Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Y Groesgad Gyntaf

Y Groesgad Gyntaf|  |
| Enghraifft o: | rhyfel crefyddol  |
| Dyddiad | 1096  |
| Rhan o | Y Croesgadau  |
| Dechreuwyd | 1096  |
| Daeth i ben | 1099  |
| Rhagflaenwyd gan | People's Crusade  |
| Olynwyd gan | Yr ail Croesgad  |
| Lleoliad | Lefant, Asia Leiaf, Y Dwyrain Agos  |
| Yn cynnwys | Siege of Xerigordon, Siege of Nicaea, Battle of Dorylaeum, Siege of Antioch, Siege of Ma'arra, Siege of Jerusalem, Battle of Ascalon, Battle of al-Barâ, Siege of Arqa  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ql76  |
| Thesawrws y BNCF | 62284  |
| Quora | First-crusade  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Map sy'n dangos llwybrau byddinoedd y Croesgadwyr yn y Groesgad Gyntaf.
Ymladdwyd **y Groesgad Gyntaf** o'r flwyddyn 1095 hyd 1099. Fe'i lawnsiwyd dan oruchwyliaeth a nawdd y Babaeth.

Arweiniodd Pedr y Meudwy fyddin yn erbyn lluoedd Kilij Arslan, swltan Nisé, ond fe'i trechwyd ganddo. Y flwyddyn ganlynol cipiodd y Croesgadwyr Nisé a threchwyd Kilij ym mrwydr Dorylé. Roedd 1098 yn flwyddyn gofiadwy i'r goresgynwyr; cipiwyd Edessa ac Antioch a chreuwyd taleithiau Croesgadwrol ynddynt a chafodd byddin Mwslemaidd dan arweinyddiaeth Karbouka o ddinas Mosul ei threchu. Yn 1099 cipiwyd Caersalem a Thripoli. Yn y Ddinas Sanctaidd ei hun coronwyd y fuddugoliaeth â chyflafan ddychrynllydd ar y trigolion, yn Iddewon, Cristnogion Uniongred a Mwslemiaid yn ddi-wahân.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Croesgad (gwahaniaethu)

Roedd y Croesgadau yn gyfres o gyrchoedd milwrol yn ystod yr Oesoedd Canol (11eg ganrif - 13eg ganrif) gan wledydd Cristnogol gorllewin Ewrop, fel rheol, yn erbyn tiriogaethau Mwslemaidd y Dwyrain Canol.

Yn ogystal gall y gair *Croesgad* gyfeirio at:

* Croesgadau'r Gogledd, cyrchoedd milwrol gan wledydd Catholigaidd gorllewin Ewrop ar hyd lannau y Baltig i droi paganiaid a Christnogion Uniongred yn Gatholigion.
* Croesgad y Plant, chwedl o'r Oesoedd Canol sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
* Unrhyw ymgyrch gyda'r pwyslais ar selogrwydd a dyfalbarhad; gweler hefyd "jihad".
* Gwladwriaethau'r Croesgadwyr, a sefydlwyd gan yr Ewropeaid yn y Lefant yn ystod y Croesgadau hanesyddol.
* "Y Ddegfed Groesgad", enw a roddir weithiau ar y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth.
* "Y Groesgad Newydd", enw ar bolisi UDA yn y Dwyrain Canol ar ôl 9/11, yn seiliedig ar y llyfr "The New Crusade".

## Gweler hefyd

* Croesgadwr
* Crusader
# Y Drydedd Groesgad

Y Drydedd Groesgad|  |
| Enghraifft o: | rhyfel crefyddol  |
| Dyddiad | 2 Medi 1192  |
| Rhan o | Y Croesgadau  |
| Dechreuwyd | 1189  |
| Daeth i ben | 1192  |
| Rhagflaenwyd gan | Yr ail Croesgad  |
| Olynwyd gan | Y Bedwaredd Groesgad  |
| Lleoliad | Y Dwyrain Agos  |
| Yn cynnwys | Battle of Iconium, Siege of Acre, Battle of Arsuf, Battle of Jaffa  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0ql86  |
| Thesawrws y BNCF | 62293  |
| Quora | Third-crusade  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ymerodraeth Saladin tua 1190 (coch) a thiriogaeth y Croesgadwyr (gwyrdd ysgafn)
Y drydedd yn y gyfres o gyrchoedd yn erbyn y Saraseniaid ym Mhalesteina a'r Lefant i ennill meddiant ar y Tir Sanctaidd oedd **Y Drydedd Groesgad**. Parahodd o'r flwyddyn 1189 hyd 1192.

Cwymp dinas Caersalem i Saladin yn 1187 oedd yr ysbardun a arweiniodd at gyhoeddi'r Drydedd Groesgad yn 1189. Yr arweinwyr oedd Phylip II Awgwstws o Ffrainc, yr Ymerodr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa a Rhisiart *Coeur de Lion* o Loegr.

Un o'r rhai aeth allan i'r Tir Sanctaidd oedd y prelad Eingl-Normanaidd Baldwin, Archesgob Caergaint. Cyn hynny bu'n teithio o amgylch Cymru yng nghwmni Gerallt Gymro i geisio cael pobl i ymuno yn y groesgad newydd, taith a ddisgrifir yn y llyfr *Hanes y Daith Trwy Gymru*. Bu farw Baldwin ym Mhalesteina yn 1190, ddwy flynedd ar ôl ei ymweliad â Chymru.

## Darllen pellach

### Dogfennau cyfoes

* *De Expugnatione Terrae Sanctae per Saladinum*, cyf. James A. Brundage, yn *The Crusades: A Documentary Survey*. Marquette University Press, 1962.
* *La Continuation de Guillaume de Tyr (1184-1192)*, gol. Margaret Ruth Morgan. L'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 1982.
* Ambroise, *The History of the Holy War*, cyf. Marianne Ailes. Boydell Press, 2003.
* *Chronicle of the Third Crusade, a Translation of 'Itinerarium Peregrinorum et Gesta Regis Ricardi'* , cyf. Helen J. Nicholson. Ashgate, 1997.
* Peter W. Edbury (cyf.), *The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade: Sources in Translation*. Ashgate, 1996.
* Francesco Gabrieli, (gol.) *Arab Historians of the Crusades*, cyfieithiad Saesneg 1969, ISBN 0-520-05224-2

### Astudiaethau

* Steven Runciman, *A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem*, a *Vol. III: The Kingdom of Acre*. Cambridge University Press, 1952-55.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Croesgadwr

Gall y term **croesgadwr** gyfeirio at nifer o bethau:

* Yn nhermau milwrol, rhywys a gymerodd rhan mewn Croesgad

## Chwaraeon

* Cyngrhair Rygbi'r Croesgadwyr, clwb rygbi'r gyngrhair Cymreig (a adnabyddwyd gynt fel y "Croesgadwyr Celtaidd").
* Croesgadwyr (rygbi) (y Canterbury Crusaders gynt), clwb rygbi'r undeb o Seland newydd
* Croesgadwyr Durban, clwb rygbi'r undeb o Dde Affrica
* Y Croesgadwyr Gorllewinol, clwb rygbi'r undeb o Fiji
* C.P.D. y Croesgadwyr, tîm pêl-droed Gogledd Iwerddon
* Croesgadwyr Valparaiso, timau chwaraeon Prifysgol Valparaiso
* Croesgadwyr, timau chwaraeon Prifysgol Dallas

## Gweler hefyd

* Croesgad
* Crusader
# Y Dwyrain Canol

Gwledydd y Dwyrain Canol
Rhanbarth sy'n cynnwys de-orllewin Asia a rhannau o Ogledd Affrica yw'r **Dwyrain Canol**. Mae anghytuno am ei ddiffiniad. Byddai rhai daearyddwyr a haneswyr yn cynnwys Iran a hyd yn oed Affganistan yn y rhanbarth.

## Gwledydd y Dwyrain Canol

* Yr Aifft
* Bahrain
* Catar
* Coweit
* Yr Emiradau Arabaidd Unedig
* Gwlad Iorddonen
* Irac
* Iran
* Israel
* Libanus
* Oman
* Sawdi Arabia
* Syria
* Tiriogaethau Palestinaidd
* Iemen

## Gweler hefyd

* Y Lan Orllewinol
* Llain Gaza
* Diffeithwch Syria
* Lefant
* Mesopotamia
* Sinai
* Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
* Rhestr rhyfeloedd yn y Dwyrain Canol
# Yr Oesoedd Canol

Cyfnod hanesyddol sy'n ymestyn yn fras o gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig ar ddiwedd y 4g i gyfnod y Dadeni a chychwyn y Diwygiad Protestannaidd (1515) yw'r **Oesoedd Canol** (neu'r **Oesau Canol**/**Canol Oesoedd**). Fe'i rhagfleinir yn hanesyddiaeth draddodiadol Ewrop gan y cyfnod Clasurol (Gwareiddiad Rhufain a Groeg yr Henfyd) ac fe'i olynir gan y Dadeni Dysg a'r Cyfnod Diweddar, sy'n parhau hyd heddiw.

Ewrop a'r Môr Canoldir yn 1190
Yn hanes Ewrop, gellir ei rannu'n dri is-gyfnod, sef:

* Yr Oesoedd Canol Cynnar a elwir hefyd Yr Oesoedd Tywyll,
* Yr Oesoedd Canol Uwch (Oes y Tywysogion yng Nghymru),
* a'r Oesoedd Canol Diweddar.

Yn naturiol mae hyd y cyfnodau hyn yn amrywio cryn dipyn o wlad i wlad. Defnyddir y term i ddisgrifio cyfnodau cyffelyb yn hanes gwledydd eraill hefyd, yn arbennig yn achos gwledydd Gogledd Affrica, y Dwyrain Canol ac Asia.

Ar ôl cwymp Ymerodraeth Rhufain yr oedd hi'n gyfnod ansefydlog iawn yn Ewrop. Roedd pobl o sawl rhan o'r byd yn symud trwy'r cyfandir ac felly roedd y gymdeithas yn newid. Ar wahân i'r anhrefn ar ôl i'r Mongoliaid ddod i Ewrop, roedd y sefyllfa yn gwella ar ôl 1000.

Roedd yr Oesoedd Canol yn gyfnod o afiechydon mawr hefyd, gyda'r Pla Du yn lladd tuag 1/3 o boblogaeth Ewrop yn y 14g.

## Hanes

Yr Oesoedd Canol Cynnar
Gorllewin Ewrop ar gwymp Ymerodraeth Rufeinig y Gorllewin yn 476 OC

Yr Oesoedd Canol Uwch
Yr Oesoedd Canol Diweddar
## Y Croesgadau

*Prif erthygl: Y Croesgadau.*
Gwarchae Antioch 1098, yn ystod y Groesgad Gyntaf.
Anturiaethau milwrol gan Wledydd Cred (gwledydd Cristnogol gorllewin Ewrop) a drefnid yn bennaf er mwyn adfeddiannu lleoedd cysegredig Palesteina oddi ar y Mwslemiaid oedd y Croesgadau, a hynny rhwng 1095 a diwedd y 13g. Cydnabyddir saith croesgad hanesyddol ond mae eu diffinio felly yn tueddu i anwybyddu'r ffaith fod hon yn broses barhaol gyda'r croesgadau "swyddogol" yn cynrychioli penllanw neu drobwynt yn ei hanes. Roedd croesgadu yn digwydd yn nwyrain Ewrop hefyd, yn erbyn "paganiaid" y Baltig.

Ymladdwyd y Croesgadau yn y Lefant yn bennaf, yn enwedig ym Mhalesteina a Syria ond hefyd yn yr Aifft ac Asia Leiaf. Nid y Mwslemiaid yn unig a ddioddefodd. Creuwyd cryn anhrefn yn yr Ymerodraeth Fysantaidd a gyfranodd yn y pen draw at gwymp yr ymerodraeth Gristnogol honno. Pan gyrhaeddwyd Caersalem bu cyflafan erchyll ar Iddewon y ddinas a lladdwyd miloedd o bobl diniwed gan y milwyr buddugoliaethus.

Ar yr ochr bositif, agorodd y Croesgadau ffenestr newydd i'r Gorllewin ar ddysg y Groegiaid. Daeth llawysgrifau o weithiau gan Aristotlys ac eraill i orllewin Ewrop ac roedd hyn yn sail i'r adfywiad dysg a welid yn ystod y Dadeni. Cyfoethogwyd Ewrop gan mathemateg y Mwslemiaid yn ogystal, yn arbennig ym maes algebra (oedd yn ddiarth i Ewropeiaid cyn hynny).

## Gweler hefyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
yr Oesoedd Canol Hanes Ewrop
* Y Croesgadau
* Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
	+ Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru
	+ Oes y Tywysogion
	+ Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru
* Bwyd canoloesol
# Pab

Arwyddlun y Babaeth
Y **Pab** (o'r Eidaleg *papa* "tad") yw arweinydd yr Eglwys Gatholig Rufeinig. Preswylfa'r Pab yw Dinas y Fatican, yn Rhufain.

## Gweler hefyd

* Rhestr Pabau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Porthladd

porthladd|  |
| Math | math o strwythur  |
|  |
| Daearyddiaeth |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ardal wedi'i hamddiffyn gan forglawdd lle mae cychod yn angori yw **porthladd**.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gludiant**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1095

10g - **11g** - 12g

1040au 1050au 1060au 1070au 1080au - **1090au** - 1100au 1110au 1120au 1130au 1140au

1090 1091 1092 1093 1094 - **1095** - 1096 1097 1098 1099 1100

---

## Digwyddiadau

* Y Groesgad Gyntaf yn dechrau

## Genedigaethau

* 22 Rhagfyr - Roger II, brenin Sisili (m. 1154)

## Marwolaethau

* 29 Gorffennaf - Ladislaus I, brenin Hwngari
# Ffiwdaliaeth

Ffiwdaliaeth| Enghraifft o: | system wleidyddol, economic system  |
| Math | eiddo tiroedd, trefn gymdeithasol  |
| Olynwyd gan | Neo-ffiwdaliaeth  |
| Yn cynnwys | examples of feudalism, bastard feudalism, expansion of feudalism  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03067  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

System wleidyddol, economaidd a chymdeithasol mewn bod drwy Ewrop yn yr Oesoedd Canol oedd **ffiwdaliaeth** neu'r **drefn ffiwdal**.

Amrywiodd y drefn o wlad i wlad ac o oes i oes, ond yn gyffredinol y teyrn oedd y pen, ac yn rhoi tir i'r arglwyddi. Bu'r arglwydd yn addo ffyddlondeb i'r teyrn, ac yn rhoi tir i farchogion ei ardal. Rhan y marchog oedd i amddiffyn ac ymladd dros ei farwn, ac i ddarparu gwaith i'r bileiniaid lleol. Swydd y bilain oedd i weithio i'r marchog.

## Cymru a Lloegr

Dechreuodd y drefn ffiwdal yn Nheyrnas Lloegr dan Wiliam I yn yr 11g. Roedd yn fodd iddo wobrwyo'r arglwyddi Normanaidd a'i gynorthwyodd i ennill Brwydr Hastings. Rhoddodd darnau o dir i farwniaid ar hyd a lled Lloegr, a gofynnodd y barwniaid i'r marchogion i'w helpu i reoli'r ardaloedd. Roedd y werin bobl yn fodlon gyda'r drefn newydd ar y cyfan oherwydd roeddent yn derbyn tir a gwaith am y tro cyntaf. Doedd yr hen farchogion Seisnig ddim yn fodlon gan iddynt golli tir a statws. Gorchmynnodd Wiliam i bob barwn yn y wlad addo i fod yn ffyddlon i'r brenin uwchben pawb arall, i geisio atal y barwniaid troi yn ei erbyn. Llwyddodd Wiliam i atgyfnerthu ei rym ac i reoli'r wlad yn effeithiol gyda'r drefn hon.
# 1099

10g - **11g** - 12g

1040au 1050au 1060au 1070au 1080au - **1090au** - 1100au 1110au 1120au 1130au 1140au

1094 1095 1096 1097 1098 - **1099** - 1100 1101 1102 1103 1104

---

## Digwyddiadau

* 14 Awst - Paschal II yn dod yn bab.
* Awst - Diwedd y Groesgad Gyntaf

## Genedigaethau

* Ranulf de Gernon, 4ydd Iarll Caer (m. 1153)
* Olaf Magnusson, brenin Norwy (m. 1115)

## Marwolaethau

* 10 Gorffennaf - El Cid, milwr
* 29 Gorffennaf - Pab Wrban II
# Esgobaeth y Pab

Esgobaeth y Pab| Math | pwnc cyfraith ryngwladol, Apostolic see, polity  |
|  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Lladin  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Y Fatican |
| Cyfesurynnau | 41.9033°N 12.4533°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Esgobaeth yr Eglwys Gatholig yn ninas Rhufain sydd dan awdurdod y Pab ei hun yw **Esgobaeth y Pab**, **yr Esgobaeth Sanctaidd**, neu'r **Babaeth** (Eidaleg: *Santa Sede*; Lladin: *Sancta Sedes*) sy'n meddu sofraniaeth annibynnol. Hon yw pencadlys yr Eglwys Babyddol a chanolbwynt y cymundeb Catholig drwy oruchafiaeth y Pab ac felly ei esgobaeth.

Arfbais Esgobaeth y Pab, sy'n dangos allweddi San Pedr.
Defnyddir enw'r "Fatican" yn gyfystyr ag Esgobaeth y Pab yn aml, ond nid yr un endid ydynt: crëwyd Dinas y Fatican, tiriogaeth sy'n glofan yn Rhufain, yn wladwriaeth gan Gytundeb y Lateran ym 1929. Mae Esgobaeth y Pab yn dyddio'n ôl i gychwyn y Babaeth yn yr oes Gristnogol gynnar a chenhadaeth San Pedr yn Rhufain. Gan ei bod yn meddu sofraniaeth, gellir ystyried yr Esgobaeth yn llywodraeth ar Ddinas y Fatican, sy'n cynnal cysylltiadau diplomyddol gyda gwledydd eraill ac yn gweinyddu'r Fatican drwy Lys y Pab. Mae ganddi statws sylwedydd yn y Cenhedloedd Unedig.
# Swltan

Swltan| swltan Swleiman I o'r Ymerodraeth Otomaniad |
| Enghraifft o: | teitl bonheddig, teitl parchusol, swydd  |
| Math | brenin neu frenhines  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0h7hq  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Swltan Bayezid, pennaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid - Olew ar gynfas gan Haydar Hatemi, 1999
Brenin neu bennaeth gwladwriaeth Fwslimaidd yw **swltan** (amrywiad: **syltan**; o'r Saesneg *sultan*, seisnigiad o'r gair Arabeg **سلطان**). Yn wreiddiol roedd y gair *swltan* yn enw haniaethol yn golygu "nerth", "awdurdod", neu "rheolaeth", yn deillio o'r berfenw Arabeg سلطة *sulṭah*, sy'n golygu "awdurdod" neu "grym". Yn nes ymlaen cafodd ei ddefnyddio fel teitl rhai rheolwyr Mwslim a hawliai awdurdod sofranaidd ymarferol, h.y. heb fod yn ddibynnol ar awdurdod uwch, ond heb hawlio bod yn califfiaid; yn ogystal gallai fod yn deitl llywodraethwr talaith bwysig yn y califfiaeth dan galiff Baghdad.

Gelwir breninllin neu deyrnas a reolir gan swltan yn **Swltanaeth** (Arabeg: سلطنة‎).

## Gweler hefyd

* Califf

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Islam**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1098

10g - **11g** - 12g

1040au 1050au 1060au 1070au 1080au - **1090au** - 1100au 1110au 1120au 1130au 1140au

1093 1094 1095 1096 1097 - **1098** - 1099 1100 1101 1102 1103

---

## Digwyddiadau

* 21 Mawrth - Sylfaen Abaty Cîteaux

## Genedigaethau

* 16 Medi - Hildegard o Fingen, cyfansoddwr

## Marwolaethau

* 31 Gorffennaf - Huw o Drefaldwyn, 2ail Iarll Amwythig
# Edessa

Gallai'r enw lle **Edessa** gyfeirio at un o sawl lle:

* Edessa (Gwlad Groeg)
* Edessa (Mesopotamia), Şanlıurfa, Twrci, heddiw
* Swydd Edessa, un o wladwriaethau'r Croesgadwyr
* Osroene, teyrnas hynafol ac un o daleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig
# Antakya

Antakya|  |
| Math | dinas fawr, tref  |
| Enwyd ar ôl | Antiochus  |
|  |
| Poblogaeth | 377,793  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00, TRT  |
| Gefeilldref/i | Aalen, Kiel  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Tyrceg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Hatay  |
| Gwlad |  Twrci |
| Uwch y môr | 67 ±1 metr  |
| Yn ffinio gyda | Defne, Altınözü, Samandağ, Arsuz, Belen, Kırıkhan, Kumlu ilçesi, Reyhanlı, Harem District  |
| Cyfesurynnau | 36.2025°N 36.1606°E  |
| Cod post | 31000  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Afon Orontes yn llifo trwy Antakya
Dinas hanesyddol yn nhalaith Hatay yn ne-orllewin Twrci, ger y Môr Canoldir, yw **Antakya**. Tyfodd ar safle dinas hynafol Antiochia (Antochia ar Orontes), ar lannau afon Orontes, nepell o'r ffin â Syria heddiw. Y ddinasoedd cyfagos yw Iskenderun yn Nhwrci i gyfeiriad y gogledd, Aleppo yn Syria i'r dwyrain a Latakia, hefyd yn Syria, i'r de. Mae gan y ddinas le arbennig yn hanes y Gristnogaeth fel y lle y galwyd dilynwyr Iesu o Nasareth yn Gristnogion am y tro cyntaf.

## Gweler hefyd

* Antiochia ar Orontes
* Groegiaid Antiochiaidd

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dwrci**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Mosul

Mosul|  |
| Math | dinas, dinas fawr  |
|  |
| Poblogaeth | 1,792,000  |
| Pennaeth llywodraeth | list of Emirs of Mosul  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00  |
| Gefeilldref/i | Philadelphia  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Nineveh Governorate  |
| Gwlad |  Irac |
| Arwynebedd | 180 km²  |
| Uwch y môr | 223 metr  |
| Gerllaw | Afon Tigris  |
| Cyfesurynnau | 36.37°N 43.12°E  |
| Pennaeth y Llywodraeth | list of Emirs of Mosul  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Mosul** (Arabeg: الموصل‎ al-Mawṣil, Cyrdeg: Mûsil, Syrieg: ܢܝܢܘܐ Nîněwâ, Tyrceg: Musul) yn ddinas yng ngogledd Irac yn agos i'r ffin â Twrci a phrifddinas talaith Ninawa. Saif ar lannau Afon Tigris, sydd â phump o bontydd arni, tua 396 km (250 milltir) i'r gogledd-orllewin o Baghdad. Daw enw'r deunydd lliain mwslin o enw'r ddinas, a oedd yn ganolfan bwysig i'r diwydiant mwslin am ganrifoedd. Cynnyrch arall o bwys hanesyddol yw marmor Mosul.

Yn 1987, roedd ganddi boblogaeth o 664,221; yr amcangyfrif yn 2002 oedd 1,739,800. Mosul yw trydedd ddinas fwyaf Irac, ar ôl Baghdad a Basra.

O 1534 hyd 1918 bu'n ganolfan masnach bwysig yn yr Ymerodraeth Ottoman.

Mae'n un o brif ganolfannau'r diwydiant olew yn Irac.

Tua 30 km i'r de-ddwyrain o'r ddinas ceir adfeilion dinas hynafol Nimrud, prifddinas Assyria, un o'r safleoedd archaeolegol pwysicaf yn y Dwyrain Canol.

Afon Tigris yn llifo trwy Mosul
## Gweler hefyd

* Ninefeh

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Irac**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Tripoli (Libanus)

Tripoli|  |
| Math | dinas  |
|  |
| Poblogaeth | 227,857  |
| Cylchfa amser | UTC+2  |
| Gefeilldref/i | Larnaca, Manama, Gaziantep  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Arabeg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | North Governorate  |
| Gwlad |  Libanus |
| Arwynebedd | 14 km²  |
| Uwch y môr | 222 metr  |
| Cyfesurynnau | 34.4367°N 35.8344°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | Tentative World Heritage Site  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Tripoli** (Arabeg: طرابلس Ṭrāblos neu Ṭrēblos, yn lleol Ṭrōbles, Groeg: Τρίπολις, Tripolis) yw ail ddinas Libanus o ran poblogaeth, gyda tua 500,000 o breswylwyr. 80% o'r boblogaeth yn sunni mwslemaidd. Saif tua 85 km i'r gogledd o Beirut.

Mar Tripoli yn hen ddinas Ffenicaidd, gyda thystiolaeth am bobl yn byw ar y safle yn 1400 CC. Arferai fod yn ganolwynt cynghrair oedd yn cynnwys Tyrus, Sidon ac Arados, ac felly y cafodd ei henw, sy'n golygu "y ddinas driphlyg". Gerllaw mae dinas El Mina, sy'n cael ei chysylltu a Tripoli fel Tripoli Fwyaf.

Cipiwyd y ddinas gan y Croesgadwyr yn 1109, pan losgwyd llyfrgell enwog Tripoli, y *Dar al-Ilm*. Cipiwyd hi yn ôl gan fyddinoedd Islam yn 1289, a dinistrwyd hen ran y ddinas.

Dechreuodd gwrthdaro Gogledd Libanus 2007 o ganlyniad i ymladd rhwng Fatah al-Islam, mudiad milwriaethus Islamiaidd, a Lluoedd Arfog Libanus ar 20 Mai, 2007 yn Nahr al-Bared, gwersyll ffoaduriaid Palesteinaidd ger Tripoli.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Libanus**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cristnogaeth Ddwyreiniol

Mae **Cristnogaeth y Dwyrain** yn cynnwys traddodiadau Cristnogol a theuluoedd eglwysig a ddatblygodd yn wreiddiol yn ystod hynafiaeth glasurol a hwyr yng Ngorllewin Asia, Gogledd-ddwyrain Affrica, Dwyrain Ewrop, De-ddwyrain Ewrop, Asia Leiaf, arfordir Malabar De Asia, a rhannau o'r Dwyrain Pell. Nid yw'r term yn disgrifio un cymun neu enwad crefyddol.

Y cyfundeb mwyaf o Eglwysi Uniongred yw'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, yr eglwysi Cristionogol sydd mewn cymundeb a Phatriarchaethau Caergystennin, Alexandria, Antioch a Jeriwsalem. Mae'r eglwysi hyn mewn gwahanol wledydd i gyd mewn cymundeb a'i gilydd. Ystyrir Patriarch Caergystennin fel y cyntaf o ran safle ymysg clerigwyr yr Eglwys, ond nid yw'n bennaeth fel y mae'r Pab yn bennaeth yr Eglwys Gatholig. Mae'r eglwysi yma yn cynnwys Eglwys Uniongred Groeg ac Eglwys Uniongred Rwsia ymysg eraill.

Mae'r tair ar hugain o Eglwysi Catholig y Dwyrain mewn cymundeb â'r Sanctaidd yn y Fatican wrth gael eu gwreiddio yn nhraddodiadau diwinyddol a litwrgaidd Cristnogaeth y Dwyrain. Roedd y rhan fwyaf o'r eglwysi hyn yn rhan o'r Dwyrain Uniongred yn wreiddiol, ond ers hynny maent wedi'u cymodi â'r Eglwys Rufeinig.

Y cyfundeb mawr arall a elwir yn Uniongred yw'r Eglwysi'r tri chyngor, neu Eglwysi Uniongred Orientalaidd, eglwysi sydd mewn cymundeb a'i gilydd ond nid a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol. Mae'r eglwysi yma yn cydnabod y tri Cyngor Eglwysig cyntaf, Cyngor Cyntaf Nicaea, Cyngor Cyntaf Caergystennin a Cyngor Ephesus, ond yn gwrthod penderfyniadau Cyngor Chalcedon. Mae'r eglwysi yma yn cynnwys yr Eglwys Goptaidd, yr Eglwys Uniongred Syriac, Eglwys Uniongred Ethiopia, Eglwys Uniongred Eritrea, Eglwys Uniongred Syriaidd Malankara ac Eglwysi Apostolaidd Armenia.
# 1144

11g - **12g** - 13g

1090au 1100au 1110au 1120au 1130au - **1140au** - 1150au 1160au 1170au 1180au 1190au

1139 1140 1141 1142 1143 - **1144** - 1145 1146 1147 1148 1149

---

## Digwyddiadau

* 28 Tachwedd-24 Rhagfyr: Gwarchae Edessa

## Genedigaethau

## Marwolaethau
# Saladin

| Saladin |
| --- |
|  |
| Ganwyd | يُوسُف بن نجم الدين أيُّوب  1138  Tikrit Castle  |
| Bu farw | 4 Mawrth 1193  Damascus  |
| Galwedigaeth | person milwrol, llywodraethwr, Amir, swltan  |
| Swydd | Vizier of the Fatimid Caliphate, Sultan of Egypt, Sultan of Damascus, emir of Aleppo, emir of Kerak, Amir  |
| Tad | Najm ad-Din Ayyub  |
| Mam | Sitt al-Mulk Fatma Khatun  |
| Priod | Ismat ad-Din Khatun  |
| Plant | Al-Afdal ibn Salah ad-Din, Al-Aziz Uthman, Az-Zahir Ghazi  |
| Perthnasau | Shirkuh  |
| Llinach | llinach Ayyubid  |

Arweinydd Islamaidd o dras Cwrdaidd oedd **Saladin**, neu yn fwy cywir **Salah al-Dīn Yusuf ibn Ayyub** (Arabeg: صلاح الدين الأيوبي, Cwrdeg: Selah'edînê Eyubî neu سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی) (tua 1138 – 4 Mawrth, 1193).

Ganed Saladin i deulu Cwrdaidd yn Tikrit, Irac; roedd ei dad Najm ad-Din Ayyub, yn llywodraethwr Baalbek. Gyrrwyd ef i ddinas Damascus i orffen ei addysg, a bu yno am ddeng mlynedd yn llys Nur ad-Din (Nureddin). Bu ar ymgyrchoedd milwrol i'r Aifft gyda'i ewyrth, Shirkuh, yn erbyn y califfat Fatimaidd yno. Ar farwolaeth ei ewythr, daeth yn llywodraethwr (fisir) yr Aifft yn 1169. Ar farwolaeth Nur ad-Din yn 1174, cyhoeddodd ei hun yn Swltan a chymerodd feddiant o Ddamascus.

Bu'n ymladd yn erbyn lluoedd y teyrnasoedd Cristionogol oedd wedi eu sefydlu gan y Croesgadwyr, yn enwedig Teyrnas Jerusalem. Ei fuddugoliaeth fwyaf oedd Brwydr Hattin ar 4 Gorffennaf 1187, pan ddinistriodd fyddin y croesgadwyr yn llwyr. Cipiodd ddinas Jeriwsalem oddi wrthynt ar 2 Hydref, 1187.

Ymatebodd gwledydd Ewrop i hyn trwy drefnu'r Drydedd Groesgad, a bu llawer o ymladd rhwng Saladin a'r fyddin dan arweiniad Rhisiart Lewgalon. Yn 1192, gwnaed Cytundeb Ramla, oedd yn gadael Jeriwsalem yn nwylo'r Mwslimiaid ond yn rhoi hawl i Gristionogion fynd yno ar bererindod.

Bu farw Saladin yn ninas Damascus yn 1193, a chladdwyd ef ym Mosg yr Ummaiaid yno; gellir gweld ei fawsolewm o hyd.
# 1187

11g - **12g** - 13g

1130au 1140au 1150au 1160au 1170au - **1180au** - 1190au 1200au 1210au 1220au 1230au

1182 1183 1184 1185 1186 - **1187** - 1188 1189 1190 1191 1192

---

## Digwyddiadau

* 1 Mai - Brwydr Cresson
* 4 Gorffennaf - Brwydr Hattin
* 2 Hydref - Saladin yn cipio Jeriwsalem

## Genedigaethau

* 5 Medi - Louis VIII, Brenin Ffrainc

## Marwolaethau

* 19 Hydref - Pab Wrban III
* 17 Rhagfyr - Pab Grigor VIII

Yn ystod y flwyddyn:

* Owain Fychan ap Madog, mab Madog ap Maredudd, Tywysog Powys