r 19eg ganrif. Roedd yn gymysgedd gan mwyaf o Feniseg a Ligwreg Genoa ac yn eilaidd o Gatalaneg ac Ocsitaneg, yn ogystal â elfennen Ffrangeg, Groeg, Arabeg a Sbaeneg. Mae'n debyg bod yr ymadrodd Lladin hwn yn gyfieithiad llythrennol o'r Arabeg *lisan al-Farang* (لسان الفرنجة) ‘iaith y Ffranciaid’ oherwydd mai *Phránkoi* (Φρᾰ́γκοι) yn y Roeg ac *ʾifranjiyy* (إِفْرَنْجِي) yn yr Arabeg oedd y geiriau am ‘Ewropead y Gorllewin, gorllewinwr’.

Am ganrifoedd lawer Lladin oedd *lingua franca* rhwng dysgedigion yn Ewrop. Yn ddiweddarach roedd Ffrangeg yn *lingua franca* diplomyddiaeth a diwylliant led-led Ewrop a rhannau eraill o'r byd.

Heddiw ystyr *lingua franca* yw unrhyw iaith sy'n cael ei siarad rhwng rhai sy ddim yn medru ieithoedd ei gilydd. Y mwyaf poblogaidd ydy Saesneg (yn cynnwys Pisin), Ffrangeg (yn cynnwys Creol), Almaeneg, Sbaeneg, Arabeg, Hindi, Eidaleg a Swahili.

Gwrthwynebeiriau *lingua franca* yw tafodiaith leol, patwa.
# Mordwyo

Mordwyo|  |
| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd, arbenigedd, maes astudiaeth  |
| Math | sgil, gweithrediad dynol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/05h78  |
| Thesawrws y BNCF | 7094  |
| Quora | Navigation  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llywio cwrs a lleoliad drwy gyfrwng mapiau, siartiau neu dechnoleg arall yw **mordwyo**. Defnyddid y gair yn wreiddiol i ddisgrifio'r wyddor o lywio llongau ar y môr, ond bellach gall gyfeirio at gyfeirio cerbydau ar dir, awyrynnau yn yr awyr neu llongau gofod i'r gofod.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gludiant**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Morffoleg (iaith)

|  |
| --- |
| **Ieithyddiaeth** |
| Ieithyddiaeth ddamcaniaethol
 |
| Arddulleg
 |
| Cystrawen
 |
| Ffonoleg
 |
| Ieithyddiaeth wybyddol
 |
| Morffoleg
 |
| Pragmateg
 |
| Semanteg
 |
| Semanteg eirfaol
 |
| Semioteg
 |
|  |
| Ieithyddiaeth ddisgrifiadol
 |
| Geirdarddiad
 |
| Ieithyddiaeth gymdeithasol
 |
| Ieithyddiaeth gymharol
 |
| Ieithyddiaeth hanesyddol
 |
| Seineg
 |
|  |
| Ieithyddiaeth gymhwysol
 |
| Caffael iaith
 |

Mewn ieithyddiaeth, **morffoleg** yw'r astudiaeth o adeiladwaith geiriau, am y rhyngwyneb rhwng ffonoleg a chystrawen. Mae cydrannau yn eiriau, sy'n cael eu hadnabod fel morffemau.

Gwahaniaethir rhwng morffoleg ffurfdroadol a morffoleg darddiadol. Mae morffoleg ffurfdroadol yn ymdrin â sut mae geiriau'n newid eu siâp i fynegi nodweddion gramadegol megis rhif (unigol neu luosog) a chyflwr mewn enwau, neu amser (presennol neu gorffennol) a pherson mewn berfau. Mae morffoleg darddiadol ar y llaw arall yn ymdrin â sut mae morffemau yn clymu wrth ei gilydd i fynegi gwahaniaethau geirfaol, fel, er enghraifft, y gellir creu ansoddeiriau yn y Gymraeg drwy ychwanegu'r olddodiad -*og* at fôn enw, megis *haul* + -*og* > *heulog*.

Fel arfer, mae morffemau ffurfdroadol yn digwydd yn agosach at fôn gair na morffemau tarddiadol. Gwelir hyn yn y Gymraeg mewn ffurf megis *lleihaodd*, sy'n cynnwys tair morffem, *llai* + -*ha*- 'peri' + -*odd* 'trydydd unigol gorffennol'. Morffem darddiadol yw -*ha*- sy'n creu berf yn golygu 'peri i fod yn' allan o ansoddair, a morffem ffurfdroadol yw -*odd* gan ei bod hi'n mynegi nodwedd ramadegol, amser gorffennol. Mae'r drefn yn yr achos hwn felly yn adlewyrchu'r tueddiad cyffredinol mewn iaith.

## Cysyniadau pwysig

* Morffoleg ffurfdroadol

* Rhediad

* Morffoleg darddiadol

* Cyfansoddion
* Dodiaid: rhagddodiaid, olddodiaid a mewnddodiaid

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ffurfiant

**Ffurfiant** (Saesneg: *accidence*) yw'r enw ar y gangen o ramadeg sy'n ymwneud â ffurfdroadau geiriau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Seineg

|  |
| --- |
| **Ieithyddiaeth** |
| Ieithyddiaeth ddamcaniaethol
 |
| Arddulleg
 |
| Cystrawen
 |
| Ffonoleg
 |
| Ieithyddiaeth wybyddol
 |
| Morffoleg
 |
| Pragmateg
 |
| Semanteg
 |
| Semanteg eirfaol
 |
| Semioteg
 |
|  |
| Ieithyddiaeth ddisgrifiadol
 |
| Geirdarddiad
 |
| Ieithyddiaeth gymdeithasol
 |
| Ieithyddiaeth gymharol
 |
| Ieithyddiaeth hanesyddol
 |
| Seineg
 |
|  |
| Ieithyddiaeth gymhwysol
 |
| Caffael iaith
 |

Astudiaeth seiniau iaith lafar yw **seineg**, ac fe ystyrir yn un o brif feysydd ieithyddiaeth, yr astudiaeth wyddonol o iaith. Yn seineg astudir priodweddau'r seiniau eu hunain, y modd y caent eu cynhyrchu, eu clywed a'u deall. Mae'n wahanol, felly, i ffonoleg, sef yr astudiaeth o systemau seinegol haniaethol. Mae seineg yn ymdrin â'r seiniau eu hunain yn hytrach na'u cyd-destyn mewn iaith. Ni thrafodir semanteg (sef astudiaeth ystyr ieithyddol) ar y lefel hon o ddadansoddiad.

Mae tair prif gangen i seineg:

* seineg ynganol, sy'n ymwneud â lleoliad a symudiad y gwefusau, y tafod, tannau'r llais ac yn y blaen;
* seineg acwstig, sy'n ymwneud â phriodweddau tonnau sain a sut caent eu derbyn gan y glust fewnol; a
* seineg clybydol, sy'n ymwneud â synhwyro lleisiau, yn bennaf sut mae'r ymenydd yn gallu cynrychioli mewnbwn lleisiol.

Astudiwyd seineg cyn gynhared â 2,500 mlynedd yn ôl yn yr India, gydag eglurhad y gramadegydd Pāṇini o leoliad a natur ynganiad cytseiniaid yn ei draethawd gramadegol ar Sansgrit.

## Dolenni

* 'Cyflwyniad i Ieithyddiaeth Golygyddion: Sarah Cooper a Laura Arman ar Porth Coleg Cymraeg Cenedlaethol

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ffonoleg

**Ffonoleg** (neu **seinyddiaeth**) yw'r gangen o ieithyddiaeth sy'n astudio systemau seiniau mewn iaith a sut mae iaith yn defnyddio seiniau i gyfleu gwahaniaethau mewn ystyr. Mae ffonoleg yn ymwneud â seiniau fel unedau y tu fewn i system ieithyddol, tra bod seineg yn ymwneud â disgrifiad a dadansoddiad manwl o'r seiniau ei hunain heb ystyried eu lle o fewn system ieithyddol.

Uned sylfaenol ffonoleg yw'r ffonem, yr uned leiaf i gyfleu gwahaniaethau ystyr mewn iaith benodol. Un gorchwyl pwysig i ffonolegwyr sy'n astudio iaith benodol yw pennu beth yw ffonemau'r iaith honno, disgrifio eu dosbarthiad a sut maen nhw'n effeithio ar ei gilydd.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Geirfa

Rhestr o dermau o fewn maes penodol gyda diffiniadau ar gyfer y termau hynny yw **geirfa**. Yn draddodiadol, ymddangosir geirfa yng nghefn llyfr ac mae'n cynnwys termau anghyffredin o fewn y llyfr.

Wiciadur
Chwiliwch am geirfa
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Idiom

Dywediad neu ymadrodd sydd ag ystyr drosiadol sydd ond yn ddealladwy yng nghyd-destun y frawddeg yw **idiom** (o'r Lladin "*idioma*" sy'n golygu "nodwedd arbennig") neu **priod-ddull**. Mae gan idiom ystyr wahanol i'w ystyr lythrennol neu ddiffiniad y geiriau unigol. Amcangyfrifir fod 25,000 o ymadroddion idiomatig yn Saesneg a cheir nifer yn y Gymraeg hefyd.

## Enghreifftiau

* Mae hi'n bwrw hen wragedd a ffyn / cyllyll a ffyrc
* Tynnu nyth cacwn ar fy mhen
* Mae mwy nag un ffordd i gael Wil i'w wely
* Haws dweud mynydd na mynd drosto
* Stori asgwrn pen llo

Wiciadur
Chwiliwch am idiom
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Islandeg

| Islandeg (íslenska)
 |
| --- |
| Siaredir yn:
 | Gwlad yr Iâ, rhannau o Ganada (Manitoba)
 |
| Parth:
 | Gwlad yr Iâ
 |
| Cyfanswm o siaradwyr:
 | 314,000
 |
| Safle yn ôl nifer siaradwyr:
 |  |
| Achrestr ieithyddol:
 | Indo-Ewropeaidd
 Germaneg
  Germaneg ogleddol
   Gorllewin Sgandinafia
    **Islandeg** |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn:
 | Gwlad yr Iâ
 |
| Rheolir gan:
 | Íslensk málstöð
 |
| Codau iaith
 |
| ISO 639-1 | is
 |
| ISO 639-2 | isl
 |
| ISO 639-3 | isl
 |
| Gweler hefyd: Iaith – Rhestr ieithoedd
 |

Un o ieithoedd Germanaidd gogleddol yw **Islandeg** (Islandeg *Íslenska* [ˈistlɛnska]). Fe'i siaredir yng Ngwlad yr Iâ gan ryw 314,000 o bobl. Mae hi'n perthyn yn agos at Ffaröeg a Norwyeg Orllewinol. Mae'r iaith yn fwy ceidwadol na mwyafrif o ieithoedd eraill Gorllewin Ewrop, a chan nad yw'r iaith ysgrifenedig wedi newid llawer, gall siaradwyr Islandeg ddarllen llenyddiaeth Hen Norseg glasurol a grëwyd yn y 10fed trwy'r 13g (fel yr Eddas a'r sagas) yn gymharol hawdd.

Mae llenyddiaeth Islandeg ganoloesol yn gyfoethog ac yn cynnwys rhai o'r sagas enwocaf.

## Gweler hefyd

* Uchel Islandeg

Wikipedia
 Argraffiad Islandeg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

Wiciadur
Chwiliwch am Islandeg
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ffaröeg

Ffaröeg| Enghraifft o: | iaith, iaith fyw  |
| Math | West Scandinavian  |
|  |
| Enw brodorol | Føroyskt mál  |
| Nifer y siaradwyr | - 69,150 (2015)
 |
| cod ISO 639-1 | fo  |
| cod ISO 639-2 | fao  |
| cod ISO 639-3 | fao  |
| Gwladwriaeth | Ynysoedd Ffaro, Brenhiniaeth Denmarc  |
| System ysgrifennu | y sgript Ladin  |
| Corff rheoleiddio | Faroese Language Board  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Un o'r ieithoedd Germanaidd Gogleddol yw **Ffaröeg**, sy'n iaith frodorol i ryw 66,000 o bobl, 45,000 yn byw ar Ynysoedd Ffaro a'r 21,000 yn Nenmarc a lleoedd eraill.

## Perthynas â ieithoedd eraill

Y *Seyðabrævið*, y ddogfen hynaf o'r Ynysoedd Ffaro. Cafodd ei hysgrifennu mewn Hen Norseg ym 1298.
Datblygodd yr iaith Ffaröeg o'r Hen Norseg, ac yn fwy penodol o Hen Norseg y Gorllewin, fel gyda Norwyeg, Islandeg, a'r ieithoedd marw Norn a Norseg yr Ynys Las. Yr iaith gyfoes agosaf i'r Ffaröeg yw'r Islandeg - does dim modd i siaradwyr y ddwy iaith deall ei gilydd, ond o'u hysgrifennu, maen nhw'n ymddangos yn debyg oherwydd bod Ffaröeg yn defnyddio orgraff sy'n seiliedig ar eirdarddiad.

## Ymgyrchu

Rheolwyd yr ynysoedd fel rhan o Ddenmarc am ganrifoedd, a sefydlwyd y Daneg yn iaith swyddogol. Yn yr 20fed ganrif, yn enwedig rhwng 1908 a 1938, roedd ymgyrchu brwd dros statws i'r Ffaröeg, gyda thensiynau rhwng pobl oedd o blaid y Ffaröeg ar y naill law a'r Daneg ar y llall. Ym 1937, sefydlwyd Ffaröeg yn iaith addysg, ym 1938 yn iaith yr Eglwys, ac ym 1948 yn iaith genedlaethol fel rhan o ddeddf Ymreolaeth ynysoedd Ffaro.

## Dolenni allanol

* The Faroese Language Archifwyd 2021-08-16 yn y Peiriant Wayback Trosolwg byr o hanes yr iaith

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ynysoedd Ffaro**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ynysoedd Prydain

Ynysoedd Prydain|  |
| Math | ynysfor, grŵp o ynysoedd  |
| Jer-Îles Britanniques.ogg  |
| Poblogaeth | 71,891,524  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00, UTC+01:00  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon, Beilïaeth Ynys y Garn, Beilïaeth Jersey, Ynys Manaw  |
| Arwynebedd | 121,684 mi²  |
| Uwch y môr | 1,343 metr  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 54°N 4°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleoliad Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Mae **Ynysoedd Prydain** (weithiau yr **Ynysoedd Prydeinig**) yn derm a ddefnyddir gan rai pobl am ynysoedd Prydain Fawr (Prydain), Iwerddon ac Ynys Manaw, ynghyd â'r ynysoedd llai o'u cwmpas. Fel term daearyddol yn unig, fe'i defnyddir weithiau ar gyfer ynysoedd gwledydd Prydain (Yr Alban, Cymru a Lloegr), ond mae gwahaniaeth rhwng y termau Saesneg *Islands of Britain* (ynysoedd gwledydd Prydain) a *British Isles*.

Yn Iwerddon mae'r term yr Ynysoedd Prydeinig (yn ei ffurf Saesneg *British Isles*) yn annerbyniol gan gyfran o'r boblogaeth, gan eu bod yn ystyried fod arwyddocâd gwleidyddol iddo fel term Seisnig sy'n dyddio o gyfnod Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon a'r Ymerodraeth Brydeinig. Fel canlyniad mae llywodraeth Iwerddon yn cyfeirio at Ynysoedd Prydain fel *yr ynysoedd hyn*, a defnyddir yn aml y term "Prydain ac Iwerddon". Gwrthodir y term gan eraill hefyd, e.e. gan rai Cymry ac Albanwyr, am yr un rheswm.

## Gweler hefyd

* Prydain
* Prydeindod
* Ynys Brydain

## Cyfeiriadau
# Cystrawen

|  |
| --- |
| **Ieithyddiaeth** |
| Ieithyddiaeth ddamcaniaethol
 |
| Arddulleg
 |
| Cystrawen
 |
| Ffonoleg
 |
| Ieithyddiaeth wybyddol
 |
| Morffoleg
 |
| Pragmateg
 |
| Semanteg
 |
| Semanteg eirfaol
 |
| Semioteg
 |
|  |
| Ieithyddiaeth ddisgrifiadol
 |
| Geirdarddiad
 |
| Ieithyddiaeth gymdeithasol
 |
| Ieithyddiaeth gymharol
 |
| Ieithyddiaeth hanesyddol
 |
| Seineg
 |
|  |
| Ieithyddiaeth gymhwysol
 |
| Caffael iaith
 |

**Cystrawen** (o'r Lladin *construenda*) yw'r drefn y rhoddir geiriau mewn cymal neu frawddeg mewn gramadeg. Mewn ieithyddiaeth, gall gyfeirio at reolau cyffredinol ar gyfer pob iaith ddynol, neu at gystrawen iaith benodol (e.e. Cystrawen y Gymraeg). Mewn mathemateg, rhesymeg a gwyddor cyfrifiaduron, mae gan ieithoedd ffurfiol cystrawen arbennig eu hunain.

## Hanes

Yn y bedwaredd ganrif cyn Crist yn Gandhara, ysgrifennodd Pāṇini ei Aṣṭādhyāyī, astudiaeth gynhwysfawr o ramadeg y Sanscrit. Dechreuodd yr astudiaeth o ramadeg yn Ewrop gyda Dionysius Thrax (170 ‑ 90 CC).

Ym 1660, cyhoeddodd Antoine Arnauld ei *Grammaire générale et raisonnée*, llyfr mawr ei ddylanwad. Defnyddiodd dulliau rhesymeg glasurol a'u cymhwyso i iaith. Honnodd fod iaith yn adlewyrchiad uniongyrchol o brosesau meddwl, ac mai'r iaith Ffrangeg oedd y ffordd fwyaf naturiol o fynegi syniadau!

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth tro ar fyd diolch i ganfyddiadau ym maes ieithyddiaeth gymharol. Daeth ieithyddion i sylweddoli maint amrywiaeth ieithoedd y byd am y tro cyntaf, a herwyd y berthynas rhwng cystrawen a rhesymeg. Daeth i'r amlwg nad oedd un ffordd arbennig o fynegi syniad yn fwy naturiol na'r lleill i gyd.

## Damcaniaethau cyfoes

Ar lefel haniaethol, mae sawl ffordd o ymdrin â chystrawen. Yn ôl rhai (Noam Chomsky yn eu plith), astudiaeth o'r wybodaeth ieithyddol sydd wedi'i ymgorffori yn y meddwl dynol yw cystrawen, a'i fod felly yn gangen o fioleg. Mae Gerald Gazdar ac eraill yn fwy platonig ac yn honi mai astudiaeth o sustem ffurfiol haniaethol yw cystrawen. Yn olaf, mae rhai ieithyddion fel Joseph Greenberg yn defnyddio cystrawen yn bennaf i ddosbarthu a chymharu ieithoedd.

Dyma'r mathau mwyaf poblogaidd o ddamcaniaethau cystrawennol:

* Gramadeg cynhyrchiol
* Gramadeg categorïaidd
* Gramadeg ddibyniaetheb
* Gramadeg stocastig
* Gramadeg ffwythianyddol

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Y Dull Gramadegol Archifwyd 2004-03-11 yn y Peiriant Wayback
# Swedeg

| Swedeg (svenska)
 |
| --- |
| Siaredir yn:
 | yr Sweden a'r Ffindir
 |
| Parth:
 | Gogledd Ewrop
 |
| Cyfanswm o siaradwyr:
 | c. 9 miliwm
 |
| Safle yn ôl nifer siaradwyr:
 | 74
 |
| Achrestr ieithyddol:
 | Indo-Ewropeaidd
 Germaneg
  Gogledd Germaneg
   Dwyrain Llychlyn
    Swedeg

 |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn:
 | Sweden (*de facto*) Y Ffindir Estonia (Noarootsi yn Unig) Yr Undeb Ewropeaidd Cyngor y Gogledd
 |
| Rheolir gan:
 | Språkrådet (Sweden) Institutet för de inhemska språken (Y Ffindir)
 |
| Codau iaith
 |
| ISO 639-1 | sv
 |
| ISO 639-2 | swe
 |
| ISO 639-3 | swe
 |
| Gweler hefyd: Iaith – Rhestr ieithoedd
 |

Map yn dangos tiriogaeth yr iaith **Swedeg**
Iaith Sweden yw'r **Swedeg**. Fe'i siaredir mewn ardaloedd ar arfordir de-orllewinol y Ffindir hefyd, a chan ymfudwyr a'u disgynyddion yn Awstralia a Gogledd America. Mae'n perthyn i gangen ogleddol yr ieithoedd Germanaidd, ynghyd â Daneg, Norwyeg, Islandeg a Ffaröeg. Mae hi'n iaith swyddogol yn Sweden a'r Ffindir (ynghyd â'r Ffinneg).

## Orgraff

Ysgrifennir y Swedeg gyda gwyddor Lladin, sydd defnyddio 29 llythyren yn draddodiadol:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а
 | B b
 | C c
 | D d
 | E e
 | F f
 | G g
 | H h
 |
| I i
 | J j
 | K k
 | L l
 | M m
 | N n
 | O o
 | P p
 |
| Q q
 | R r
 | S s
 | T t
 | U u
 | V v
 | W w
 | X x
 |
| Y y
 | Z z
 | Å å
 | Ä ä
 | Ö ö
 |  |  |  |

Wikipedia
 Argraffiad Swedeg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Sweden**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*

Wiciadur
Chwiliwch am swedeg
yn Wiciadur.
# Proto-Indo-Ewropeg

Proto-Indo-Ewropeg|  |
| Enghraifft o: | proto-iaith, iaith ddiflanedig, reconstructed language  |
| Math | ieithoedd Indo-Ewropeaidd  |
| Dechrau/Sefydlu | Mileniwm 4. CC  |
| Rhagflaenwyd gan | Unknown, Proto-Nostratic  |
| Olynwyd gan | ieithoedd Indo-Ewropeaidd, Proto-Indo-Iranian, Proto-Balto-Slavic, Paleo-Germanic  |
| Enw brodorol | Unknown  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02pzv0  |

Yr iaith wreiddiol, neu grwp o dafodieithoedd efallai, y tybir gan ieithegwyr y tarddodd Indo-Ewropeg a'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd ohoni yw **Proto-Indo-Ewropeg**. Does dim cofnodion o'r iaith dybiedig hon wedi goroesi; mae'r holl wybodaeth am Broto-Indo-Ewropeg wedi cael ei hailadeiladu o'i merch ieithoedd fel Groeg, Lladin, Sansgrit, a Gotheg.

Yn ôl damcaniaeth Gurgan, roedd Proto-Indo-Ewropeg yn cael ei siarad ar y stepdiroedd i'r gogledd o'r Môr Du hyd at y 5ed mileniwm CC, er bod amcangyfrifon eraill yn gosod y dyddiad hwnnw mor gynnar â'r 10fed mileniwm CC.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*