# Owain Owain

| Owain Owain |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 11 Rhagfyr 1929  Pwllheli  |
| Bu farw | 19 Rhagfyr 1993  Caernarfon  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Bangor
 |
| Galwedigaeth | gwyddonydd niwclear, addysgwr, ysgrifennwr, bardd  |
| Adnabyddus am | Amryw Ddarnau, Mical, Y Dydd Olaf  |
| Arddull | gwyddonias  |
| Plant | Robin Llwyd ab Owain  |
| Gwobr/au | Llyfr y Flwyddyn  |

Un o lyfrau Owain Owain: *Y Dydd Olaf*
Roedd **Owain Owain** (11 Rhagfyr 1929 – 19 Rhagfyr 1993) yn llenor toreithiog, gwleidydd, gwyddonydd niwclear a darlithydd Cymreig ac yn sefydlydd a golygydd cyntaf Tafod y Ddraig ac un o brif sefydlwyr Cymdeithas yr Iaith. Ef, yn fwy na neb arall, a 'osododd seiliau Cymdeithas gan ei chreu'n fudiad ymgyrchu effeithiol' yn ôl Dafydd Iwan yn ei gyfrol *Pobl Dafydd Iwan*. Seiliwyd albwm Gwenno Saunders *Y Dydd Olaf* ar nofel ffug-wyddonol, broffwydol o'r un enw gan Owain Owain.

Mae'n awdur i 14 o lyfrau gan gynnwys erthyglau, nofelau, storïau byrion, cerddi ac yn y blaen, megis *Y Dydd Olaf*, *Amryw Ddarnau* a *Bara Brith*; mae dwy o'i gyfrolau wedi eu gosod ar y we fyd-eang ers 2000 ar "owainowain.net". Enillodd ei gyfrol *Mical*, sef cofiant dychmygol o'r Parchedig M. Roberts, wobr Llyfr y Flwyddyn ym 1977.

Datblygodd syniadau a themau arloesol megis 'Y Fro Gymraeg': 'Oni enillir y Fro Gymraeg, nid Cymru a enillir...,' meddai ar y 12 Tachwedd 1964 yn *Y Cymro*. Flynyddoedd yn ddiweddarach, datblygwyd y syniadau hyn gan bobl megis yr Athro J. R. Jones ac Emyr Llewelyn.

## Bywgraffiad

Ganed Owain Owain yn fab i Richard Alfred Owen (chwarelwr) a Mary Jones ar 11 Rhagfyr 1929 yn 22 Lôn Caernarfon, Pwllheli, cyn symud yn 1946 i "Talarfor", Ffordd y Cob, Pwllheli. Oddi yno, yn Hydref 1948 hyd at Gorffennaf 1952, symudodd i 108 Ffordd y Castell, Maesgeirchen, lle arhosodd tra'n fyfyriwr. Yn y Coleg, cyfarfu ag Eira merch fferm o Ben-bre, a oedd hefyd yn fyfyriwr. Wedi gorffen gradd meistr mewn Cemeg ym Mhrifysgol Bangor yn 1952, fe'i consgriptiwyd i'r fyddin lle bu'n swyddog am ddwy flynedd, nes iddo bledio ei fod yn heddychwr. Symudwyd ef yn un o reolwyr Windscale, Cumbria, oherwydd ei arbenigedd mewn ffiseg a chemeg. Gyn 1954 ac 1955, gweithiodd Owain fel athro yn Llundain gan aros yn 19 York Street ac yna 125 Dawlish Road, Leyton.

Daeth yn sefydlydd a golygydd cyntaf *Tafod y Ddraig*. Ym Mangor, sefydlodd y syniad o weithredu drwy system o “gelloedd” pan sefydlodd gell cyntaf y Gymdeithas, ac ef oedd ei hysgrifennydd cyntaf. Dywed Dafydd Iwan i Owain “roi'r frwydr mewn cyd-destun byd-eang”. Creodd yn y Gymraeg y cysyniadau o 'Gyfoeth yr Amrywiaeth' ac ysgrifennodd yn helaeth yn erbyn 'y llwydni llwyd' a'r 'Ddelwedd Fawr'.

Rhwng 1960 a Haf 1968, bu'n ddarlithydd yng Ngholeg y Normal, Bangor, a oedd yn goleg hyfforddi athrawon. Bu'n ddarlithydd hefyd ym Mhrifysgol Aberystwyth, yn bennaeth llawn amser cyntaf Gwersyll Glan-llyn ( - Haf 1968) ac yn Ddirprwy Gyfarwyddwr Addysg Gwynedd.

## Sefydlu Cymdeithas yr Iaith

Drafft 1 gan Owain Owain: Haf 1963Drafft 2 gan Owain Owain: Haf 1963Fersiwn 1969 ymlaen gan Elwyn Ioan a Robat Gruffudd
Yn dilyn y ddarlith radio Tynged yr Iaith, ymatebodd Owain drwy ffurfio cell Bangor o Gymdeithas yr iaith Gymraeg, ac thrwy ei ysgrifau gwleidyddol. Rhoddodd ffurf a siâp i frwydrau Cymdeithas yr Iaith drwy ei ysgrifau a'i lythyrau. Cell Bangor oedd unig gell y mudiad am rai blynyddoedd, ac wedi protest Pont Trefechan, ym Mangor dan arweiniad Owain Owain oedd bron yr unig ymgyrchoedd drwy Gymru. Disgrifiodd Gwilym Tudur Gangen Bangor "fel mudiad ynddo'i hun". Ceir pennod cyfan ar Owain yn y gyfrol ''Brwydr yr Iaith'' gan Geraint Jones; ynddo mae'n dyfynu llythyr gan Gareth Miles at John Davies (dyddiedig 6 Mehefin 1963) sy'n nodi 'fod Cell Bangor 'yn gangen un-dyn fywiog iawn...'

Yn dilyn Protest Pont Trefechan y brotest nesaf oedd yn erbyn Seisnigrwydd Prifysgol Cymru, Bangor: Owain Owain a Harri Pritchard Jones oedd cyd-drefnyddion y brotest hon yn Nhachwedd 1963. 'Protest dawel' oedd hon, lle cafwyd 300 o fyfyrwyr ac eraill gyda baneri yn cerdded o amgylch y fan lle roedd Llys y Brifysgol yn cyfarfod. Yn dilyn hyn, cafwyd ymgyrchoedd mewn prifysgolion eraill, gan gynnwys yn Aberystwyth.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | *Hon [Cell Bangor] oedd yr unig gangen weithredol go-iawn... gellir yn hawdd awgrymu mai Owain Owain oedd Cymdeithas yr Iaith yn y cyfnod yma (1963-65).*
Geraint Jones (*Brwydr yr Iaith; (Gwasg y Lolfa; 2025).* | ”
 |

Yn Haf 1963 hefyd y cynlluniodd fathodyn i'r Gymdeithas, ar ffurf tafod draig, a oedd yn cyd-fynd gyda chylchgrawn cell Bangor, a chell Arfon, ac yna'n genedlaethol: ''Tafod y Ddraig''.

Yn gynnar yn 1963 cychwynodd ddeiseb i ddarpar rieni yn galw am ddwy ysgol Gymraeg newydd: y naill ym Mangor a'r llall yn Llandudno: o fewn wythnosau, cytunodd nifer fawr o rieni i anfon 250 o blant i'r ysgolion hyn. Fel darlithydd yn y Coleg Normal, Bangor, arweiniodd ymgyrch hefyd i Gymreigio'r Coleg, a bu'n llwyddiant mawr. Gwrthododd newid ei siec gyflog, nes ei bod yn cael ei sgwennu yn Gymraeg, a llwyddwyd i wireddu hyn.

### Y gwyddonydd

Roedd yn wyddonydd niwclear yn y 50au, a bathodd nifer o dermau gwyddonol megis 'Gwennol y Gofod', a chysyniadau a bathiadau gwleidyddol eraill megis "gwledydd Prydain" yn hytrach na "Phrydain", "Byddin Lloegr" yn hytrach na "Byddin Prydain". Roedd yn golofnydd 'Nodion Gwyddonol' *Y Cymro* am flynyddoedd gan ysgrifennu'n helaeth yn erbyn gorsafoedd niwclear. Yng Ngorffennaf 1969, fe ysgrifennodd yn Y Cymro: *Yn syml, mae'r [cyfrifiadur] yn ei gwneud hi'n bosibl cofnodi'r cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno... 'Beth fydd effaith hyn i gyd ar fyd addysg, dyweder yn 2000 O.C.? Yn gyntaf, fe fydd addysgu'r dechneg o ddefnyddio cyfundrefn o gyfrifyddion yn bwysicach - yn llawer pwysicach - na chael plant i gofio rhestri di-bendraw o ffeithiau; y cyfrifiadur, bellach, fydd y "cof". Yn ail, fe welir doethineb y gogwydd diweddaraf i wneud addysg yn rhywbeth sy'n codi o brofiad, gyda'r disgybl, yn hytrach na'r athro yn bwynt canolig. Ac yn drydydd fe fydd athrawon y flwyddyn 2000 yn cael eu dyrchafu o fod yn gyflenwyr ffeithiau i fod yn dywyswyr - yn tywys y disgyblion i gyfeiriad y profiadau gwerthfawr a chyfoethog hynny sy'n gyfystyr a gwir addysg.*

## Marw

Wedi ymddeol fel Dirprwy Gyfarwyddwr Gwynedd, canolbwyntiodd ar godi cylchrediad Y Gwyliedydd, fel golygydd. Cynyddodd y cylchrediad o 300 i 3,000. Bu fawr yn Ysbyty Bryn Seiont, Caernarfon ar 12/12/1993.

## Dyfyniadau o'i waith

* Cwrteisi cynhenid y Cymro yw gelyn pennaf yr iaith Gymraeg.
* Pan fo argyhoeddiadau lleiafrif yn gwrthdaro yn erbyn rhagfarnau mwyafrif, ni ellir gweithredu'n gyfiawn bob amser heb weithredu'n anghyfreithlon hefyd.
* Enillwn y Fro Gymraeg, ac fe enillir Cymru, ac oni enillir y Fro Gymraeg, nid Cymru a enillir.
* Oni achubir y Fro Gymraeg, nid Cymru ond rhyw dalaith orllewinol, Brydeinig a ddaw'n 'rhydd' o grafanc Llundain.
* Yr amrywiaeth sy'n ein byd yw gwir gyfoeth dynoliaeth; o golli'r amrywiaeth, unffurfiaeth lwyd, nid undod a geir.
* Mae *tystiolaeth* ein pobol wedi'i Phrydeinio - gan gofio mai cyfystyron yw "Seisnig" a "Phrydeinig," bellach. Yn gyfrwys, yn graff, yn gwbl fwriadol, Prydeiniwyd tystiolaeth ein pobol.
* Mae'r Gymraeg mewn argyfwng. Ac mewn byd lle mae amrywiaeth yn diflannu (ond eto heb ddod ag undod yn ei le), y mae colli neilltuolrwydd iaith arbennig - a'r llenyddiaeth a'r diwylliant a'r ffordd o fyw sydd ynghlwm wrth iaith - yn golled i'r byd. Nid undod yw unoliaeth; nid anghydfod yw amrywiaeth.
* Mor hawdd yw’n cyflyru! I mi, hyd yn oed — un o’r Ychydig dethol sy’n berchen cyfrinach y platinwm — mae’r Uchel Gyfrifydd yn fwy o ddyn nag o beiriant. Mae ganddo ‘bersonoliaeth’, a ‘chnofeydd yn ei grombil’!

Peiriant yn ddyn — a dynion yn beiriannau.
* fratolish hiang perpetshki

### Dyfyniadau amdano

* Roedd hefyd yn un o'r addysgwyr cyntaf i weld pwysigrwydd y cyfrifiadur, a rhagwelai yn niwedd y 60au y byddai'r cyfrifiadur yn ffynhonnell ddihysbydd o wybodaeth yn y dyfodol, ac yn offeryn canolog ym myd addysg, gyda'r athro'n 'dywysydd' a'r plentyn yn gwneud ei ymchwil ei hun.' Hyd at y 2000au, cofio ffeithiau oedd yr offeryn canolog a ddefnyddiwyd ers canrifoedd.
* "Nid oedd yn ffigwr cyhoeddus ar lwyfannau gwleidyddol oedd un o'r rhai pennaf i osod seiliau Cymdeithas yr Iaith. Cawr o ddyn."
* "Proffwyd tanbaid y deffroad iaith yng Nghymru." Emyr Llewelyn, *Y Faner Newydd*, Rhif 35, Rhagfyr 2005.
* "Daeth yn sbardun ac yn ysgogwr i nghenhedlaeth i, a does dim dwywaith nad oedd yn gyfrifol am osod sylfeini cadarn i'r Gymdeithas... Gwelai Owain frwydr y Gymraeg mewn cyd-destun rhyngwladol, a gwelai ein diwylliant fel caleidosgop amryliw gyda'r iaith fel canolbwynt.
* "Ni welwyd dim byd tebyg i'r llyfr hwn (Y Dydd Olaf) yn ein hiaith o'r blaen, na dim byd hollol debyg mewn unrhyw iaith. Llawenhewn fod y math yma o ddisgleirdeb yn bosibl yn y Gymraeg." Pennar Davies, Broliant 'Y Dydd Olaf' 1976.
* "... un o'n llenorion mwyaf amryddawn..." *Llais Llyfrau* 12, (Cyngor Llyfrau Cymru).
* "Edmygaf yr egnïo rydych yn ei wneud dros yr iaith..." Saunders Lewis, 1963.
* "Ym Mangor, gan Owen Owen (Owain wedyn, fel yr hysbysodd, wedi Calan 1965) a'i gefnogwyr yr oedd yr unig gangen go-iawn. Wedi magu profiad yn herio'r coleg gwrthnysig, aeth ati fel mudiad ynddo'i hun." 1989, Gwilym Tudur, *Wyt ti'n Cofio?*, (Gwasg Y Lolfa).
* "Bathwyd y term 'Y Fro Gymraeg' gan Owain Owain, cadeirydd cangen Bangor o'r Gymdeithas yn rhifyn Ionawr 1964 o *Tafod y Ddraig*, pan gyhoeddodd fap yn dangos dosbarthiad y siaradwyr Cymraeg ledled Cymru. Mewn sawl erthygl yn y wasg yn yr un flwyddyn pwysleisiodd bwysigrwydd achub yr iaith yn *Y Fro Gymraeg*: 'enillwn y Fro Gymraeg ac fe enillir Cymru.' (Tudalen 146)... Cydiodd syniad Y Fro Gymraeg yn nychymyg nifer o genedlaetholwyr." *Trwy Ddulliau Chwyldro ... ?*, Dylan Phillips, 1998.
* "Arloesol yw'r gair i ddisgrifio Owain. Sylweddolodd rym y pethau bychain, a'u rhoi ar waith. Cyn bod sôn am Gymdeithas yr Iaith galwodd y gyfres o bamffledi yn *Tafod y Ddraig*..." Maldwyn Lewis, *Wir yr!*, 2006.

## Llyfryddiaeth

| Teitl
 | Cyhoeddwr
 | Dyddiad cyhoeddi
 | Sylwadau
 |
| --- | --- | --- | --- |
| *Amryw Ddarnau* | Cyhoeddiadau Modern
 | 23 Chwefror 1969
 | Storiau Byrion, Ysgrifau, Erthyglau, Tafod y Ddraig
 |
| *Bara Brith* | Cyhoeddiadau Modern Storïau Byrion
 | 31 Awst 1971
 | Llythyrau J H, Cerddi, Posau, Ysgrifau'r Iaith. Gwobr Goffa Griffith John Williams, Yr Academi Gymreig, Medi 1972
 |
| *Hei Ho!* | Dryw (Cyd-bwyllgor Addysg Cymru)
 | 23 Mawrth 1972
 | Llyfr gwyddonol i blant. Gwobr Gyntaf Cystadleuaeth Llyfrau Pwyllgor Addysg Meirionnydd.
 |
| *Y Byd A'i Bethau* | Christopher Davies
 | 28 Rhagfyr 1972
 | Ad-argraffiad o 'Nodion Gwyddonol' Y Cymro o 23 Ebrill 1969 ymlaen. Oedolion
 |
| *Y Peiriant Pigmi* | Gwasg Gomer
 | Awst 1973
 | Casgliad o Straeon Byrion, rhai wedi bod yn fuddugol mewn cystadlaethau yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
 |
| *Y Byd O'n Cwmpas* | Cyhoeddiadau'r BBC
 | 1974 – 1976
 | Llyfrau i ddisgyblion yn cyd-fynd â'r gyfres radio.
 |
| *Rho Gynnig!* | Christopher Davies; Cyd-bwyllgor Addysg Cymru
 | Mawrth 1974
 | Posau gwyddonol / gofod ayb i blant
 |
| *Yr Ymlusgiaid* | Cyhoeddiadau Modern; Argraffwyd gan Wasg Corfina, Bwdapest
 | Tachwedd 1974
 | Llyfr Swoleg i blant. Addasiad o'r llyfr Hwngareg.
 |
| *Cyfoeth y Creigiau* | Gwasg Dyfed; Cyd-bwyllgor Addysg Cymru
 | Rhagfyr 1975
 | Addasiad o'r Saesneg
 |
| *Bwrw Haul* | Gwasg Gomer
 | Rhagfyr 1975
 | Erthyglau ac ysgrifau gwyddonol a gwleidyddol
 |
| *A-Bi-Ec y Gwyddonydd* | Yr Urdd (argraffwyd gan y Cambrian News, Aberystwyth)
 | Mehefin 1976
 | Erthyglau Gwyddonol i blant. Ad-argraffiad o'r gyfres yn Cymru'r Plant.
 |
| *Mical* | Gwasg Gomer
 | Tachwedd 1976
 | Cofiant dychmygus Y Parch M. Roberts, Pwllheli. Gwobr Cyngor Celfyddydau Cymru (300 punt, Ebrill 1977)
 |
| *Y Dydd Olaf* | Christopher Davies
 | Rhagfyr, 1976
 | Nofel ffug-wyddonol i oedolion. Rhagair gan Pennar Davies.
 |
| *Cerddi Ddoe a Fory* | Gwasg Gomer
 | Pasg 1977
 | Casgliad o gerddi i blant
 |

## Gwobrau ac anrhydeddau

* 1977 – Llyfr y Flwyddyn – *Mical*

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan am Owain Owain