# Ewrop

Ewrop|  |
| Math | rhan fawr o blaned Daear, cyfandir  |
| Enwyd ar ôl | Ewropa  |
|  |
| Dinas fwyaf | Istanbwl  |
| Poblogaeth | 744,094,971  |
| Cylchfa amser | Europe/Athens, Europe/Brussels, Ewrop/Llundain, Kaliningrad Time, Ewrop/Moscfa  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ewrasia, Ostfeste, y Ddaear, Affrica-Ewrasia  |
| Arwynebedd | 10,186,000 km²  |
| Yn ffinio gyda | Asia  |
| Cyfesurynnau | 53.5°N 15.5°E  |
|  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o'r saith cyfandir yw **Ewrop**. Mae o'n gyfandir o safbwynt diwylliannol a gwleidyddol yn hytrach nag o ran daearyddiaeth ffisegol. Yn ffisegol ac yn ddaearegol, mae Ewrop yn isgyfandir neu'n benrhyn mawr, sy'n ffurfio'r rhan fwyaf gorllewinol o Ewrasia. Tua'r gogledd ceir Cefnfor yr Arctig, i'r gorllewin Cefnfor Iwerydd ac i'r de ceir y Môr Canoldir a'r Cawcasws. Mae ffin Ewrop i'r dwyrain yn amhendant, ond yn draddodiadol ystyrir Mynyddoedd yr Wral a Môr Caspia i'r de-ddwyrain fel y ffin dwyreiniol. Ystyrir y mynyddoedd hyn gan y rhan fwyaf o ddaearyddwyr fel y tirffurf daearyddol a thectonig sy'n gwahanu Asia oddi wrth Ewrop.

Ewrop yw'r cyfandir lleiaf ond un yn nhermau arwynebedd, ac mae ganddo tua 10,790,000 km² (4,170,000 mi sg) neu 7.1% o arwynebedd y Ddaear, gydag Awstralia yn unig yn llai na hi. Yn nhermau poblogaeth, dyma'r trydydd cyfandir mwyaf (mae poblogaeth Asia ac Affrica yn fwy). Mae gan Ewrop boblogaeth o 744,094,971 (2025), neu tua 11% o boblogaeth y byd.

## Geirdarddiad

Ym mytholeg Roeg, roedd Ewropa yn dywysoges Ffeniciaidd a gafodd ei herwgipio gan Zews ar ffurf tarw, a aeth â hi i ynys Creta, lle rhoddodd hi enedigaeth i Minos. I'r bardd Homer, roedd *Eurṓpē* (Hen Roeg: Εὐρώπη) yn frenhines fytholegol o Greta, yn hytrach na dynodiad daearyddol. Daeth *Europa* yn enw am dir mawr Groeg, ac erbyn 500 CC roedd ei ystyr wedi ehangu i gynnwys gweddill y cyfandir.

## Hanes

*Prif: Cynhanes Ewrop a Hanes Ewrop*
Ieithoedd Ewrop
Rhanbarthau Ewrop
Ewrop ym 1000
Rhannodd ffin ogleddol yr Ymerodraeth Rhufeinig y cyfandir ar hyd afonydd Rhein a Donaw am sawl canrif. Yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rhufeinig, syrthiodd rhan helaeth o Ewrop i'r Oesoedd Tywyll. Ond parhaodd gwareiddiad y Rhufeinwyr i flodeuo, ond ar ffurfiau newydd, mewn rhannau o dde Ewrop ac yn y de-ddwyrain dan yr Ymerodraeth Fysantaidd. Yn raddol, troes yr Oesoedd Tywyll yn gyfnod goleuach a adnabyddir fel yr Oesoedd Canol. Blodeuodd dysg eto ond ar ffurf geidwadol a dueddai i edrych yn ôl i'r Byd Clasurol a'r Beibl. Ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, goresgynnodd Ymerodraeth yr Otomaniaid ddinas Caergystennin (Istanbwl) – gan dod â diwedd yr Ymerodraeth Fysantaidd – a daeth yn bŵer pwysicaf Ewrop. Un canlyniad o hynny oedd y Dadeni, cyfnod o ddarganfyddiad, fforio a chynydd mewn gwybodaeth wyddonol. Yn ystod y bymthegfed ganrif agorodd Portiwgal yr oes o ddarganfyddiadau, efo Sbaen yn ei dilyn. Ymunodd Ffrainc, yr Iseldiroedd a Phrydain Fawr yn y ras i greu ymerodraethau trefedigaethol enfawr yn Affrica, yr Amerig, Asia ac Awstralasia.

Ar ôl yr oes o ddarganfyddiadau, dechreuodd cysyniadau democratiaeth gymryd drosodd yn Ewrop. Cafwyd nifer o frwydrau am annibyniaeth, er enghraifft yn Ffrainc yn ystod cyfnod y Chwyldro Ffrengig. Arweiniodd y cynnydd hwn mewn democratiaeth i gynydd mewn tensiynau yn Ewrop ar ben y tensiynau oedd yn bodoli'n barod oherwydd cystadleuaeth â'r Byd Newydd. Y gwrthdaro mwyaf enwog oedd hwnnw pan daeth Napoleon Bonaparte i rym a dechrau ar gyfres o oresgyniadau a ffurfiodd yr Ymerodraeth Ffrengig, ac wedyn cwympo'n fuan iawn. Ar ôl y concwestau yma, ymsadrodd Ewrop, ond roedd yr hen sefydliadau eisoes yn ddechrau cwympo.

Dechreuodd y Chwyldro Diwydiannol ym Mhrydain Fawr yn hwyr yn y ddeunawfed ganrif, ac arweiniodd hyn at symud i ffwrdd o amaeth, mwy o ffyniant economaidd a chynydd cyfatebol mewn poblogaeth. O ddiwedd yr Ail Ryfel Byd tan ddiwedd y Rhyfel Oer, rhannwyd Ewrop yn ddau brif bloc gwleidyddol ac economaidd: y gwledydd Comiwnyddol yn Nwyrain Ewrop (ac eithrio Twrci a Gwlad Groeg) a gwledydd cyfalafol Gorllewin a De Ewrop. O gwmpas 1990, yn ddilyn cwymp Wal Berlin, chwalodd y Bloc Dwyreiniol.

## Daearyddiaeth Ewrop

*Prif: Daearyddiaeth Ewrop*
Yn daearyddol mae Ewrop yn rhan o'r ehangdir fwy a elwir yn Ewrasia. Mae'r cyfandir yn dechrau ym Mynyddoedd yr Wral yn Rwsia, sy'n diffinio'r ffin rhwng dwyrain Ewrop ac Asia. Nid yw'r ffin dde-ddwyreiniol ag Asia yn cael ei diffinio'n gyffredinol; gan amlaf mae Afon Wral neu, fel arall, Afon Emba, yn cael ei disgrifio fel ffin y cyfandir yn yr ardal yma. Mae'r ffin yn parhau â Môr Caspia, ac yna Afon Araxes yn y Cawcasws, ac ymlaen i'r Môr Du; mae'r Bosphorus, Môr Marmara, a'r Dardanelles yn diweddu'r ffin ag Asia. Mae Môr y Canoldir i'r de yn gwahanu Ewrop ac Affrica. Y Cefnfor Iwerydd sy'n ffurfio'r ffin orllewinol, ond mae Gwlad yr Iâ, sydd llawer pellach i ffwrdd na'r pwyntiau agosaf i'r cyfandir yn Affrica ac Asia, fel arfer yn cael ei chynnwys yn Ewrop.

## Gwledydd Ewrop

### Gwladwriaethau annibynnol

Ystyrir y gwladwriaethau annibynnol canlynol i fod yn Ewrop:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * Albania
* Yr Almaen
* Andorra
* Armenia1
* Awstria
* Aserbaijan2
* Belarws
* Belg
* Bosnia a Hertsegofina
* Bwlgaria
 |  | * Casachstan4
* Croatia
* Cyprus1
* Denmarc
* Y Deyrnas Unedig
* Yr Eidal
* Estonia
* Dinas y Fatican
* Y Ffindir
* Ffrainc3
 |  | * Georgia2
* Groeg
* Gwlad yr Iâ
* Hwngari
* Yr Iseldiroedd6
* Iwerddon
* Latfia
* Liechtenstein
* Lithwania
* Lwcsembwrg
 |  | * Gogledd Macedonia5
* Malta
* Moldofa
* Monaco
* Montenegro
* Norwy
* Portiwgal7
* Pwyl
* Rwmania
* Rwsia4
 |  | * San Marino
* Sbaen8
* Serbia
* Slofacia
* Slofenia
* Sweden
* Y Swistir
* Tsiecia
* Twrci9
* Wcráin
 |

1 Nid yw Armenia a Cyprus yn rhan o Ewrop yn ddaearyddol, ond gellir eu hystyried yn Ewropeaidd yn ddiwylliannol.

2 Mae gan Aserbaijan a Georgia dir yn Ewrop i'r gogledd o frig y Cawcasws ac Afon Kura.

3 Lleolir rhai rhannau o Ffrainc tu fas i Ewrop (megis Guadeloupe, Martinique, Guyane a Réunion).

4 Mae gan Rwsia a Casachstan dir yn Ewrop i'r gorllewin o Fynyddoedd yr Wral ac Afonydd Wral ac Emba.

5 Roedd enw'r wlad yma'n destun dadl ryngwladol.

6 Mae gan yr Iseldiroedd dwy endid tu fas i Ewrop (Arwba ac Antilles yr Iseldiroedd, yn y Caribi).

7 Lleolir Ynysoedd Madeira Portiwgal yng ngogledd Cefnfor yr Iwerydd yn agos i dir mawr Affrica.

8 Lleolir Ynysoedd Dedwydd Sbaen yng ngogledd Cefnfor yr Iwerydd; lleolir *plazas de soberanía* (allglofannau) ar dir mawr Affrica.

9 Mae gan Twrci dir yn Ewrop i'r gorllewin a'r gogledd o'r Bosphorus a'r Dardanelles.

### Tabl o wladwriaethau, tiriogaethau a rhanbarthau Ewrop

| Enw tiriogaeth, efo baner
 | Arwynebedd (km²)
 | Poblogaeth (1 Gorffennaf 2002 amcan.)
 | Dwysedd poblogaeth (per km²)
 | Prifddinas
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Dwyrain Ewrop:** |
|  Belarws
 | 207,600
 | 10,335,382
 | 49.8
 | Minsk
 |
|  Bwlgaria
 | 110,910
 | 7,621,337
 | 68.7
 | Sofia
 |
|  Hwngari
 | 93,030
 | 10,075,034
 | 108.3
 | Budapest
 |
|  Moldofa
 | 33,843
 | 4,434,547
 | 131.0
 | Chişinău
 |
|  Gwlad Pwyl
 | 312,685
 | 38,625,478
 | 123.5
 | Warsaw
 |
|  Rwmania
 | 238,391
 | 21,698,181
 | 91.0
 | Bwcarést
 |
|  Rwsia
 | 3,960,000
 | 106,037,143
 | 26.8
 | Moscfa
 |
|  Slofacia
 | 48,845
 | 5,422,366
 | 111.0
 | Bratislava
 |
|  Gweriniaeth Tsiec
 | 78,866
 | 10,256,760
 | 130.1
 | Prag
 |
|  Wcráin
 | 603,700
 | 48,396,470
 | 80.2
 | Kiev
 |
| **Gogledd Ewrop:** |
|  Denmarc
 | 43,094
 | 5,368,854
 | 124.6
 | Copenhagen
 |
|  Y Deyrnas Unedig
 | 244,820
 | 59,778,002
 | 244.2
 | Llundain
 |
|  Estonia
 | 45,226
 | 1,415,681
 | 31.3
 | Tallinn
 |
|  Ynysoedd Ffaro (Denmarc)
 | 1,399
 | 46,011
 | 32.9
 | Tórshavn
 |
|  Y Ffindir
 | 337,030
 | 5,183,545
 | 15.4
 | Helsinki
 |
|  Ynys y Garn
 | 78
 | 64,587
 | 828.0
 | St Peter Port
 |
|  Gwlad yr Iâ
 | 103,000
 | 279,384
 | 2.7
 | Reykjavík
 |
|  Iwerddon
 | 70,280
 | 3,883,159
 | 55.3
 | Dulyn
 |
|  Jersey
 | 116
 | 89,775
 | 773.9
 | Saint Helier
 |
|  Latfia
 | 64,589
 | 2,366,515
 | 36.6
 | Riga
 |
|  Lithwania
 | 65,200
 | 3,601,138
 | 55.2
 | Vilnius
 |
|  Norwy
 | 324,220
 | 4,525,116
 | 14.0
 | Oslo
 |
|  Ynysoedd Svalbard a Jan Mayen (Norwy)
 | 62,049
 | 2,868
 | 0.046
 | Longyearbyen
 |
|  Sweden
 | 449,964
 | 8,876,744
 | 19.7
 | Stockholm
 |
|  Ynys Manaw
 | 572
 | 73,873
 | 129.1
 | Douglas
 |
| **De Ewrop:** |
|  Albania
 | 28,748
 | 3,544,841
 | 123.3
 | Tirana
 |
|  Andorra
 | 468
 | 68,403
 | 146.2
 | Andorra la Vella
 |
|  Bosnia a Hertsegofina
 | 51,129
 | 3,964,388
 | 77.5
 | Sarajevo
 |
|  Croatia
 | 56,542
 | 4,390,751
 | 77.7
 | Zagreb
 |
|  Yr Eidal
 | 301,230
 | 57,715,625
 | 191.6
 | Rhufain
 |
|  Dinas y Fatican
 | 0.44
 | 900
 | 2,045.5
 | Dinas y Fatican
 |
|  Gibraltar (DU)
 | 5.9
 | 27,714
 | 4,697.3
 | Gibraltar
 |
|  Gwlad Groeg
 | 131,940
 | 10,645,343
 | 80.7
 | Athen
 |
|  Gogledd Macedonia
 | 25,333
 | 2,054,800
 | 81.1
 | Skopje
 |
|  Malta
 | 316
 | 397,499
 | 1,257.9
 | Valletta
 |
|  Montenegro
 | 13,812
 | 616,258
 | 48.7
 | Podgorica
 |
|  Portiwgal
 | 91,568
 | 10,084,245
 | 110.1
 | Lisbon
 |
|  San Marino
 | 61
 | 27,730
 | 454.6
 | San Marino
 |
|  Sbaen
 | 498,506
 | 40,077,100
 | 80.4
 | Madrid
 |
|  Serbia
 | 88,361
 | 9,598,000
 | 96.7
 | Beograd
 |
|  Slofenia
 | 20,273
 | 1,932,917
 | 95.3
 | Ljubljana
 |
| **Gorllewin Ewrop:** |
|  Yr Almaen
 | 357,021
 | 83,251,851
 | 233.2
 | Berlin
 |
|  Awstria
 | 83,858
 | 8,169,929
 | 97.4
 | Fienna
 |
|  Gwlad Belg
 | 30,510
 | 10,274,595
 | 336.8
 | Brwsel
 |
|  Ffrainc
 | 547,030
 | 59,765,983
 | 109.3
 | Paris
 |
|  Yr Iseldiroedd
 | 41,526
 | 16,318,199
 | 393.0
 | Amsterdam, Den Haag
 |
|  Liechtenstein
 | 160
 | 32,842
 | 205.3
 | Vaduz
 |
|  Lwcsembwrg
 | 2,586
 | 448,569
 | 173.5
 | Lwcsembwrg
 |
|  Monaco
 | 1.95
 | 31,987
 | 16,403.6
 | Monaco
 |
|  Y Swistir
 | 41,290
 | 7,301,994
 | 176.8
 | Bern
 |
| **Gorllewin Asia:** |
|  Armenia
 | 29,800
 | —
 | —
 | Yerevan
 |
|  Aserbaijan
 | 39,730
 | 4,198,491
 | 105.7
 | Baku
 |
|  Cyprus
 | 5,995
 | 780,133
 | 130.1
 | Nicosia (Lefkosa)
 |
|  Georgia
 | 49,240
 | 2,447,176
 | 49.7
 | Tbilisi
 |
|  Twrci
 | 724,378
 | 71,044,932
 | 453.1
 | Ankara
 |
| **Canolbarth Asia:** |
|  Casachstan
 | 370,373
 | 1,285,174
 | 3.4
 | Astana
 |
| Cyfanswm
 | 10,431,299
 | 709,022,061
 | 68.0
 |

## Gweler hefyd

* Hanes Ewrop
* Daearyddiaeth Ewrop
* Undeb Ewropeaidd
* Cyngor Ewrop
* Undeb Gorllewin Ewrop
* Ewropead
* Ewrasia
* Llys Cyfiawnder Ewrop

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am Ewrop
yn Wiciadur.