Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bae Ceredigion

Bae Ceredigion|  |
| Math | bae  |
| Enwyd ar ôl | Teyrnas Ceredigion  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Môr Iwerddon  |
| Gwlad |  Cymru |
| Yn ffinio gyda | Aberystwyth  |
| Cyfesurynnau | 52.5°N 4.42°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Bae yn Sianel San Siôr yng ngorllewin Cymru yw **Bae Ceredigion**. Mae'r siroedd Gwynedd, Ceredigion a gogledd Sir Benfro yn ffinio â Bae Ceredigion. Gorwedd Penrhyn Llŷn i'r gogledd. Ceir tir amaeth da ar lannau'r bae.

Bae Ceredigion

## Natur a daearyddiaeth

Nodweddir arfordir y bae gan nifer o draethau braf gyda thywod gwyn. Mae bywyd gwyllt yr ardal yn unigryw ac yn cynnwys poblogaeth bwysig o ddolffinau a nifer o adar môr.

Golygfa ar Ynysoedd Tudwal ym mhen gogleddol Bae Ceredigion
### Trefi

* Aberystwyth
* Aberaeron
* Cei Newydd
* Abergwaun

### Afonydd

Mae sawl afon yn llifo i'r bae. Y pwysicaf yw:

* Afon Teifi
* Afon Rheidol, yn Aberystwyth
* Afon Ystwyth, yn Aberystwyth
* Afon Dyfi
* Afon Aeron
* Afon Mawddach
* Afon Glaslyn
* Afon Erch

### Ynysoedd

Er nad oes llawer o ynysoedd yn y bae mae'n cynnwys un o ynysoedd pwysicaf Ynys Enlli, ynghyd ag Ynysoedd Tudwal yn y gogledd ac Ynys Aberteifi ac Ynys Lochdyn yn y de.

## Hanes a thradodiadau

Hyd at yr 20g roedd trefi a phorthladdoedd Bae Ceredigion yn gartref i ddiwydiant morol pur sylweddol. Hwyliai llongau o Borthmadog dros Gefnfor Iwerydd ac i Ewrop, a bu Aberteifi yn bwysicach na Chaerdydd fel porthladd ar un adeg.

Yn llên gwerin Cymru, cysylltir y bae â sawl chwedl. Y fwyaf adnabyddus yn ddiau yw chwedl Cantre'r Gwaelod, y cantref a foddiwyd gan y môr ar noson stormus diolch i esgeulusdod Seithenyn. Ceir yn ogystal sawl traddodiad am fôr-forwynion, yn arbennig yng Ngheredigion.

## Cyfeiriadau
# Etholaeth

Etholaeth| Math | endid tiriogaethol gweinyddol, endid tiriogaethol gwleidyddol  |
| Rhan o | democratiaeth gynrychiolaidd, coleg etholiadol  |
| Yn cynnwys | single-member district  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04lcnlf  |
| Thesawrws y BNCF | 35830  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Rhanbarth daearyddol neu grŵp o bobl a gynrychiolir mewn senedd, cynulliad neu gorff etholedig arall yw **etholaeth**. Mae ystyr gwreiddiol y term yn golygu y corff o bleidleiswyr yn yr etholaeth honno, sef yr etholwyr, dyma hefyd yw'r diffiniad cyfreithiol o etholaeth.

"Etholwr" yw'r enw am un aelod o'r etholaeth, ac mae hyn yn cynnwys pawb sydd â'r hawl i bleidleisio, heb ots os ydynt yn dewis pleidleisio neu beidio. Pan fydd etholaeth yn ethol cynrychiolydd, bydd y person hwnnw yn gyfrifol am gynrychioli diddordebau'r etholaeth (y bobl a'r ardal), ond byddent yn aml yn derbyn cyfrifoldebau eraill ac yn gorfod ateb i holl etholaeth y senedd neu'r cynulliad.

## Gweler hefyd

* Cyffindwyllo
* Etholaethau Cymru
* Rhestrau o etholaethau yn ôl gwlad
# Funchal

Funchal|  |
|  |
| Math | bwrdeistref Portiwgal  |
|  |
| Prifddinas | Funchal  |
| Poblogaeth | 105,795  |
| Sefydlwyd | * 1451
 |
| Cylchfa amser | UTC+00:00  |
| Gefeilldref/i | Tref y Penrhyn, Praia, Maui, Gibraltar, Livingstone, Ílhavo, Oakland, New Bedford, Herzliya, Saint Helier, Leichlingen, Santos, São Paulo, Marrickville, City of Fremantle, Parla, Honolulu County, Honolulu, Vigan  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Sites of Globalization  |
| Sir | Madeira  |
| Gwlad |  Portiwgal |
| Arwynebedd | 76.16 ±0.01 km²  |
| Yn ffinio gyda | Santana, Câmara de Lobos, Machico, Santa Cruz  |
| Cyfesurynnau | 32.65°N 16.92°W  |
| Cod post | 9000-xxx → 9060-xxx  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Prifddinas Madeira, un o Ranbarthau Ymreolaethol Portiwgal, yw **Funchal**.

Mae'n gorwedd ar arfordir deheuol Ynys Madeira. Mae ei hinsawdd mwyn a'i lleoliad deniadol yn ei gwneud yn gyrchfan poblogaidd gan dwristiaid ac mae'r economi leol yn dibynnu'n fawr ar dwristiaeth. Codwyd eglwys gadeiriol yno gan y Portiwgaliaid ar ddiwedd y 15g. Mae'n borthladd pwysig ac allforir y rhan fwyaf o gynnyrch yr ynysoedd oddi yno, gan gynnwys gwin Madeira.

Bu Siarl I, Ymerawdwr Awstria, farw ym Monte, Funchal, ar 1 Ebrill 1922.

Golygfa ar Funchal
## Adeiladau a chofadeiladau

* Amgueddfa "Stori Madeira"
* Eglwys Gadeiriol
* Igreja de Nossa Senhora do Monte (eglwys)
* Reid's Palace (gwesty)

## Enwogion

* Herberto Hélder (g. 1930), bardd
* Pedro Camacho (g. 1979), cyfansoddwr
* Cristiano Ronaldo (g. 1985), pêl-droediwr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Bortiwgal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# UTC+00:00

UTC+00:00|  |
| Enghraifft o: | Mulyo H.  |
| Rhagflaenydd | UTC−00:44  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0frmgl  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **UTC+00:00** yw'r dynodwr ar gyfer gwrthbwyso amser o'r Amser yn ôl UTC, y Cyd-drefniant Byd-eang o +00:00. Mae'n sail i UTC ac mae pob parth amser yn seiliedig arno.

## Enwau

* Amser Safonol Greenwich (GMT)
* Amser Gorllewin Ewrop (WET)
* Amser Haf yr Azores (AST)
* Amser Haf yr Dwyrain Ynys Las (EGST)
* Amser Safonol Gorllewin y Sahara (WHST)
* Amser Cyffredinol Cydgysylltiedig (UTC)

## Cyfeiriadau
# Llosgfynydd

Llosgfynydd|  |
| Math | mynydd, tirffurf folcanig  |
| Deunydd | craig folcanig, magma, lafa, llif lafa, teffra, twff, lludw  |
| Yn cynnwys | craig folcanig  |
| Cynnyrch | carbon deuocsid, craig igneaidd, Carbon deuocsid yn atmosffer y Ddaear  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07\_9\_  |
| Thesawrws y BNCF | 33381  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Llosgfynydd yn Tambora, Indonesia
Caiff **llosgfynydd** (mynydd tân) ei greu lle mae craig tawdd (magma) yn codi i wyneb y ddaear gan achosi echdoriadau folcanig. Craig wedi ei doddi mwy na 10 km o dan wyneb y Ddaear yw magma sydd wedyn yn dechrau codi tuag at wyneb y ddaear. Pan fydd y magma yn cyrraedd wyneb y ddaear mae'n llifo neu'n chwydu allan ohoni ar ffurf lafa neu ludw folcanig. Ar wahân i graig tawdd mae lafa yn cynnwys nwy.

Lleolir llosgfynyddoedd y ddaear lle mae platiau tectonig yn cwrdd neu uwchben mannau poeth. Ar hyn o bryd mae'r mwyafrif o ffrwydriadau llosgfynyddoedd a daeargrynfeydd y ddaear yn digwydd o gwmpas y Môr Tawel, yn dilyn ymylon plât tectonig y Môr Tawel.

## Echdoriadau diweddar

Diagram o echdoriad yn Hawäi.
 1. Ffrwd lludw 2. Cawod ludw 3. Cromen lafa 4. Bom folcanig 5. Mygdwll a llif pyroclastig 6. Haenau lafa a lludw 7. Stratwm 8. Pibell fagma 9. Siambr fagma 10. Deic
Llosgfynydd yng Ngwlad yr Iâ ydy Eyjafjallajökull ac fe achosodd gryn anhwylustod i deithio awyr drwy Ewrop yng ngwanwyn 2010. Chwythodd gwynt y gogledd ei lwch dros wledydd Prydain yn Ebrill a Mai pan waharddwyd awyrennau rhag hedfan. Ym Mai 2011 ffrwydrodd llosgfynydd arall ynn Ngwlad yr Iâ, sef Grímsvötn. Rhyddhawyd mwy o ludw yn ystod y 24 awr cyntaf na wnaeth Eyjafjallajökull drwy gydol ei echdoriad. Roedd y cymylau lludw'n codi hyd at 15 km. Mesurodd VEI4 ar y raddfa berthnasol.

## Llosgfynyddoedd y Byd

Dyma rai o'r llosgfynyddoedd enwocaf:

* Erebus (Ynys Ross, Antarctica)
* Etna (yr Eidal)
* Eyjafjallajökull (Gwlad yr Iâ)
* Feswfiws (Yr Eidal)
* Ffwji (Honshu, Siapan)
* Hekla (Gwlad yr Iâ)
* Krakatoa (Rakata, Indonesia)
* Mauna Loa (Hawäi, UDA)
* Mauna Kea (Hawäi, UDA)
* Mont Pelée (Martinique)
* Mynydd Rainier (Washington, UDA)
* Mynydd St. Helens (Washington, UDA)
* Novarupta (Alasga, UDA)
* Popocatépetl (Mecsico)
* Surtsey (Gwlad yr Iâ)
* Santorini (Gwlad Groeg)
* Tambora (Sumbawa, Indonesia)
* Teide (Tenerife, Sbaen)
* Unzen (Kyushu, Siapan)

## Llosgfynyddoedd Cymru

Nid oes llosgfynyddoedd yn ffrwydro yng Nghymru heddiw, ond fe oedd miliynau o flynyddoedd yn ôl. O ganlyniad, mae'n bosib gweld creigiau a lludw folcanig yng Nghymru, er enghraifft ar Rhobell Fawr. Fe ddefnyddir y creigiau hyn ar gyfer adeiladu.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaeareg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Banana

Banana|  |
| Enghraifft o: | ffrwythau  |
| Math | aeron, ffrwythau trofannol, ffrwythau  |
| Lliw/iau | melyn, gwyrdd, brown, du  |
| Cynnyrch | Musa × paradisiaca, Musa, Musa acuminata, Musa balbisiana, banana tree  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/09qck  |
| Thesawrws y BNCF | 37008  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ffrwyth trofannol yw'r **banana**. Mae'n tyfu'n naturiol ar y goeden banana (*Musa acuminata*) mewn gwledydd trofannol a chyhydeddol ac yn cael eu tyfu gan ffermwyr mewn nifer o wledydd.

Bwyteir y rhan fwyaf o fananas yn ffres, ar ôl iddynt aeddfedu, ond ceir rhai mathau a elwir yn *blantains* sy'n cael eu coginio a'u bwyta tra dal yn wyrdd ac sy'n fwyd crai yng ngorllewin a dwyrain Affrica a gwledydd y Caribî.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **blanhigyn**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*

Wiciadur
Chwiliwch am banana
yn Wiciadur.
# Arfordir

Arfordir|  |
| Enghraifft o: | type of environment, tirffurf  |
| Math | shore  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01lxd  |
| Thesawrws y BNCF | 6150  |
| Quora | Coast  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Duration: 2 minutes and 59 seconds.2:59Mae llawer o'r arfordir wedi'i ddiogelu fel Ardaloedd Cadwraeth Arbennig ac Ardaloedd Gwarchodaeth Arbennig; Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n eu hamddiffyn.
Y rhan o'r tir sy'n ymylu â'r môr yw **arfordir** (o dri gair: 'ar+môr+tir) neu **forlin** ('môr' a 'llin' neu 'linell'). Nid oes yna linell fanwl gywir rhwng y tir ar môr oherwydd effaith y llanw, sy'n gyfnewidiol. Oherwydd hyn, mae'r gair arfordir felly'n cyfeirio at ardal neu stribed o dir a môr, yn hytrach na llinell denau. Gellir defnyddio'r gair hefyd am lyn. Gellir cyfeirio ato fel lleoliad e.e. gellir dweud fod Caerdydd ar arfordir De Cymru.

Cofnodir y gair yn gyntaf yn Brut Dingestow yn 13g: "Ac odyna y doeth Caswallavn a holl gedernyt yr enys ganthav y warchadv yr arfordir (maritima) racdav."

## Arfordir Cymru

*Prif: Llwybr Arfordir Cymru*
Agorwyd Llwybr Arfordir Cymru ar 5 Mai 2012. Mae'r llwybr mor agos i'r arfordir ag y caniatâ’r gyfraith, a mae'n cydymffurfio â gofynion iechyd a diogelwch, rheoli tir a chadwraeth. ac mae'n ymestyn am 870 milltir (1,400 km) o gyrion Caer yn y gogledd i Gas-gwent yn y de.

## Gweler hefyd

* Traethau Baner Las Cymru

* Cymru ar hyd ei Glannau (2012)
* *Ar Lan y Môr - Y Ffotograffydd ar yr Arfordir 1850-2012*

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am arfordir
yn Wiciadur.
# Hinsawdd y Canoldir

Mae hinsawdd y tir **o amgylch y Môr Canoldir** yn arbennig. Mae'r hafau yn boeth a sych, a'r gaeafau yn fwyn a gwlyb.

Hinsawdd y Canoldir
Olewydden (tystiolaeth o hinsawdd y Canoldir)
Mae hinsawdd tebyg hefyd ym;-

* Mhortiwgal,
* ardal Cape Town yn Ne Affrica,
* canolbarth Tsile o gwmpas Santiago,
* Gorllewin Awstralia o gwmpas Perth,
* De Awstralia o gwmpas Adelaide
* a Califfornia yn yr Unol Daleithiau.

Mae'r lleoedd hyn i gyd;-

* rhwng lledredion 30° a 45° (i'r gogledd ac i'r de o'r cyhydedd).
* rhwng y môr a uchder o 600 m. (2,000 o droedfeddi).

Fe fydd bodoliaeth olewydd yn dystiolaeth o hinsawdd y Canoldir.

Tirlun nodweddiadol y Canoldir yw Chaparral ac fe fydd llawer o'r planhigion yn endemig.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am yr **amgylchedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# 20 Chwefror

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Chwefror
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  |  | 01
 |
| 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08
 |
| 09 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15
 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22
 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**20 Chwefror** yw'r pumdeg unfed (51fed) dydd o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Mae 314 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (315 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau

* 1472 - Ynysoedd Erch (Orkney) a Shetland yn cael eu cyfeddiannu gan goron yr Alban.
* 1987 - Mizoram yn dod yn dalaith yn India.

## Genedigaethau

* 1877 - Morgan Maddox Morgan-Owen, pêl-droediwr (m. 1950)
* 1882 - Pádraic Ó Conaire, llenor a newyddiadurwr (m. 1928)
* 1886 - Béla Kun, gwleidydd (m. 1938)
* 1902 - Ansel Adams, ffotograffydd (m. 1984)
* 1909 - Richard Tecwyn Williams, biocemegydd (m. 1979)
* 1911 - Ruth Fischer, arlunydd (m. 2009)
* 1912 - Amanda Roth Block, arlunydd (m. 2011)
* 1917 - Louisa Matthíasdóttir, arlunydd (m. 2000)
* 1920 - Kathleen Cavendish, Ardalyddes Hartington (m. 1948)
* 1924 - Gloria Vanderbilt, arlunydd (m. 2019)
* 1926 - Richard Matheson, awdur a sgriptiwr (m. 2013)
* 1927 - Syr Sidney Poitier, actor, cyfarwyddwr ac diplomydd (m. 2022)
* 1928 - Jean Kennedy Smith, diplomydd (m. 2020)
* 1930 - Ken Jones, actor (m. 2014)
* 1949 - Ivana Trump, awdures a chyn-fodel (m. 2022)
* 1950 - Walter Becker, canwr (m. 2017)
* 1951 - Gordon Brown, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
* 1954 - Patty Hearst, etifeddes papur newydd
* 1967
	+ Kurt Cobain, cerddor (m. 1994)
	+ Nenad Maslovar, pêl-droediwr
* 1988 - Rihanna, cantores ac actores
* 1990 - Adi Taviner, chwaraewr rygbi
* 1992 - Sam Mantom, pêl-droediwr

## Marwolaethau

* 1194 - Tancred, croesgadwr
* 1431 - Pab Martin V
* 1626 - John Dowland, cyfansoddwr, 62
* 1966 - David Emrys Evans, ysgolhaig, 75
* 1992 - Eugene R. Black, Sr., bancwr, 93
* 1999
	+ Lotti van der Gaag, arlunydd, 75
	+ Sarah Kane, dramodydd, 28
* 2005 - Hunter S. Thompson, newyddiadurwr ac awdur, 67
* 2006 - Fang Zhaoling, arlunydd, 92
* 2010 - Alexander Haig, gwleidydd, 85
* 2022 - Stewart Bevan, actor, 73

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Cyfiawnder Cymdeithasol y Byd
* Diwrnod Rihanna (Barbados)
* Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1985 (Ych)

## Cyfeiriadau