Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hen Ffrangeg

Testun Hen Ffrangeg o lawysgrif *Le Romant de la Rose* sy'n dyddio o hanner olaf y 14g, a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Ffurf hanesyddol gynharaf yr iaith Ffrangeg yw **Hen Ffrangeg** a siaredid yng ngogledd Ffrainc o'r 8g i'r 14g.

Datblygodd Hen Ffrangeg o Ladin llafar, yr iaith a siaredid gan drigolion ar draws Ewrop yn sgil concwestau'r Ymerodraeth Rufeinig. Dylanwadwyd arni rhywfaint gan eirfa'r Aleg, iaith y Galiaid a drigasant yn yr ardal cyn dyfodiad y Rhufeiniaid, a'r Germaneg, iaith y Ffranciaid a ddaeth i ogledd Gâl yn y 5g. Erbyn y 9g, roedd iaith y werin yn ddigon wahanol i'w hystyried yn iaith wahanol ar Ladin. Y testun hynaf yn Hen Ffrangeg ydy Llwon Strasbwrg (842), a ysgrifennwyd yn Lladin Ganoloesol, Hen Ffrangeg neu Alaidd-Romáwns, ac Hen Uchel Almaeneg.

Yn y 14g datblygodd Hen Ffrangeg yn Ffrangeg Canol, y ffurf ar yr iaith a siaredid yn ystod oes y Dadeni yn Ffrainc.

## Cyfeiriadau
# Gair benthyg

Mae **gair benthyg** (ll. **bethyceiriau**) yn air a fabwysiadwyd o un iaith (iaith y rhoddwr) ac a ymgorfforir mewn iaith arall heb ei gyfieithu ee daw'r gair 'ffenestr' o'r Lladin 'ffenestra', daw'r gair benthyg 'car' i'r Saesneg o'r Frythoneg 'car'. Mae hyn yn wahanol i gytrasau (*cognates*), sy'n eiriau mewn dwy iaith neu fwy sy'n debyg oherwydd eu bod yn rhannu tarddiad etymolegol.

Mae'r gair Cymraeg 'caffi' a'r gair Saesneg 'café' ill dau'n fenthyceiriau o'r Ffrangeg 'café'. Pan ddyfeisir gwrthrych newydd, mae'n rhaid cael gair newydd amdano, a dau o'r dewisiadau yw: naill ai benthyg gair o iaith arall, neu greu gair newydd sbon. Pan ddaeth y cyfrifiadur yn boblogaidd yn y 1950au - 1970au, roedd yn rhaid wrth air i'w ddisgrifio. Benthyciodd rhai ieithoedd y gair Saesneg *computer*:

* Almaeneg - computer
* Daneg - computer
* Eidaleg - computer
* Ffijïeg - Kompiuta
* Cernyweg - comptyor

tra bathodd ieithoedd eraill (gan gynnwys y Gymraeg) eu geiriau eu hunain:

* Fietnameg - máy tính
* Latfieg - dators
* Gwyddeleg - ríomhaire
* Tsieceg - počítač

## Gweler hefyd

* Benthyg geiriau i'r Gymraeg
# 12fed ganrif

12fed ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 12 g  |
| Rhan o | ail fileniwm  |
| Dechreuwyd | 1101  |
| Daeth i ben | 1200  |
| Rhagflaenwyd gan | 11eg ganrif  |
| Olynwyd gan | 13eg ganrif  |
| Yn cynnwys | 1120au, 1110au, 1160au, 1140au, 1100au, 1130au, 1190au, 1180au, 1170au, 1150au  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 1147: Yr Almohadiaid yn dinistrio Ymerodraeth yr Almorafidiaid
* 1171: Saladin yn sefydlu Brenhinllin yr Ayyubid
* 1189-1192: Y Drydedd Groesgad

## Blynyddoedd a degawdau

1100au 1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106 1107 1108 1109

1110au 1110 1111 1112 1113 1114 1115 1116 1117 1118 1119

1120au 1120 1121 1122 1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129

1130au 1130 1131 1132 1133 1134 1135 1136 1137 1138 1139

1140au 1140 1141 1142 1143 1144 1145 1146 1147 1148 1149

1150au 1150 1151 1152 1153 1154 1155 1156 1157 1158 1159

1160au 1160 1161 1162 1163 1164 1165 1166 1167 1168 1169

1170au 1170 1171 1172 1173 1174 1175 1176 1177 1178 1179

1180au 1180 1181 1182 1183 1184 1185 1186 1187 1188 1189

1190au 1190 1191 1192 1193 1194 1195 1196 1197 1198 1199

1200au 1200
# The Canterbury Tales

Dechrau'r Cyflwyniad o *The Canterbury Tales* yn llawysgrif "Chaucer Hengwrt" (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Llsgr. Peniarth 392D
Casgliad o straeon a ysgrifennwyd gan Geoffrey Chaucer yn y 14g yw The Canterbury Tales (*Chwedlau Caergaint*). Adroddir y straeon gan griw o bererinwyr ar bererindod o Southwark i Gaergaint er mwyn ymweld â bedd Sant Thomas Becket yn Eglwys Gadeiriol Caergaint. Mae'r *Canterbury Tales* wedi'u hysgrifennu mewn Saesneg Canol. Er yr ystyrir y chwedlau hyn fel ei weithiau gorau, cred rhai fod strwythur ei weithiau yn efelychu y *Decamerone* gan Boccaccio, a dywedir fod Chaucer wedi ei ddarllen ar ymweliad blaenorol â'r Eidal.

## Cynhwysion

* Cyflwyniad
* Stori'r Marchog
* Stori'r Melinydd
* Stori'r Maer
* Stori'r Cogydd
* Stori'r Cyfreithiwr
* Stori'r Gwraig o Gaerfaddon
* Stori'r Ffrier
* Stori'r Swyddog y Cwrt
* Stori'r Clerc
* Stori'r Masnachwr
* Stori'r Sgwier
* Stori'r Rhydd-ddeiliad
* Stori'r Meddyg
* Stori'r Pardynwr
* Stori'r Morwr
* Stori'r Priores
* Stori Syr Thopas
* Stori Melibee
* Stori'r Mynach
* Stori'r Offeiriad y Lleian
* Stori'r Ail Lleian
* Stori'r Hwsmon
* Stori'r Stiward
* Stori'r Parch

## Gweler hefyd

* *I racconti di Canterbury*, addasiad ffilm 1972 gan Pier Paolo Pasolini

## Dolenni allanol

* Yr "Hengwrt Chaucer" ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Geoffrey Chaucer

| Geoffrey Chaucer |
| --- |
| Geoffrey Chaucer (llun dychmygol) |
| Ganwyd | c. 1343  Llundain  |
| Bu farw | c. 25 Hydref 1400  Llundain  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Lloegr  |
| Galwedigaeth | ieithydd, bardd, awdur geiriau, athronydd, gwleidydd, cyfieithydd, astroleg, ysgrifennwr  |
| Swydd | Member of the 1386 Parliament  |
| Adnabyddus am | The Canterbury Tales, The Book of the Duchess, The House of Fame, Troilus and Criseyde, The Legend of Good Women, The compleynt unto Pity, A Treatise on the Astrolabe, The compleynt of Venus, The Complaint of Mars, Chaucer's complaint unto his purse, Boece, Parlement of Foules, The Romaunt of the Rose, Anelida and Arcite  |
| Arddull | barddoniaeth  |
| Tad | John Chaucer  |
| Mam | Agnes Copton  |
| Priod | Philippa Roet  |
| Plant | Thomas Chaucer, Elizabeth Chaucer, Lewis Chaucer  |
| llofnod |
|  |

Llenor Saesneg o Loegr oedd **Geoffrey Chaucer** (c. 1343 – 25 Hydref, 1400?). Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur *The Canterbury Tales* ("*Chwedlau Caergaint*").

## Bywgraffiad

Ganed ef yn Llundain tua 1343, ond does dim sicrwydd am y dyddiad hwnnw. Bu'n ŵr llys, diplomydd a gwas sifil. Pan ymosododd Edward III, brenin Lloegr, ar Ffrainc yn nechrau'r Rhyfel Can Mlynedd, aeth Chaucer i Ffrainc gyda Lionel o Antwerp, Dug Clarence. Yn 1360, cymerwyd ef yn garcharor yng ngwarchae Reims; cafodd ei ryddhau am dâl.

Nid oes llawer o fanylion ar gael am ei fywyd, ond ymddengys iddo deithio yn Ffrainc, Sbaen a Fflandrys, ac iddo efallai fynd ar bererindod i Santiago de Compostela. Tua 1366, priododd Philippa (de) Roet. Ymwelodd a Genova a Fflorens yn 1373, a chredir i farddoniaeth yr Eidal ddylanwadu arno.

Yn 1374 cafodd swydd Comptroller porthladd Llundain, swydd a ddaliodd am ddeuddeng mlynedd. Credir iddo ysgrifennu'r rhan fwyaf o'i weithiau yn y cyfnod yma, gan ddechrau gweithio ar *The Canterbury Tales* yn y 1380au cynnar. Daeth yn Aelod Seneddol dros Swydd Caint yn 1386.

## Gweithiau

* Cyfieithiad o'r *Roman de la Rose*, efallai *The Romance of the Rose*
* *The Book of the Duchess*
* *The House of Fame*
* *Anelida and Arcite*
* *Parlement of Foules*
* Cyfieithiad o waith Boethius' *Cysur Athroniaeth* fel *Boece*
* *Troilus and Criseyde*
* *The Legend of Good Women*
* *The Canterbury Tales*
* *Treatise on the Astrolabe*

### Cerddi byrion

* *An ABC*
* *Chaucers Wordes unto Adam, His Owne Scriveyn*
* *The Complaint unto Pity*
* *The Complaint of Chaucer to his Purse*
* *The Complaint of Mars*
* *The Complaint of Venus*
* *A Complaint to His Lady*
* *The Former Age*
* *Fortune*
* *Gentilesse*
* *Lak of Stedfastnesse*
* *Lenvoy de Chaucer a Scogan*
* *Lenvoy de Chaucer a Bukton*
* *Proverbs*
* *To Rosemounde*
* *Truth*
* *Womanly Noblesse*

## Cyfeiriadau
# Le Morte d'Arthur

Le Morte d'Arthur|  |
| Enghraifft o: | gwaith llenyddol, translated work  |
| Awdur | Thomas Malory  |
| Iaith | Saesneg Canol, Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1485  |
| Genre | Rhamant  |
| Cymeriadau | y Brenin Arthur, Lawnslot, Gwenhwyfar  |
| Yn cynnwys | The Tale of King Arthur  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Lleoliad y gwaith | Lloegr, Camelot  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0267fr  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Rhan o "Cwsg olaf Arthur" gan Edward Burne-Jones
Le Morte d'Arthur, neu Le Morte Darthur yn yr argraffiad cyntaf ("Marwolaeth Arthur") yw'r pwysicaf o'r fersiynau o'r chwedlau am y brenin Arthur yn y traddodiad Seisnig. Mae'n gasgliad o ddeunydd Ffrengig a Seisnig am Arthur gan Syr Thomas Malory (c. 1405 - 1471), wedi eu hail-adrodd yn ôl syniadau Malory ei hun, ac yn cynnwys rhywfaint o waith gwreiddiol Malory ei hun yn stori Gareth. Un ffynhonnell bwysig oedd y Lawnslot-Greal, gwaith Ffrangeg o ddechrau'r 13g. Er gwaethaf yr enw Ffrangeg, testun Saesneg ydyw.

Argraffwyd y llyfr am y tro cyntaf yn 1485 gan William Caxton, a daeth yn eithriadol o boblogaidd. Mae'n cynnwys wyth stori wahanol:

1. "Fro the Maryage of Kynge Uther unto Kyng Arthure that Regned Aftir Hym and Ded Many Batayles"
2. "The Noble Tale Betwyxt Kynge Arthure and Lucius the Emperor of Rome"
3. "The Noble Tale of Sir Launcelot Du Lake"
4. "The Tale of Sir Gareth of Orkney"
5. "The Fyrst and the Secunde Boke of Syr Trystrams de Lyones" (hanes Trystan ac Esyllt)
6. “The Noble Tale of the Sankgreal” (yr ymchwil am y Greal Santaidd)
7. "Sir Launcelot and Queen Gwenyvere"
8. "The Dethe of Arthur"

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lyfr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Thomas Malory

| Thomas Malory |
| --- |
| Ganwyd | c. 1405  Swydd Warwick  |
| Bu farw | 14 Mawrth 1471  Carchar Newgate  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Lloegr  |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr, gwleidydd, bardd  |
| Swydd | Member of the 1449-50 Parliament, Member of the 1442 Parliament  |
| Adnabyddus am | Le Morte d'Arthur  |
| Tad | John Mallory  |

Awdur o Loegr oedd Syr **Thomas Malory** (tua 1405–14 Mawrth 1471). Ysgrifennodd y fersiwn fwyaf dylanwadol o'r chwedlau am y brenin Arthur yn y traddodiad Seisnig, *Le Morte d'Arthur*.

## Bywgraffiad

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am Malory. Credai'r hynafiaethydd John Leland (1506–1552) mai Cymro ydoedd, ond barn y rhan fwyaf o ysgolheigion heddiw yw ei fod yr un person a'r Syr Thomas Malory o Newbold Revel yn Swydd Warwick.

Bu'n aelod o Senedd Lloegr, ond cafodd hefyd ei gyhuddo o amrywiol ddrwgweithredoedd. Dihangodd o'r carchar o leiaf ddwywaith, ac ni chafodd ei roi ar brawf erioed ar y cyhuddiadau yn ei erbyn. Cred rhai ei fod yn offeiriad.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Harri V, brenin Lloegr

| Harri V, brenin Lloegr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 16 Medi 1386  Castell Trefynwy  |
| Bu farw | 31 Awst 1422  Château de Vincennes  |
| Swydd | teyrn Lloegr, Arglwydd Iwerddon, Arglwydd Geidwad y Pum Porthladd  |
| Tad | Harri IV, brenin Lloegr  |
| Mam | Mary de Bohun  |
| Priod | Catrin o Valois  |
| Plant | Harri VI, brenin Lloegr  |
| Llinach | Lancastriaid  |
| llofnod |
|  |

**Harri V** (9 Awst neu 16 Medi 1387 – 31 Awst 1422) oedd brenin Lloegr o 20 Mawrth 1413 hyd ei farwolaeth.

Ganwyd ef yn Nhrefynwy, yn fab i Harri, Dug Caerhirfryn, a'i wraig gyntaf, Mary de Bohun. Fel Tywysog Cymru, brwydrodd yn erbyn gwrthryfelwyr Owain Glyn Dŵr, gan dderbyn craith barhaol ar ei wyneb o saeth yn ystod brwydr Amwythig yn 1403.

Mae Henry yn cael ei gofio’n arbennig am ennill brwydr Agincourt yn 1415. Priododd Harri â Catrin o Valois (merch Charles VI, brenin Ffrainc) ar 2 Mehefin 1421 yn Eglwys Sant Ioan yn Troyes.

* Arfbais Harri V

## Plant

* Harri VI, brenin Lloegr (1421–1471)

## Cyfeiriadau

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Rhisiart o Bordeaux** | **Tywysog Cymru** 1399 – 20 Mawrth 1413
 | Olynydd: **Edward o Westminster** |
| Rhagflaenydd: **Harri IV** | **Brenin Loegr** 20 Mawrth 1413 – 31 Awst 1422
 | Olynydd: **Harri VI** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Westminster

Westminster|  |
| Math | ardal o Lundain, tref farchnad  |
|  |
| Ardal weinyddol | Dinas Westminster |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Llundain Fwyaf (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Gerllaw | Afon Tafwys  |
| Cyfesurynnau | 51.4995°N 0.1333°W  |
| Cod OS | TQ295795  |
| Cod post | SW1  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd: Senedd y Deyrnas Unedig*
**Westminster** yw'r enw a roddir ar ardal yng nghanol Llundain. Dyma ganolbwynt gwleidyddol y Deyrnas Unedig am i'w Senedd gyfarfod ym Mhalas San Steffan yn y fangre. Crëwyd y fwrdeistref fodern llawer ehangach, Dinas Westminster, ym 1900.

Hen enw Saesneg yr ardal yw *Thorney Island*, o'r dyddiau pan oedd y tir yn gorsiog ac yn anaddas ar gyfer adeiladu. Cyfeiria'r enw modern *Westminster* at Abaty a leolir yma. Yn Gymraeg defnyddir yr enw "San Steffan" i gyfeirio at y Senedd mewn modd tebyg ag y defnyddir *Westminster* yn Saesneg, ond nid yw'n ddilys cyfeirio at yr ardal fel "San Steffan" yn Gymraeg.

Gyferbyn â Phalas San Steffan y mae Abaty Westminster, hen adeilad crefyddol a sefydlwyd gan Edward y Cyffeswr yn yr 11g. Mae coroni bron pob brenin a brenhines Lloegr wedi digwydd yn yr eglwys hon ers 1066, ac mae llawer ohonynt wedi'u claddu yno, ynghyd ag amryw o enwogion eraill. Penodwyd yr ardal sy'n cynnwys y Palas, yr Abaty ac Eglwys y Santes Fererid yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO ym 1987.

Yng nghanol yr ardal hon mae Sgwâr y Senedd (*Parliament Square*), lle ceir nifer o gerfluniau o wleidyddwyr o bwys, gan gynnwys un o Winston Churchill gan y cerflunydd Cymreig Ivor Roberts-Jones. Yn 2007 dadorchuddiwyd cerflun o David Lloyd George ar blinth o lechfaen Chwarel y Penrhyn, ac yn fwy diweddar ychwanegwyd cerfluniau o Nelson Mandela, Mahatma Gandhi a'r etholfreintwraig Millicent Fawcett. Mae Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig, Neuadd Canolog y Methodistiaid a Chanolfan Cynadledda Brenhines Elisabeth II hefyd gerllaw, fel y mae ysgol bonedd Westminster.

I'r gogledd mae Whitehall, Sgwâr Trafalgar a Pharc Iago Sant, i'r gorllewin mae ardal gorsaf reilffordd Victoria a Phalas Buckingham, i'r de mae Pimlico ac i'r dwyrain dros afon Tafwys mae Lambeth.

Panorama o'r ardal
Cerflun David Lloyd George, Sgwâr y Senedd
## Cyfieiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) *Westminster*, gan Syr Walter Besant, Geraldine Edith Mitton a Mrs A. Murray Smith, 1902, o Brosiect Gutenberg
# William Caxton

| William Caxton |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 1422  Hadlow  |
| Bu farw | c. Mawrth 1492  Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Lloegr |
| Galwedigaeth | ieithydd, cyfieithydd, ysgrifennwr, cyhoeddwr, diplomydd, argraffydd, argraffydd-lyfrwerthwr  |
| Adnabyddus am | The Game and Playe of the Chesse, Recuyell of the Historyes of Troye, The history of Jason, Esope, Eneydos, Paris and Vienne, The lyff of the olde auncyent holy faders hermytes, The craft for to die for the health of man's soule, The four sons of Aymon, The boke of the fayt of armes and of chyvalrye, The book of good manners, Thystorye and lyf of the noble and crysten prynce Charles the grete kynge of Fraunce, The ryal book, The golden legende, The book whiche the Knyght of the Toure made, Dialogues in French and English, Polychronicon, The historye of Reynart the foxe  |

Awdur, diplomydd, cyfieithydd, cyhoeddwr ac ieithydd o Loegr oedd **William Caxton** (1422 – 1 Mawrth 1492).

Cafodd ei eni yng Nghaint yn 1422 a bu farw yn Llundain. Credir mai ef yw'r person cyntaf i gyflwyno'r wasg argraffu i Loegr.

## Cyfeiriadau

* William Caxton - Bywgraffiadur Rhydychen
# James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr

| James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 19 Mehefin 1566  Caeredin, Castell Caeredin  |
| Bu farw | 27 Mawrth 1625 (yn y Calendr Iwliaidd)  o dysentri, methiant yr arennau  Theobalds House  |
| Swydd | teyrn yr Alban, teyrn Lloegr, teyrn Iwerddon, Duke of Rothesay  |
| Tad | Henry Stuart  |
| Mam | Mari, brenhines yr Alban  |
| Priod | Ann o Ddenmarc  |
| Plant | Harri Stuart, Elizabeth Stuart, brenhines Bohemia, Margaret Stuart, Charles I, Robert Stuart, Mary Stuart, Sophia o Loegr, mab dienw Stuart, mab dienw Stuart, Jacob Kettler  |
| Llinach | House of Stewart di Darnley  |
| llofnod |
|  |

Esgynodd **James Charles Stuart** (19 Mehefin 1566 – 27 Mawrth 1625) i orsedd yr Alban ar 24 Gorffennaf 1567 fel **James VI**, ac i orsedd Lloegr ar 24 Mawrth 1603 fel **James I**. Fe'i gelwir hefyd yn Gymraeg yn **Iago VI a I**.

Roedd James yn fab i Mari, brenhines yr Alban a'r Arglwydd Darnley. Priododd Ann o Ddenmarc yn Awst 1589.

## Plant

* Harri Stuart (1594-1612) (Tywysog Cymru o 1600)
* Elisabeth Stuart (1596-1662)
* Marged Stuart (1598-1600)
* Charles I, brenin Lloegr a'r Alban (1600-1649) (Tywysog Cymru o 1612)
* Robert Bruce Stuart (1602)
* Mary Stuart (1605-1607)
* Sophia Stuart (1606)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Mari I** | **Brenin yr Alban** 24 Gorffennaf 1567 – 27 Mawrth 1625
 | Olynydd: **Charles I** |
| Rhagflaenydd: **Elisabeth I** | **Brenin Loegr** 24 Mawrth 1603 – 27 Mawrth 1625
 | Olynydd: **Charles I** |
# 18fed ganrif

18fed ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 18 g  |
| Rhan o | ail fileniwm  |
| Dechreuwyd | 1701  |
| Daeth i ben | 1800  |
| Rhagflaenwyd gan | 17eg ganrif  |
| Olynwyd gan | 19eg ganrif  |
| Yn cynnwys | 1710au, 1720au, 1760au, 1790au, 1700au, 1740au, 1770au, 1780au, 1730au, 1750au  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/08b33  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 1700-1721: Rhyfel Mawr y Gogledd
* 1701-1714: Rhyfel Olyniaeth Sbaen
* 1707: Sefydlu Teyrnas Prydain Fawr
* 1789-1799: Y Chwyldro Ffrengig

## Blynyddoedd a degawdau

|  |
| --- |
| **1700au1700* 1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709
 |
| **1710au** 1710 1711 1712 1713 1714 1715 1716 1717 1718 1719
 |
| **1720au** 1720 1721 1722 1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729
 |
| **1730au** 1730 1731 1732 1733 1734 1735 1736 1737 1738 1739
 |
| **1740au** 1740 1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749
 |
| **1750au** 1750 1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 1758 1759
 |
| **1760au** 1760 1761 1762 1763 1764 1765 1766 1767 1768 1769
 |
| **1770au** 1770 1771 1772 1773 1774 1775 1776 1777 1778 1779
 |
| **1780au** 1780 1781 1782 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789
 |
| **1790au** 1790 1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799
 |
| **1800au** 1800
 |

## Gweler hefyd

* Y Ddeunawfed Ganrif yng Nghymru
# Uwchbwer

Uwchbwer|  |
| Math | cenedl  |
| Rhan o | hierarchaeth pwer  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gn19  |
| Quora | Superpowers-international-politics  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Term gwleidyddol yw **uwchbwer** sydd yn disgrifio gwladwriaeth neu ymerodraeth a chanddi'r radd uchaf o rym milwrol.

Cafodd y gair Saesneg *super-power* ei ddefnyddio'n gyntaf yn ystod yr Ail Ryfel Byd gan W. T. R. Fox yn ei lyfr *The Super-Powers* (1944) i ddisgrifio'r Ymerodraeth Brydeinig, Unol Daleithiau America, a'r Undeb Sofietaidd. Wrth i'r Ymerodraeth Brydeinig fachludo wedi'r rhyfel, ymddangosodd sefyllfa ddeubegwn fyd-eang rhwng y ddau uwchbwer UDA a'r Undeb Sofietaidd. Cafodd y byd ei rannu rhwng gwledydd cyfalafol o fewn cylch dylanwad yr Americanwyr, gwledydd comiwnyddol dan ddylanwad y Sofietiaid, a gwledydd tlawd "y Trydydd Byd" (neu'r Mudiad Heb Aliniad). Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1990–91, cafodd yr Unol Daleithiau ei hystyried yn unig uwchbwer y byd.

Trafodir y posibilrwydd byddai archbwerau eraill yn ymgodi yn yr 21g, yn enwedig Gweriniaeth Pobl Tsieina, yr Undeb Ewropeaidd, India, Brasil, a Ffederasiwn Rwsia.

## Cyfeiriadau
# Samuel Johnson

| Samuel Johnson |
| --- |
| Portread Dr Johnson (tua 1772) gan Joshua Reynolds |
| Ganwyd | 18 Medi 1709  Caerlwytgoed  |
| Bu farw | 13 Rhagfyr 1784  o cymlethdodau llawfeddygol  Llundain  |
| Addysg | Meistr yn y Celfyddydau  |
| *Alma mater* | * Coleg Penfro, Rhydychen
* King Edward VI School
 |
| Galwedigaeth | geiriadurwr, bardd, ysgrifennwr, athro, awdur ysgrifau, gwleidydd, cyfieithydd, llyfrwerthwr, critig, rhyddieithwr  |
| Adnabyddus am | A Dictionary of the English Language  |
| Plaid Wleidyddol | Tori  |
| Tad | Michael Johnson  |
| Mam | Sarah Ford  |
| Priod | Elizabeth Porter  |
| llofnod |

Awdur a geiriadurwr o Sais oedd **Samuel Johnson**, neu **Dr Johnson** (18 Medi 1709 – 13 Rhagfyr 1784).

## Hanes

Cafodd Johnson ei eni yn Lichfield, Swydd Stafford. Priododd Elizabeth "Tetty" Porter yn 1735. Roedd yn ffrind i Hester Thrale ac Anna Williams.

## Gwaith llenyddol

Un o'i lyfrau enwocaf yw *A Journey to the Western Islands of Scotland*, sy'n cofnodi ei daith i Ucheldiroedd yr Alban ac Ynysoedd Heledd gyda'i gyfaill James Boswell, llenor o'r Alban a fyddai'n ysgrifennu bywgraffiad Johnson yn nes ymlaen. Yn ogystal â'i werth llenyddol, mae'r llyfr yn gofnod pwysig o fywyd yng ngogledd-orllewin yr Alban cyn 'Clirio'r Ucheldiroedd'.

## Llyfryddiaeth ddethol

### Amryw

* *Dictionary of the English Language* (1755)
* *A Journey to the Western Islands of Scotland* (1775)
* *Lives of the Most Eminent English Poets* (1779-1781)

### Ffuglen

* *The History of Rasselas, Prince of Abissinia*

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenor** neu **awdur** o **Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# David Crystal

| David Crystal |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 6 Gorffennaf 1941  Lisburn  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Coleg Prifysgol Llundain
* St Mary's College
 |
| Galwedigaeth | ieithydd, ysgrifennwr, sociolinguist, ieithegydd, Saesnegydd, awdur  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Bangor
 |
| Gwobr/au | OBE, Cymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru, Cymrawd yr Academi Brydeinig, Fellow of the Chartered Institute of Linguists, Honorary Fellow of Wolfson College, doethuriaeth er anrhydedd  |
| Gwefan |   |

Ieithydd, academydd ac awdur yw'r Athro **David Crystal, OBE** (ganwyd 6 Gorffennaf 1941).

## Bywyd cynnar ac addysg

Ganwyd Crystal yn Lisburn, Gogledd Iwerddon. Fe'i magwyd yn ddwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg yng Nghaergybi ac yna Lerpwl lle mynychodd Goleg y Santes Fair o 1951. Astudiodd Saesneg yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain rhwng 1959 a 1962.

## Gyrfa

Roedd yn ymchwilydd o dan Randolph Quirk rhwng 1962 a 1963, yn gweithio ar Arolwg o Ddefnydd y Saesneg. Ers hynny mae wedi darlithio yn Ngholeg y Brifysgol, Bangor ac rhwng 1965 a 1985 bu'n Athro Gwyddor Ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Reading. Mae'n Athro Ieithyddiaeth er anrhydedd ym Mhrifysgol Bangor.

Ers ymddeol o waith academaidd llawn amser, bu'n gweithio fel awdur, golygydd ac ymgynghorydd ac mae'n cyfrannu i ddarllediadau radio a theledu. Mae ei gysylltiad gyda'r BBC yn amrywio o gyflwyno cyfres am faterion ieithyddol ar BBC Radio 4, i bodlediadau ar wefan y Gwasanaeth y Byd BBC ar gyfer pobl sy'n dysgu Saesneg.

Yn 1995 derbynnodd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig am wasanaethau i'r iaith Saesneg. Mae'n awdur dros 60 o lyfrau ar yr iaith Saesneg ac ieithyddiaeth, mae hefyd wedi golygu a chyfrannu at nifer o gyfeirlyfrau. Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.

Mae'n byw yng Nghaergybi gyda'i wraig, sy'n gyn-therapydd lleferydd a nawr yn awdur plant. Mae ganddo bedwar o blant. Mae ei fab Ben Crystal hefyd yn awdur ac wedi cyd-ysgrifennu tri llyfr gyda'i dad.

Yn 2009 cyhoeddodd ei hunan-gofiant, *Just a Phrase I'm Going Through - My Life in Language* (Llundain ac Efrog Newydd, Routledge).

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Archifwyd 2013-12-29 yn y Peiriant Wayback
# Economeg

Cynnyrch mewnwladol crynswth (Saesneg: GDP): yr ystadegau gan yr IMF
Astudiaeth o'r ffyrdd y caiff nwyddau a gwasanaethau eu cynhrchu, eu dosbarthu a'u defnyddio yw **economeg**. Mae'n disgrifio'r prosesau hyn yn nhermau y gwahaniaeth rhwng cystadlaethau gwahanol fel y'i gwelir trwy fesuriadau megis mewnbwn, pris ac allbwn.

Mae sawl agwedd i'r pwnc yma ac mae ganddo gysylltiad cryf â gwleidyddiaeth.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Economi
* Cynnyrch mewnwladol crynswth
* Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain
* Argyfwng economaidd 2008-presennol
* Cwymp Wall Street
* Diweithdra
* Economi Cymru

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
EconomicsEginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.