# Cefnfor yr Arctig

Cefnfor yr Arctig| Cefnfor yr Arctig, gyda ffiniau fel y'u hamlinellir gan y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol (IHO), gan gynnwys Bae Hudson (mae rhan ohono i'r de o lledred 57 ° N, oddi ar y map). |
| Math | cefnfor  |
| Enwyd ar ôl | gogledd  |
| LL-Q9288 (heb)-YaronSh-אוקיינוס הקרח הצפוני.wav  |
| Cysylltir gyda | Culfor Bering, Greenland Sea, Labrador Sea  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Sir | dyfroedd rhyngwladol  |
| Arwynebedd | 14,056,000 ±1 km²  |
| Uwch y môr | 0 metr  |
| Cyfesurynnau | 90°N 0.000000°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

| **Cefnforoedd y Ddaear** |
| --- |
| (Cefnfor y Byd)
 |
| * Cefnfor yr Arctig
* Cefnfor y De
* Cefnfor yr Iwerydd
* Cefnfor India
* Y Cefnfor Tawel
 |
| Y blwch hwn: gweld • sgwrs • golygu |

Un o safleoedd archaeolegol y Thule
Un o gychod torri iâ Rwsia: golygfa o hofrennydd
Y cefnfor sydd o gwmpas Pegwn y Gogledd yw **Cefnfor yr Arctig**. Mae e wedi ei lleoli rhwng Norwy, Rwsia, Alaska (rhan o Unol Daleithiau America), Canada, Yr Ynys Las a Gwlad yr Iâ. Dyfnder mwyaf y cefnfor hwn yw 5,220 m, a maint ei arwyneb yw tua 12.26 miliwn km², sy'n ei wneud y lleiaf o'r 5 cefnfor ac ef hefyd yw'r oeraf.

Y moroedd sydd yn perthyn i'r Cefnfor Arctig yw Môr Norwy rhwng Norwy a'r Ynys Las, Môr Barents i'r gorllewin o Novaya Zemlya (ynys fawr sy'n perthyn i Rwsia), Môr Kara i'r dwyrain o'r ynys honno, Môr Laptev i'r gorllewin o Ynysoedd Novosibirskiye, a Môr Dwyrain Siberia oddi ar arfordir dwyrain Rwsia. Yng ngogledd America mae Môr Beaufort yn perthyn iddo.

Ynysoedd mwyaf Cefnfor yr Arctig yw: Spitsbergen (Norwy), Tir Franz Josef, Novaya Zemlya, Severnaya Zemlya, Ynysoedd Novosibirskiye ac Ynys Wrangel (i gyd yn perthyn i Rwsia), yn ogystal ag Ynys Victoria, Ynysoedd Parry ac Ynys Ellesmere (y tair ohonyn nhw yn perthyn i Ganada).

Mae Cefnfor yr Arctig yn cysylltu i Gefnfor Iwerydd rhwng cyfandir Ewrop a'r Ynys Las a hefyd trwy dyfrffyrdd niferus rhwng ynysoedd gogledd Canada sy'n cysylltu â Chulfor Davis rhwng Yr Ynys Las a Chanada. Ceir cysylltiad arall i'r Cefnfor Tawel trwy Culfor Bering. Mae'r Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol (IHO) yn ei gydnabod fel cefnfor, er bod rhai eigionegwyr yn ei alw'n **Fôr Canoldir yr Arctig**. Fe'i disgrifiwyd hefyd fel "aber Cefnfor yr Iwerydd".

Mae pacrew pegynol arno yn y gogledd ac mae rhew yn drifftio bron ar ei hyd.

Mae iâ-môr yn ei orchuddio bron trwy gydol y flwyddyn a bron yn llwyr yn y gaeaf ac mae tymheredd arwyneb a halltedd Cefnfor yr Arctig yn amrywio'n dymhorol wrth i'r gorchudd iâ doddi a rhewi. Ei halltedd yw'r isaf ar gyfartaledd o'r pum cefnfor mawr, oherwydd anweddiad isel, mewnlif dŵr croyw trwm o afonydd a nentydd, a chysylltiad ac all-lif cyfyngedig â dyfroedd cefnforol cyfagos â halwynau uwch.

Cred rhai fod yr iâ'n crebachu yn yr haf i hanner ei faint. Defnyddia Canolfan Data Eira a Rhew Cenedlaethol yr Unol Daleithiau (NSIDC) ddata lloeren i ddarparu cofnod dyddiol o orchudd iâ môr yr Arctig a chyfradd y toddi o'i gymharu â chyfnod cyfartalog a blynyddoedd penodol blaenorol, gan ddangos dirywiad parhaus ym maint iâ'r môr. Ym mis Medi 2012, cyrhaeddodd maint iâ'r Arctig isafswm newydd. O'i gymharu â'r graddau cyfartalog (1979-2000), roedd iâ'r môr wedi lleihau 49%.

## Hanes

Mae pobl wedi byw yn rhanbarth pegynol Gogledd America ers o leiaf 17,000-50,000 o flynyddoedd CP, hy ers rhewlifiant Wisconsin. Ar yr adeg hon, roedd lefelau'r môr wedi gostwng digon i bobl symud ar draws tirbont Bering (y 'Beringia') a oedd yn uno Siberia i ogledd-orllewin Gogledd America (Alaska), gan arwain at Anheddiad yr America.

Roedd y grwpiau Paleo-Esgimo cynnar yn cynnwys y Cyn-Dorset (tua 3200–850 CC); diwylliant Saqqaq yr Ynys Las (2500–800 CC); diwylliannau Annibyniaeth I ac Annibyniaeth II gogledd-ddwyrain Canada a'r Ynys Las (tua 2400-1800 CC a thua 800-1 CC); a Groswater Labrador a Nunavik. Ymledodd diwylliant Dorset ar draws Gogledd yr Arctig rhwng 500 CC ac OC 1500). Y Dorset oedd y diwylliant Paleo-Esgimo mawr olaf yn yr Arctig cyn ymfudo i'r dwyrain o Alaska'r Thule heddiw, sef hynafiaid yr Inuit modern.

Parhaodd Traddodiad Thule rhwng tua 200 CC a OC 1600, gan wladychu'r tir o amgylch Culfor Bering ac yn ddiweddarach bron y cyfan o'r Arctig yng Ngogledd America. Pobl Thule oedd hynafiaid yr Inuit, sydd bellach yn byw yn Alaska, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin, Nunavut, gogledd Quebec, Labrador a'r Ynys Las.

## Daearyddiaeth

Mae Cefnfor yr Arctig mewn basn sydd bron yn grwn ac mae'n gorchuddio ardal o tua 14,056,000 km2 (5,427,000 metr sgwâr), bron maint Antarctica. Mae'r morlin yn 45,390 km (28,200 milltir) o hyd. Dyma'r unig gefnfor sy'n llai na Rwsia (sydd ag arwynebedd tir o 16,377,742 km2 neu 6,323,482 metr sgwâr). Mae wedi ei amgylchynu gan diroedd Ewrasia, Gogledd America (gan gynnwys yr Ynys Las), a Gwlad yr Iâ.

### Prif borthladdoedd

* Yn Alaska, y prif borthladdoedd yw Utqiaġvik (Barrow) (﻿ / ﻿) a Bae Prudhoe (﻿ / ﻿).
* Canada. Gall llongau mawr angori yn Churchill(﻿ / ﻿) yn Manitoba, Nanisivik (﻿ / ﻿) yn Nunavut, a Tuktoyaktuk (﻿ / ﻿) a Inuvik (﻿ / ﻿) yn Nhiriogaethau'r Gogledd-orllewin.

* Ynys yr Iâ. Yma, y prif borthladd yw Nuuk (﻿ / ﻿).
* Yn Norwy, Kirkenes (﻿ / ﻿) a Vardø (﻿ / ﻿) yw'r porthladdoedd pwysicaf ond hefyd ceir Longyearbyen (﻿ / ﻿) ar Svalbard.
* Rwsia.

Murmansk (﻿ / ﻿) yn y Môr Barents;
Arkhangelsk (﻿ / ﻿) yn y Môr Gwyn;
Labytnangi (﻿ / ﻿), Salekhard (﻿ / ﻿), Dudinka (﻿ / ﻿), Igarka (﻿ / ﻿) a Dikson (﻿ / ﻿) yn y Môr Kara;
Tiksi (﻿ / ﻿) yn y Môr Laptev; a
Pevek (﻿ / ﻿) ym Môr Dwyrain Siberia.

Wiciadur
Chwiliwch am Cefnfor yr Arctig
yn Wiciadur.

## Cyfeiriadau