# Y Môr Canoldir

Y Môr Canoldir|  |
| Math | môr mewndirol, basn draenio  |
|  |
| Cysylltir gyda | Gogledd Cefnfor yr Iwerydd, Môr Marmara, Y Môr Coch, Camlas Suez  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gogledd Cefnfor yr Iwerydd, Ardal Môr Canoldir  |
| Gwlad | Sbaen, Ffrainc, Yr Eidal, Monaco, Slofenia, Croatia, Montenegro, Albania, Gwlad Groeg, Malta, Cyprus, Twrci, Libanus, Syria, Israel, Gwladwriaeth Palesteina, Yr Aifft, Libia, Tiwnisia, Algeria, Moroco, Bosnia a Hertsegofina  |
| Arwynebedd | 2,500,000 km²  |
| Uwch y môr | 0 metr  |
| Yn ffinio gyda | basn yr Almanzora, Cordillera Penibética, Gogledd Affrica, Júcar Basin  |
| Cyfesurynnau | 38°N 17°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Môr rhwng Ewrop, Asia ac Affrica yw'r **Môr Canoldir** (weithiau **Môr y Canoldir**). Daw'r enw o'r Lladin *mediterraneus* (*medius*, "canol" + *terra*, "tir"), ond roedd y Rhufeiniaid yn ei alw'n *Mare Nostrum*, sef "ein môr ni". Ceir tir bron ym mhobman o'i gwmpas: yn y gogledd mae Gorllewin a De Ewrop ac Anatolia, yn y de ceir Gogledd Affrica, ac i'r dwyrain o'r Môr Canoldir mae'r Lefant. Ei arwynebedd yw tua 2.5 miliwn km² (970,000 millt sg), sy'n cyfateb i 0.7% o arwyneb y cefnfor byd-eang.

Y Môr Canoldir

## Daearyddiaeth

Mae Culfor Gibraltar, sydd ddim ond 14 km (9 milltir) o led, yn cysylltu'r Môr Canoldir â'r Môr Iwerydd yn y gorllewin ac mae Môr Marmara, y Dardanelles a'r Bosphorus yn ei gysylltu â'r Môr Du yn y dwyrain. Mae Môr Marmara yn rhan o'r Môr Canoldir ym marn rhai pobl. Yn y de-ddwyrain mae Camlas Suez yn cysylltu'r Môr Canoldir a'r Môr Coch. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd yn y Môr Canoldir (gweler isod), yn arbennig yn y gogledd-ddwyrain rhwng Asia Leiaf a Gwlad Groeg.

Mae'r Môr wedi chwarae rhan ganolog yn hanes gwareiddiad y Gorllewin. Er bod Môr y Canoldir weithiau'n cael ei ystyried yn rhan o Gefnfor yr Iwerydd, cyfeirir ato fel arfer fel corff o ddŵr ar wahân. Mae tystiolaeth ddaearegol yn dangos bod Môr y Canoldir oddeutu 5.9 miliwn o flynyddoedd yn ôl wedi ei dorri i ffwrdd o Fôr yr Iwerydd gan ffurfio llyn, yn rhannol neu'n llwyr dros gyfnod o ryw 600,000 o flynyddoedd yn ystod 'argyfwng halltedd Messina' cyn cael ei ail-lenwi gan lifogydd Zanclean tua 5.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Mae gan y Môr Canoldir ddyfnder cyfartalog o 1,500 m (4,900 tr) a'r pwynt dyfnaf a gofnodwyd yw 5,267 m (17,280 tr) yn y *Calypso Deep* yn y Môr Ionia. Mae'n gorwedd rhwng lledredau 30 ° a 46 ° Gogledd a hydoedd 6 ° W a 36 ° Dwyrain. Mae ei hyd gorllewin-dwyrain, o Culfor Gibraltar i Gwlff Iskenderun, ar arfordir de-ddwyreiniol Twrci, tua 4,000 cilomedr (2,500 mi).

Arwynebedd Môr y Canoldir yw tua 2,500,000 km2 (970,000 metr sgwâr), sy'n cynrychioli 0.7% o arwyneb cefnfor byd-eang, ond mae ei gysylltiad â'r Môr Iwerydd trwy Culfor Gibraltar yn ddim ond 14 km (9 milltir) o led - dyma'r culfor cul sy'n cysylltu Cefnfor yr Iwerydd â Môr y Canoldir a yn gwahanu Sbaen yn Ewrop oddi wrth Moroco yn Affrica. Yn strategol, yn Oes y Celtiaid, roedd y rhan gul yma'n allweddol, ac yn rheoli'r mynd a'r dod. Yn 2009, cyflwynodd yr Athro John Koch, o'r Bwrdd Gwybodau Celtaidd yn Aberystwyth, ddamcaniaeth newydd a chwyldroadol iawn fod bron i gant o gerrig beddau yn ardal Tartessos, de Sbaen wedi'u hysgrifennu yn yr iaith Geltaidd, gyda llawer o'r geiriau i'w cael mewn Cymraeg a Gwyddeleg, ac yn dyddio i gychwyn Oes yr Haearn. Dywed ymhellach, fod y Tarteseg yn perthyn i deulu'r Ieithoedd Indo-Ewropeaidd, ac yn benodol, yn iaith Geltaidd, gynnar. Golyga hyn fod y ddamcaniaeth draddodiadol mai crud y Celtiaid oedd canol Ewrop (Hallstatt ayb) wedi'i chwalu, a chred llawer o haneswyr, bellach, mai yn ne Portiwgal a de Sbaen mae gwir grud yr iaith Geltaidd, ac efallai'r Celtiaid eu hunain.

Y gwledydd o amgylch Môr y Canoldir mewn trefn clocwedd yw Sbaen, Ffrainc, Monaco, yr Eidal, Slofenia, Croatia, Bosnia a Hertsegofina, Montenegro, Albania, Gwlad Groeg, Twrci, Syria, Libanus, Israel, yr Aifft, Libya, Tiwnisia, Algeria, a Moroco; mae Malta a Chyprus yn wledydd-ynysoedd yn y môr. Yn ogystal, mae gan Llain Gaza a Thiriogaethau Tramor Prydain yn Gibraltar ac Akrotiri a Dhekelia arfordiroedd ar y môr.

## Hinsawdd

Mae hinsawdd arbennig o amgylch y Môr Canoldir, a nodweddir gan aeafau byr a chymhedrol ar y cyfan a hafau poeth, er ei bod yn amrywio o wlad i wlad o gwmpas y môr.

 Map o barthau hinsawdd yn yr ardaloedd o amgylch Môr y Canoldir, yn ôl y dosbarthiad hinsawdd Köppen

Mae gan y rhan fwyaf o'i harfordir de-ddwyreiniol hinsawdd anialwch poeth, ac mae gan lawer o arfordir dwyreiniol Sbaen (Môr y Canoldir) hinsawdd lled-cras oer. Er eu bod yn brin, mae seiclonau trofannol yn ffurfio weithiau ym Môr y Canoldir, ym mis Medi-Tachwedd, fel arfer.

#### Tymheredd y Môr

Mean sea temperature (°C)
|  | Ion
 | Chwe
 | Maw
 | Ebr
 | Mai
 | Meh
 | Gor
 | Aws
 | Med
 | Hyd
 | Tach
 | Rhag
 | Blwy
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Málaga
 | 16
 | 15
 | 15
 | 16
 | 17
 | 20
 | 22
 | 23
 | 22
 | 20
 | 18
 | 16
 | 18.3
 |
| Barcelona
 | 13
 | 12
 | 13
 | 14
 | 17
 | 20
 | 23
 | 25
 | 23
 | 20
 | 17
 | 15
 | 17.8
 |
| Marseille
 | 13
 | 13
 | 13
 | 14
 | 16
 | 18
 | 21
 | 22
 | 21
 | 18
 | 16
 | 14
 | 16.6
 |
| Napoli
 | 15
 | 14
 | 14
 | 15
 | 18
 | 22
 | 25
 | 27
 | 25
 | 22
 | 19
 | 16
 | 19.3
 |
| Malta
 | 16
 | 16
 | 15
 | 16
 | 18
 | 21
 | 24
 | 26
 | 25
 | 23
 | 21
 | 18
 | 19.9
 |
| Fenis
 | 11
 | 10
 | 11
 | 13
 | 18
 | 22
 | 25
 | 26
 | 23
 | 20
 | 16
 | 14
 | 17.4
 |
| Athen
 | 16
 | 15
 | 15
 | 16
 | 18
 | 21
 | 24
 | 24
 | 24
 | 21
 | 19
 | 18
 | 19.3
 |
| Heraklion
 | 16
 | 15
 | 15
 | 16
 | 19
 | 22
 | 24
 | 25
 | 24
 | 22
 | 20
 | 18
 | 19.7
 |
| Antalya
 | 17
 | 17
 | 16
 | 17
 | 21
 | 24
 | 27
 | 29
 | 27
 | 25
 | 22
 | 19
 | 21.8
 |
| Limassol
 | 18
 | 17
 | 17
 | 18
 | 20
 | 24
 | 26
 | 27
 | 27
 | 25
 | 22
 | 19
 | 21.7
 |
| Mersin
 | 18
 | 17
 | 17
 | 18
 | 21
 | 25
 | 28
 | 29
 | 28
 | 25
 | 22
 | 19
 | 22.3
 |
| Tel Aviv
 | 18
 | 17
 | 17
 | 18
 | 21
 | 24
 | 27
 | 28
 | 28
 | 26
 | 23
 | 20
 | 22.3
 |
| Alexandria
 | 18
 | 17
 | 17
 | 18
 | 20
 | 23
 | 25
 | 26
 | 26
 | 25
 | 22
 | 20
 | 21.4
 |

### Newid hinsawdd

Mae Môr y Canoldir yn cael ei ystyried yn fan allweddol a difrifol ar gyfer effeithiau newid hinsawdd; cynyddodd tymheredd dŵr dwfn 0.12 ° C (0.22 ° F) rhwng 1959 a 1989. Yn ôl sawl amcangyfrif, fe allai Môr y Canoldir gynhesu ymhellach a gallai'r gostyngiad mewn dyodiad dros y rhanbarth arwain at fwy o anweddiad yn y pen draw, gan cynyddu halltedd y môr. Oherwydd y newidiadau hyn mewn tymheredd a halltedd, gall Môr y Canoldir ddod yn fwy 'haenog' erbyn diwedd 21g, gyda chanlyniadau enbyd ar gylchrediad y dŵr a'i biocemeg.

## Ynysoedd

Mae ynysoedd mawr y Môr Canoldir yn cynnwys:

* Cyprus, Creta a Rhodes yn y dwyrain.
* Sardinia, Corsica, Sisili, Malta a Djerba yn y canolbarth.
* Ibiza, Majorca a Menorca (yr Ynysoedd Balearig) yn y gorllewin.

Yn y Môr Aegeaidd ceir nifer mawr o ynysoedd llai a'r rhan fwyaf yn perthyn i Wlad Groeg.

## Gwledydd

Y gwledydd sydd ar lannau y Môr Canoldir yw:

* **Ewrop** (o'r gorllewin i'r dwyrain): Sbaen, Ffrainc, Monaco, yr Eidal, Slofenia, Croatia, Bosnia a Hertsegofina, Montenegro, Albania, Gwlad Groeg a Thwrci
* **Asia** (o'r gogledd i'r de): Twrci, Syria, Libanus, Israel a Phalesteina
* **Affrica** (o'r dwyrain i'r gorllewin): yr Aifft, Libia, Tiwnisia, Algeria a Moroco
* Ynysoedd sydd yn wledydd yw Cyprus a Malta. Lleolir Gweriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus yng ngogledd ynys Cyprus, ond dim ond Twrci sy'n cydnabod hon yn wlad.

## Cyfeiriadau