Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1189

11g - **12g** - 13g

1130au 1140au 1150au 1160au 1170au - **1180au** - 1190au 1200au 1210au 1220au 1230au

1184 1185 1186 1187 1188 - **1189** - 1190 1191 1192 1193 1194

---

## Digwyddiadau

* Y Drydedd Groesgad yn dechrau

## Genedigaethau

* Yuri II, Tywysog Fladimir (m. 1238)

## Marwolaethau

* 6 Gorffennaf - Harri II, brenin Lloegr, 56
# Philippe II, brenin Ffrainc

| Philippe II, brenin Ffrainc |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 21 Awst 1165  Paris  |
| Bu farw | 14 Gorffennaf 1223  Mantes-la-Jolie  |
| Dinasyddiaeth | Ffrainc  |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr, brenin neu frenhines  |
| Swydd | brenin Ffrainc  |
| Tad | Louis VII, brenin Ffrainc  |
| Mam | Adèle of Champagne  |
| Priod | Isabelle o Hanawt, Ingeborg of Denmark, Queen of France, Agnes of Merania  |
| Plant | Louis VIII, brenin Ffrainc, Marie o Ffrainc, Philip Hurepel, Peter Karlotus  |
| Llinach | Capetian dynasty  |

Brenin Ffrainc o 1180 hyd ei farwolaeth yn 1223 oedd **Philippe II** (**Philippe Auguste** neu **Philip Augustus**) (21 Awst 1165 – 14 Gorffennaf 1223).

## Hanes

Sêl fawr **Phillipe Augustus**
Cafodd ei eni yn Gonesse, Val-d'Oise.

Ynghyd â'r Ymerodr Glân Rhufeinig Frederick Barbarossa a Rhisiart Coeur de Lion o Loegr roedd Philippe yn un o arweinwyr y Drydedd Groesgad (1189 - 1192) yn erbyn y Saraseniaid yn y Dwyrain Canol.

Yn y flwyddyn 1212 cyfnewidiodd Llywelyn Fawr lythyrau ag Awgwstws. Mae llythyr Phillipe ar goll ond cedwir llythyr Llywelyn yn Archifdy Cenedlaethol Ffrainc, ym Mharis. Cynnwys y drafodaeth oedd cynnig gan frenin Ffrainc i dywysog Gwynedd ymgynghreirio ag ef yn erbyn John, brenin Lloegr.

## Teulu

### Gwragedd

* Isabelle o Hainaut (rhwng 1180 a 1193)
* Ingeborg o Ddenmarc (rhwng 1193 a 1196)
* Agnes o Meranie (rhwng 1196 a 1201)

### Plant

* Gan Isabelle:
	+ Louis VIII (1187–1226)
* Gan Agnes
	+ Marie (1198–1224)
	+ Philippe Hurepel (1200–1234)

## Cyfeiriadau

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Louis VII** | **Brenin Ffrainc** 1180–1223
 | Olynydd: **Louis VIII** |
# Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 6 Awst 1806  |
| Poblogaeth | 40,000,000, 20,000,000, 40,000,000, 20,000,000  |
| Crefydd | Yr eglwys gatholig rufeinig, yr eglwys lutheraidd, calfiniaeth  |
| Dechrau/Sefydlu | 2 Chwefror 962  |
| Rhagflaenwyd gan | Middle Francia, East Francia, Kingdom of Germany  |
| Olynwyd gan | Conffederasiwn y Rhein, Ymerodraeth Awstria, Teyrnas Prwsia, Teyrnas Sachsen, Dugiaeth Holstein, Duchy of Oldenburg, Hamburg, Principality of Reuss-Greiz, Duchy of Mecklenburg-Schwerin, Swedish Pomerania, Electorate of Hesse, Principality of Nassau-Orange-Fulda, Principality of Waldeck, Saxe-Weimar, Saxe-Gotha-Altenburg, Grand Duchy of Baden, Teyrnas Württemberg  |
| Yn cynnwys | Burgraviate of Nuremberg, Principality of Lüneburg, Albertine Duchy of Saxony (1485-1547)  |
| Pennaeth y sefydliad | Ymerawdwr Glân Rhufeinig  |
|  |
| Rhagflaenydd | Kingdom of Germany, East Francia  |
| Olynydd | Conffederasiwn y Rhein, Teyrnas Prwsia, Ymerodraeth Awstria  |
| Enw brodorol | Sacrum Imperium Romanum  |
| Gwladwriaeth | yr Ymerodraeth Lân Rufeinig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03gk2  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cyd-dyriad gwleidyddiol o wledydd gorllewin a chanolbarth Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd ac ar ôl hynny oedd yr **Ymerodraeth Lân Rufeinig** (Saesneg:*Holy Roman Empire*, Lladin: *Imperium Romanum Sacrum*; Almaeneg: *Heiliges Römisches Reich*).

Cychwynnodd ei hanes mewn rhan dwyreiniol o deyrnas y Ffranciaid pan ranbarthwyd y wlad gan Gytundeb Verdun ym 843. Parhaodd am tua mil o flynyddoedd nes ei diddymiad yn 1806 gan Ffransis II a ddatganodd ei hyn wedyn yn Ffransis I o Ymerodraeth Awstria (a ddaeth maes o law yn Ymerodraeth Awstria-Hwngari yn 1867.

## Gweler hefyd

* Ymerawdwr Glân Rhufeinig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **yr Almaen**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ffredrig I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

| Ffredrig I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Rhagfyr 1122  Haguenau  |
| Bu farw | 10 Mehefin 1190, 24 Mehefin 1190  o boddi  River Göksu  |
| Dinasyddiaeth | yr Ymerodraeth Lân Rufeinig  |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | Brenin y Rhufeiniaid, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, Duke of Swabia  |
| Adnabyddus am | Königsmitteltor  |
| Tad | Frederick II  |
| Mam | Judith o Fafaria  |
| Priod | Adelheid o Vohburg, Beatrice I, Iarlles Burgundy  |
| Plant | Philip o Swabia, Harri VI, Frederick V, Frederick Vi, Conrad II, Otto I, Beatrice Schwäbische, Sophie o Hohenstaufen, Agnes Von Staufen  |
| Perthnasau | Harri y Llew  |
| Llinach | House of Hohenstaufen  |

Roedd **Ffrederic I**, llysenw **Barbarossa** ("barfgoch") (1122 – 10 Mehefin 1190) yn aelod o dylwyth yr Hohenstaufen, ac o 1155 hyd ei farwolaeth roedd yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig.

Etifeddodd dywysogaeth Swabia fel Ffrederic III, ac ar 9 Mawrth 1152 coronwyd ef yn frenin yr Almaen yn Frankfurt. Ar 18 Mehefin 1155 yn Rhufain, coronodd Pab Adrian IV ef yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn Rhufain. Yn 1156 priododd Beatrix I o Fwrgwyn, a thrwy'r briodas yma daeth Bwrgwyn yn eiddo iddo yn 1178.

Gwrthwynebwyd ef gan ddinasoedd gogledd yr Eidal, a ffurfiodd Gynghrair Lombardi yn ei erbyn. Llwyddasant i'w orchfygu ym mrwydr Legnano yn 1176. Yn 1183, daethant i gytundeb, gyda'r finasoedd yn cydnabod Ffrederic fel ymerawdwr. Yng nghanolbarth yr Eidal, daeth i wrthdrawiad a'r Pab. Yn ne'r Eidal, priododd ei fab, Henri VI, a merch brenin Sicilia, a llwyddasant i gipio Sicilia oddi wrth y Normaniaid.

Roedd Ffrederic yn un o brif arweinwyr y Drydedd Groesgad, ond bu farw ar 10 Mehefin 1190 wrth groesi afon yn Anatolia, tra'n arwain ei fyddin tua'r Tir Sanctaidd. Datblygodd chwedl ar thema'r Brenin yn y mynydd amdano yn yr Almaen. Yn ôl y chwedl, mae Ffrederic yn cysgu mewn ogof dan fynydd y Kyffhäuser. Pan mae'n deffro, mae'n gyrru bachgen i weld a yw'r cigfrain yn dal i hedfan o gylch y mynydd; pan ddiflanna'r cigfrain, bydd yn bryd i Ffrederic godi o'i gwsg.

Enwyd Cyrch Barbarossa, sef ymosodiad yr Almaen ar yr Undeb Sofietaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ar ôl Ffrederic.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Lothair III** | **Ymerawdwr Glân Rhufeinig** 1155 – 1190
 | Olynydd: **Harri VI** |
# 1192

11g - **12g** - 13g

1140au 1150au 1160au 1170au 1180au - **1190au** - 1200au 1210au 1220au 1230au 1240au

1187 1188 1189 1190 1191 - **1192** - 1193 1194 1195 1196 1197

---

## Digwyddiadau

* Diwedd Y Drydedd Groesgad

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* 26 Ebrill - Go-Shirakawa, ymerawdwr Japan, 64
# Rhisiart I, brenin Lloegr

| Rhisiart I, brenin Lloegr |
| --- |
| Beddrod Rhisiart I yn Abaty Fontevraud, Anjou |
| Ganwyd | 8 Medi 1157  Rhydychen, Palas Beaumont  |
| Bu farw | 6 Ebrill 1199  o madredd  Châlus  |
| Swydd | teyrn Lloegr, dug Normandi, dug Aquitaine, Duke of Gascony, brenin, cownt Angyw, count of Maine, count of Poitiers  |
| Tad | Harri II, brenin Lloegr  |
| Mam | Eleanor o Aquitaine  |
| Priod | Berengaria o Navarra  |
| Partner | Joan de St. Pol, NN, Alys  |
| Plant | Philip o Cognac, Fulk  |
| Perthnasau | Harri y Llew, Alfonso VIII of Castile, Henry I of Castile, Sancho VII of Navarre  |
| Llinach | Llinach y Plantagenet  |

Cerflun o Rhisiart I, *Coeur de Lion*, y tu allan i Balas San Steffan, Llundain
Bu **Rhisiart I** (8 Medi 1157 – 6 Ebrill 1199) yn frenin Lloegr o 6 Gorffennaf 1189 hyd at 6 Ebrill 1199.

Roedd yn fab i'r brenin Harri II a'i wraig Eleanor o Aquitaine. Ganed ef yn Rhydychen. Ei wraig oedd Berengaria o Navarra.

Roedd yn cael ei adnabod gan sawl llysenw: "Richard Coeur de Lion", "Oc et No", "Melek-Ric", "Rhisiart Lewgalon".

Ynghyd â'r Ymerodr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa a'r brenin Philippe II, roedd Rhisiart *Coeur de Lion* yn un o arweinwyr y Drydedd Groesgad (1189–1192). Pan ddaliwyd Rhisiart yn wystl yn yr Almaen gan Harri VI, Ymerawdwr Rhufeinig, cododd ei fam Eleanor bridwerth i'w ryddhau.

Cyfansoddodd gerddi yn null y trwbadwriaid yn Ffrainc yn ogystal.

## Cyfeiriadau

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rhagflaenydd: **Harri II** | **Brenin Lloegr** 6 Gorffennaf 1189 – 6 Ebrill 1199
 | Olynydd: **John** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1204

12g - **13g** - 14g

1150au 1160au 1170au 1180au 1190au - **1200au** - 1210au 1220au 1230au 1240au 1250au

1199 1200 1201 1202 1203 - **1204** - 1205 1206 1207 1208 1209

---

## Digwyddiadau

* Anrhaith Caergystennin gan y Bedwaredd Groesgad

## Genedigaethau

* Mawrth neu Ebrill - Haakon IV, brenin Norwy (m. 1263)

## Marwolaethau

* 1 Ionawr - Haakon III, brenin Norwy, 21
* 31 Mawrth - Eleanor o Aquitaine, gwraig Harri II, brenin Lloegr, 80 neu 82
# 1202

12g - **13g** - 14g

1150au 1160au 1170au 1180au 1190au - **1200au** - 1210au 1220au 1230au 1240au 1250au

1197 1198 1199 1200 1201 - **1202** - 1203 1204 1205 1206 1207

---

## Digwyddiadau

* **Llyfrau** - *Liber Abaci* gan Fibonacci

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* Sverre Sigurdsson, brenin Norwy
# Caergystennin

Caergystennin|  |
| Math | dinas, endid tiriogaethol gweinyddol, dinas hynafol  |
| Enwyd ar ôl | Cystennin I  |
|  |
| Sefydlwyd | * 330
 |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Twrci  |
| Cyfesurynnau | 41.01224°N 28.976018°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Hen enw dinas Istanbul yn Nhwrci yw **Caergystennin** (*Constantinopolis* yn Lladin; *Konstantinoupolis* Κωνσταντινούπολις yn Groeg). Ei henw gwreiddiol oedd Bysantiwm (Byzantion Βυζάντιον yn Groeg). Cafodd hi'r enw Caergystennin oherwydd fod yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I wedi ei gwneud yn brifddinas Ymerodraeth Rufeinig ar 11 Mai
330. Rhoddodd yr enw *Nova Roma* (Rhufain Newydd) iddi, ond doedd neb yn defnyddio'r enw hwn.
Roedd Caergystennin yn brifddinas yr Ymerodraeth Fysantaidd (Ymerodraeth Rufeinig y Dwyrain). Cipiwyd a dilëwyd y ddinas yn ystod y pedwerydd groesgad ym 1204 ac fe'i hail-gipiwyd gan luoedd Nicea o dan Mihangel VIII Palaiologos ym 1261.
O'r diwedd cipiwyd y ddinas gan yr Ymerodraeth Ottoman ar 29 Mai
1453. Yn ystod teyrnasiad yr Otomaniaid roedd enw'r ddinas yn Caergystennin neu Istanbul, ond roedd yr Ewropeaidd yn dweud "Constantinople". Istanbul yw enw swyddogol y ddinas ers 1930. Ers i Weriniaeth Twrci gael ei sefydlu mae Ancara wedi cymryd lle Caergystennin fel y brifddinas.

Caergystennin fel y'i darlunnir yn *Cronicl Nürnberg* (1493)
## Gweler hefyd

* Ioan Aurenau
# 13eg ganrif

13eg ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 13 g  |
| Rhan o | ail fileniwm  |
| Dechreuwyd | 1201  |
| Daeth i ben | 1300  |
| Rhagflaenwyd gan | 12fed ganrif  |
| Olynwyd gan | 14eg ganrif  |
| Yn cynnwys | 1250au, 1200au, 1280au, 1230au, 1270au, 1210au, 1260au, 1220au, 1240au, 1290au  |
| Dynodwyr |
| Quora | 13th-century  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

* 1202-1204: Y Bedwaredd Groesgad
* 1206-1227: Teyrnasiad Genghis Khan
* 1271: Sefydlu Brenhinllin Yuan gan Kublai Khan

## Blynyddoedd a degawdau

1200au 1200 1201 1202 1203 1204 1205 1206 1207 1208 1209

1210au 1210 1211 1212 1213 1214 1215 1216 1217 1218 1219

1220au 1220 1221 1222 1223 1224 1225 1226 1227 1228 1229

1230au 1230 1231 1232 1233 1234 1235 1236 1237 1238 1239

1240au 1240 1241 1242 1243 1244 1245 1246 1247 1248 1249

1250au 1250 1251 1252 1253 1254 1255 1256 1257 1258 1259

1260au 1260 1261 1262 1263 1264 1265 1266 1267 1268 1269

1270au 1270 1271 1272 1273 1274 1275 1276 1277 1278 1279

1280au 1280 1281 1282 1283 1284 1285 1286 1287 1288 1289

1290au 1290 1291 1292 1293 1294 1295 1296 1297 1298 1299

1300au 1300
# 1291

12g - **13g** - 14g

1240au 1250au 1260au 1270au 1280au - **1290au** - 1300au 1310au 1320au 1330au 1340au

1286 1287 1288 1289 1290 - **1291** - 1292 1293 1294 1295 1296

---

## Digwyddiadau

* 1 Awst - Sefydlaeth y Swistir

## Genedigaethau

* 8 Chwefror - Afonso IV, brenin Portiwgal (m. 1357)

## Marwolaethau

* 26 Mehefin - Eleanor o Brofens, brenhines Harri III o Loegr
# Acre, Palesteina

Acre|  |
|  |
| Math | dinas  |
|  |
| Poblogaeth | 48,900  |
| Sefydlwyd | * 1500 CC
 |
| Gefeilldref/i | Pisa, Bielsko-Biała, Bregenz, Deerfield Beach, La Rochelle, Recklinghausen, Nagykanizsa, Saint-Mandé, Trakai  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Acre Subdistrict  |
| Gwlad |  Palesteina |
| Arwynebedd | 13.533 km², 63.3 ha, 22.99 ha  |
| Uwch y môr | 10 metr  |
| Cyfesurynnau | 32.9261°N 35.0839°E  |
| Cod post | 24038–24812  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yng ngorllewin Galilea yng ngogledd Palesteina yw **Acre** (Hebraeg: עַכוֹ, *Akko*; Arabeg: عكّا, *ʻAkkā*). Saif ar benrhyn ar ochr ogleddol Bae Haifa, ac roedd y boblogaeth yn 46,000 yn 2007.

Mae Acre yn un o ddinasoedd hynaf Israel, ac oherwydd ei safle strategol bwysig mae llawer o ymladd wedi bod yma. Roedd yn safle bwysig yn ystod y Croesgadau ac yn un o gaerau pwysicaf Teyrnas Jeriwsalem; daeth y deyrrnas i ben pan gipiwyd Acre gan y Mwslimiaid yn 1291.
# Lefant

Lefant| Math | rhanbarth, ardal ddiwylliannol  |
|  |
| Poblogaeth | 44,550,926  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Dwyrain Canol  |
| Lleoliad | Eastern Mediterranean  |
| Gerllaw | Môr y Lefant  |
| Yn ffinio gyda | Yr Aifft, Asia Leiaf, Mesopotamia, Arabia  |
| Cyfesurynnau | 34°N 36°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y Lefant tua'r flwyddyn 800 CC
Y **Lefant** (o'r gair Ffrangeg *Levant*; "lle gwawria'r haul") yw'r enw traddodiadol ar yr ardal ar arfordir dwyreiniol y Môr Canoldir sy'n cael ei chynnwys heddiw yng ngwladwriaethau Twrci (cornel dde-ddwyreiniol y wlad), Syria (ac eithrio'r rhannau dwyreiniol), Libanus ac Israel. Fe'i gelwir hefyd "y Dwyrain Agos" ac mae'r Sinai a rhannau o Wlad Iorddonen yn cael eu cynnwys yn yr ardal weithiau yn ogystal.

Gelwid Syria a Libanus dan reolaeth mandad Ffrainc "Taleithiau'r Lefant" ac mewn rhai llyfrau cyfyngir y term 'Lefant' i Libanus a gorllewin Syria.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Asia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Groeg yr Henfyd

Mae'r Parthenon, teml sydd wedi'i chysegru i Athena, wedi'i lleoli ar yr Uchelgaer yn Athen, yn un o symbolau mwyaf cynrychioliadol diwylliant a soffistigedigrwydd y Groegiaid hynafol.
Cyfnod o hanes Groeg a barodd am tua mileniwm, hyd at ehangiad Cristnogaeth, oedd **Groeg yr Henfyd** (hefyd **Groeg gynt**, **hen wlad Groeg**). Fe'i hystyrir gan lawer i fod yn un o sylfeini Gwareiddiad y Gorllewin. Roedd diwylliant Groeg yn ddylanwad cryf ar yr Ymerodraeth Rufeinig, a thrwy hynny wedi dylanwadu diwylliant sawl rhan o Ewrop. Gwelir ei holion o hyd mewn meysydd megis iaith, gwleidyddiaeth, athroniaeth, addysg, gwyddoniaeth a'r celfyddydau. Bu'n rhan o ysbrydoliaeth y Dadeni yng Ngorllewin Ewrop, ac fe ysbrydolodd sawl ddiwygiad newydd-glasurol yn y ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Fideo byr o rai o ddyfeisiadau Groeg yr Henfyd
Defnyddir y term **Groeg yr Henfyd** hefyd i ddisgrifio parth hynafol yr iaith Roeg. Cyfeiria felly at ardaloedd a wladychwyd gan Roegwyr: Cyprus, ynysoedd ac arfordir dwyreiniol (a gelwir pryd hynny yn Ionia) y Môr Aegeaidd, Sisili a deheubarth yr Eidal (a gelwir pryd hynny yn Magna Graecia), a threfedigaethau ar wasgar ar arfordiroedd Colchis, Illyria, Thrace, yr Aifft, Cyrenaica, deheubarth Gâl, rhan ddwyreiniol gorynys Iberia, Iberia'r Cawcasws a Taurica.

## Gweler hefyd

* Rhestr awduron Groeg clasurol

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wlad Groeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Siwgr

Siwgr brown
Math o garbohydrad yw **siwgr** neu **siwgwr**, defnyddir mewn bwyd ar ffurf grisialau, sef swcros. Y siwgr sydd i'w gael mewn celloedd planhigion neu anifeiliaid yw glwcos.

## Cemeg

Mewn biocemeg, mae siwgr yn foleciwl carbohydrad syml, sef monosaccharid a disaccharid. Mae siwgr yn cynnwys y grŵp aldehyd (-CHO) neu grŵp keton (C=O) gan fondiau dwbl carbon-ocsigen a mae'r siwgr mwyaf cyffredin yn (CH2O)n gan yr n yn rhwybeth rhwng 3 a 7. Beth bynnag, mae deoxyribos yn eithriad am fod ef yn siwgr heb ocsigen.

Rhennir siwgr ar ôl ei cynnwys carbon hefyd, ac er enghraifft mae siwgr trios (C3H6O3) a siwgr pentos. Mae siwgr pentos yn cynnwys ribos a deocsiribos sydd mewn asid niwcleig (DNA). Mae siwgr hecsos yn cynnwys glwcos (ATP) sydd yn bwysig i gynhyrchu ynny. Mae planhigion yn cynhyrchu glwcos (C6H12O6) yn ystod ffotosynthesis ac yn ei droi hi i starts i'w storio.

## Siwgr sydd yn rhoi flas i fwyd

Cynhyrchir siwgr o wialenni siwgr, betys siwgr neu palmwydd siwgr. Gwledydd sydd yn cynhyrchu siwgr yw'n cynnwys Awstralia, Brasil a Gwlad Tai, ond mae'r cynhyrchwyr bennaf yn wledydd America Ladin, y Môr Caribî a'r Dwyrain Pell.

Wiciadur
Chwiliwch am siwgr
yn Wiciadur.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Sugars
# Arabiaid

Arabiaid|  |
| Enghraifft o: | grŵp ethnig  |
| Math | Semitiaid  |
| Y gwrthwyneb | Ajam  |
| Poblogaeth | 440,000,000 ±10000000  |
| Crefydd | Islam, cristnogaeth  |
| Gwlad | Arabia  |
| Rhan o | peoples of the Quran  |
| Iaith | Arabeg  |
| Enw brodorol | عرب  |
| Gwladwriaeth | Sawdi Arabia, Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Iemen, Catar, Bahrain, Coweit, Oman, Syria, Gwlad Iorddonen, Irac  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0xff  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae'r **Arabiaid** yn bobl Semitaidd a breswyliai orynys Arabia yn wreiddiol. Gellir eu rhannu'n fras yn ddau grŵp diwylliannol, sef y llwythi Bedouin nomadaidd a'r cymunedau dinesig ac amaethyddol.

Roedd yr Arabiaid yn adanbyddus i'r Groegiaid, y Rhufeiniaid a'r Iddewon yn yr Henfyd. Cyfeirir atynt gan hanesyddion clasurol ac fe'i henwir yn yr Hen Destament yn y Beibl.

Yn y 7g, wedi'u hysbarduno a'u hysbrydoli gan neges y Proffwyd Mohamed a dan bwysau economaidd a chymdeithasol yn ogystal, ymledodd yr Arabiaid dros ran sylweddol o'r Dwyrain Canol a Gogledd Affrica. Wrth wneud hynny cludiasant efo nhw cred Islam a'r iaith Arabeg mor bell â'r Maghreb ac Andalucía yn y gorllewin ac Indonesia yn y dwyrain.

Er bod y gair "Arabiaid" yn golygu trigolion Arabia a'u disgynyddion uniongyrchol yn wreiddiol, heddiw mae'n cael ei ddefnyddio i gyfeirio at drigolion iaith Arabeg de-orllewin Asia, yr Aifft, Gogledd Affrica a rhannau o'r Affrica is-Saharaidd, yn ogystal â phobl Arabaidd sy'n byw tramor.

## Gweler hefyd

* Arabeg
* Llenyddiaeth Arabeg
* Rhestr beirdd Arabeg
* Islam
* Arabia
* Y Byd Arabaidd
* Y Dwyrain Canol
* Gogledd Affrica
# Cotwm

Cotwm|  |
| Enghraifft o: | deunydd crai  |
| Math | ffibr planhigyn  |
| Cynnyrch | Gossypium barbadense, Gossypium hirsutum  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/095zt  |
| MeSH | D032561  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Deunydd amddiffynnol sy'n tyfu o gwmpas hadau y planhigyn cotwm (*Gossypium*) yw **Cotwm**. Fe'i defnyddir i wneud edafedd a brethyn. Daw'r gair "cotwm" o'r Arabeg *(al) qutn* قُطْن. Hadlestr ydyw, a gwnaed ei ffibrau allan o Seliwlos yn bennaf. Mae Diwrnod Cotwm y Byd yn cael ei ddathlu ar 7 Hydref; cychwynnwyd y diwrnod hwn yn 2019.

Cotwm yw’r ffibr naturiol mwyaf cyffredin a ddefnyddir i wneud ffabrig ar draws y byd. Cynhyrchwyr cotwm mwyaf y byd yn 2007 oedd (1) Tsieina, (2) India, (3) yr Unol Daleithiau, (4) Pacistan, (5) Brasil, (6) Wsbecistan, (7) Twrci, (8) Gwlad Groeg, (9) Tyrcmenistan, a (10) Syria. Yr allforwyr cotwm mwyaf oedd (1) yr Unol Daleithiau, (2) Wsbecistan, (3) India, (4) Brasil, a (5) Bwrcina Ffaso. Mae'r amrywiaeth fwyaf o rywogaethau cotwm gwyllt i'w cael ym Mecsico, ac yna Awstralia ac Affrica.

Cotwm yn barod i'w gynaeafu
Cynhyrchir y rhan fwyaf o gotwm India yn Maharashtra (26.63 %), Gujarat (17.96 %) ac Andhra Pradesh (13.75 %). Texas sy'n cynhyrchu'r gyfrahn uchaf o gotwm yr Unol Daleithiau.

Mae'r amcangyfrifon cyfredol ar gyfer cynhyrch global tua 25 miliwn tunnell neu 110 miliwn o fyrnau bob blwyddyn, sef 2.5% o dir âr y byd. India yw cynhyrchydd cotwm mwya'r byd, ond yr Unol Daleithiau fu'r allforiwr mwyaf am flynyddoedd.

## Hanes

Mae'r ffibr fel arfer yn cael ei nyddu'n edafedd neu edau a'i ddefnyddio i wneud tecstilau meddal, anadladwy, amsugnol, cryf a golchadwy. Gwyddys bod y defnydd o gotwm ar gyfer ffabrig yn dyddio o'r cyfnod cynhanesyddol; darganfuwyd darnau o ffabrig cotwm o'r bumed mileniwm CC yng Ngwareiddiad Dyffryn Indus, yn ogystal â gweddillion ffabrig sy'n dyddio'n ôl i 6000 CC ym Mheriw.

## Tarddiad y gair

Aeth y gair i mewn i'r ieithoedd Romáwns yng nghanol y 12g, a'r Saesneg ganrif yn ddiweddarach. Ychydyg wedyn, yn y 15g, llithrodd i fewn i'r Gymraeg; ceir y defnydd cyntaf o'r gair gan Guto'r Glyn: *Guto gwnaed ffaling gotwm*.

## Mathau o ffabrig cotwm

Mae llawer o ffabrigau'n cael eu gwneud yn gyfan gwbl o gotwm ond mae ffabrigau eraill yn cael eu gwneud o gymysgedd o gotwm a ffibrau megis polyester.

* Cambrig: dyma un o’r mathau mwyaf trwchus o liain, a ddefnyddiwyd yn hanesyddol i wneud crysau gwaith, gobenyddion a chlustogau.
* Denim: ffabrig cotwm cryf sy’n cael ei wehyddu gydag effaith rib groeslinol. Fe’i defnyddir ar gyfer jîns, siacedi ac ati.
* Melfaréd: un o'i nodweddion amlycaf yw'r cordiau paralel. Fe’i defnyddir ar gyfer trowsus, siacedi, ac ati.
* Gwlanen: ffabrig gwead plaen gyda cheden ar un neu ddwy ochr. Fe’i defnyddir ar gyfer trowsus fel arfer.
* Mwslin: ffabrig plaen tryloyw wedi’i wehyddu a ddefnyddir i addurno ffenestri a dillad menywod, ee sgarffiau.
* Ffabrig Eifftaidd: cotwm meddal ac amsugnol o ansawdd da iawn, a ddefnyddir ar gyfer tywelion a dillad gwely.
* Fflaneléd: ffabrig meddal a ddefnyddir hefyd ar gyfer dillad nos a dillad gwely.

## Gweler hefyd

* Ffullyn cotwm (neu 'bydiau cotwm')

## Cyfeiriadau
# Hanes

|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène
 |  | Rhaghanes
 |
|   Hallstatt
 |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd
 |  |
|   Oes ganol yr Efydd
 |
|   Oes gynnar yr Efydd
 |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig
 |  |  |
|   Neolithig
 | Cynhanes
 |
| Mesolithig
 |
| **P** |     Paleolithig Uchaf
 |  |
|     Paleolithig Canol
 |
|     Paleolithig Isaf
 |
|   Hen Oes y Cerrig
 |
| **Oes y Cerrig** |

Astudiaeth o ddigwyddiadau'r gorffennol yw **hanes** a chasglu gwybodaeth am y digwyddiadau hynny a rhoi trefn arnynt, eu casglu a'u cyflwyno. Mae hefyd yn ddehongliad o weithgarwch daearegol, organig a chosmig, ond fel arfer mae'n ymwneud â hanes dyn ar y ddaear. Gelwir yr ysgolheigion sy'n ysgrifennu am hanes yn haneswyr; ceisiant archwilio, analeiddio a gosod mewn trefn cyfres o ddigwyddiadau gan geisio (yn wrthrychol) weld patrwm achos ac effaith.

Mae haneswyr yn defnyddio gwahanol fathau o ffynonellau, gan gynnwys cofnodion ysgrifenedig, cyfweliadau llafar, arteffactau ac archaeoleg. Disgrifir digwyddiadau cyn hanes ysgrifenedig yn **gynhanes**.

*Historia* gan Nikolaos Gysis (1892)
Yn aml, mae haneswyr yn trafod natur hanes a pha mor ddefnyddiol ydyw: disgyblaeth academig diddim didda yn ôl rhai tra bod eraill yn credu ei fod yn rhoi perspectif gwahanol ac iach ar y presennol.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Cynhanes
* Hanes daearegol
* Hanesydd
* Hanesyddiaeth

Wiciadur
Chwiliwch am hanes
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*