# Y Swistir

Y Swistir| **Cydffederasiwn y Swistir**
5 enw swyddogol arall[dangos]
* *Schweiz* (Almaeneg) *Suisse* (Ffrangeg) *Svizzera* (Eidaleg) *Svizzera* (Románsh) *Confoederatio Helvetica* (Swyddogol)
 |
|  |
| Arwyddair | Un er mwyn pawb; pawb er mwyn un |
| Math | gwladwriaeth, gwlad dirgaeedig, cydffederasiwn, talaith ffederal, gwladwriaeth sofran, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Schwyz  |
|  |
| Prifddinas | Bern  |
| Dinas fwyaf | Zürich  |
| Poblogaeth | 9,104,063  |
| Sefydlwyd | * 12 Medi 1848
 |
| Anthem | Y Salm Swisaidd  |
| Pennaeth llywodraeth | Y Cyngor Ffederal  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Almaeneg, Eidaleg, Ffrangeg, Románsh  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Canolbarth Ewrop  |
| Arwynebedd | 41,291 km²  |
| Yn ffinio gyda | Awstria, Liechtenstein, Yr Almaen, Ffrainc, Yr Eidal, yr Undeb Ewropeaidd  |
| Cyfesurynnau | 46.798562°N 8.231973°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Y Cyngor Ffederal  |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Ffederal y Swistir  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Aelod o Gyngor Ffederal y Swistir  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Y Cyngor Ffederal  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Llywydd Cydffederasiwn y Swistir  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Y Cyngor Ffederal  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $807,706 miliwn  |
| Arian | franc Swisaidd  |
| Canran y diwaith | 3.1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 1.52  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.962  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae'r **Swistir** (enw Lladin swyddogol: *Confoederatio Helvetica*, Almaeneg: *Schweiz*, Ffrangeg: *Suisse*, Eidaleg: *Svizzera*, Románsh: *Svizra*) yn wladwriaeth ffederal yng nghanol Ewrop, ac felly heb arfordir. Mae'r enw Lladin ar y wlad *Confoederatio Helvetica* yn osgoi gorfod dewis un o bedair iaith swyddogol y wlad, sef Almaeneg, Ffrangeg, Eidaleg a Románsh. Ceir pum gwlad yn ffinio gyda'r Swistir: â'r Almaen, Ffrainc, yr Eidal, Awstria a Liechtenstein. Bern yw'r brifddinas, a Zürich ydy'r ddinas fwyaf. Mae'n wlad fynyddig iawn ac mae rhan helaeth o'r Alpau o fewn ei ffiniau. Yn y cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth y Swistir oddeutu 9,104,063 (30 Medi 2025).

Mae'r Swistir yn un o wledydd cyfoethoca'r byd 'per capita', gyda thraddodiad cryf o fod yn niwtral yn wleidyddol ac yn filwrol. Serch hynny, bu'n flaenllaw ym myd cydweithrediad rhyngwladol, gan roddi cartref i nifer o fudiadau rhyngwladol megis Y Groes Goch.

Gellir rhannu'r wlad yn ddaearyddol yn dair rhan: Llwyfandir y Swistir (neu'r *Swiss Plateau*), yr Alpau a'r Jura, sy'n rhychwantu arwynebedd o 41,285 km sg (15,940 mi sg). Er mai'r Alpau yw mwyafrif y diriogaeth, mae poblogaeth y Swistir o oddeutu 8.5 miliwn wedi'i ganoli'n bennaf ar y llwyfandir, lle mae'r dinasoedd a'r canolfannau economaidd mwyaf; yn eu plith ame Zürich, Genefa a Basel. Mae'r dinasoedd hyn yn gartref i sawl swyddfa mewn sefydliadau rhyngwladol fel y WTO, y WHO, yr ILO, pencadlys FIFA, ail swyddfa fwyaf y Cenhedloedd Unedig, yn ogystal â phrif adeilad y Banc dros Aneddiadau Rhyngwladol a'r Groes Goch. Mae prif feysydd awyr rhyngwladol y Swistir hefyd wedi'u lleoli yn y dinasoedd hyn.

Deilliodd sefydlu Cydffederaliaeth yr Hen Swistir yn yr Oesoedd Canol Diweddar o gyfres o lwyddiannau milwrol yn erbyn Awstria a Burgundy. Cydnabuwyd annibyniaeth y Swistir o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig yn ffurfiol yng Nghytundeb Heddwch Westphalia ym 1648. Mae Siarter Ffederal 1291 yn cael ei hystyried yn ddogfen allweddol wrth sefydlu'r Swistir, ac sy'n cael ei dathlu ar Ddiwrnod Cenedlaethol y Swistir. Ymunodd y wlad â'r Cenhedloedd Unedig yn 2002 ac, mae'n dilyn polisi tramor, yn gweithredu ar y polisi hwnnw ac yn aml mae'n ymwneud â phrosesau adeiladu heddwch ledled y byd. Mae'n aelod sefydlol o Gymdeithas Masnach Rydd Ewrop, ond yn arbennig nid yw'n rhan o'r Undeb Ewropeaidd, yr Ardal Economaidd Ewropeaidd nac Ardal yr Ewro. Fodd bynnag, mae'n cymryd rhan yn Ardal Schengen a Marchnad Sengl Ewrop trwy gytuniadau dwyochrog.

Swistir a Chymru o ran maint a lleoliad
Ceir pedair iaith swyddogol: Almaenig, Ffrengigg, Eidalaidd a Romansh. Er bod mwyafrif y boblogaeth yn siarad Almaeneg, mae hunaniaeth genedlaethol y Swistir wedi'i gwreiddio mewn cefndir hanesyddol cyffredin, gwerthoedd a rennir fel ffederaliaeth a democratiaeth uniongyrchol, yn ogystal â symbolaeth Alpaidd. Oherwydd ei hamrywiaeth ieithyddol, mae'r Swistir yn cael ei hadnabod gan amrywiaeth o enwau brodorol: *Schweiz* (Almaeneg); *Suisse* (Ffrangeg); *Svizzera* (Eidaleg); a *Svizra* (Romansh). Ar ddarnau arian y Ffranc a stampiau, defnyddir yr enw Lladin, *Confoederatio Helvetica* - sy'n cael ei fyrhau'n aml i "Helvetia " - yn lle'r pedair iaith genedlaethol. Yn wlad ddatblygedig, mae gan y Swistir gyfoeth enwol uchaf fesul oedolyn a’r wythfed uchaf o gynnyrch mewnwladol crynswth y pen; fe'i hystyrir yn hafan dreth. Mae'n uchel hefyd ar restrau rhngwladol o ran datblygiad dynol. O ran ansawdd bywyd, mae dinasoedd fel Zürich, Genefa a Basel ymhlith yr uchaf yn y byd, ond yma hefyd y mae rhai o'r costau byw uchaf yn y byd.

## Geirdarddiad

Daw'r enw Lladin ar y wlad (*Confoederatio Helvetica)* o'r enw Helvetii, sef llwyth Celtaidd a deyrnasai yma hyd at goresgyniad y Rhufeiniaid yn 58 CC.

Mae'r enw Saesneg *Switzerland* yn tarddu o hen enw nas defnyddir bellach, sef *Switzer*, term darfodedig am berson o'r Swistir a oedd yn cael ei ddefnyddio yn ystod yr 16eg i'r 19g. Ond benthyciad o'r gair Ffrangeg *Suisse* o'r 16g yw'r enw Cymraeg. Daw'r enw *Switzer* o'r Alemanneg *Schwiizer* a olygai'n wreiddiol person a oedd yn byw yn nhref *Schwyz* a'i diriogaeth gysylltiedig. Dechreuodd y Swistir fabwysiadu'r enw ar ôl Rhyfel Swabia 1499, a ddefnyddiwyd ochr yn ochr â'r term am "Cydffederalwyr", sef *Eidgenossen* (yn llythrennol: 'cymrodyr trwy lw*'*), a ddefnyddiwyd ers y 14g. Mae'r cod data ar gyfer y Swistir, CH, yn deillio o Ladin *Confoederatio Helvetica* ( sef 'Cydffederasiwn Helfetica).

Ardystiwyd yr enw gwreiddiol *Schwyz* yn gyntaf yn 972, fel Hen Uwch Almaeneg: *Suittes* gair a oedd, efallai'n gysylltiedig â *swedan* 'i losgi' (cf. Hen Norwyeg *svíða* 'tllosgi'), gan gyfeirio at yr ardal o goedwig a losgwyd ac a gliriwyd er mwyn tai. Estynnwyd yr enw i'r ardal lle mae'r dref a'r canton *Schwyz*, ac ar ôl Rhyfel Swabia 1499 daeth yn raddol i gael ei ddefnyddio ar gyfer y Cydffederasiwn cyfan.

## Hanes

*Prif: Hanes y Swistir*
### Hanes cynnar

Mae'r olion hynaf o fodolaeth hominid yn y Swistir yn dyddio'n ôl tua 150,000 o flynyddoedd. Dyddiwyd yr aneddiadau ffermio hynaf y gwyddys amdanynt yn y Swistir, a ddarganfuwyd yn Gächlingen, i oddeutu 5300 CC.

Pen bwyall o gyfnod diwylliant Hallstatt
Roedd llwythau diwylliannol cynharaf yr ardal yn llwythau Celtaidd, ac yn aelodau o ddiwylliannau Hallstatt Gorllewinol a La Tène, a enwyd ar ôl safle archeolegol La Tène ar ochr ogleddol Llyn Neuchâtel. Datblygodd a ffynnodd y diwylliant Hallstatt yn y 12g CC a ddatblygodd yn ddiwylliant La Tène yn niwedd yr Oes Haearn o tua 450 CC, o dan rywfaint o ddylanwad o bosibl gan wareiddiadau Groegaidd ac Etrwsciaid. Un o'r poblogaethau pwysicaf yn y Swistir oedd yr Helvetii. Oherwydd ymosodiadau gan y llwythau Germanaidd, yn raddol, yn 58 CC penderfynodd yr Helvetii gefnu ar eu tiroedd ar lwyfandir y Swistir a mudo i orllewin Gâl, ond aeth byddinoedd Julius Caesar eu holau a'u trechu ym Mrwydr Bibracte, yn nwyrain Ffrainc heddiw, gan orfodi'r llwyth i symud yn ôl i'w famwlad wreiddiol. Yn 15 CC, gorchfygodd Tiberius, a fyddai ryw ddiwrnod yn ail ymerawdwr Rhufeinig, a'i frawd Drusus, yr Alpau, gan eu hintegreiddio i'r Ymerodraeth Rufeinig.

### Cyfnod y Rhufeiniaid

Yn y cyfnod Rhufeinig, roedd nifer o lwythau Celtaidd yn byw yn yr ardal sy'n awr yn ffurfio'r Swistir. Y pwysicaf o'r rhain oedd yr Helvetii. Daw enw swyddogol Lladin y Swistir, *Confoederatio Helvetica* neu *Helvetia*, o enw'r llwyth yma. Ceir manylion amdanynt gan Iŵl Cesar yn ei *Commentarii de Bello Gallico*. Dywed Cesar fod un o uchelwyr yr Helvetii, Orgetorix, wedi cynllunio i'r holl lwyth ymfudo o ardal yr Alpau i orllewin Gâl. Gadawodd yr Helvetii eu cartrefi yn 58 CC. Erbyn iddynt gyrraedd ffin tiriogaeth yr Allobroges, roedd Cesar wedi malurio'r bont yn Genefa i'w hatal rhag croesi. Gyrrodd yr Helvetii lysgenhadon i ofyn am ganiatad i fynd trwy'r tiriogaethau hyn, ond wedi i Cesar gasglu ei fyddin ynghyd, gwrthododd roi hawl iddynt basio. Dilynodd yr Helvetii lwybr arall, trwy diriogaethau'r Sequani, ac anrheithio tiroedd yr Aedui, a ofynnodd i Cesar am gymorth. Ymosododd Cesar arnynt wrth iddynt groesi Afon Saône, a'u gorchfygu. Gorchfygwyd hwy eto ger Bibracte, a bu raid iddynt ildio i fyddin Cesar yn fuan wedyn. Gorchmynodd iddynt ddychwelyd i'w hen diriogaethau.

### Sefydlu hyd at y Chwyldro Ffrengig

Sefydlwyd y Swistir ar 1 Awst 1291, pan ddaeth tri canton, Uri, Schwyz ac Unterwalden, at ei gilydd a gwneud cytundeb i gynothwyo ei gilydd i ddod yn annibynnol ar frenhinllin yr Habsburg. Cydnabyddwyd annibyniaeth y Swistir yn Heddwch Westffalia yn 1648, a roddodd ddiwedd ar y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain. Ychwanegodd cantonau eraill ei hunain at y conffederasiwn dros y blynyddoedd.

Yn ystod y Chwyldro Ffrengig, newidiwyd y dull o lywodraethu, a sefydlwyd y Weriniaeth Helfetaidd fel gweriniaeth ganolog. Fodd bynnag, dychwelwyd at drefn conffederasiwn yn 1803.

### Hanes modern

Y Cadfridog Ulrich Wille, a benodwyd yn brif-bennaeth Byddin y Swistir trwy gydol y Rhyfel Byd Cyntaf
Ni oresgynnwyd y Swistir yn ystod yr un o'r rhyfeloedd byd. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd y Swistir yn gartref i chwyldroadwr a sylfaenydd yr Undeb Sofietaidd Vladimir Lenin ac arhosodd yno tan 1917. Cwestiynwyd niwtraliaeth y Swistir o ddifrif gan berthynas Grimm-Hoffmann ym 1917, ond byrhoedlog oedd hynny. Ym 1920, ymunodd y Swistir â Chynghrair y Cenhedloedd, a oedd wedi'i lleoli yng Ngenefa, ar yr amod ei bod wedi'i heithrio rhag unrhyw ofynion milwrol.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, lluniwyd cynlluniau goresgyniad manwl gan yr Almaenwyr, ond ni ymosodwyd ar y Swistir erioed. Llwyddodd y Swistir i aros yn annibynnol trwy gyfuniad o ataliaeth filwrol a chonsesiynau i'r Almaen. Roedd y Swistir yn sylfaen bwysig ar gyfer ysbïo gan y ddwy ochr yn y gwrthdaro ac yn aml roedd cyfathrebu yno rhwng yr Echel a'r Cynghreiriaid.

Cafodd masnach y Swistir ei rhwystro gan y Cynghreiriaid a chan yr Echel. Yn ystod y rhyfel, ymyrrodd y Swistir dros 300,000 o ffoaduriaid a chwaraeodd y Groes Goch Ryngwladol, a leolir yng Ngenefa, ran bwysig yn ystod y gwrthdaro. Cododd polisïau mewnfudo a lloches caeth yn ogystal â'r perthnasoedd ariannol â'r Almaen Natsïaidd ddadlau, ond nid tan ddiwedd yr 20g.

Yn ystod y rhyfel, fe wnaeth Llu Awyr y Swistir ymosod ar awyrennau'r ddwy ochr, gan saethu i lawr 11 o awyrennau'r Luftwaffe ym Mai a mis Mehefin 1940 ac eraill. Carcharwyd dros 100 o filwyr y Cynghreiriaid a'u criwiau yn ystod y rhyfel yn y Swistir. Rhwng 1940 a 1945, bomiwyd y Swistir gan y Cynghreiriaid gan achosi marwolaethau a difrod i eiddo. Ymhlith y dinasoedd a'r trefi a fomiwyd roedd Basel, Brusio, Chiasso, Cornol, Genefa, Koblenz, Niederweningen, Rafz, Renens, Samedan, Schaffhausen, Stein am Rhein, Tägerwilen, Thayngen, Vals, a Zürich. Esboniodd lluoedd y Cynghreiriaid fod y bomiau, a oedd yn torri'r 96ain Erthygl Rhyfel, yn deillio o wallau llywio, methiant offer, amodau tywydd, a gwallau a wnaed gan beilotiaid bomio. Mynegodd y Swistir ofn a phryder mai bwriad y bomio oedd rhoi pwysau ar y Swistir i roi diwedd ar gydweithrediad economaidd a niwtraliaeth gyda'r Almaen Natsïaidd. Cynhaliwyd achos llys yn Lloegr a thalodd Llywodraeth yr UD 62,176,433.06 ffranc i'r Swistir fel iawndal am y bomio.

Roedd agwedd y Swistir tuag at ffoaduriaid yn gymhleth ac yn ddadleuol; yn ystod y rhyfel llocheswyd 300,000 o ffoaduriaid a gwrthodwyd degau o filoedd eraill, gan gynnwys Iddewon a a oedd yn cael eu herlid gan y Natsïaid.

Yn ystod y Rhyfel Oer, bu awdurdodau'r Swistir yn ystyried adeiladu bom niwclear yn y Swistir. Gwnaeth ffisegwyr niwclear blaenllaw yn Sefydliad Technoleg Ffederal Zürich fel Paul Scherrer hyn yn bosibilrwydd realistig ond gollyngwyd yr holl gynlluniau ar gyfer adeiladu arfau niwclear erbyn 1988.

Y Swistir oedd y weriniaeth Orllewinol olaf i roi'r hawl i fenywod bleidleisio. Cymeradwyodd rhai cantonau o’r Swistir hyn ym 1959, tra ar y lefel ffederal fe’i ni roddwyd yr hawl tan 1971 ac, ar ôl gwrthwynebiad, cytunodd y canton olaf Appenzell Innerrhoden ym 1990. Ar ôl cael pleidlais ar y lefel ffederal, cododd menywod mewn swyddi yn gyflym; yr arlywydd benywaidd cyntaf oedd Ruth Dreifuss yn 1999.

Ymunodd y Swistir â Chyngor Ewrop ym 1963. Ym 1979 enillodd ardaloedd o ganton Bern annibyniaeth ar y Bernese, gan ffurfio canton newydd Jura. Ar 18 Ebrill 1999 pleidleisiodd poblogaeth y Swistir a'r cantonau o blaid cyfansoddiad ffederal wedi'i ddiwygio'n llwyr.

## Daearyddiaeth

*Prif: Daearyddiaeth y Swistir*
Map o'r Swistir
Dominyddir daearyddiaeth y Swistir gan ei mynyddoedd a'i bryniau. Saif y Swistir yng nghanolbarth Ewrop fel gwlad tirgaeedig, felly nid oes ganddi arfordir. Yn y de mae prif gadwyn yr Alpau yn ymestyn ar hyd y ffin â'i copaon uchaf yn dynodi'r ffin honno. Copa uchaf y Swistir yw'r Dufourspitze, 4634 medr o uchder. Ymhlith copaon enwocaf yr Alpau Swisaidd mae'r Matterhorn, yr Eiger a'r Jungfrau. Yn y canolbarth mae llwyfandir, tra yn y gogledd-orllewin mae mynyddoedd y Jura o gwmpas y ffin â Ffrainc. Mae'r mynyddoedd hynny a'r bryniau llai sy'n llenwi'r rhan fwyaf o ganolbarth a gogledd y wlad yn cael eu gwahanu gan nifer o ddyffrynoedd a chymoedd mawr a bach.

Mae'r Swistir yn wlad â nifer fawr o lynnoedd ac afonydd yn ogystal. Rhennir y ddau lyn mwyaf, Llyn Léman (Llyn Genefa) (581.3 km2) a'r Bodensee (541.1 km2) gyda gwledydd eraill. Y llyn mwyaf sy'n gyfangwbl o fewn y Swistir yw Llyn Neuchâtel (218.3 km2). Mae'n wlad goediog iawn.

### Hinsawdd

Map dosbarthu hinsawdd Köppen-Geiger ar gyfer y Swistir
Mae hinsawdd y Swistir yn gyffredinol dymherus, ond gall amrywio'n fawr o ardal i ardal - o hinsawdd rhewlifol ar y mynyddoedd i hinsawdd mwyn a dymunol ger Môr y Canoldir. Ceir coed palmwydd hyd yn oed mewn rhai ardaloedd yn y cymoedd yn rhan ddeheuol y Swistir. Mae hafau'n tueddu i fod yn gynnes a llaith ar adegau gyda glawiad cyfnodol - felly maen nhw'n ddelfrydol ar gyfer pori.

Gall ffenomen tywydd o'r enw föhn (sydd â'r un effaith â'r gwynt chinook) ddigwydd unrhyw amser o'r flwyddyn ac fe'i nodweddir gan wynt annisgwyl o gynnes, gan ddod ag aer o leithder cymharol isel iawn i'r gogledd o'r Alpau yn ystod cyfnodau o law ar wyneb deheuol yr Alpau. Mae hyn yn gweithio'r ddwy ffordd ar draws yr Alpau ond mae'n fwy effeithlon os yw'n chwythu o'r de oherwydd y cam mwy serth ar gyfer gwynt sy'n dod o'r de. Mae cymoedd sy'n rhedeg o'r de i'r gogledd yn sbarduno'r effaith orau. Mae'r amodau sychaf yn parhau ym mhob dyffryn alpaidd mewnol sy'n derbyn llai o law oherwydd bod cymylau sy'n cyrraedd yn colli llawer o'u cynnwys wrth groesi'r mynyddoedd cyn cyrraedd yr ardaloedd hyn. Mae ardaloedd alpaidd mawr fel Graubünden yn parhau i fod yn sychach nag ardaloedd cyn-alpaidd ac fel ym mhrif ddyffryn y Valais tyfir grawnwin.

Mae'r amodau gwlypaf yn parhau yn yr Alpau uchel ac yng nghanton Ticino sydd â llawer o haul ond pyliau trwm o law o bryd i'w gilydd. Caiff y dyodiad ei wasgaru'n gymedrol trwy gydol y flwyddyn gyda'r anterth yn yr haf. Yr hydref yw'r tymor sychaf, mae'r gaeaf yn derbyn llai o wlybaniaeth na'r haf, ac eto nid yw'r patrymau tywydd yn y Swistir mewn system hinsawdd sefydlog a gallant fod yn amrywiol o flwyddyn i flwyddyn heb unrhyw gyfnodau caeth a rhagweladwy.

### Amgylchedd

Ceir dau ecoranbarth amgylcheddol: coedwigoedd llydanddail Gorllewin Ewrop ar y naill law a choedwigoedd conwydd yr Alpau gyda choedwigoedd cymysg ar y llall.

Gall ecosystemau'r Swistir fod yn arbennig o fregus, oherwydd mae'r cymoedd niferus sydd wedi'u gwahanu gan fynyddoedd uchel yn aml yn ffurfio ecolegau unigryw. Mae'r rhanbarthau mynyddig eu hunain hefyd yn agored i niwed, gydag ystod gyfoethog o blanhigion heb eu canfod ar uchelderau eraill, ac yn profi rhywfaint o bwysau dan draed ymwelwyr a phori gan anifeiliaid. Mae amodau hinsoddol, daearegol a thopograffig y rhanbarth alpaidd yn creu ecosystem fregus iawn sy'n arbennig o sensitif i newid hinsawdd. Serch hynny, yn ôl Mynegai Perfformiad Amgylcheddol 2014, mae'r Swistir yn safle cyntaf ymhlith 132 o genhedloedd o ran diogelu'r amgylchedd, oherwydd ei sgoriau uchel ar iechyd cyhoeddus yr amgylchedd, ei dibyniaeth fawr ar ffynonellau ynni adnewyddadwy (ynni dŵr ac ynni geothermol gan fwyaf), a'i reolaeth ar allyriadau nwyon tŷ gwydr. Yn 2020 roedd yn drydydd allan o 180 o wledydd. Addawodd y wlad dorri allyriadau nwyon tŷ gwydr 50% erbyn y flwyddyn 2030 o gymharu â lefel 1990 ac mae'n gweithio ar gynllun i gyrraedd allyriadau sero net erbyn 2050.

### Defnydd tir

* *cnydau:* 10%
* *cnydau parhaol:* 2%
* *porfa barhaol:* 28%
* *fforestydd a choedydd:* 32%
* *arall:* 28% (amcangyfrif 1993)

## Gwleidyddiaeth

Y Cyfansoddiad Ffederal a fabwysiadwyd ym 1848 yw sylfaen gyfreithiol y wladwriaeth ffederal fodern. Mabwysiadwyd Cyfansoddiad newydd o'r Swistir ym 1999, ond ni chyflwynodd newidiadau nodedig i'r strwythur ffederal. Mae'n amlinellu hawliau sylfaenol a gwleidyddol unigolion a chyfranogiad dinasyddion mewn materion cyhoeddus, yn rhannu'r pwerau rhwng y Cydffederasiwn a'r cantonau ac yn diffinio awdurdodaeth ac awdurdod ffederal. Mae yna dri phrif gorff llywodraethu ar y lefel ffederal: y senedd ddwysiambraeth (deddfwriaethol), y Cyngor Ffederal (gweithrediaeth) a'r Llys Ffederal (barnwrol).

 Y Palas Ffederal, sedd y Cynulliad Ffederal a'r Cyngor Ffederal
Mae Senedd y Swistir yn cynnwys dau dŷ: Cyngor y Taleithiau sydd â 46 o gynrychiolwyr (dau o bob canton ac un o bob hanner canton) sy'n cael eu hethol o dan system a bennir gan bob canton, a'r Cyngor Cenedlaethol, sy'n cynnwys 200 aelod sy'n cael eu hethol o dan system o gynrychiolaeth gyfrannol, yn dibynnu ar boblogaeth pob canton. Mae aelodau o'r ddau dŷ yn gwasanaethu am 4 blynedd a dim ond yn aelodau seneddol rhan-amser (fel y'u gelwir *Milizsystem* neu ddeddfwrfa'r dinasyddion). Pan fydd y ddau dŷ mewn sesiwn ar y cyd, fe'u gelwir gyda'i gilydd yn "Gynulliad Ffederal". Trwy refferenda, gall dinasyddion herio unrhyw gyfraith a basiwyd gan y senedd a thrwy fentrau, gallant gyflwyno gwelliannau i'r cyfansoddiad ffederal, a thrwy hynny wneud y Swistir yn ddemocratiaeth uniongyrchol.

Y Cyngor Ffederal sy'n ffurfio'r llywodraeth ffederal, yn cyfarwyddo'r weinyddiaeth ffederal ac yn gwasanaethu fel Pennaeth Gwladol ar y cyd (*collective Head of State*). Mae'n gorff colegol o saith aelod, wedi'i ethol am fandad pedair blynedd gan y Cynulliad Ffederal sydd hefyd yn goruchwylio'r cyngor. Mae Llywydd y Cydffederasiwn yn cael ei ethol gan y Cynulliad o blith y saith aelod, yn draddodiadol ar gylchdro ac am dymor o flwyddyn; mae'r Llywydd yn cadeirio'r llywodraeth ac yn ymgymryd â swyddogaethau cynrychioliadol. Fodd bynnag, mae'r arlywydd yn *primus inter pares* heb unrhyw bwerau ychwanegol, ac mae'n parhau i fod yn bennaeth adran o fewn y weinyddiaeth.

Mae llywodraeth y Swistir wedi bod yn glymblaid o’r pedair plaid wleidyddol fawr er 1959, gyda phob plaid â nifer o seddi sy’n adlewyrchu’n fras ei chyfran o etholwyr a chynrychiolaeth yn y senedd ffederal. Gelwid y dosbarthiad clasurol o 2 CVP / PDC, 2 SPS / PSS, 2 FDP / PRD ac 1 SVP / UDC fel yr oedd rhwng 1959 a 2003 yn "fformiwla hud".

Swyddogaeth y Goruchaf Lys Ffederal yw gwrando ar apeliadau yn erbyn dyfarniadau llysoedd y cantonau neu ffederal. Etholir y barnwyr gan y Cynulliad Ffederal am dymhorau o chwe blynedd.

### Democratiaeth uniongyrchol

Mae'r Landsgemeinde yn hen fath o ddemocratiaeth uniongyrchol, sy'n dal i fod yn ymarferol mewn dau ganton.
Mae democratiaeth uniongyrchol a ffederaliaeth yn nodweddu system wleidyddol y Swistir. Mae dinasyddion y Swistir yn ddarostyngedig i dair awdurdodaeth gyfreithiol: y fwrdeistref, y canton a'r lefelau ffederal. Diffinia Cyfansoddiadau'r Swistir 1848 a 1999 y system o ddemocratiaeth uniongyrchol (a elwir weithiau'n ddemocratiaeth "uniongyrchol hanner-uniongyrchol" neu "gynrychioliadol" oherwydd ei bod yn cael ei chynorthwyo gan sefydliadau mwy cyffredin democratiaeth gynrychioliadol). Offerynnau'r system hon ar y lefel ffederal yw'r hawl i gyflwyno menter ffederal a refferendwm, a gall y ddau ohonynt wyrdroi penderfyniadau seneddol.

Trwy alw refferendwm ffederal, gall grŵp o ddinasyddion herio deddf a basiwyd gan y senedd, os ydynt yn casglu 50,000 o lofnodion yn erbyn y gyfraith cyn pen 100 diwrnod. Mae hyn yn eitha tebyg i'r hyn a geir yn Llywodraeth Cymru. Pan ddigwyddith hyn, trefnir pleidlais genedlaethol lle mae pleidleiswyr yn penderfynu trwy fwyafrif syml a ddylid derbyn neu wrthod y gyfraith. Gall unrhyw 8 canton gyda'i gilydd hefyd alw refferendwm cyfansoddiadol ar gyfraith ffederal.

*Prif: Cantons y Swistir*
### Cantonau

Mae Cydffederasiwn y Swistir yn cynnwys 26 canton:

|  |
| --- |
|  |

| Canton | ID | Prifddinas | Canton | ID | Prifddinas
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Aargau | 19 | Aarau |  | \*Nidwalden | 7 | Stans
 |
|  | \*Appenzell Ausserrhoden | 15 | Herisau |  | \*Obwalden | 6 | Sarnen
 |
|  | \*Appenzell Innerrhoden | 16 | Appenzell |  | Schaffhausen | 14 | Schaffhausen
 |
|  | \*Basel-Landschaft | 13 | Liestal |  | Schwyz | 5 | Schwyz
 |
|  | \*Basel-Stadt | 12 | Basel |  | Solothurn | 11 | Solothurn
 |
|  | Bern | 2 | Bern |  | St. Gallen | 17 | St. Gallen
 |
|  | Fribourg | 10 | Fribourg |  | Thurgau | 20 | Frauenfeld
 |
|  | Geneva | 25 | Geneva |  | Ticino | 21 | Bellinzona
 |
|  | Glarus | 8 | Glarus |  | Uri | 4 | Altdorf
 |
|  | Grisons | 18 | Chur |  | Valais | 23 | Sion
 |
|  | Jura | 26 | Delémont |  | Vaud | 22 | Lausanne
 |
|  | Lucerne | 3 | Lucerne |  | Zug | 9 | Zug
 |
|  | Neuchâtel | 24 | Neuchâtel |  | Zürich | 1 | Zürich
 |

\* Gelwir y cantonau hyn yn hanner cantonau.

Mae'r cantonau yn wladwriaethau ffederal, ac mae ganddynt statws cyfansoddiadol parhaol ac o'u cymharu â'r sefyllfa mewn gwledydd eraill, mae ganddynt lefel uchel o annibyniaeth. O dan y Cyfansoddiad Ffederal, mae pob un o'r 26 canton yn gyfartal o ran statws, ac eithrio bod 6 (y cyfeirir atynt yn aml fel yr hanner cantonau) yn cael eu cynrychioli gan un cynghorydd yn unig, yn lle dau, yng Nghyngor yr Unol Daleithiau. Mae gan bob canton ei gyfansoddiad ei hun, a'i senedd, ei lywodraeth, ei heddlu a'i lysoedd ei hun. Fodd bynnag, mae gwahaniaethau sylweddol rhwng y cantonau unigol, yn fwyaf arbennig o ran poblogaeth ac ardal ddaearyddol. Gall eu poblogaethau amrywio rhwng 16,003 (Appenzell Innerrhoden) a 1,487,969 (Zürich), a'u hardal rhwng 37 km sg (Basel-Stadt) a 7.1 km sg (Grisons).

Valais
Ticino
Graubünden
(Grisons)
Genefa
Vaud
Neuchâtel
Jura
Berne
Thurgau
Zurich
Aargau
Lucerne
Solothurn
Basel Wledig
Schaffhausen
Uri
Schwyz
Glarus
St. Gallen
AI
AR
Obwalden
Nidwalden
Zug
Fribourg
Basel (dinas)
*Ffrainc*
*Yr Eidal*
*Liecht.*
*Awstria*
*Yr Almaen*

#### Bwrdeistrefi

Roedd y Cantonau'n cynnwys cyfanswm o 2,222 o fwrdeistrefi yn 2018.

### Milwrol

Hornet F / A-18 Llu Awyr y Swistir yn Sioe Awyr Axalp
Mae Lluoedd Arfog y Swistir, gan gynnwys Lluoedd y Tir a'r Llu Awyr, ac yn cynnwys milwyr dan orfodaeth milwrol, yn bennaf, sef dinasyddion gwrywaidd rhwng 20 a 34 oed (ac weithiau hyd at 50) oed. Gan ei bod yn wlad tirgaeedig, nid oes gan y Swistir lynges; fodd bynnag, ar lynnoedd sy'n ffinio â gwledydd cyfagos, defnyddir cychod patrol milwrol, arfog. Gwaherddir dinasyddion y Swistir rhag gwasanaethu mewn byddinoedd tramor, ac eithrio Gwarchodlu Swistir y Fatican, neu os ydyn nhw'n ddinasyddion deuol gwlad dramor ac yn byw yno.

Mae strwythur system milwrol y Swistir yn nodi bod yn rhaid i'r milwyr gadw eu harfau a roddir iddyn nhw gan y Fyddin, gartref. Gall yr arfer hwn fod yn ddadleuol i rai sefydliadau a phleidiau gwleidyddol. Gall menywod wasanaethu o'u gwirfodd. Mae dynion, ar y llaw arall, yn dan orfodaeth ar gyfer hyfforddiant yn 18 oed. Mae tua dwy ran o dair o'r Swisiaid ifanc yn addas ar gyfer gwasanaeth; i'r rhai sy'n anaddas, mae gwahanol fathau o wasanaeth amgen yn bodoli. Yn flynyddol, mae tua 20,000 o bobl yn cael eu hyfforddi mewn canolfannau recriwtio am gyfnod o 18 i 21 wythnos.

Oherwydd ei pholisi niwtraliaeth, nid yw byddin y Swistir ar hyn o bryd yn cymryd rhan mewn gwrthdaro arfog mewn gwledydd eraill ond mae'n rhan o rai cenadaethau cadw heddwch ledled y byd. Er 2000 mae adran y lluoedd arfog hefyd wedi cynnal system casglu gwybodaeth Onyx i fonitro cyfathrebu lloeren.

## Demograffeg

*Prif: Demograffeg y Swistir*
Saif y Swistir yng nghanolbarth Ewrop, ac mae'n fan cyfarfod i nifer o ddiwylliannau Ewrop, gan fod y wlad yn ffinio â Ffrainc, yr Almaen a'r Eidal. Mae 75% o'r boblogaeth yn byw ar y llwyfandir yng nghanol y wlad, rhwng yr Alpau a mynyddoedd y Jura ac o ddinas Genefa yn y gorllewin hyd at afon Rhein a'r Bodensee yn y gogledd-ddwyrain. Mae gan y wlad safon byw gyda'r uchaf yn y byd.

Ceir nifer sylweddol o drigolion nad ydynt yn ddinasyddion y Swistir; 1,524,663 (20.56%) yn 2004, o'i gymharu a tua 5.9 miliwn o ddinasyddion yr un flwyddyn. Roedd tua 623,100 o ddinasyddion y Swistir yn byw mewn gwledydd eraill, y nifer fwyaf yn Ffrainc (166,200).

O ran crefydd, disgrifia 5.78 miliwn (79.2%) o'r trigolion eu hunain fel Cristnogion yn 2000 (Catholig 41.8%, Protestaniaid 35.3%, Eglwys Uniongred 1.8%). Roedd 809,800 (11.1%) heb grefydd, 310,800 (4.3%) yn ddilynwyr Islam a 17,900 (0.2%) yn Iddewon.

### Dinasoedd

Zürich
Genefa
Dinasoedd mwyaf y Swistir yn ôl poblogaeth yw:

| Rhif
 | Enw
 | 1995
 | 2000
 | 2005
 | 2006
 | Canton
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Zürich | 343869 | 337900 | 347517 | 350125 | Zürich
 |
| 2. | Genefa | 173549 | 174999 | 178722 | 178603 | Genefa
 |
| 3. | Basel | 174007 | 166009 | 163930 | 163081 | Basel Ddinesig
 |
| 4. | Bern | 127469 | 122484 | 122178 | 122422 | Bern
 |
| 5. | Lausanne | 115878 | 114889 | 117388 | 118049 | Vaud
 |
| 6. | Winterthur | 87654 | 88767 | 93546 | 94709 | Zürich
 |
| 7. | St. Gallen | 71877 | 69836 | 70316 | 70375 | St. Gallen
 |
| 8. | Lucerne | 58847 | 57023 | 57533 | 57890 | Lucerne
 |
| 9. | *Lugano* | 26000 | 25872 | 49223 | 49719 | Ticino
 |
| 10. | Biel | 50733 | 48840 | 48735 | 49038 | Bern
 |
| 11. | Thun | 39094 | 39981 | 41138 | 41177 | Bern
 |
| 12. | Köniz | 36335 | 37196 | 37250 | 37226 | Bern
 |
| 13. | *La Chaux-de-Fonds* | 37375 | 36747 | 36809 | 36713 | Neuchâtel
 |
| 14. | Schaffhausen | 34073 | 33274 | 33569 | 33459 | Schaffhausen
 |
| 15. | Fribourg | 32501 | 31691 | 33008 | 33418 | Fribourg
 |
| 16. | Chur | 30091 | 31310 | 32409 | 32441 | Graubünden
 |
| 17. | **Neuchâtel** | 31768 | 31639 | 32117 | 32333 | Neuchâtel
 |
| 18. | Vernier | 28423 | 28727 | 30020 | 30606 | Genefa
 |
| 19. | Uster | 26139 | 27893 | 29855 | 30144 | Zürich
 |

### Ieithoedd

Ieithoedd swyddogol cantonau y Swistir.
Ceir nifer o ieithoedd swyddogol yn y Swistir. Almaeneg yw mamiaith y nifer fwyaf o'r trigolion, 63.7% yn ôl cyfrifiad 2000. O 26 canton y Swistir, Almaeneg yw iaith 17 ohonynt. Siaredir nifer o dafodieithoedd Almaeneg y Swistir, *Schwyzerdütsch*, a dim ond yn y sefyllfaoedd mwyaf ffurfiol y defnyddir Almaeneg safonol (*Hochdeutsch*).

Siaredir Ffrangeg fel mamiaith gan 20.4% o'r boblogaeth, yng ngorllewin y wlad yn bennaf. Ffrangeg yw iaith swyddogol pedair canton: Genefa, Jura, Neuchâtel a Vaud, gyda thair arall yn ddwyieithog gyda Ffrangeg yn un o'r ieithoedd swyddogol. Siaredir Eidaleg fel iaith gyntaf gan 6.5%, yn y de yn bennaf, ac mae'n iaith swyddogol canton Ticino. Siaredir Románsh gan 0.5%, yn bennaf yng nghanton Grisons. Roedd tua 9% a mamiaith nad oedd yn un o ieithoedd swyddogol y Swistir.

Mae'n ofynnol i'r llywodraeth ffederal gyfathrebu yn yr ieithoedd swyddogol, ac yn y senedd ffederal darperir cyfieithu ar yr un pryd mewn Almaeneg, Ffrangeg ac Eidaleg.

Mae dysgu un o'r ieithoedd cenedlaethol eraill yn yr ysgol yn orfodol i holl ddisgyblion y Swistir, felly mae pobl y Swistir i fod yn ddwyieithog o leiaf, os nad tair ieithog, yn enwedig y rhai sy'n perthyn i grwpiau lleiafrifol ieithyddol.

## Economi

*Prif: Economi y Swistir*
Mae gan y Swistir economi sefydlog, lewyrchus ac uwch-dechnolegol ac mae'n mwynhau cyfoeth mawr, gan ei bod yn cael ei hystyried y wlad gyfoethocaf yn y byd per capita, mewn sawl rhestr. Mae'r wlad wedi'i graddio fel un o'r gwledydd lleiaf llygredig yn y byd, tra bod ei sector bancio wedi'i raddio fel "un o'r rhai mwyaf llygredig yn y byd". Mae ganddi'r ugeinfed economi fwyaf yn y byd yn ôl CMC enwol a'r 38fed fwyaf trwy gydraddoldeb pŵer prynu . Dyma'r 17fed allforiwr mwyaf. Mae Zürich a Genefa'n cael eu hystyried yn ddinasoedd byd-eang, wedi'u rhestru fel Alpha a Beta yn y drefn honno. Basel yw prifddinas y diwydiant fferyllol yn y Swistir. Gyda chymaint o gwmnïau o safon fyd-eang, ee Novartis a Roche, a llawer o chwaraewyr eraill, mae hefyd yn un o ganolfannau pwysicaf y byd ar gyfer y diwydiant gwyddorau bywyd.

Mae'r CMC enwol y pen yn uwch na rhai economïau mwy y Gorllewin a Chanol Ewrop a Japan. O ran CMC y pen wedi'i addasu ar gyfer pŵer prynu, roedd y Swistir yn 5ed yn y byd yn 2018 gan Fanc y Byd ac amcangyfrifwyd ei fod yn 9fed gan yr IMF yn 2020, yn ogystal ag yn 11fed gan Lyfr Ffeithiau'r Byd CIA yn 2017.

Mae'r Swistir yn gartref i sawl corfforaeth ryngwladol enfawr. Y cwmnïau mwyaf o'r Swistir yn ôl refeniw yw: Glencore, Gunvor, Nestlé, Cwmni Llongau Môr y Canoldir, Novartis, Hoffmann-La Roche, ABB, Mercuria Energy Group ac Adecco . Hefyd, yn nodedig mae UBS AG, Zurich Financial Services, Richemont, Credit Suisse, Barry Callebaut, Swiss Re, Rolex, Tetra Pak, The Swatch Group a Llinellau Awyr Rhyngwladol y Swistir . Mae'r Swistir yn cael ei ystyried yn un o'r economïau mwyaf pwerus yn y byd.

Sector economaidd pwysicaf y Swistir yw gweithgynhyrchu. Mae gweithgynhyrchu yn cynnwys cynhyrchu cemegolion arbenigol, nwyddau iechyd a fferyllol, offerynnau mesur gwyddonol a manwl gywirdeb ac offerynnau cerdd i raddau helaeth. Y nwyddau mwyaf a allforir yw cemegolion (34% o'r holl nwyddau a allforir), peiriannau / electroneg (20.9%), ac offerynnau / oriorau manwl (16.9%). Mae gwasanaethau a allforir yn cyfateb i draean o'r allforion ac mae'r sector gwasanaeth - yn enwedig bancio ac yswiriant, twristiaeth, a sefydliadau rhyngwladol - yn ddiwydiant pwysig arall i'r Swistir.

Dyffryn Engadine. Mae twristiaeth yn refeniw pwysig i'r rhanbarthau alpaidd llai diwydiannol.
### Trethi a gwariant y llywodraeth

Mae gan y Swistir economi sector preifat aruthrol a chyfraddau treth isel yn ôl safonau'r Gorllewin; mae trethiant cyffredinol yn un o'r lleiaf o holl wledydd datblygedig y byd. Yn 2010 roedd cyllideb Ffederal y Swistir yn 62.8 biliwn ffranc, sy'n cyfateb i 11.35% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth y wlad yn y flwyddyn honno; fodd bynnag, nid yw'r cyllidebau rhanbarthol (canton) na chyllidebau'r bwrdeistrefi yn cael eu cyfrif fel rhan o'r gyllideb ffederal ac mae cyfanswm cyfradd gwariant y llywodraeth yn agosach at 33.8% o CMC. Prif ffynonellau incwm y llywodraeth ffederal yw'r dreth ar werth (sy'n cyfrif am 33% o'r refeniw treth) a'r dreth ffederal uniongyrchol (29%), gyda'r prif feysydd gwariant ym maes lles cymdeithasol a chyllid / trethi. Mae gwariant Cydffederasiwn y Swistir wedi bod yn tyfu o 7% o CMC yn 1960 i 9.7% yn 1990 ac i 10.7% yn 2010.

### Y farchnad lafur

Mae ychydig dros 5 miliwn o bobl yn gweithio yn y Swistir ac yn 2004roedd tua 25% o'r gweithwyr yn perthyn i undeb llafur. Mae gan y Swistir farchnad swyddi fwy hyblyg na gwledydd cyfagos ac mae'r gyfradd ddiweithdra yn isel iawn. Cynyddodd y gyfradd ddiweithdra o isaf o 1.7% ym Mehefin 2000 i uchafbwynt o 4.4% yn Rhagfyr 2009. Gostyngodd y gyfradd ddiweithdra i 3.2% yn 2014 a daliodd yn gyson ar y lefel honno am sawl blwyddyn, cyn gostwng ymhellach i 2.5% yn 2018 a 2.3% yn 2019. Mae twf poblogaeth o fewnfudo net yn eithaf uchel, sef 0.52% o'r boblogaeth yn 2004, wedi cynyddu yn y blynyddoedd canlynol cyn gostwng i 0.54% eto yn 2017. Roedd y boblogaeth dinasyddion tramor yn 28.9% yn 2015, tua'r un peth ag yn Awstralia. CMC yr awr a weithir yw 16eg uchaf y byd, sef 49.46 o ddoleri rhyngwladol yn 2012.

Mae tua 8.2% o'r boblogaeth yn byw o dan y llinell dlodi genedlaethol, a ddiffinnir yn y Swistir fel un sy'n ennill llai na CHF3,990 y mis ar gyfer cartref o ddau oedolyn a dau blentyn, ac mae 15% arall mewn perygl o dlodi. Mae teuluoedd un rhiant, y rhai heb unrhyw addysg ôl-orfodol a'r rhai sydd allan o waith ymhlith y rhai mwyaf tebygol o fod yn byw o dan y llinell dlodi. Mae un o bob deg swydd yn y Swistir yn cael ei ystyried yn gyflog isel ac mae tua 12% o weithwyr y Swistir yn dal swyddi o'r fath, llawer ohonynt yn fenywod ac yn dramorwyr.

## Addysg a gwyddoniaeth

Rhai gwyddonwyr o'r Swistir a chwaraeodd ran allweddol yn eu disgyblaeth (clocwedd):
Leonhard Euler (mathemateg)
 Louis Agassiz (rhewlifeg)
 Auguste Piccard (awyrenneg)
 Albert Einstein (ffiseg)
Mae addysg yn y Swistir yn amrywiol iawn oherwydd bod cyfansoddiad y Swistir yn dirprwyo'r awdurdod ar gyfer y system ysgolion i'r cantonau. Mae yna ysgolion cyhoeddus a phreifat, gan gynnwys llawer o ysgolion rhyngwladol preifat. Yr oedran lleiaf ar gyfer ysgol gynradd yw tua chwe mlwydd oed, ym mhob canton, ond mae'r mwyafrif o gantonau yn darparu "ysgol blant" am ddim gan ddechrau yn bedair neu bum mlwydd oed. Mae'r ysgol gynradd yn parhau tan blwyddyn pedwar, pump neu chwech, yn dibynnu ar yr ysgol. Yn draddodiadol, roedd yr iaith dramor gyntaf yn yr ysgol bob amser yn un o'r ieithoedd cenedlaethol eraill, er yn 2000 cyflwynwyd Saesneg yn gyntaf mewn ychydig o gantonau. Ar ddiwedd yr ysgol gynradd (neu ar ddechrau'r ysgol uwchradd), mae disgyblion wedi'u gwahanu yn ôl eu gallu mewn sawl adran (tair yn aml). Addysgir dosbarthiadau uwch i'r dysgwyr cyflymaf i'w paratoi ar gyfer astudiaethau pellach a'r matura, tra bod myfyrwyr sy'n cymhathu ychydig yn arafach yn derbyn addysg sy'n fwy addas i'w anghenion.

Mae 12 prifysgol yn y Swistir, y mae deg ohonynt yn cael eu cynnal ar lefel cantonal ac fel arfer yn cynnig ystod o bynciau annhechnegol. Sefydlwyd y brifysgol gyntaf yn y Swistir ym 1460 yn Basel (gyda chyfadran meddygaeth) ac mae ganddi draddodiad o ymchwil gemegol a meddygol. Fe'i rhestrir yn 87fed ar Raniad Academaidd Prifysgolion y Byd 2019. Y brifysgol fwyaf yn y Swistir yw Prifysgol Zurich gyda bron i 25,000 o fyfyrwyr.  Rhestrir Sefydliad Technoleg Ffederal y Swistir Zurich (ETHZ) a Phrifysgol Zurich yn 20fed a 54fed yn y drefn honno, ar Rheng Academaidd Prifysgolion y Byd 2015.

Y ddau sefydliad a noddir gan y llywodraeth ffederal yw Sefydliad Technoleg Ffederal y Swistir Zurich (ETHZ) yn Zürich, a sefydlwyd ym 1855 a'r École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) yn Lausanne, a sefydlwyd yn 1969 fel y cyfryw, a oedd gynt yn sefydliad sy'n gysylltiedig â Phrifysgol Lausanne.

Mae llawer o wnillwyr Gwobr Nobel wedi bod yn wyddonwyr o'r Swistir, gan gynnwys y ffisegydd byd-enwog Albert Einstein, a ddatblygodd ei theori perthnasedd arbennig tra'n gweithio yn Bern. Yn fwy diweddar derbyniodd Vladimir Prelog, Heinrich Rohrer Richard Ernst, Edmond Fischer, Rolf Zinkernagel, Kurt Wüthrich a Jacques Dubochet Wobrau Nobel yn y gwyddorau. Yn gyfan gwbl, mae 114 o enillwyr Gwobr Nobel ym mhob maes yn gysylltiedig â'r Swistir ac mae'r Wobr Heddwch Nobel wedi'i dyfarnu naw gwaith i sefydliadau yn y Swistir.

 Y twnnel LHC. CERN yw labordy mwya'r byd a hefyd man geni'r We Fyd-Eang.
Mae Genefa ac adran Ffrengig gyfagos Ain yn cyd-gynnal labordy mwya'r byd, sef CERN, labordy ymchwil ffiseg gronynnau. Canolfan ymchwil bwysig arall yw Sefydliad Paul Scherrer. Ymhlith y dyfeisiadau nodedig y ganolfan hon mae: diethylamid asid lysergig (LSD), diazepam (Valium), y microsgop twnelu sganio (gwobr Nobel) a Velcro. Fe wnaeth rhai technolegau alluogi archwilio bydoedd newydd fel balŵn dan bwysau Auguste Piccard a'r Bathyscaphe a ganiataodd i Jacques Piccard gyrraedd pwynt dyfnaf cefnforoedd y byd.

Mae Asiantaeth Ofod y Swistir, Swyddfa Ofod y Swistir, wedi bod yn rhan o amrywiol dechnolegau a rhaglenni gofod. Roedd hefyd yn un o 10 sylfaenydd Asiantaeth Ofod Ewrop ym 1975 a'r Swistir yw seithfed cyfrannwr mwyaf at gyllideb ESA. Yn y sector preifat, mae sawl cwmni'n gysylltiedig â'r diwydiant gofod fel Oerlikon Space neu Maxon Motors sy'n darparu strwythurau llongau gofod.

### Y Swistir a'r Undeb Ewropeaidd

Pleidleisiodd y Swistir yn erbyn aelodaeth yn yr Ardal Economaidd Ewropeaidd mewn refferendwm yn Rhagfyr 1992 ac ers hynny mae wedi cynnal a datblygu ei pherthynas â'r Undeb Ewropeaidd (UE) a gwledydd Ewropeaidd trwy gytundebau dwyochrog. Ym Mawrth 2001, gwrthododd pobl y Swistir mewn pleidlais boblogaidd i ddechrau trafodaethau derbyn gyda'r UE. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae'r Swistir wedi dod â'u harferion economaidd i raddau helaeth i gydymffurfio â rhai'r UE mewn sawl ffordd, mewn ymdrech i wella eu cystadleurwydd rhyngwladol. Tyfodd yr economi ar 3% yn 2010, 1.9% yn 2011, ac 1% yn 2012. Roedd aelodaeth yr UE yn amcan tymor hir gan lywodraeth y Swistir, ond roedd barn y bobl yn erbyn ymaelodi, ac mae'n parhau i gael ei wrthwynebu gan y blaid geidwadol SVP. Tynnwyd y cais am aelodaeth o’r UE yn ôl yn ffurfiol yn 2016, ar ôl cael ei rewi am gryn amser. Mae ardaloedd gorllewin Ffrangeg eu hiaith a rhanbarthau trefol gweddill y wlad yn tueddu i fod yn fwy o blaid yr UE.

Mae'r llywodraeth wedi sefydlu Swyddfa Integreiddio o dan yr Adran Materion Tramor a'r Adran Materion Economaidd. Er mwyn lleihau canlyniadau negyddol ynysu’r Swistir oddi wrth weddill Ewrop, llofnododd Bern a Brwsel saith cytundeb dwyochrog i ryddfrydoli cysylltiadau masnach. Llofnodwyd y cytundebau hyn ym 1999 a daethant i rym yn 2001. Roedd y gyfres gyntaf hon o gytundebau dwyochrog yn cynnwys symudiad rhydd pobl dros ffiniau'r wlad. Llofnodwyd ail gyfres yn ymwneud â naw ardal yn 2004 ac ers hynny mae wedi'i chadarnhau, sy'n cynnwys Cytundeb Schengen a Chonfensiwn Dulyn ar. Maent yn parhau i drafod meysydd pellach ar gyfer cydweithredu gyda nifer o wledydd.

Yn 2006, cymeradwyodd y Swistir ryddhau 1 biliwn ffranc o fuddsoddiad yng ngwledydd tlotaf De a Chanol Ewrop i gefnogi cydweithredu a chysylltiadau cadarnhaol â'r UE gyfan. Bydd angen refferendwm arall i gymeradwyo 300 miliwn o ffrancs i gefnogi Rwmania a Bwlgaria a'u haelodaeth diweddar. Mae'r Swistir hefyd wedi bod o dan bwysau gan y UE a rhyngwladol i leihau cyfrinachedd bancio ac i godi cyfraddau treth i lefelau'r UE. Yn y 2010au dechreuwyd trafod pedwar maes newydd: agor y farchnad drydan, cymryd rhan ym mhrosiect GNSS Ewropeaidd Galileo, cydweithredu â'r ganolfan Ewropeaidd ar gyfer atal afiechydon a chydnabod tystysgrifau tarddiad bwydydd.

### Ynni, seilwaith a'r amgylchedd

 Mae gan y Swistir yr argaeau talaf yn Ewrop gan gynnwys argae Mauvoisin yn yr Alpau. Trydan dŵr yw'r ffynhonnell ynni ddomestig bwysicaf yn y wlad.
Mae'r trydan a gynhyrchir yn y Swistir 56% o drydan dŵr a 39% o ynni niwclear, gan arwain at gynhyrchu trydan heb adael olion CO2. Ar 18 Mai 2003, gwrthodwyd dwy fenter gwrth-niwclear *: Moratorium Plus*, gyda'r nod o wahardd adeiladu gorsafoedd pŵer niwclear newydd (41.6% wedi'u cefnogi a 58.4% yn gwrthwynebu), a Thrydan Heb Niwclear (cefnogwyd 33.7% a 66.3 gwrthwynebodd%) ar ôl i foratoriwm blaenorol ddod i ben yn 2000. Fodd bynnag, fel ymateb i drychineb niwclear Fukushima, cyhoeddodd llywodraeth y Swistir yn 2011 ei bod yn bwriadu dod â’i defnydd o ynni niwclear i ben yn ystod y 2 neu 3 degawd nesaf. Yn Nhachwedd 2016, gwrthododd pleidleiswyr y Swistir gynnig gan y Blaid Werdd i gyflymu diddymiad pŵer niwclear yn raddol (cefnogodd 45.8% a gwrthwynebodd 54.2%). Swyddfa Ynni Ffederal y Swistir (SFOE) yw'r swyddfa sy'n gyfrifol am ynni. Mae'r asiantaeth yn cefnogi menter cymdeithas 2000-wat i gwtogi mwy na hanner ar ddefnydd ynni'r genedl erbyn y flwyddyn 2050.

 Mynedfa Twnnel Lötschberg y twnnel rheilffordd newydd, a'r trydydd-hiraf yn y byd, o dan hen reilffordd Lötschberg.
Mae gan y Swistir y rhwydwaith reilffyrdd mwyaf dwys yn Ewrop: 5,250 km (3,260 mi) sy'n cludo dros 596 miliwn o deithwyr yn flynyddol (yn 2015). Yn 2015, teithiodd pob preswylydd o'r Swistir 2,255 km (1,580 mi), sy'n eu gwneud y defnyddwyr rheilffyrdd mwyaf aml. Mae bron i 100% o'r rhwydwaith wedi'i drydaneiddio. Gweithredir mwyafrif helaeth (60%) y rhwydwaith gan Reilffyrdd Ffederal y Swistir (SBB CFF FFS).

Ar 31 Mai 2016 agorwyd twnnel rheilffordd hiraf a dyfnaf y byd a'r llwybr gwastad, lefel isel cyntaf trwy'r Alpau, twnnel 57.1 km (35.5 mi) o'r enw Twnnel Sylfaen Gotthard, a agorwyd fel rhan fwyaf y prosiect Cyswllt Rheilffordd Newydd trwy'r Alpau (NRLA) ar ôl 17 mlynedd o waith.

Y Swistir yw un o'r gwledydd glanaf a'r gorau, yn amgylcheddol, ymhlith cenhedloedd y byd datblygedig; roedd yn un o'r gwledydd a arwyddodd Protocol Kyoto ym 1998 a'i gadarnhau yn 2003. Gyda Mecsico a De Corea mae'n ffurfio'r Grŵp Uniondeb Amgylcheddol (EIG). Ceir o fewn y wlad llawer o weithgaredd a rheoliadau ailgylchu gwastraff ac mae'n un o'r ailgylchwyr gorau yn y byd, gyda 66% i 96% o ddeunyddiau ailgylchadwy yn cael eu hailgylchu. Roedd Mynegai Economi Werdd Fyd-eang 2014 yn gosod y Swistir ymhlith y 10 economi werdd orau yn y byd.

### Iechyd

Mae'n ofynnol i drigolion y Swistir brynu yswiriant iechyd gan gwmnïau yswiriant preifat, ac mae'n ofynnol i'r cwmnïau hyn dderbyn pob ymgeisydd. Er bod cost y system ymhlith yr uchaf, mae'n cymharu'n dda â gwledydd Ewroeaidd eraill p o ran canlyniadau iechyd; adroddwyd bod cleifion, yn gyffredinol, yn fodlon iawn a'r system. Yn 2012, disgwyliad oes adeg genedigaeth oedd 80.4 blynedd i ddynion ac 84.7 mlynedd i ferched - yr uchaf yn y byd. Fodd bynnag, mae'r gwariant ar iechyd yn arbennig o uchel ar 11.4% o CMC (2010), ar yr un lefel â'r Almaen a Ffrainc (11.6%) a gwledydd Ewropeaidd eraill, ond yn sylweddol llai na gwariant yn UDA (17.6%). Gyda phoblogaeth sy'n heneiddio a thechnolegau gofal iechyd newydd, bydd gwariant ar iechyd yn debygol o barhau i gynyddu.

Amcangyfrifir bod un o bob chwech o bobl yn y Swistir yn dioddef o salwch meddwl.

## Diwylliant

Cyngerdd Alphorn yn Vals
Mae tair o brif ieithoedd Ewrop yn swyddogol yn y Swistir. Nodweddir ei diwylliant gan amrywiaeth o arferion traddodiadol. Gall rhanbarth fod â chysylltiad diwylliannol cryf â'r wlad gyfagos sy'n rhannu ei hiaith, gyda'r wlad ei hun wedi'i gwreiddio yn niwylliant gorllewin Ewrop. Mae'r diwylliant Rhufeinig ynysig yn Graubünden (Canton y Grisons) yn nwyrain y Swistir yn eithriad, dim ond yng nghymoedd uchaf afon Rhein a'r Inn y mae wedi goroesi ac cheisia gynnal ei draddodiad ieithyddol prin.

Mae'r Swistir yn gartref i lawer o gyfranwyr nodedig at lenyddiaeth, celf, pensaernïaeth, cerddoriaeth a'r gwyddorau. Yn ogystal, denodd y wlad nifer o bobl greadigol yn ystod aflonyddwch neu ryfel yn Ewrop. Ceir tua 1,000 o amgueddfeydd trwy'r wlad ac mae'r nifer wedi mwy na threblu er 1950. Ymhlith y digwyddiadau diwylliannol pwysicaf a gynhelir yn flynyddol mae Gŵyl Paléo, Gŵyl Lucerne, Gŵyl Jazz Montreux, Gŵyl Ffilm Ryngwladol Locarno a'r Art Basel.

### Cyfryngau

Gwarantir rhyddid y wasg a'r hawl i fynegiant rhydd yng nghyfansoddiad ffederal y Swistir. Mae Asiantaeth Newyddion y Swistir (SNA) yn darlledu gwybodaeth 24 awr y dydd mewn tair o'r pedair iaith genedlaethol - ar wleidyddiaeth, economeg, cymdeithas a diwylliant. Mae'r SNA yn cyflenwi ei newyddion i bron pob un o gyfryngau'r Swistir a chwpl o ddwsin o wasanaethau cyfryngau tramor.

Yn hanesyddol mae'r Swistir wedi brolio i'r nifer fwyaf o deitlau papurau newydd a gyhoeddwyd yn gymesur â'i phoblogaeth a'i faint. Y papurau newydd mwyaf dylanwadol yw'r *Tages-Anzeiger* Almaeneg a *Neue Zürcher Zeitung* NZZ, a'r *Le Temps yn yr* iaith Ffrangeg, ond mae gan bron bob dinas o leiaf un papur newydd lleol. Mae'r amrywiaeth ddiwylliannol yn cyfrif am amrywiaeth o bapurau newydd.

Mae'r llywodraeth yn gweithredu mwy o reolaeth dros gyfryngau darlledu na'r cyfryngau print, yn bennaf oherwydd cyllid a thrwyddedu. Mae Corfforaeth Ddarlledu’r Swistir, y newidiwyd ei enw yn ddiweddar i SRG SSR, yn gyfrifol am gynhyrchu a darlledu rhaglenni radio a theledu. Dosberthir stiwdios SRG SSR ledled y gwahanol ranbarthau iaith. Cynhyrchir cynnwys radio mewn chwe stiwdio ganolog a phedair stiwdio ranbarthol tra cynhyrchir y rhaglenni teledu yng Ngenefa, Zürich, Basel, a Lugano. Ceir rhwydwaith cebl helaeth hefyd yn caniatáu i'r mwyafrif o'r Swistir gael mynediad i'r rhaglenni o wledydd cyfagos.

## Gweler hefyd

* Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Swistir

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Llywodraeth y Swistir

## Cyfeiriadau