Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vladimir Nabokov

| Vladimir Nabokov |
| --- |
|  |
| Ffugenw | ვლადიმერ სირინი, Vladimir Sirin, Владимир Сирин  |
| Ganwyd | 10 Ebrill 1899 (yn y Calendr Iwliaidd)  St Petersburg  |
| Bu farw | 2 Gorffennaf 1977  o clefyd  Montreux  |
| Man preswyl | Montreux, Ashland, St Petersburg, Berlin, Paris, Cannes, Menton, Livadiya, Caergrawnt, Prag, Antibes, Fréjus, Manhattan, Wellesley, Cambridge, Ithaca, Chauncy Street  |
| Dinasyddiaeth | Ymerodraeth Rwsia, Unol Daleithiau America  |
| *Alma mater* | * Coleg y Drindod, Caergrawnt
* Prifysgol Caergrawnt
 |
| Galwedigaeth | nofelydd, bardd, ysgrifennwr, swolegydd, cyfieithydd, dramodydd, hunangofiannydd, sgriptiwr, gwyfynegwr, academydd, beirniad llenyddol, newyddiadurwr, awdur ffuglen wyddonol, arbenigwr gwyddbwyll, chwaraewr gwyddbwyll, ysgolhaig llenyddol, pryfetegwr, llenor dysgedig  |
| Cyflogwr | * Coleg Wellesley
* Prifysgol Cornell
* Prifysgol Harvard
 |
| Adnabyddus am | The Defense, The Real Life of Sebastian Knight, Lolita, Pale Fire, Speak, Memory, Ada or Ardor: A Family Chronicle  |
| Arddull | dychan, gwyddonias, ffuglen ramantus  |
| Mudiad | moderniaeth  |
| Tad | Vladimir Dmitrievich Nabokov  |
| Mam | Yelena Rukavishnikova  |
| Priod | Véra Nabokov  |
| Plant | Dmitri Nabokov  |
| Perthnasau | Serge Nabokov, Vladimír Petkevič  |
| Llinach | House of Nabokov  |
| Gwobr/au | Cymrodoriaeth Guggenheim  |
| Chwaraeon |
| Gwlad chwaraeon | Unol Daleithiau America  |
| llofnod |
|  |

Llenor amryddawn a thoreithiog yn Rwseg a Saesneg oedd **Vladimir Nabokov** (22 Ebrill 1899 - 2 Gorffennaf 1977). Cafodd ei eni yn St Petersburg i deulu Rwsiaidd uchelwrol. Cafodd Nabokov ei addysg ym Mhrifysgol Caergrawnt a bu'n byw yn Ffrainc a'r Almaen cyn symud i fyw yn yr Unol Daleithiau yn 1945 a mabwysiadu dinesyddiaeth Americanaidd. Ysgrifennodd nifer o nofelau, cerddi, straeon byrion a gweithiau eraill yn Rwseg a Saesneg ond fe'i gofir yn bennaf am ei nofel ddadleuol ond tra llwyddiannus *Lolita* (1955). Roedd yn gyfaill i'r awdur o Wyddel James Joyce.

Vladimir Nabokov ar glawr *Time*, 1969
## Nofelau Saesneg

* (1941) *The Real Life of Sebastian Knight*
* (1947) *Bend Sinister*
* (1955) *Lolita*
* (1957) *Pnin*
* (1962) *Pale Fire*
* (1969) *Ada or Ardor: A Family Chronicle*
* (1972) *Transparent Things*
* (1974) *Look at the Harlequins!*
* (1977) *The Original of Laura* (anorffenedig)

## Nabokov y naturiaethwr

Roedd Nabokov yn ddyn amryddawn iawn. Wyddoch bod yr awdur enwog amlieithog hwn o Rwsia a ysgrifennodd y nofel *Lolita* hefyd yn entomolegydd o fri? Disgrifiodd sawl rhywogaeth o loÿnnod byw ac fe enwyd un ar ei ôl (*Echinárgus NABOKOV* 1945 [*Lycáenidae*]: *a genus of butterflies named by Vladimir Nabokov*)[1] Archifwyd 2017-10-04 yn y Peiriant Wayback

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenor** neu **awdur**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Elvis Presley

| Elvis Presley |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Elvis Aaron Presley  8 Ionawr 1935  Tupelo  |
| Bu farw | 16 Awst 1977  Memphis, Graceland  |
| Man preswyl | Graceland  |
| Label recordio | Sun Records, RCA Victor  |
| Dinasyddiaeth | Unol Daleithiau America  |
| *Alma mater* | * Humes Preparatory Academy Middle School
 |
| Galwedigaeth | actor ffilm, canwr, cyfansoddwr, actor, person milwrol, swyddog milwrol, dyngarwr, ymgyrchydd, cerddor  |
| Arddull | roc a rôl, cerddoriaeth boblogaidd, rockabilly, canu gwlad, cerddoriaeth yr efengyl, rhythm a blŵs, y felan, roc poblogaidd, canu gwlad roc, cerddoriaeth roc  |
| Math o lais | bariton  |
| Tad | Vernon Presley  |
| Mam | Gladys Presley  |
| Priod | Priscilla Presley  |
| Partner | Anita Wood, Ginger Alden  |
| Plant | Lisa Marie Presley  |
| Perthnasau | Brandon Presley  |
| Gwobr/au | Gwobr Grammy am Gyraeddiadau Gydol Oes, Oriel Anfarwolion Cerddoriaeth yr Efengyl, Rock and Roll Hall of Fame, dinesydd anrhydeddus Budapest, Seren ar Rodfa Enwogion Hollywood, Medal Rhyddid yr Arlywydd  |
| Gwefan |   |
| Chwaraeon |
| llofnod |
|  |

Canwr ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Elvis Aaron Presley** (8 Ionawr 1935 – 16 Awst 1977), a adnabyddir yn gyffredinol yn syml fel "Elvis". Cyfeirir ato fel "Brenin Roc a Rol", neu "Y Brenin".

Ganwyd Presley yn Tupelo, Mississippi, symudodd i Memphis, Tennessee, gyda'i deulu pan oedd yn 13 oed. Dechreuodd ei yrfa yno ym 1954 pan welodd perchennog Sun Records, Sam Phillips, Presley fel modd o wireddu ei freuddwyd i ddod a sain cerddoriaeth Americanaidd-Affricanaidd i gynulleidfa ehangach.

Ei wraig oedd Priscilla Presley. Ei ferch oedd Lisa Marie Presley.

## Ffilmiau

* *Love Me Tender* (1956)
* *Jailhouse Rock* (1957)
* *King Creole* (1958)
* *Flaming Star* (1960)
* *Blue Hawaii* (1961)
* *Viva Las Vegas* (1964)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Unol Daleithiau America**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 19 Awst

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Awst
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  | 01 | 02
 |
| 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09
 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16
 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23
 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30
 |
| 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**19 Awst** yw'r dau-gant tri-deg unfed (231fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (232fed mewn blynyddoedd naid). Erys 134 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1919 - Cydnabod annibyniaeth Affganistan ar y Deyrnas Unedig (wedi i Affganistan gyhoeddi ei hannibyniaeth ar 8 Awst).
* 1987 - Cyflafan Hungerford.

## Genedigaethau

Matthew Perry
Nafissatou Thiam
* 232 - Probus, Ymerawdwr Rhufain (m. 282)
* 1631 - John Dryden, bardd (m. 1700)
* 1689 - Samuel Richardson, nofelydd (m. 1761)
* 1856 - Mary Gasparioli, arlunydd (m. ?)
* 1857 - Robert Jones, arwr milwrol (m. 1898)
* 1871 - Orville Wright, dyfeisiwr (m. 1948)
* 1883 - Coco Chanel, dylunydd ffasiwn (m. 1971)
* 1902 - Ogden Nash, bardd (m. 1971)
* 1905 - Josette Bournet, arlunydd (m. 1962)
* 1921 - Gene Roddenberry, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilm (m. 1991)
* 1930 - Frank McCourt, nofelydd (m. 2009)
* 1939 - Ginger Baker, cerddor (m. 2019)
* 1940 - Johnny Nash, canwr (m. 2020)
* 1946 - Bill Clinton, 42ain Arlywydd yr Unol Daleithiau
* 1948 - Tipper Gore, awdures
* 1953 - Nanni Moretti, actor
* 1969
	+ Matthew Perry, actor (m. 2023)
	+ Lorena Villablanca, arlunydd
* 1988 - Laura Deas, rasiwraig sgerbwd
* 1994 - Nafissatou Thiam, athletwraig

## Marwolaethau

Augustus
* 14 - Augustus, Ymerawdwr Rhufain, 76
* 1662 - Blaise Pascal, athronydd a mathemategydd, 39
* 1821 - Marie-Denise Villers, arlunydd, 47
* 1932 - Julia Beatrice How, arlunydd, 64
* 1936 - Federico García Lorca, awdur, 38
* 1977 - Groucho Marx, comedïwr, 86
* 1994 - Linus Pauling, cemegydd, 93
* 2005 - Mo Mowlam, gwleidydd, 55
* 2012 - Tony Scott, cynhyrchydd ffilm, 68
* 2017 - Brian Aldiss, nofelydd, 92
* 2020 - Andrea Neumann, arlunydd, 51

## Gwyliau a chadwraethau

* Dydd Gŵyl Clydog
# Groucho Marx

| Groucho Marx |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Groucho Marx  |
| Ganwyd | Julius Henry Marx  2 Hydref 1890  Manhattan  |
| Bu farw | 19 Awst 1977  o niwmonia  Canolfan Feddygol Cedars-Sinai  |
| Man preswyl | Manhattan  |
| Dinasyddiaeth | Unol Daleithiau America  |
| Galwedigaeth | digrifwr, actor ffilm, actor teledu, actor llwyfan, cyflwynydd radio, actor  |
| Adnabyddus am | Duck Soup, Animal Crackers, A Night at the Opera, A Day at The Races  |
| Prif ddylanwad | Robert Benchley  |
| Plaid Wleidyddol | plaid Ddemocrataidd  |
| Tad | Sam Marx  |
| Mam | Minnie Marx  |
| Priod | Eden Hartford, Ruth Johnson, Kay Marvis  |
| Plant | Arthur Marx, Miriam Marx, Melinda Marx  |
| Gwobr/au | Commandeur des Arts et des Lettres‎, Gwobr Anrhydeddus yr Academi, Gwobrau Peabody, Seren ar Rodfa Enwogion Hollywood  |
| Gwefan |   |

Roedd **Julius Henry "Groucho" Marx** (2 Hydref, 1890 – 19 Awst, 1977), yn ddigrifwr ac yn actor o'r Unol Daleithiau. Mae'n enwog am ei ffraethineb ddiarhebol. Gwnaeth 15 ffilm gyda'i frodyr, y Brodyr Marx, a chafodd yrfa unigol lwyddiannus hefyd. Mae'n adnabyddus iawn fel cyflwynydd y gystadleuaeth radio a theledu *You Bet Your Life*. Roedd yn unigryw hefyd o ran ymddangosiad, gyda'i fwstas a'i aeliau trwchus a'i sbectol.

## Ffilmiau

* Am restr o'i ffilmiau gyda'i frodyr, gweler Brodyr Marx.
* *Copacabana* (1947)
* *Mr. Music* (1951)
* *Double Dynamite* (1951)
* *A Girl in Every Port* (1952)
* *Will Success Spoil Rock Hunter?* (1957)
* *Skidoo* (1968)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Unol Daleithiau America**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 12 Medi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Medi
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06
 |
| 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13
 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
 |
| 28 | 29 | 30 |  |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**12 Medi** yw'r dau-gant pum-deg pumed (255ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (256ed mewn blynyddoedd naid). Erys 110 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1213 - Brwydr Muret
* 1908 - Priodas Winston Churchill a Clementine Hozier yn Llundain.
* 1953 - Priodas John F. Kennedy a Jacqueline Bouvier.
* 2012 - Gweddillion Rhisiart III, brenin Lloegr yn dod i'r wyneb, wedi iddyn nhw gael eu claddu o dan maes parcio ceir lle gynt y safodd Abaty Greyfriars yng Nghaerlŷr gan archeolegwyr o Brifysgol Caerlŷr ac eraill.
* 2015 - Jeremy Corbyn yn dod yn arweinydd y Blaid Lafur.

## Genedigaethau

Irène Joliot-Curie
Jesse Owens
Desmond Llewelyn
Bertie Ahern
* 1494 - Ffransis I, brenin Ffrainc (m. 1547)
* 1852 - Herbert Henry Asquith, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1928)
* 1861 - Elizabeth Fearne Bonsall, arlunydd (m. 1958)
* 1888 - Maurice Chevalier, canwr ac actor (m. 1972)
* 1897 - Irène Joliot-Curie, gwyddonydd (m. 1956)
* 1902 - Juscelino Kubitschek, Arlywydd Brasil (m. 1976)
* 1904 - Euros Bowen, bardd (m. 1988)
* 1912 - Frances Lennon, arlunydd (m. 2015)
* 1913 - Jesse Owens, athletwr (m. 1980)
* 1914 - Desmond Llewelyn, actor (m. 1999)
* 1926 - Bona, arlunydd (m. 2000)
* 1931
	+ Syr Ian Holm, actor (m. 2020)
	+ George Jones, canwr (m. 2013)
* 1933 - Len Allchurch, pêl-droediwr (m. 2016)
* 1939 - Nobuyuki Oishi, pêl-droediwr
* 1942 - Delme Thomas, chwaraewr rygbi'r undeb
* 1944
	+ Barry White, canwr (m. 2003)
	+ Yoshio Kikugawa, pêl-droediwr
* 1945 - Richard Thaler, economegwr
* 1951
	+ Bertie Ahern, Prif Weinidog Iwerddon
	+ Ray Gravell, chwaraewr rygbi'r undeb (m. 2007)
* 1954 - Syr Michael Moritz, dyn busnes
* 1959 - Hisashi Kaneko, pêl-droediwr
* 1968 - Paul F. Tompkins, actor
* 1973 - Paul Walker, actor (m. 2013)
* 1981 - Jennifer Hudson, actores a cantores
* 1983 - Sergio Parisse, chwaraewr rygbi'r undeb
* 1985 - Hiroki Mizumoto, pêl-droediwr
* 1986
	+ Yuto Nagatomo, pêl-droediwr
	+ Emmy Rossum, actores
* 1994 - Mhairi Black, gwleidydd

## Marwolaethau

Blanche o Lancaster
Steve Biko
* 1362 - Pab Innocent VI
* 1368 - Blanche o Lancaster, mam Harri IV o Loegr, tua 28
* 1683 - Afonso VI, brenin Portiwgal, 40
* 1733 - François Couperin, cyfansoddwr, 65
* 1764 - Jean-Philippe Rameau, cyfansoddwr, 81
* 1977 - Steve Biko, ymgyrchydd gwrth-apartheid, 30
* 1981 - Eugenio Montale, bardd a gwleidydd, 84
* 1994 - Boris Yegorov, meddyg a gofodwr, 56
* 2003 - Johnny Cash, cerddor, 71
* 2014 - Ian Paisley, gwleidydd, 88
* 2015 - Bryn Merrick, cerddor, 56
* 2019 - Ida Laila, cantores, 75
* 2020 - Barbara Jefford, actores, 90
* 2021 - Owain Williams, chwaraewr rygbi'r undeb, 57
* 2023 - Jean Boht, actores, 91

## Gwyliau a chadwraethau

* Blwyddyn Newydd Ethiopeg

## Cyfeiriadau
# 16 Medi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Medi
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06
 |
| 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13
 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
 |
| 28 | 29 | 30 |  |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**16 Medi** yw'r dau-gant pum-deg nawfed (259fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (260fed mewn blynyddoedd naid). Erys 106 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1400 - Owain Glyn Dŵr yn cael ei gyhoeddi'n Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy, Corwen, gan ddechrau gwrthryfel yn erbyn coron Lloegr.
* 1810 - Miguel Hidalgo yn dechrau brwydr Mecsico am annibyniaeth oddi wrth Sbaen.
* 1902 - Alagoas yn dod yn dalaith Brasil.
* 1975 - Annibyniaeth Papua Gini Newydd.
* 2009 - Yukio Hatoyama yn dod yn Brif Weinidog Japan.
* 2010 - Y Pab Bened XVI yn ymweld â'r Deyrnas Unedig.
* 2020 - Yoshihide Suga yn dod yn Brif Weinidog Japan.

## Genedigaethau

Lauren Bacall
B. B. King
Peter Falk
* 1387 - Harri V, brenin Lloegr (m. 1422)
* 1852 - Annie Cornelia Shaw, arlunydd (m. 1887)
* 1853 - Albrecht Kossel, gwyddonydd (m. 1927)
* 1858 - Andrew Bonar Law, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1923)
* 1887 - Nadia Boulanger, cyfansoddwraig, arweinydd ac athrawes (m. 1979)
* 1893 - Albert Szent-Györgyi, gwyddonydd (m. 1986)
* 1910 - Else Alfelt, arlunydd (m. 1974)
* 1914 - Gina Roma, arlunydd (m. 2005)
* 1922 - Guy Hamilton, cyfarwyddwr ffilm (m. 2016)
* 1923 - Lee Kuan Yew, gwleidydd (m. 2015)
* 1924
	+ Lauren Bacall, actores (m. 2014)
	+ Coralie de Burgh, arlunydd (m. 2015)
* 1925
	+ Charles Haughey, Prif Weinidog Iwerddon (m. 2006)
	+ B. B. King, cerddor (m. 2015)
* 1927 - Peter Falk, actor (m. 2011)
* 1934 - Ronnie Drew, canwr (m. 2008)
* 1950 - Loyd Grossman, beirniad bwyd
* 1952 - Mickey Rourke, actor
* 1955 - Janet Ellis, cyflwynydd teledu
* 1958 - Neville Southall, pêl-droediwr
* 1970 - Yuriy Nikiforov, pel-droediwr
* 1971 - Amy Poehler, actores
* 1974 - Mario Haas, pel-droediwr
* 1979
	+ Keisuke Tsuboi, pêl-droediwr
	+ Flo Rida, rapiwr ac canwr
* 1981 - Alexis Bledel, actores
* 1984 - Katie Melua, cantores

## Marwolaethau

Maria Callas
Edward Albee
* 1087 - Pab Victor III
* 1380 - Charles V, brenin Ffrainc, 42
* 1498 - Tomás de Torquemada, arch-chwilyswr, ± 78
* 1701 - Brenin Iago, yr II ar Loegr a'r VII ar yr Alban, 68
* 1824 - Louis XVIII, brenin Ffrainc, 68
* 1894 - Louise Henriette von Martens, arlunydd, 66
* 1913 - Hermine Waterneau, arlunydd, 51
* 1932 - Peg Entwistle, actores, 24
* 1977
	+ Marc Bolan, canwr, 29
	+ Maria Callas, cantores opera, 53
* 1990 - Luisa Palacios, arlunydd, 67
* 1992 - Dicky Rogmans, arlunydd, 67
* 1993 - Maxa Nordau, arlunydd, 96
* 2016
	+ Edward Albee, dramodydd, 88
	+ Carlo Azeglio Ciampi, Arlywydd yr Eidal, 95
* 2018 - Maartin Allcock, cerddor, 61
* 2019 - Leah Bracknell, actores, 55
* 2021
	+ Jane Powell, actores, 92
	+ Syr Clive Sinclair, dyfeisiwr, 81
* 2025 - Robert Redford, actor, 89

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Owain Glyn Dŵr
* Diwrnod Annibyniaeth (Mecsico, Papua Gini Newydd)
* Diwrnod Maleisia
* Diwrnod Arwyr Cenedlaethol (Sant Kitts-Nevis)
# Maria Callas

| Maria Callas |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Maria Anna Cecilia Sofia Kalogeropoulou  2 Rhagfyr 1923  Dinas Efrog Newydd  |
| Bu farw | 16 Medi 1977  Paris  |
| Man preswyl | Dinas Efrog Newydd, Athen, Sirmione, Paris, Yr Eidal  |
| Label recordio | EMI, EMI Classics, Cetra, Columbia Graphophone Company  |
| Dinasyddiaeth | Gwlad Groeg, Unol Daleithiau America  |
| *Alma mater* | * Athens Conservatoire
* George Washington Educational Campus
 |
| Galwedigaeth | canwr opera, actor  |
| Cyflogwr | * Ysgol Juilliard, Efrog Newydd
 |
| Arddull | opera  |
| Math o lais | dramatic coloratura soprano, soprano  |
| Priod | Giovanni Battista Meneghini  |
| Partner | Aristoteles Onassis  |
| Gwobr/au | Gwobr Grammy am Gyraeddiadau Gydol Oes, Seren ar Rodfa Enwogion Hollywood, Cadlywydd Urdd Teilyngdod Weriniaeth yr Eidal  |
| Gwefan |   |

Cantores opera prima donna o dras Roegaidd oedd **Maria Callas** (ganed **Sophia Cecelia Kalos**) (2 Rhagfyr 1923 – 16 Medi 1977).

Cafodd ei geni yn Ninas Efrog Newydd. Cafodd ei haddysg gerddorol yng Ngroeg a sefydlodd ei gyrfa yn yr Eidal.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ganwr** neu **gantores**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Stephen Biko

| Stephen Biko |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Frank Talk  |
| Ganwyd | 18 Rhagfyr 1946  King William's Town, Tarkastad  |
| Bu farw | 12 Medi 1977  Pretoria  |
| Dinasyddiaeth | De Affrica  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Natal
 |
| Galwedigaeth | ymgyrchydd hawliau sifil, undebwr llafur, gwleidydd, ysgrifennwr  |
| Plaid Wleidyddol | South African Students' Organization, Black People's Convention  |
| Tad | Mzingayi Mathew Biko  |
| Mam | Alice 'Mameete'  |
| Priod | Ntsiki Mashalaba  |
| Plant | Hlumelo Biko  |
| Gwefan |   |

Roedd **Stephen Bantu Biko** (18 Rhagfyr 1946 – 12 Medi 1977) yn ymgyrchydd gwrth-apartheid adnabyddus yn Ne Affrica yn ystod y 1960au a'r 1970au. Dechreuodd fel arweinydd ymysg myfyrwyr, cyn sefydlu Mudiad Ymwybyddiaeth y Duon, mudiad a fyddai'n ysbrydoli nifer o'r bobl dduon dinesig. Ers ei farwolaeth yn nalfa'r heddlu, fe'i ystyrir yn ferthyr y mudiad gwrth-apartheid. Yn ystod ei fywyd, roedd ei waith ysgrifenedig a'i weithredodd yn ceisio ymbŵeru'r bobl dduon, ac roedd yn enwog am ei sloganau fel "black is beautiful", slogan y digrifiodd ef ei hun a oedd yn gyfystyr â: "man, you are okay as you are, begin to look upon yourself as a human being". Er gwaethaf gwrthdaro rhyngddo ef a'r ANC trwy gydol y 1970au, roedd yr ANC wedi cynnwys Biko fel un o arwyr y frwydr am gydraddoldeb, gan ddefnyddio llun ohono ar eu posteri ar gyfer etholiadau di-hil cyntaf De Affrica yn 2004.

## Cyfeiriadau
# James M. Cain

| James M. Cain |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 1 Gorffennaf 1892  Annapolis  |
| Bu farw | 27 Hydref 1977  University Park  |
| Dinasyddiaeth | Unol Daleithiau America  |
| *Alma mater* | * Coleg Washington
 |
| Galwedigaeth | sgriptiwr, nofelydd, newyddiadurwr, gohebydd, ysgrifennwr, sgriptiwr ffilm  |
| Cyflogwr | * The Baltimore Sun
 |
| Adnabyddus am | The Postman Always Rings Twice, Double Indemnity  |
| Arddull | ffuglen dditectif  |
| Gwobr/au | The Grand Master  |

Awdur a newyddiadurwr o'r Unol Daleithiau oedd **James Mallahan Cain** (1 Gorffennaf 1892 – 27 Hydref 1977). Mae'n enwocaf am ei nofelau *roman noir*, yn bennaf *The Postman Always Rings Twice* a *Double Indemnity*.

Cyhoeddwyd nofel olaf Cain, *The Cocktail Waitress*, ym Medi 2012 gan y cyhoeddwr Hard Case Crime, a dreuliodd naw mlynedd yn dod o hyd i'r llawysgrif ac yn ennill hawliau cyhoeddi. Mae'r nofel yn dweud stori Joan Medford, gweddw ifanc sy'n gweithio mewn lolfa goctel.

## Llyfryddiaeth

* *Our Government* (1930)
* *The Postman Always Rings Twice* (1934)
* *Serenade* (1937)
* *Mildred Pierce* (1941)
* *Love's Lovely Counterfeit* (1942)
* *Career in C Major and Other Stories* (1943)
* *Double Indemnity* (1943) (cyhoeddwyd yn gyntaf yn *Liberty Magazine* ym 1936)
* *The Embezzler* (1944) (cyhoeddwyd yn gyntaf yn *Liberty Magazine* dan y teitl *Money and the Woman* ym 1938)
* *Past All Dishonor* (1946)
* *The Butterfly* (1947)
* *The Moth* (1948)
* *Sinful Woman* (1948)
* *Jealous Woman* (1950)
* *The Root of His Evil* (1951) (cyhoeddwyd hefyd dan y teitl *Shameless*)
* *Galatea* (1953)
* *Mignon* (1962)
* *The Magician's Wife* (1965)
* *Rainbow's End* (1975)
* *The Institute* (1976)
* *The Baby in the Icebox* (1981); straeon byrion
* *Cloud Nine* (1984)
* *The Enchanted Isle* (1985)
* *The Cocktail Waitress* (2012)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenor** neu **awdur o Unol Daleithiau America**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Kate Bosse-Griffiths

| Kate Bosse-Griffiths |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Käthe Julia Gertrud Bosse  16 Gorffennaf 1910  Wittenberg  |
| Bu farw | 4 Ebrill 1998  Abertawe  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru  Yr Almaen |
| Galwedigaeth | eifftolegydd, archeolegydd, anthropolegydd, ysgrifennwr, hanesydd, cyfieithydd  |
| Tad | Paul Bosse  |
| Mam | Käthe Bosse  |
| Priod | John Gwyn Griffiths  |
| Plant | Robat Gruffudd, Heini Gruffudd  |

Roedd **Kate Bosse Griffiths** (16 Gorffennaf 1910 - 4 Ebrill 1998) yn arbenigwraig ar Eifftoleg, ac yn llenor Cymraeg. Ganed Kate yn Wittenberg, yn yr Almaen a chyfrannodd i lenyddiaeth Gymraeg.

## Bywgraffiad

Ganed Kate Bosse-Griffiths yn Wittenberg, yn yr Almaen, lle'r oedd ei thad yn llawfeddyg. Aeth i brifysgolion Berlin, Bonn a Munich. Astudiodd y Clasuron ac Eifftoleg. Cafodd ei PhD ym 1935.
Roedd hi'n Athro prifysgol yn Adran Eifftoleg Coleg Prifysgol Llundain am gyfnod byr cyn ymuno ag Adran Hynafiaethau Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen ym 1938. Roedd ei gẅr, J. Gwyn Griffiths yn Athro prifysgol yn Rhydychen. Priodasant ei gilydd ym 1939.

Symudodd Bosse-Griffiths a'i gŵr i Abertawe a dechrau gweithio yng Ngholeg Prifysgol Abertawe. Daeth yn aelod o Sefydliad Brenhinol De Cymru, lle daeth hi'n geidwad mygedol Archaeoleg.

Ysgrifennodd lyfrau ac erthyglau amrywiol yn Gymraeg, Saesneg ac Almaeneg.

Roedd yn fam i Robat Gruffudd, sylfaenydd gwasg gyhoeddi Y Lolfa a'r academydd a hyrwyddwr y Gymraeg, Heini Gruffudd. Roedd yn fam-gu i Efa Gruffudd Jones, cyn Brif Weithredwraig Urdd Gobaith Cymru ac ers Ionawr 2023 yn Gomisiynydd y Gymraeg.

## Cymdeithas yr iaith

Roedd Kate Bosse Griffiths yn aelod o Gymdeithas yr Iaith yn gynnar yn y 1960au. Roedd yn fam i ddau aelod, ac ymgyrchwyr eraill: Robat Gruffudd a Heini Gruffudd. Yng Ngorffennaf 1964 roedd ei mab Robat wedi gwrth derbyn ei radd gan Brifysgol Cymru, Bangor.

Flwyddyn yn ddiweddarach, ar 24 Awst 1966 cafodd Dr Kate ddirwy o un bunt gan Lys Ynadon Abertawe am drosedd parcio bychan. Gofynodd deirgwaith, drwy lythyrau, am wŷs Cymraeg neu ddwyieithog, ond ni wnaethon nhw ei hateb. Ym Medi 1966 derbyniodd wŷs Cymraeg a deipiwyd gan Glerc yr Ynadon ar ei deipiadur ei hun, a thalodd hithau ei phunt!

## Gweithiau

### Eifftoleg

* *Die menschliche Figur in der Rundplastik der ägyptischen Spätzeit von der XXII. bis zur XXX. Dynastie*. Glückstadt, Hamburg, New York 1936 (= Ägyptologische Forschungen ; 1)
* *Tywysennau o'r Aifft*. Llandybie 1970
* *Amarna studies : and other selected papers*. Hrsg. von John Gwyn Griffiths. Fribourg 2001 (= Orbis biblicus et orientalis ; 182)

### Gweithiau llenyddol

* *Anesmwyth hoen*. Llandybie 1941
* *Fy chwaer Efa : a storïau eraill* . Dinbych 1944
* *Mae'r galon wrth y llyw : nofel*. Aberystwyth 1957
* *Cariadau*. Talybont, Dyfed 1995
* *Teithiau'r meddwl : ysgrifau llenyddol*. Casglwyd a golygwyd gan J. Gwyn Griffiths. Talybont, Ceredigion 2004

### Eraill

* *Mudiadau Heddwch yn Yr Almaen* (Friedensbewegungen in Deutschland). 1943
* *Trem ar Rwsia a Berlin*. Llandysul 1962
* *Byd y dyn hysbys : swyngyfaredd yng Nghymru*. Talybont, Dyfed 1977

## Cyfeiriadau
# Jane Edwards

| Jane Edwards |
| --- |
| Ganwyd | 1938  Niwbwrch  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| Galwedigaeth | nofelydd, athro  |

Nofelydd Cymraeg yw **Jane Edwards** (ganed 1938).

Mae'n enedigol o Niwbwrch, Ynys Môn. Bu'n gweithio fel athrawes cyn ymddeol. Enillodd nifer o wobrau, yn cynnwys cystadleuaeth y nofel yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962 am *Dechrau Gofidiau* a Gwobr Tir na n-Og, 1978 am *Miriam*.

## Llyfryddiaeth

### Cyhoeddiadau Jane Edwards

* *Dechrau Gofidiau* (1962)
* *Byd o Gysgodion* (1964)
* *Bara Seguryd* (1969)
* *Epil Cam* (1972)
* *Tyfu* (1973)
* *Dros Fryniau Bro Afallon* (1977)
* *Miriam* (1978)
* *Hon, Debygem, ydoedd gwlad yr haf* (1980)
* *Cadno Rhos-y-Ffin* (1984)
* *Y Bwthyn Cu* (1988)
* *Blind Dêt* (1989)
* *Pant yn y Gwely* (1993)

### Astudiaeth

* Mihangel Morgan, *Llên y Llenor: Jane Edwards* (Gwasg Pantycelyn, 1997)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenor** neu **awdur** o **Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.