Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1993

19g - **20g** - 21g

1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au

1988 1989 1990 1991 1992 - **1993** - 1994 1995 1996 1997 1998

---

## Digwyddiadau

* Deddf yr Iaith Gymraeg 1993
* 20 Ionawr - Warren Christopher yn dod Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau
* 26 Ionawr - Václav Havel yn arlywydd cyntaf y Weriniaeth Tsiec newydd
* 1 Gorffennaf - Sylfaen yr undeb llafur UNISON

### Gwleidyddiaeth

* + Dedfrydwyd Siôn Aubrey Roberts i ddeuddeg mlynedd o garchar am ran yn yr ymgyrch llosgi tai haf

## Genedigaethau

* 13 Chwefror - Sophie Evans, actores West End
* 27 Gorffennaf - Jordan Spieth, golffiwr proffesiynnol
* 29 Gorffennaf - Jak Jones, chwaraewr snwcer
* 31 Hydref - Letitia Wright, actores

## Marwolaethau

* 6 Ionawr - Rudolf Nureyev, dawnswr, 54
* 23 Ebrill - Daniel Jones, cyfansoddwr, 80
* 21 Mai - Cliff Tucker, gwleidydd
* 19 Mehefin - William Golding, nofelydd, 81
* 31 Gorffennaf - Baudouin I, brenin Gwlad Belg, 62
* 25 Hydref - Vincent Price, actor ffilm, 82
* 31 Hydref - Federico Fellini, cyfarwyddwr ffilm, 73
* 25 Tachwedd - Anthony Burgess, awdur, 75
* 13 Rhagfyr - Francis Jones, herodr, 85

## Y celfyddydau

### Ffilmiau

* *Schindler's List*
* *Philadelphia*

### Llyfrau

* Geraint Bowen - *O Groth y Ddaear* (cofiant)
* Laura Esquivel - *Like Water for Chocolate*
* Glenys Kinnock - *By Faith and Daring*
* Mihangel Morgan - *Hen Lwybr a Storïau Eraill*

### Drama

* Neil Simon - *Laughter on the 23rd Floor*
* Tom Stoppard - *Arcadia*
* Dewi Wyn Williams *Leni*

### Barddoniaeth

* Ruth Bidgood - *Selected Poems*

### Cerddoriaeth

* The Hennessys - *Caneuon Cynnar* (albwm)
* Nirvana - *In Utero*
* Meic Stevens - *Er Cof am Blant y Cwm* (albwm)

### Teledu

* *Pelydr X*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llanelwedd)

* **Cadair:** Meirion MacIntyre Huws
* **Coron:** Eirwyn George
* **Medal Ryddiaeth:** Mihangel Morgan, *Dirgel Ddyn*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Endaf Jones, *Mewn Cornel Fechan Fach*

## Gwobrau Nobel

* **Ffiseg:** Russell A. Hulse a Joseph H. Taylor Jr.
* **Cemeg:** Kary Mullis a Michael Smith
* **Meddygaeth:** Richard J. Roberts a Phillip A Sharp
* **Llenyddiaeth:** Toni Morrison
* **Economeg:** Robert Fogel a Douglas North
* **Heddwch:** Nelson Mandela a Frederik Willem de Klerk

## Cyfeiriadau
# Gloria Macapagal-Arroyo

| Gloria Macapagal-Arroyo |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Maria Gloria Macaraeg Macapagal  5 Ebrill 1947  San Juan  |
| Dinasyddiaeth | y Philipinau  |
| *Alma mater* | * Ysgol Gwasanaeth Dramor Edmund A. Walsh
* Prifysgol Georgetown
* Prifysgol Ateneo de Manila
* Prifysgol y Philipinau
* Assumption College San Lorenzo
 |
| Galwedigaeth | economegydd, gwleidydd, academydd  |
| Swydd | Aelod o Dŷ Cynrychiolwyr y Philipinau, Dirprwy Siaradwyr Tŷ Cynrychiolwyr y Philipinau, Aelod o Dŷ Cynrychiolwyr y Philipinau, Aelod o Dŷ Cynrychiolwyr y Philipinau, Aelod o Dŷ Cynrychiolwyr y Philipinau, Ysgrifennydd Cenedlaethol dros Amddiffyn, Ysgrifennydd Cenedlaethol dros Amddiffyn, Arlywydd y Philipinau, Is-Arlywydd y Philipinau, Ysgrifennydd Lles a Datblygiad Cymdeithasol, Comisiynydd yr ICDB, Aelod o Senedd y Philipinau  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Ateneo de Manila
 |
| Plaid Wleidyddol | Lakas Kampi CMD  |
| Tad | Diosdado Macapagal  |
| Mam | Eva Macapagal  |
| Priod | Jose Miguel Arroyo  |
| Plant | Mikey Arroyo, Dato Arroyo, Evangelina Lourdes Arroyo-Bernas  |
| Gwobr/au | Coler Urdd Isabella y Catholig, Urdd seren Romania, Gwobr Pro Ecclesia et Pontifice, Uwch Cordon Prif Urdd yr Eurflodyn, honorary doctor of the Tsinghua University  |
| Gwefan |   |
| llofnod |
|  |

Gwyddonydd o'r Philipinau yw **Gloria Macapagal-Arroyo** (ganed 5 Ebrill 1947), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel gwleidydd ac yna fel academydd (economegydd) a gweinidog yn y Llywodraeth.
Ym 1961, pan oedd Arroyo ychydig yn 14 oed, etholwyd ei thad yn Arlywydd y Filipinos.

Enillodd radd Baglor y Celfyddydau mewn Economeg o Goleg y Rhagdybiaeth, gan raddio magna cum laude ym 1968.

## Manylion personol

Ganed Gloria Macapagal-Arroyo ar 5 Ebrill 1947 yn San Juan ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Ysgol Gwasanaeth Dramor Edmund A. Walsh, Prifysgol Georgetown, Prifysgol Ateneo de Manila a Phrifysgol y Philipinau lle bu'n astudio Mathemateg. Priododd Gloria Macapagal-Arroyo gyda Jose Miguel Arroyo. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Coler Urdd Isabella y Catholig, Urdd seren Romania a Gwobr Pro Ecclesia et Pontifice.

## Gyrfa

Am gyfnod bu'n Llywydd y Philipinau, Is-Arlywydd y Philipinau, Aelod o Dŷ Cynrychiolwyr y Philipinau, Aelod o Senedd y Philipinau, Ysgrifennydd Cenedlaethol dros Amddiffyn, Ysgrifennydd Lles a Datblygiad Cymdeithasol, Comisiynydd yr ICDB, Dirprwy Siaradwyr Tŷ Cynrychiolwyr y Philipinau.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

* Prifysgol Ateneo de Manila

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
# George W. Bush

|  |
| --- |
| Yr Arlywydd George Walker Bush |
|
 |
|

---

43ain Arlywydd yr Unol Daleithiau
 |
| **Cyfnod yn y swydd** 20 Ionawr 2001 – 20 Ionawr 2009
 |
| Is-Arlywydd(ion)
 | Dick Cheney
 |
| Rhagflaenydd
 | Bill Clinton
 |
| Olynydd
 | Barack Obama
 |
|

---

46fed Llywodraethwr Texas |
| **Cyfnod yn y swydd** 17 Ionawr 1995 – 21 Rhagfyr 2000
 |
| Rhagflaenydd
 | Ann Richards
 |
| Olynydd
 | Rick Perry
 |
|

---

 |
| Geni
 |  (1946-07-06) 6 Gorffennaf 1946 New Haven, Connecticut, Unol Daleithiau
 |
| Plaid wleidyddol
 | Gweriniaethwr
 |
| Priod
 | Laura Bush
 |
| Llofnod
 |  |

43edd Arlywydd yr Unol Daleithiau o 2001 hyd 2009 oedd  **George Walker Bush** (ganwyd 6 Gorffennaf 1946). Gwasanaethodd am ddau dymor, y cyfnod hiraf posibl dan gyfansoddiad yr Unol Daleithiau.

Yn ôl pôl piniwn a gyhoeddwyd yn y papur newydd Prydeinig, *The Guardian*
[1] cyn etholiad 2009, roedd 54% o bobl mewn deg gwlad ar draws y byd yn cefnogi John Kerry a dim ond 27% yn cefnogi George Bush. Ond roedd Bush yn boblogaidd iawn o fewn yr Unol Daleithiau.

## Dolen allanol

* (Saesneg) Bywgraffiad swyddogol Archifwyd 2009-06-26 yn y Peiriant Wayback

| Swyddi gwleidyddol
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: **Ann Richards** | **Llywodraethwr Texas** 17 Ionawr 1995 – 21 Rhagfyr 2000
 | Olynydd: **Rick Perry** |
| Rhagflaenydd: **Bill Clinton** | **Arlywydd Unol Daleithiau America** 20 Ionawr, 2001 – 20 Ionawr, 2009
 | Olynydd: **Barack Obama** |
| Swyddi gwleidyddol pleidiol
 |
| Rhagflaenydd: **Bob Dole** | **Ymgeisydd Arlywyddol y Plaid Weriniaethol** 2000 (ennill), 2004 (ennill)
 | Olynydd: **John McCain** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Unol Daleithiau America**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Planed

|  |
| --- |
| **Seryddiaeth** |
|  |
|
Lleuad
Planed
Seren
Galaeth
Bydysawd

---

Astroffiseg
Cosmoleg

---

Nifwl

 |

**Planed** yw corff sy'n cylchdroi o amgylch seren, er enghraifft mae'r Ddaear yn blaned gan ei bod yn cylchdroi o amgylch ein seren ni, sef yr haul. Wyth planed sydd yn Nghysawd yr Haul, tair planed gorrach a sawl planed llai. Mae sawl planed enfawr wedi cael eu darganfod yn cylchdroi o amgylch sêr eraill, ac mae planedau llai eu maint yn cael eu darganfod trwy ficrolensio dwysterol; gelwir y planedau hyn yn blanedau allheulol.

Gellir rhannu'r planedau hyn yn ddau ddosbarth: y cewri mawr llawn nwyon ar y naill law a'r cyrff llai o greigiau ar y llaw arall. Ceir wyth planed yng Nghysawd yr Haul; mae Mercher, Gwenner, Y Ddaear a Mawrth yn blanedau daearol, Iau a Sadwrn yn gewri nwy, ac Wranws a Neifion yn gewri iâ.

Mae gennym faes magnetig o amgylch ein planed sy'n ein hamddiffyn rhag ffrwydradau ymbelydredd a gronynnau y mae'r Haul yn eu hanfon.

## Diffiniad

Mae planed yn gorff sydd:

* mewn orbit o amgylch yr Haul;
* â digon o fàs i gynnal disgyrchiant ei hun er mwyn trechu grymoedd gan gyrff eraill, fel y ffurfir siâp hydrostatig cytbwys;
* wedi tyfu mor fawr fel ei fod wedi gorffen y gwaith o glirio neu atynnu'r mân lwch, y cerrig, y gwib a'r cyrff eraill sydd yn ei orbit.

Daeth y diffiniad uchod i fodolaeth yn 2006; diffiniad nad oedd yn caniatáu i Blwton fod yn blaned ac felly'n lleihau planedau cysawd yr haul o naw i wyth:

1. **Mercher**
2. **Gwener**
3. **Daear**
4. **Mawrth**
5. **Iau**
6. **Sadwrn**
7. **Wranws**
8. **Neifion**

Iau yw'r fwyaf; 318 gwaith màs y Ddaear; a Mercher yw'r lleiaf; 0.055 gwaith màs y Ddaear.

Ystyrid Plwton bellach yn blaned gorrach.

## Planedau allheulol

Planed allheulol yw planed sydd y tu allan i Gysawd yr Haul. Er gwaethaf yr enw Daear-ganolog, mae pob planed allheulol (*extrasolar*) yn cylchu ei haul (seren) ei hun. Y cyntaf i gael ei darganfod oedd planed a oedd yn cylchu'r seren 51 Pegasi, a welwyd gyntaf ar Hydref 6, 1995 gan Michel Mayor a Didier Queloz o Brifysgol Genefa.

Roedd rhyw 306 o blanedau allheulog wedi'u darganfod erbyn Awst 2008. Un o'r ddiweddaraf i gael ei darganfod yw Gliese 581 c sy'n 20 blwyddyn goleuni i ffwrdd ac fe allai gynnal bywyd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am planed
yn Wiciadur.
# Zara Rutherford

| Zara Rutherford |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 5 Gorffennaf 2002  Rhanbarth Brwsel-Prifddinas  |
| Man preswyl | Dinas Brwsel  |
| Dinasyddiaeth |  Gwlad Belg  Y Deyrnas Unedig |
| *Alma mater* | * St Swithun's School
 |
| Galwedigaeth | hedfanwr  |
| Tad | Sam Rutherford  |
| Mam | Beatrice De Smet  |
| Gwefan |   |

Mae **Zara Rutherford** (ganwyd 5 Gorffennaf 2002) yn awyrennwr Belgaidd-Prydeinig. Hi oedd y person cyntaf i hedfan o gwmpas y byd mewn awyren microlight. Hi hefyd oedd y peilot benywaidd ieuengaf i hedfan yn unigol o amgylch y byd, pan oedd yn 19 oed. Dechreuodd ei thaith yn Kortrijk, Gwlad Belg, ar 18 Awst 2021, a daeth i ben ar 20 Ionawr 2022.

Cafodd Rutherford ei geni ym Mrwsel, Gwlad Belg, yn ferch i'r peilot Prydeinig Sam Rutherford a'i wraig, y cyfreithiwr o Wlad Belg, Beatrice de Smet.

Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol St. Swithun, ysgol i ferched yng Nghaerwynt.

## Cyfeiriadau
# 225

2g - **3g** - 4g

170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au

220 221 222 223 224 - **225** - 226 227 228 229 230

---

## Digwyddiadau

* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn priodi Sallustia Orbiana, ac efallai'n rhoi'r teitl Cesar (teitl)Cesar i'w thad Seius Sallustius.

## Genedigaethau

* 20 Ionawr — Gordian III, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau
# Gordian III

| Gordian III |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 20 Ionawr 225  Rhufain  |
| Bu farw | 11 Chwefror 244  Circesium  |
| Dinasyddiaeth | Rhufain hynafol  |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | ymerawdwr Rhufain, seneddwr Rhufeinig  |
| Tad | Junius Balbus, Gordian II  |
| Mam | Maecia Faustina  |
| Priod | Tranquillina  |
| Plant | Furia  |
| Llinach | Gordian dynasty  |

**Marcus Antonius Gordianus** (20 Ionawr 225 – 11 Chwefror 244), a adnabyddir fel **Gordian III**, oedd ymerawdwr Rhufain o 238 hyd 244.

Ganed Gordian III yn fab i Antonia Gordiana, hithau'n ferch i Gordian I a chwaer i Gordian II. Roedd Gordian I, oedd yn broconswl Affrica, wedi codi mewn gwrthryfel yn erbyn yr ymerawdwr Maximinus Thrax, wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr ac wedi ei gadarnhau gan y Senedd fel ymerawdwr. Cymerodd ei fab, Gordian II, fel cyd-ymerawdwr. Fodd bynnag gorchfygwyd hwy gan lengoedd oedd yn parhau'n deyrngar i Maximinus. Lladdwyd Gordian II ar faes y gad, a lladdodd ei dad ei hun.

Enwodd y Senedd ddau ymerawdwr arall, Balbinus a Pupienus. Roedd y ddau yma'n amhoblogaidd yn Rhufain, a gorfodwyd hwy i enwi Gordian III fel olynydd, gan fod ei dad a'i ewythr ef wedi bod yn llawer mwy poblogaidd. Pan laddwyd Balbinus a Pupienus gan filwyr Gard y Praetoriwm daeth Gordian III yn ymerawdwr, yn ddim ond 13 oed, ar 29 Gorffennaf 238.

Penododd Gordian ei diwtor Timesteus yn bennaeth Gard y Praetoriwm, ac yn 241 priododd Furia Sabina Tranquilina, merch Timesteus. Tua'r adeg honno ymosododd yr Almaenwyr ar y ffiniau ar Afon Rhein ac Afon Donaw ac ymosododd y Persiaid dan Sapor I ar dalaith Mesopotamia, gan groesi Afon Ewffrates. Am y tro olaf mewn hanes, agorodd Gordian ddrysau teml Ianws a chychwynnodd tua'r dwyrain gyda'i fyddin. Llwyddodd i orchfygu'r Persiaid a'u gwthio i'r dwyrain o'r Ewffrates. Pan oedd wrthi'n paratoi cynlluniau pellach gyda Timesteus, bu hwnnw farw mewn amgylchiadau anhysbys.

Trosgwyddodd Gordian y swydd o bennaeth y Praetoriaid i Marcus Julius Phillipus (Philip yr Arab) ac aeth ymlaen a'r ymgyrch. Gwrthymosododd y Persiaid, ac yn ôl eu croniclau hwy gorchfygasant Gordian a'i ladd mewn brwydr ger Faluja (Irac). Yn ôl y ffynonellau Rhufeinig, fodd bynnag, nid oedd Gordian yn y cyffiniau hyn. Yn hytrach Philip yr Arab a'i llofruddiodd, a'i gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Balbinus a Pupienus** | **Ymerawdwr Rhufain** 238 – 244
 | Olynydd: **Philip yr Arab** |
# 244

2g - **3g** - 4g

190au 200au 210au 220au 230au - **240au** - 250au 260au 270au 280au 290au

239 240 241 242 243 - **244** - 245 246 247 248 249

---

## Digwyddiadau

* 11 Chwefror — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gordian III yn cael ei ladd gan Philip yr Arab, pennaeth Gard y Praetoriwm
* Philip yr Arab yn dod yn ymerawdwr
* Rhufain yn colli Mesopotamia ac Armenia i'r Persiaid
* Aurelian yn gorchfygu'r Ffranciaid yn Mainz
* Plotinus yn sefydlu ei ysgol Neoplatonaidd yn Rhufain

## Genedigaethau

* 22 Rhagfyr - Diocletian, Ymerawdwr Rhufeinig (m. 311)

## Marwolaethau

* 11 Chwefror — Gordian III, Ymerawdwr Rhufeinig, 19
# 1554

15g - **16g** - 17g

1500au 1510au 1520au 1530au 1540au - **1550au** - 1560au 1570au 1580au 1590au 1600au

1549 1550 1551 1552 1553 - **1554** - 1555 1556 1557 1558 1559

---

## Digwyddiadau

* 25 Ionawr – Sefydlu São Paulo, Brasil
* 25 Gorffennaf – Priodas Mari I, brenhines Lloegr a Felipe II, brenin Sbaen

### Llyfrau

* *Lazarillo de Tormes* (Sbaeneg)

## Genedigaethau

* 9 Ionawr – Pab Grigor XV (m. 1623)
* 20 Ionawr – Sebastião, brenin Portiwgal (m. 1578)
* 30 Tachwedd – Philip Sidney, milwr a bardd (m. 1586)
* *yn ystod y flwyddyn* – Thomas Jones, gwleidydd (m. 1604

## Marwolaethau

* 12 Chwefror
	+ Yr Arglwyddes Jane Grey, 17 neu 18
	+ Yr Arglwydd Guildford Dudley, gŵr Jane Grey, 18/19
* 21 Chwefror – Hieronymus Bock, offeiriad, meddyg a botanegydd, 55
* 23 Hydref – John Veysey, esgob Caerwysg, *tua* 97

## Cyfeiriadau
# 1578

15g - **16g** - 17g

1520au 1530au 1540au 1550au 1560au - **1570au** - 1580au 1590au 1600au 1610au 1620au

1573 1574 1575 1576 1577 - **1578** - 1579 1580 1581 1582 1583

---

## Digwyddiadau

* 31 Ionawr – Brwydr Gembloux
* 4 Awst
	+ Brwydr Ksar el-Kebir
	+ Henrique yn dod yn frenin Portiwgal
* 21 Hydref – Brwydr Wenden rhwng Rwsia a Sweden

### Llyfrau

* Jaroš Griemiller – *Rosarium philosophorum*

## Genedigaethau

* 1 Ebrill – William Harvey, meddyg (m. 1657)
* 14 Ebrill – Felipe III, brenin Sbaen (m. 1621)
* 9 Gorffennaf – Ferdinand II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (m. 1637)

## Marwolaethau

* 7 Mawrth – Margaret Douglas, mam Arglwydd Darnley, 62
* ?Mehefin – Syr John Salusbury o Neuadd Lleweni, uchelwr, *tua* 60
* 7 Awst – Sebastião, brenin Portiwgal, 24
* 1 Hydref – Juan o Awstria, milwr, 31

## Cyfeiriadau
# Sebastião, brenin Portiwgal

| Sebastião, brenin Portiwgal |
| --- |
|  |
| Ffugenw | O Desejado  |
| Ganwyd | 20 Ionawr 1554  Ribeira Palace  |
| Bu farw | 4 Awst 1578  Ksar el-Kebir  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Portiwgal  |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | teyrn Portiwgal, Uchel Feistr Urdd y Tŵr a'r Cleddyf  |
| Tad | João Manuel, Prince of Portugal  |
| Mam | Joanna o Awstria  |
| Llinach | Tŷ Aviz  |
| llofnod |
|  |

Brenin Portiwgal o 11 Mehefin 1557 hyd ei farwolaeth oedd **Sebastião** (20 Ionawr 1554 – 4 Awst 1578).

Ganwyd Sebastião ar 20 Ionawr 1554, gŵyl Sant Sebastian, a rhoddwyd yr enw hwnnw iddo o ganlyniad. Roedd hwn yn enw anarferol i aelodau unrhyw deulu brenhinol Ewropeaidd ar y pryd. Ei dad, y Tywysog João Manuel (1537–1554), oedd etifedd gorsedd Portiwgal, ond bu farw bythefnos cyn genedigaeth Sebastião. Esgynnodd Sebastião i'r orsedd yn dair oed, ar farwolaeth ei daid, y Brenin João III. Gweinyddwyd y wlad fel rhaglywiaeth nes iddo gyrraedd oed mwyafrif ym 1568.

Ym 1578 cychwynnodd Sebastião ar groesgad drychinebus yn erbyn Moroco a diflannodd yn ystod Brwydr Ksar el-Kebir yng ngogledd y wlad honno. Mae bron yn sicr bu farw yno, ond gan na chafodd ei gorff ei adfer, roedd gobaith yn parhau y gallai ddychwelyd ryw ddydd. Felly daeth yn enghraifft berffaith o *motif* mewn chwedloniaeth, sef "brenin yn y mynydd" – yr arwr a fyddai'n dychwelyd i adfer ei genedl i’w hen ogoniant. Olynwyd ef fel brenin gan ei hen ewythr Henrique, brawd ei daid, João III.

## Cyfeiriadau

|  |
| --- |
| Sebastião, brenin Portiwgal **Tŷ AvizGanwyd:** 20 Ionawr 1554 **Bu farw:** 4 Awst 1578

 |
| Rhagflaenydd: **João III** | **Brenin Portiwgal** 11 Mehefin 1557 – 4 Awst 1578
 | Olynydd: **Henrique** |
# 1716

17g - **18g** - 19g

1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au

1711 1712 1713 1714 1715 - **1716** - 1717 1718 1719 1720 1721

---

## Digwyddiadau

* **Llyfrau**
	+ Theophilus Evans - *Drych y Prif Oesoedd*
* **Drama**
	+ Voltaire - *Oedipe*
* **Cerddoriaeth**
	+ François Couperin - *L'Art de toucher le clavecin*
	+ Alessandro Scarlatti - *Ombre tacite e sole*
	+ Domenico Zipoli - *Sonate d'intavolatura per organo e cimbalo*

## Genedigaethau

* 20 Ionawr - Siarl III, brenin Sbaen
* 26 Rhagfyr - Thomas Gray, bardd (m. 1771)

## Marwolaethau

* 14 Tachwedd - Gottfried Leibniz, athronydd Almaenig, 70
# 1788

17g - **18g** - 19g

1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au

1783 1784 1785 1786 1787 - **1788** - 1789 1790 1791 1792 1793

---

## Digwyddiadau

* 26 Ionawr - Dydd Awstralia
* **Llyfrau**
	+ Immanuel Kant - *Kritik der praktischen Vernunft*
* **Cerddoriaeth**
	+ Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 39

## Genedigaethau

* 22 Ionawr - George Gordon, Arglwydd Byron, bardd (m. 1824)
* 5 Chwefror - Syr Robert Peel, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1850)
* 22 Chwefror - Arthur Schopenhauer, athronydd (m. 1860)

## Marwolaethau

* 31 Ionawr - Charles Edward Stuart ("Tywysog Charlie"), 67
* 16 Ebrill - Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon
* 4 Awst - Evan Evans (Ieuan Fardd), ysgolhaig a bardd, 57
* 14 Rhagfyr - Carl Philipp Emanuel Bach, cyfansoddwr, 74
# 1775

17g - **18g** - 19g

1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au

1770 1771 1772 1773 1774 - **1775** - 1776 1777 1778 1779 1780

---

## Digwyddiadau

* 15 Chwefror - Mae Pïws VI yn dod yn Bab.
* 17 Mehefin - Brwydr Bunker Hill
* 25 Medi - Brwydr Montreal

### Llyfrau

* Charles Johnstone - *The Pilgrim*
* Nicholas Owen - *History of the Island of Anglesea*
* John Wesley - *A Calm Address to Our American Colonies*

### Drama

* Pierre Beaumarchais - *Le Barbier de Séville*
* Hugh Kelly - *The School for Wives*
* Gotthold Lessing - *Die Juden*
* Richard Brinsley Sheridan - *The Rivals*

### Cerddoriaeth

* Joseph Martin Kraus - *Requiem*
* Wolfgang Amadeus Mozart - *Il Re Pastore* (opera)

## Genedigaethau

* 22 Ionawr - André-Marie Ampère (m. 1836)
* 6 Awst - Daniel O'Connell, gwleidydd (m. 1847)
* 4 Medi - Jean-François Marie Le Gonidec, ieithydd a geiriadurwr Llydaweg (m. 1838)
* 25 Tachwedd - Charles Kemble, actor (m. 1854)
* 16 Rhagfyr - Jane Austen, nofelydd (m. 1817)

## Marwolaethau

* 8 Ionawr - John Baskerville, argraffiwr, 68
* 15 Ionawr - Giovanni Battista Sammartini, cyfansoddwr, 74?
* 12 Ebrill - William Vaughan (AS), gwleidydd, 65
* 10 Mai - Caroline Matilda o Gymru, tywysoges Prydain Fawr a brenhines Sweden, 23

## Cyfeiriadau
# 1836

18g - **19g** - 20g

1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au

1831 1832 1833 1834 1835 - **1836** - 1837 1838 1839 1840 1841

---

## Digwyddiadau

* 23 Chwefror - Brwydr yr Alamo
* 21 Ebrill - Brwydr San Jacinto
* 30 Awst - Sylfaen dinas Houston, Texas

## Genedigaethau

* 21 Chwefror - Léo Delibes, cyfansoddwr (m. 1891)
* 24 Chwefror - Winslow Homer, arlunydd (m. 1910)
* 8 Gorffennaf - Joseph Chamberlain, gwleidydd (m. 1914)
* 9 Gorffennaf - Henry Campbell-Bannerman, gwleidydd (m. 1908)
* 6 Hydref - Allen Raine, nofelydd (m. 1908)
* 20 Hydref - Daniel Owen, nofelydd (m. 1895)

## Marwolaethau

* 10 Mehefin - André-Marie Ampère, ffisegydd, 61
* 28 Mehefin - James Madison, 4ydd Arlywydd yr Unol Daleithiau, 85
* 6 Tachwedd - Charles X, brenin Ffrainc, 79
* 22 Tachwedd - Peter Bailey Williams, hynafieithydd a chyfieithydd, 73

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Hans Christian Andersen - *Den lille Havfrue* – "Y Forforwyn Fach"

### Drama

* Georg Büchner - *Leonce und Lena*

### Cerddoriaeth

* Gaetano Donizetti - *Belisario* (opera)
* Felix Mendelssohn - *Sant Paul* (oratorio)
# 1798

17g - **18g** - 19g

1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au

1793 1794 1795 1796 1797 - **1798** - 1799 1800 1801 1802 1803

---

## Digwyddiadau

* 22 Ionawr - *Coup d'état* gan Pieter Vreede yn yr Iseldiroedd
* 13 Mehefin - Sylfaen y Mission San Luis Rey de Francia yng Nghaliffornia gan Padre Fermín Lasuén
* 12 Gorffennaf - Brwydr Shubra Khit
* 21 Gorffennaf - Brwydr y Pyramidau
* **Llyfrau**
	+ Thomas Roberts, Llwyn'rhudol - *Cwyn yn erbyn Gorthrymder*
	+ Hester Thrale - *Three Warnings to John Bull before he dies. By an Old Acquaintance of the Public*
* **Drama**
	+ Friedrich von Schiller - *Wallensteins Lager*
* **Barddoniaeth**
	+ William Wordsworth a Samuel Taylor Coleridge - *Lyrical Ballads*
* **Cerddoriaeth**
	+ Edward Jones (Bardd y Brenin) - *Popular Cheshire Melodies*
	+ Gaspare Spontini - *Il Teseo riconosciuto* (opera)
* **Celf**
	+ Joseph Mallord William Turner - *Hunanbortread*
* **Gwyddoniaeth**
	+ Darganfod yr elfen gemegol Beliliwm gan Nicolas-Louis Vauquelin

## Genedigaethau

* 17 Chwefror - Auguste Comte, athronydd (m. 1857)
* 2 Ebrill - August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, bardd ac ysgolhaig (m. 1874)
* 26 Ebrill - Eugène Delacroix, arlunydd (m. 1863)

## Marwolaethau

* 12 Mai - George Vancouver, fforiwr a morwr, 40
* 23 Tachwedd - David Samwell, meddyg a llenor, 47
* 4 Rhagfyr - Luigi Galvani
* 14 Rhagfyr - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
* 16 Rhagfyr - Thomas Pennant, hynafiaethydd a naturiaethwr, 72
# André-Marie Ampère

| André-Marie Ampère |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 20 Ionawr 1775  Lyon  |
| Bu farw | 10 Mehefin 1836  Marseille  |
| Dinasyddiaeth | Ffrainc  |
| Galwedigaeth | ffisegydd, mathemategydd, peiriannydd, athronydd, cemegydd, dyfeisiwr, academydd  |
| Cyflogwr | * Collège-lycée Ampère
* Lycée Lalande
* Collège de France
* École polytechnique
 |
| Adnabyddus am | Ampère's circuital law, Ampère's force law, Monge–Ampère equation, Memoir on the Mathematical Theory of Electrodynamic Phenomena, Uniquely Deduced from Experience, Q107264571  |
| Mam | Jeanne Antoinette de Sarcey  |
| Priod | Julie Carron  |
| Plant | Jean-Jacques Ampère  |
| Gwobr/au | Chevalier de la Légion d'Honneur, Aelod Tramor o'r Gymdeithas Frenhinol, 72 names on the Eiffel Tower, Q134613391  |
| llofnod |
|  |

Ffisegydd a mathemategydd o Ffrainc oedd **André-Marie Ampère** (20 Ionawr 1775 – 10 Mehefin 1836) a arloesodd maes electromagneteg. Enwir yr uned SI am gerrynt trydanol, yr amper, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
André-Marie AmpèreEginyn erthygl sydd uchod am **un o Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wyddonydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*