Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Persia

Yr hen enw ar *Iran* cyn 1949 oedd **Persia**. Mae un dalaith yn Iran, Fars yn atgof o'r enw **Persia** hefyd.

## Gweler hefyd

* Ymerodraeth Persia

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Iran**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 16eg ganrif

16eg ganrif| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 16 g  |
| Rhan o | ail fileniwm  |
| Dechreuwyd | 1 Ionawr 1501  |
| Daeth i ben | 31 Rhagfyr 1600  |
| Rhagflaenwyd gan | 15fed ganrif  |
| Olynwyd gan | 17eg ganrif  |
| Yn cynnwys | 1500au, 1510au, 1520au, 1530au, 1540au, 1550au, 1560au, 1570au, 1580au, 1590au  |
| Dynodwyr |
| Quora | 16th-century  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 1519-1521: Concwest yr Asteciaid gan y Sbaenwyr
* 1520-1566: Teyrnasiad Swleiman Ysblennydd yn Ymerodraeth yr Otomaniaid
* 1558-1603: Teyrnasiad Elisabeth I, Brenhines Lloegr

## Blynyddoedd a degawdau

1500au 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509

1510au 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519

1520au 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529

1530au 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539

1540au 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549

1550au 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559

1560au 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569

1570au 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579

1580au 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589

1590au 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599

1600au 1600
# Portiwgaleg

| Portiwgaleg (Português)
 |
| --- |
| Siaredir yn:
 | Angola, Andorra, Brasil, Cabo Verde, Dwyrain Timor, Gini Bisaw, Macau, Mosambic, Namibia, Paragwái, Portiwgal, São Tomé a Príncipe a gwledydd eraill.
 |
| Parth:
 |  |
| Cyfanswm o siaradwyr:
 | 262 miliwn (2014)
 |
| Safle yn ôl nifer siaradwyr:
 | 6
 |
| Achrestr ieithyddol:
 | Indo-Ewropeg
 Italeg
  Romáwns
   Italo-Western
    Western
     Gallo-Iberian
      Ibero-Romance
       West-Iberian
        Portiwgaleg-Galiseg
         **Portiwgaleg** |
| Statws swyddogol
 |
| Iaith swyddogol yn:
 | Angola, Brasil, Cabo Verde, Dwyrain Timor, Yr Undeb Ewropeaidd, Gini Bisaw, Gini Gyhydeddol, Macau, Mosambic, Portiwgal and São Tomé a Príncipe
 |
| Rheolir gan:
 | *Instituto Internacional de Língua Portuguesa; CPLP* |
| Codau iaith
 |
| ISO 639-1 | pt
 |
| ISO 639-2 | por
 |
| ISO 639-3 | por
 |
| Gweler hefyd: Iaith – Rhestr ieithoedd
 |

Mae **Portiwgaleg** (hefyd **Portiwgeeg**; *português* neu'n llaw: *língua portuguesa*) yn iaith Romáwns a siaredir hi'n bennaf ym Mrasil, Portiwgal a rhai gwledydd eraill yn Affrica a De-ddwyrain Asia gan gynnwys Angola, Cabo Verde, Gini Bisaw a Mosambic. Mae ganddi statws swyddogol hefyd yn Nwyrain Timor, Gini Gyhydeddol, a Macau.

Mae'n iaith sy'n agos iawn at y Galisieg, ac i raddau llai at y Sbaeneg a'r Gatalaneg, ac mae iddi elfennau sy'n debyg i'r Eidaleg a Ffrangeg gan fod gan yr holl ieithoedd hyn wreiddiau Lladin.

## Portiwgaleg - Cymraeg

### Cyfarchion

Bom dia = Bore da

Boa tarde = Prynhawn da

Boa noite = Noswaith dda / Nos da

Oi = Helô

Olá = Helô

Como vai? = Sut mae?

Como estás?= Sut mae?

Como você está?= Sut mae? (ym Mrasil)

Bem = iawn

..., obrigado = ..., diolch (g)

..., obrigada = ..., diolch (b)

Niferoedd: tywyll = iaith swyddogol.

### Cyflwyno chi'ch hun ac eraill

(Eu) Sou [João] = [Siôn] ydw i

(Tu) és [Angharad] = [Angharad] wyt ti (anffurfiol, Brasil)

(Você) é [Carlos] = [Siarl] wyt ti

(Ele) é [...] = [...] ydy e(o)

(Ela) é [...] = [...] ydy hi

(Nós) somos [...] e [...] = [...] a [...] ydyn ni

(A gente) é [...] = [...] ydyn ni (anffurfiol, Brasil)

(Vós) sois [...] = [...] ydych chi

(Vocês) são [...] = [...] ydych chi (anffurfiol, Brasil)

(Eles) são [...] = [...] ydyn nhw (g)

(Elas) são [...] = [...] ydyn nhw (b)

**Ffurfiau negyddol**

Rhoi 'não' o flaen y berfau:

Eu sou professor = Athro ydw i

Eu não sou professor = Dim athro ydw i

**Ffurfiau gofynnol**

Rhoi '?' ar y diwedd

Você é professor = Athro wyt ti

Você é professor? = Athro wyt ti? (Ydy e'n gywir?)

Ela não é médica > Ela não é médica?

[médica = meddyg]

## Cyfeiriadau

Wikipedia
 Argraffiad Portiwgaleg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

Wiciadur
Chwiliwch am Portiwgaleg
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 17eg ganrif

17eg ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 17 g  |
| Rhan o | ail fileniwm  |
| Dechreuwyd | 1 Ionawr 1601  |
| Daeth i ben | 31 Rhagfyr 1700  |
| Rhagflaenwyd gan | 16eg ganrif  |
| Olynwyd gan | 18fed ganrif  |
| Yn cynnwys | 1600au, 1610au, 1620au, 1630au, 1640au, 1650au, 1660au, 1670au, 1680au, 1690au  |
| Dynodwyr |
| Quora | 17th-century  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 1618-1648: Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain
* 1642-1651: Rhyfel Cartref Lloegr

## Blynyddoedd a degawdau

1600au 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609

1610au 1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619

1620au 1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629

1630au 1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639

1640au 1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649

1650au 1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659

1660au 1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669

1670au 1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679

1680au 1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689

1690au 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699

1700au 1700

## Gweler hefyd

* Yr Ail Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru
# Trawsenwad

Ymadrodd neu dechneg rethregol yw **trawsenwad** sy'n rhoi enw nodwedd (y **trawsenw**) ar beth yn lle enw'r peth ei hun. Ffurf gyffredin yw i ddefnyddio enw lle ar lywodraeth neu ddiwydiant, er enghraifft Bae Caerdydd am lywodraeth Cymru, Hollywood am y diwydiant ffilm Americanaidd neu Stryd y Fflyd am bapurau newydd Llundain.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Y Gorllewin

**Y Gorllewin**, neu'r **Byd Gorllewinol**, yw'r enw a ddefnyddir yn aml i ddisgrifio'r gwledydd datblygedig yn gyffredinol mewn cyferbyniaeth â gweddill y byd.

Yn wreiddiol roedd yr enw yn golygu gwledydd democrataidd Gorllewin Ewrop a Gogledd America a'u cynghreiriaid mewn cyferbyniaeth â'r gwledydd comiwnyddol yn Nwyrain Ewrop oedd yn aelodau o Gytundeb Warsaw, ynghyd â'r Undeb Sofietaidd, Tsieina a gwledydd comiwnyddol a lled-gomiwnyddol eraill, fel Ciwba a Gogledd Corea.

Erbyn heddiw mae'n tueddu i gael ei ddefnyddio mewn ystyr ehangach, llai diffiniedig, ac yn cynnwys gwledydd dwyreiniol fel Siapan am eu bod yn meddu nodweddion "Gorllewinol" amlwg fel democratiaeth a marchnadoedd rhydd. Mae nifer o gyn-wledydd Cytundeb Warsaw yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd a NATO erbyn hyn ac felly'n rhan o'r Gorllewin hefyd.

Roedd nifer o wledydd llai datblygedig neu niwtral yn ystyried eu hunain fel endidau y tu allan i'r drefn honno o "Ddwyrain" a "Gorllewin" ac yn sôn amdanyn' eu hunain fel y Trydydd Byd, ond erbyn heddiw cyfeirir atynt yn gyffredinol fel "y gwledydd sy'n dal i ddatblygu".

## Darllen pellach

* Ferguson, Niall. *Civilization* (Llundain, Penguin, 2012).
# Brenhinllin Han

Brenhinllin Han|  |
| Enghraifft o: | Chinese dynasty, gwladwriaeth hanesyddol Tsieina, cyfnod o hanes, gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 220  |
| Poblogaeth | 59,594,978, 56,486,856  |
| Rhan o | Qin Han, Early Imperial China  |
| Dechrau/Sefydlu | 206 CC  |
| Olynwyd gan | Cao Wei, Shu Han, Eastern Wu  |
| Yn cynnwys | Western Han, Brenhinlin Gorllewin Han  |
|  |
| Rhagflaenydd | Brenhinllin Qin  |
| Enw brodorol | 漢朝  |
| Gwladwriaeth | Ymerodraeth Tsieina  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0bx3d  |
| Quora | Han-dynasty  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cyfnod yn hanes Tsieina oedd **Brenhinllin Han** (Tsineëg Syml: 汉朝; Tsineëg Traddidiadol: 漢朝), o 206 CC hyd 220 OC. Ystyrir y cyfnod yma yn un o uchafbwyntiau hanes Tsieina, pan ymestynwyd yr ymerodraeth i gynnwys Corea, Fietnam a Chanolbarth Asia.

Sefydlwyd y frenhinllin gan Liu Bang, a ddaeth i'r orsedd yn 202 CC fel yr Ymerawdwr Gaozu o Han wedi iddo orchfygu Xiang Yu o'r Chu Gorllewinol ym Mrwydr Gaixia. Brenhinllin Han oedd y frenhinllin gyntaf i'w seilio ei hun ar athroniaeth Conffiwsiaeth; dewisodd yr Ymerawdwr Wu Gonffiwsiaeth fel yr athroniaeth oedd i lywodraethu'r wladwriaeth.

O'r frenhinllin yma y mae grŵp ethnig mwyaf Tsieina, Tsineaid Han, yn cymryd ei enw.

Yr ymerodraeth yn 87 CC

|  | **Cyfnodau hanes Tsieina** |
| --- | --- |
| **Hanes Tsieina** | Brenhinllin Shang • Brenhinllin Zhou • Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar • Brenhinllin Qin • Brenhinllin Han • Brenhinllin Tang • Brenhinllin Yuan • Brenhinllin Ming • Brenhinllin Qing
 |
# Dyodiad

Glawiad hafol yn Denmarc.
Unrhyw fath o gyddwysiad yw **dyodiad** (weithiau: **Dyddodiad**). Gall hyn gynnwys glaw, eira, eirlaw, cenllysg, cesair a gwlith.

Mae dyodiad yn digwydd pan fydd cyfran o'r atmosffer yn dirlawn o anwedd dŵr (gan gyrraedd lleithder cymharol o 100%), fel bod y dŵr yn cyddwyso ac yn cwympo. Felly, nid dyodiad yw niwl a tharth ond yn hytrach yr hyn a elwir yn "coloidau", oherwydd nid yw'r anwedd dŵr yn cyddwyso'n ddigonol i waddodi. Gall dwy broses arwain at aer yn dirlawn: oeri'r aer neu ychwanegu anwedd dŵr i'r aer. Mae dyodiad yn ffurfio wrth i ddefnynnau llai gyfuno trwy wrthdrawiad â diferion glaw eraill neu grisialau iâ mewn cwmwl. Gelwir cyfnodau byr, dwys o law mewn lleoliadau gwasgaredig yn "gawodydd".

Nid yw dyodiad bob amser yn cyrraedd y ddaear. Os yw'n disgyn drwy awyr sych fe all droi'n anwedd. Pan nad oes dim dyodiad yn cyrraedd y ddaear, gelwir y cyddwysiad yn *virga*.

## Cyfeiriadau
# Corwynt

Corwynt|  |
| Enghraifft o: | math o seiclon  |
| Math | seiclon, tywydd eithafol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07r2x  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Corwynt Katrina yng Ngwlff Mecsico
**Corwynt** neu **drowynt trofannol** yw'r enw a rhoddir i ddisgrifio diwasgedd cylchol enfawr sy'n fath o storm. Mae'n cynhyrchu llawer iawn o law a gwynt. Maen nhw'n cryfhau pan fo dŵr môr sy'n anweddu yn crynhoi yn cael ei ryddhau wrth i'r aer cynnes godi; mae hyn yn ei dro'n cyddwyso'r aer gwlyb a'i droi'n law. Yn y trofannau mae'r corwynt yn gynhesach y tu fewn iddo nag ydy y tu allan.

Map o leoliad holl gorwyntoedd y byd rhwng 1985–2005
# Busan

Busan|  |
|  |
| Math | dinas â phorthladd, dinas fetropolitan De Corea, dinas, atyniad twristaidd, metropolis  |
|  |
| Prifddinas | Yeonje-gu  |
| Poblogaeth | 3,453,198  |
| Gefeilldref/i | Vladivostok, Tijuana, Kaohsiung, Los Angeles, Shimonoseki, Barcelona, Rio de Janeiro, Fukuoka, Shanghai, Surabaya, Auckland, Valparaíso, Montréal, Istanbwl, Chicago, Manila, Casablanca, St Petersburg, Bangkok, Thessaloníci, Nagasaki, Dubai, Ardal Jiulongpo, Penza, Dinas Ho Chi Minh, Yokohama, Novi Sad  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gyeongsang  |
| Lleoliad | Ardal Busan–Gyeongnam  |
| Sir | De Corea  |
| Gwlad |  De Corea |
| Arwynebedd | 769.83 km²  |
| Uwch y môr | 30 metr  |
| Gerllaw | Culfor Tsushima, Porthladd Busan  |
| Yn ffinio gyda | Ulsan, Talaith De Gyeongsang  |
| Cyfesurynnau | 35.18°N 129.075°E  |
| Cod post | 46000, 619–963, 49599  |
| KR-26  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Fetropolitan Busan  |
| Corff deddfwriaethol | cyngor trefol Busan  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Busan  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas fawr a phrif borthladd De Corea yw Busan. Dyma'r ail ddinas fwyaf poblog yn Ne Corea, ar ôl y brifddinas Seoul, gyda phoblogaeth o 3,349,016 o drigolion yn ôl Cyfrifiad 2020. Mae'n ddinas fetropolitan hunanweinyddedig gyda safle talaith. Dyma ganolfan economaidd, ddiwylliannol ac addysgol de-ddwyrain De Corea, a rhan o ardal ddiwydiannol fwyaf y wlad.

Lleolir Busan ar arfordir pen de-ddwyreiniol Penrhyn Corea, 320 km o Seoul. Mae'n edrych dros Gulfor Corea yn wynebu Môr Japan ac ynys Japaneaidd Tsushima, sydd tua 50 km i ffwrdd.

Yn 2014, cafodd Busan ei chynnwys yn Rhwydwaith Dinasoedd Creadigol UNESCO fel "Dinas Ffilm". Mae Gŵyl Ffilm Ryngwladol wedi cael ei chynnal yno ers 1996.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
# Coedwigo

Coedwigo ar dir yn perthyn i hen lofa ger Cwm-hwnt, Rhondda Cynon Taf
Y broses o blannu coed er mwyn sefydlu coedwig mewn ardal lle nad oedd coed gynt yw **coedwigo**. Mae nifer o gyfundrefnau llywodraethol ac anlywodraethol yn arfer coedwigo at amryw ddibenion megis cynyddu daliad carbon, hybu bioamrywiaeth ac atal llifogydd trwy rwystro arlif a gwella amsugnaid dŵr.

## Cyfeiriadau
# Aweddwr

Aweddwr|  |
| Math | dŵr ar ffurf hylif  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01jt04  |
| Quora | Tap-water  |

Aweddwr: ffynnon yfed mewn pentref yn y Swisdir
Dŵr croyw rhededog yw **aweddwr**, ac yn benodol, ddŵr yfadwy neu ddŵr tap (cymharer *running water* yn Saesneg am *tap water*).

## Cyfeiriadau
# Glaw asid

Glaw asid| Coed wedi eu lladd gan law asid yn yr Almaen |
| Enghraifft o: | effaith pobl ar yr amgylchedd  |
| Math | glaw  |
| Y gwrthwyneb | basic precipitation  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/014xb  |
| Thesawrws y BNCF | 48027  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ffurf ar lygredd yw **glaw asid**. Mae'n achosi i'r glaw fod yn anarferol o asidig, a gall hyn achosi problemau yn yr amgylchedd. Tuedda glaw "arferol" i fod ychydig yn asidig, beth bynnag, gyda pH o tua 5.6, oherwydd fod asid carbonig yn cael ei ffurfio.

Mae'n broblem sylweddol ar rai o ucheldiroedd Cymru, lle mae'r pridd eisoes yn asidig.
Mae glaw asid yn broblem fawr i natur, oherwydd os oes gormod o law asid, gall gwneud y llynoedd ar afonnydd mor wenwynig, y bydd dim natur yn medru goroesi ynddynt.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cytundeb yr Antarctig

Antarctica (delwedd lloeren)
Mae **Cytundeb yr Antarctig** yn gytundeb rhyngwladol sy'n gosod allan hawliau a chyfrifoldebau y ddeuddeg gwlad sydd â thiriogaeth ar y cyfandir.

Agorwyd y prif gytundeb ar 1 Rhagfyr 1961 a daeth i rym ar 23 Mehefin 1961. Y llofnodwyr gwreiddiol oedd y 12 gwlad a oedd yn weithgar yn yr Antarctig yn ystod 1957–1958 ac yn barod i dderbyn gwahoddiad gan Unol Daleithiau America i gymryd rhan yn y trafodaethau. Y gwledydd hynny oedd yr Ariannin, Awstralia, Gwlad Belg, Tsile, De Affrica, y Deyrnas Unedig Ffrainc, Japan, Seland Newydd, Norwy, yr hen USSR, a'r Unol Daleithiau.

## Dolenni allanol

* (Saesneg) 70South: Gwybodaeth am y cytundeb Archifwyd 2005-12-20 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Ysgrifenyddiaeth Cytundeb yr Antarctig
* (Saesneg) Testun llawn Cytundeb yr Antarctig Archifwyd 2013-05-11 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Swyddfa Rhaglenni Pegynnol y National Science Foundation Archifwyd 2017-03-10 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Rhestr holl Gyfarfodydd Ymgynghorol Cytundeb yr Antarctig Archifwyd 2006-02-11 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Gyfraith y Môr

Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Gyfraith y Môr|  |
|  |
| Enghraifft o: | United Nations treaty, cytundeb amlochrog  |
| Dyddiad | 10 Rhagfyr 1982  |
| Iaith | Tsieceg, Saesneg  |
| Dyddiad cyhoeddi | 10 Rhagfyr 1982  |
| Lleoliad | Montego Bay  |
| Prif bwnc | Cyfraith y môr, cyfraith ryngwladol, International piracy law  |
| Yn cynnwys | International piracy law  |
|  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07vmg  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cytundeb rhyngwladol ynghylch hawliau a chyfrifoldebau cenhedloedd mewn perthynas â'u defnydd o gefnforoedd y byd, sefydlu canllawiau ar gyfer busnesau, yr amgylchedd, a rheoli adnoddau naturiol morol yw **Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Gyfraith y Môr** (Saesneg: *United Nations Convention on the Law of the Sea*; UNCLOS).

Fe'i lluniwyd gan drydedd Gynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar Gyfraith y Môr (UNCLOS III), a gynhaliwyd rhwng 1973 a 1982. Daeth i rym yn 1994.
# Talaith

Talaith| Math | endid tiriogaethol gweinyddol, gwladwriaeth, former or current state  |
| Rhan o | talaith ffederal, gwladwriaeth sofran  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01764b  |
| Quora | Federated-state  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **talaith** yn gymdeithas gwleidyddol gyda sofraniaeth dros ardal ddaearyddol. Mae fel arfer yn cynnwys set o sefydliadau sy'n hawlio'r awdurdod i greu'r rheolau sy'n llywodraethu pobl y gymdeithas yn yr ardal, er mae ei statws fel talaith yn aml yn dibynnu yn rhannol ar gael ei adnabod gan nifer o dalethau eraill o gael sofraniaeth allanol a mewnol drosti. Yng nghymdeithaseg, adnabyddir fel talaith yn gyffredinol gan y sefydliadau: yn ôl diffiniad dylanwadol Max Weber, mae'n sefydliad sydd gyda "monopoli ar y defnydd cyfreithlon o rym corfforol o fewn y tiriogaeth penodol," a gall gynnwyd byddin arfog, gwasanaeth sifil neu fiwrocratiaeth talaith, llysoedd, a heddlu.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Hangeul

"Han-geul" yn Hangeul
**Hangeul** (hefyd **Hangul** neu, yng Ngogledd Corea, **Chosongul**) yw'r wyddor ffonetig a defnyddir ar gyfer ysgrifennu Coreeg. Yn wahanol i'r system Hanja yn yr iaith Tsieineeg sy'n defnyddio arwyddluniau, mae Hangeul yn ffonetig gyda 24 llythyren. Datblygwyd y system yn nheyrnasiad y brenin Sejong Fawr (1397-1450) wedi iddo gomisiynu ysgolheigion i ddyfeisio trefn newydd a fyddai yn caniatáu i bawb medru dysgu i ddarllen ac ysgrifennu Coreeg yn hawdd. Cyhoeddwyd y system am y tro cyntaf yn yr Hunmin Jeongeum yn 1446.

Mewn ysgrifen, mae'r llythrennau yn cael eu gosod mewn blociau fesul sillaf a'u darllen o'r top chwith i'r dde gwaelod. Yn draddodiadol gosodwyd a darllenwyd y blociau ar i lawr mewn colofnau ond erbyn hyn mae'n arferol i'w darllen o'r dde i'r chwith fel ieithoedd y wyddor Lladin, hefyd gyda bylchau rhwng geiriau ac atalnodau.

Dyma'r system a ddefnyddir yn Ne Corea a Gogledd Corea, er bod trefn y wyddor ac enwau'r llythrennau yn wahanol yn y ddwy wlad. Yn Ne Corea, mae 9 Hydref yn cael ei ddathlu fel "Dydd Hangeul".

## Cyfeiriadau
# Chungcheongbuk-do

Chungcheongbuk-do|  |
| Math | talaith De Corea  |
|  |
| Prifddinas | Cheongju  |
| Poblogaeth | 1,595,058  |
| Gefeilldref/i | Yamanashi  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | De Corea  |
| Gwlad | De Corea  |
| Arwynebedd | 7,407.22 ±0.01 km²  |
| Yn ffinio gyda | Talaith Gyeonggi, Talaith Gangwon, Talaith De Chungcheong, Talaith Gogledd Jeolla, Talaith Gogledd Gyeongsang, Sejong, Daejeon  |
| Cyfesurynnau | 36.633855°N 127.491528°E  |
| KR-43  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Chungbuk Provincial Government  |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Trefol Gogledd Chungcheong  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Llywodraethwr Talaith Gogledd Chungcheong  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Talaith yng nghanol De Corea yw **Chungcheongbuk-do** (Hangul: 충청북도). Y brifddinas daleithiol yw Cheongju. Poblogaeth Chungcheongbuk-do, neu **Chungbuk**, yn 2022 oedd 1,624,993.

## Rhanbarthau gweinyddol

Rhennir Chungbuk yn 3 dinas (neu *si* (시) yng Nghoreeg) a 9 sir (neu *gun* (군)). Mae pob ardal wedi ei rhestri yn yr wyddor Ladin, hangul, a hanja.

| Map
 | #
 | Enw
 | Hangul
 | Hanja
 | Poblogaeth (2022)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |
| **— Dinas —** |
| 1
 | Cheongju
 | 청주시 | 淸州市 | 858,500
 |
| 2
 | Chungju
 | 충주시 | 忠州市 | 215,783
 |
| 3
 | Jecheon
 | 제천시 | 堤川市 | 130,436
 |
| **— Sir —** |
| 4
 | Sir Cheongwon
 | 청원군 | 淸原郡 | 198,744
 |
| 5
 | Sir Eumseong
 | 음성군 | 陰城郡 | 102,564
 |
| 6
 | Sir Jincheon
 | 진천군 | 鎭川郡 | 93,174
 |
| 7
 | Sir Okcheon
 | 옥천군 | 沃川郡 | 48,013
 |
| 8
 | Sir Yeongdong
 | 영동군 | 永同郡 | 43,813
 |
| 9
 | Sir Goesan
 | 괴산군 | 槐山郡 | 37,830
 |
| 10
 | Sir Jeungpyeong
 | 증평군 | 曾坪郡 | 37,778
 |
| 11
 | Sir Boeun
 | 보은군 | 報恩郡 | 30,636
 |
| 12
 | Sir Danyang
 | 단양군 | 丹陽郡 | 26,466
 |

## Cyfeiriadau
# Samsung

Samsung|  |
| Math | Chaebol |
| Math o fusnes | cwmni preifat |
| Diwydiant | uwchgwmni |
| Sefydlwyd | 1938 |
| Sefydlydd | Lee Byung-chul |
| Pencadlys | Seoul |
| Pobl allweddol | (Prif Weithredwr) |
| Cynnyrch | Electroneg |
| Refeniw | 208,500,000,000 $ (UDA) (2018) |
| Incwm gweithredol | 6,700,000,000 $ (UDA) (2020) |
| Nifer a gyflogir | 262,647 (2024) |
| Lle ffurfio | Suwon |
| Gwefan |    |

Cwmni rhyngwladol enfawr yw Samsung. Sefydlwyd y cwmni yn 1938 yn Ne Corea gan Lee Byoung Chul. Mae'r enw Samsung yn golygu "Tair seren" yn Corëeg.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **dechnoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Iaith arunig

Iaith arunig| Enghraifft o: | math o iaith  |
| Math | iaith naturiol  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Iaith naturiol nad yw’n rhannu tarddiad hysbys ag unrhyw iaith fyw arall yw **iaith arunig**. Mae’r iaith Fasgeg yn un enghraifft, gydag eraill megis Ainŵeg yn Hokkaidō, Bwrwshasceg ym Mhakistan ac iaith y Mapuche.
Ymhlith ieithoedd arunig heddiw, nid pob un sydd wedi bod felly erioed; mae rhai lle mae pob iaith sy’n perthyn wedi darfod. Enghraifft yw’r iaith Pirahã, disgynnydd olaf yr ieithoedd Mura. Mae eraill, megis Basgeg, lle nad oes tystiolaeth hanesyddol o ieithoedd sy’n perthyn chwaith.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ieithyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Delweddu cyseiniant magnetig

Delweddu cyseiniant magnetig|  |
| Enghraifft o: | prawf meddygol  |
| Math | delweddu meddygol, non-invasive imaging  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04xkp  |
| Quora | Magnetic-resonance-imaging  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Techneg i ddelweddu y tu fewn i'r corff yw **delweddu cyseiniant magnetig** (Saesneg: *Magnetic Resonance Imaging, MRI*). Yn fras, mae MRI yn canfod signal oddi wrth brotonau Hydrogen (tu fewn i folecylau ddŵr yn bennaf) ac o'r signal hwn yn gallu creu delweddau i ddangos gwahaniaethau mewn amryw o briodweddau'r meinwe sy'n allyrru'r signal. Mae nifer o ffactorau yn effeithio ar y signal MRI, er enghraifft; y nifer o brotonau, priodweddau magnetig y meinwe, llif a thrylediad. O ganlyniad, gall y ddelwedd MRI gael ei addasu i ddangos y briodwedd(au) o ddiddordeb.

Mae gan brotonau foment magnetig, felly wrth i’r corff cael ei osod tu fewn i faes magnetig y sganiwr, mae’r protonau yn cyfunioni gyda’r maes magnetig. Gallent gyfunioni mewn cyflwr egni uchel (gyferbyn a chyfeiriad y maes magnetig), neu gyflwr egni isel (yr un cyfeiriad a’r maes magnetig). Mae hyn yn sefydlu cyseiniant ym mhrotonau’r corff - h.y. gall donnau radio, o amledd arbennig, ysgogi’r protonau o gyflwr egni isel i gyflwr egni uchel. Wrth iddynt ddisgyn nôl i gyflwr egni isel, maent yn allyrru signal, ac (o dan yr amodau cywir) mae’r signal yma yn cynnwys gwybodaeth am leoliad y signal o fewn y sganiwr, a phriodweddau’r meinwe sy’n cynnwys y protonau (e.e. hylif/solid, llifo/sefydlog, ac yn y blaen). Thrwy ddadansoddi’r signal yma, gellir ffurfio delweddau manwl o du fewn i’r corff.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Delwedd cyseiniant magnetig o'r pen-glin. | Sganiwr cyseiniant magnetig yn Göteborg, Sweden. | Delwedd cyseiniant magnetig o'r Pen. |

### Manteision

Nid yw'r peiriannau yn defnyddio pelydriadau sy'n ïoneiddio fel peiriannau pelydr-x a sganwyr CT. Mae hyn yn golygu maent yn ddiogel i'w defnyddio ac nid oes ots faint o ddos mae claf yn derbyn. Maent hefyd yn dangos adeileddau meinweoedd meddal megis organau'r corff yn dda.

### Anfanteision

Mae'r peiriannau yn gostus iawn ac os nad ydy cyflwr claf yn ddifrifol, gall yr amser aros am sgan fod yn hir. Mae'r cyfuniad o fod mewn tiwb caeedig gyda'r sŵn uchel sy'n cael ei greu, wneud i rai teimlo'n clawstroffobig iawn.