# Yr Undeb Ewropeaidd

yr Undeb Ewropeaidd| Arwyddair | United in diversity  |
| Math | sefydliad rhanbarthol, political economic union, supranational union, cydffederasiwn  |
| European Union.ogg, Europäische Union.ogg, Union européenne.ogg, Ευρωπαϊκή Ένωση.ogg  |
| Prifddinas | Dinas Brwsel  |
| Poblogaeth | 450,380,320, 445,891,011  |
| Sefydlwyd | * 1 Tachwedd 1993 (Cytundeb Maastricht)
 |
| Anthem | Anthem Ewrop  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg, Ffrangeg, Iseldireg, Daneg, Estoneg, Ffinneg, Almaeneg, Groeg, Hwngareg, Gwyddeleg, Eidaleg, Lithwaneg, Pwyleg, Portiwgaleg, Sbaeneg, Swedeg, Bwlgareg, Slofeneg, Slofaceg, Rwmaneg, Latfieg, Malteg, Croateg, Tsieceg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Internationality  |
| Arwynebedd | 4,236,351 km²  |
| Yn ffinio gyda | Rwsia, Norwy, Belarws, Y Swistir, y Fatican, San Marino, Wcráin, Moldofa, Gogledd Macedonia, Albania, Twrci, Brasil, Swrinam, Monaco, Liechtenstein, Moroco, Bosnia a Hertsegofina, Montenegro, Andorra, Serbia  |
| Cyfesurynnau | 50.1°N 9.2°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Comisiwn Ewropeaidd  |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Ewrop, Cyngor yr Undeb Ewropeaidd  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Rhestr Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd  |
|  |
| Sefydlwydwyd gan | Yr Eidal, Ffrainc, Lwcsembwrg, Gwlad Belg, Brenhiniaeth yr Iseldiroedd, Gorllewin yr Almaen  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $17,187,870 miliwn, $16,641,392 miliwn  |
| Arian | Ewro  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.876  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae'r **Undeb Ewropeaidd (UE)** yn gymuned wleidyddol ac economaidd sydd â nodweddion goruwchgenedlaethol a rhyng-lywodraethol. Mae'n cynnwys 27 o aelod-wladwriaethau. Sefydlwyd yr UE ym 1993 gan Gytundeb Maastricht, er i'r broses o integreiddio Ewropeaidd gychwyn gyda'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd (CEE), a luniwyd gan chwe gwlad Ewropeaidd ym 1957.

Creodd yr UE farchnad sengl sy'n ceisio gwarantu'r rhyddid i symud pobl, nwyddau, gwasanaethau a chyfalaf yn ddirwystr rhwng yr aelod-wladwriaethau. Mae'r UE yn cynnwys polisïau cyffredin dros fasnach, amaethyddiaeth, pysgodfeydd a datblygiad rhanbarthol. Ym 1999, cyflwynodd yr UE arian cyfredol cyffredin, sef yr ewro, a fabwysiadwyd gan 13 aelod-wladwriaeth. Mae hefyd wedi datblygu rôl mewn materion polisi tramor, a chyfiawnder a materion cartref.

Gyda bron 500 miliwn o ddinasyddion, cynhyrchodd yr UE gynnyrch mewnwladol crynswth y pen o €11.4 triliwn (£8 triliwn) yn 2007. Mae'n cynrychioli ei aelodau o fewn Sefydliad Masnach y Byd ac mae'n bresennol fel sylwedydd yn uwch-gynadleddau'r G8. Mae 21 o aelodau'r UE yn aelodau o NATO. Mae gan yr UE bum sefydliad swyddogol, sef Senedd Ewrop, Cyngor yr Undeb Ewropeaidd, y Comisiwn Ewropeaidd, Llys Cyfiawnder Ewrop a Llys Archwilwyr Ewrop, yn ogystal â gwahanol gyrff eraill, er enghraifft Banc Canolog Ewrop a Phwyllgor y Rhanbarthau. Mae dinasyddion yr UE yn ethol aelodau Senedd Ewrop bob pum mlynedd.

Yn y Deyrnas Unedig, cafwyd refferendwm yn 2016 ar y cwestiwn a ddylai'r DU adael yr UE neu aros yn aelod. Roedd mwyafrif pleidleisiau Yr Alban a Gogledd Iwerddon i aros, yn ogystal ag ardaloedd eraill fel Llundain, Caerdydd, Gwynedd a Cheredigion. Er hynny roedd mwyafrif ar draws y DU i adael, o 52% i 48%.

## Hanes

*Prif: Hanes yr Undeb Ewropeaidd*
Ganwyd yr Undeb Ewropeaidd fel cydffederasiwn o wledydd i ail-adeiladu Ewrop ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac er mwyn rhwystro hunllef rhyfel arall. **Cymuned Ewropeaidd Economaidd**, neu **Marchnad Gyffredin** oedd enw cyntaf yr UE. Newidiwyd yr enw i **Cymuned Ewropeaidd** ac wedyn i **Undeb Ewropeaidd**. Wedi dechrau fel undeb masnach datblygodd yr UE i fod yn undeb economaidd a gwleidyddol.

## Aelod-wladwriaethau

### Aelodau Presennol

*Prif: Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd*

*Prif: Ehangu'r Undeb Ewropeaidd*
Ers 1 Gorffennaf 2013 mae 28 o aelod-wladwriaethau yn yr Undeb Ewropeaidd, ond dim ond 6 o wledydd sefydlodd y CEE ym 1952/1958:

* Yr Almaen (Gorllewin)
* Yr Eidal
* Ffrainc
* Yr Iseldiroedd
* Gwlad Belg
* Lwcsembwrg

Ymunodd saith gwladwriaeth â'r CEE ar ôl y cychwyn:

* ym 1973: Denmarc, Gweriniaeth Iwerddon a'r Deyrnas Unedig
* ym 1981: Gwlad Groeg
* ym 1986: Portiwgal a Sbaen
* ym 1990: ehangwyd tiriogaeth yr UE â Dwyrain yr Almaen

Ffurfiwyd yr UE yn wreiddiol yn 1993 gan wladwriaethau'r CEE. Mae 15 o wladwriaethau pellach wedi ymuno â'r UE erbyn hyn:

* ym 1995: Awstria, Y Ffindir, a Sweden
* yn 2004: Cyprus, Y Weriniaeth Tsiec, Estonia, Hwngari, Latfia, Lithwania, Malta, Gwlad Pwyl, Slofacia a Slofenia
* yn 2007: Bwlgaria a Rwmania
* yn 2013: Croatia

Cafodd Yr Ynys Las ymreolaeth gan Denmarc ym 1979 a gadawodd yr UE ym 1985 ar ôl refferendwm. Gweler hefyd y brif erthygl *Ehangu'r Undeb Ewropeaidd*.

Gadawodd y DU ym 2020 ar ôl refferendwm

### Ymgeiswyr aelodaeth i'r UE

Mae pum gwlad yn ymgeiswyr swyddogol i fod yn rhan o'r UE: Gwlad yr Iâ, Cyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia Montenegro, Serbia, a Thwrci. Mae Albania a Bosnia a Hertsegofina yn cael eu hystyried yn swyddogol fel ymgeiswyr potensial. Rhestrir Cosofo fel ymgesiydd potensial hefyd, ond ni ystyrir Cosofo fel gwlad annibynnol gan y Comisiwn Ewropeaidd gan nad yw pob gwlad yn cydnabod Cosofo fel gwlad gwbl ar wahân i Serbia.

Heb fod yn aelod-wladwriaethau o'r UE nac yn ymgeiswyr am aelodaeth, mae perthynas arbennig â'r UE gan sawl gwlad, e.e. Monaco ac Andorra.

## Daearyddiaeth a phoblogaeth

Mae maint holl dirwedd 25 aelod-wladwriaeth yr UE (2004) yn 3,892,685 km². Petasai'r UE yn un wlad, byddai'n seithfed fwyaf yn y byd. Roedd poblogaeth yr UE (sef poblogaeth aelod-wladwriaethau'r UE o dan delerau Cytundeb Maastricht) yn 453 miliwn ym mis Mawrth 2004 ac felly, petasai'n un wlad, yn drydedd ar ôl India a Tsieina.

## Llywodraethu

### Statws

Yr Undeb Ewropeaidd yw'r gyfundrefn ryngwladol fwyaf pwerus yn y byd. Mae nifer o aelod-wladwriaethau wedi rhoi hawliau sofraniaeth genedlaethol i'r UE (er enghraifft arian, polisi ariannol, marchnad fewnol, masnach dramor) ac felly mae'r UE yn datblygu yn rhywbeth tebyg i wladwriaeth ffederal. Beth bynnag, nid ydyw'n wlad ffederal, ond mae'n pwysleisio "subsidiarity" (term arbennig sy'n disgrifo'r egwyddor o benderfynu pethau mor agos â phosib i'r bobl sy'n cael eu heffeithio gan y penderfyniadau). Mae'r aelod-wladwriaethau yn rheoli'r cytundebau ac ni all yr UE drosglwyddo hawliau ychwanegol o'r aelod-wladwriaethau i'r UE.

### Fframwaith sefydliadol

Mae gan yr UE bum sefydliad swyddogol:

* Senedd Ewrop
* Cyngor yr Undeb Ewropeaidd (nid i'w gymysgu â'r Cyngor Ewropeaidd)
* Comisiwn Ewropeaidd
* Llys Cyfiawnder y Cymunedau Ewropeaidd
* Llys Archwilwyr Ewrop

Sefydliadau gwleidyddol yw'r Senedd, y Cyngor a'r Comisiwn, sy'n dal grym gweithredol a deddfwriaethol yr Undeb. Mae'r Senedd yn cynrychioli'r dinasyddion, mae'r Cyngor yn cynrychioli eu llywodraethau, ac mae'r Comisiwn yn cynrychioli'r budd Ewropeaidd cyffredinol. Y Comisiwn yn unig sydd â'r hawl i ddrafftio deddfwriaeth. Cyflwynir deddfwriaeth ddrafft i'r Senedd a'r Cyngor, y mae rhaid iddynt ei chymeradwyo, er bod y weithdrefn benodol yn dibynnu ar bwnc y ddeddfwriaeth dan sylw. Unwaith wedi'i chymeradwyo ac wedi'i llofnodi, mae'r ddeddfwriaeth yn dod i rym. Dyletswydd y Comisiwn yw sicrhau y cydymffurfir â chyfraith yr Undeb.

Deg gwlad mwyaf eu heconomi - gan gyfrif yr Undeb Ewropeaidd fel un wlad; mwyaf o ran Cynnyrch mewnwladol crynswth yn 2011.
Mae hefyd nifer o gyrff ac asiantaethau pwysig eraill nad ydynt yn sefydliadau swyddogol. Mae'r rhain yn cynnwys dau bwyllgor ymgynghorol, sef Pwyllgor y Rhanbarthau a'r Pwyllgor Economaidd a Chymdeithasol, sy'n rhoi eu cyngor ynghylch materion rhanbarthol, economaidd a chymdeithasol.

Mae cyrff ac asiantaethau eraill yn cynnwys:

* Banc Canolog Ewrop
* Banc Buddsoddi Ewrop
* Asiantaeth Amgylchedd Ewrop
* Europol
* Swyddfa Cyhoeddiadau Swyddogol
* Ombwdsman Ewropeaidd

Bydd Cytundeb Lisbon yn gwneud nifer o newidiadau i fframwaith sefydliadol yr Undeb. Daw'r Cyngor Ewropeaidd a Banc Canolog Ewrop yn sefydliadau llawn, a chaiff Llys y Gwrandawiad Cyntaf ei ailenwi yn "Lys Cyffredinol".

### Polisïau

Dechreuodd yr UE fel grŵp o wledydd yn cydweithredu'n economaidd ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Datblygodd wedyn i gynnwys cydweithredu gwleidyddiol. Fel hynny, roedd pŵer gwleidyddiol yn symud o'r aelod-wladwriaethau i sefydliadau'r UE. Beth bynnag, mae hynny'n cael ei cydbwyso gan y ffaith bod gan nifer o aelod-wladwriaethau draddodiad o lywodraeth gryf yn eu rhanbarthau. Mae pwysigrwydd rhanbarthau Ewrop yn cynyddu a sefydlwyd Pwyllgor y Rhanbarthau trwy Gytundeb Maastricht.

## Statws yr iaith Gymraeg

Ers blynyddoedd mae unigolion a grwpiau wedi bod yn pwyso ar yr Undeb a Llywodraeth y Deyrnas Unedig i godi statws swyddogol yr iaith Gymraeg o fewn yr Undeb.

Ar 20 Tachwedd 2008, gwnaeth Alun Ffred Jones hanes drwy ddefnyddio'r Gymraeg mewn cyfarfod o Gyngor Gweinidogion Undeb Ewrop am y tro cyntaf erioed. Siaradodd fel Gweinidog dros Dreftadaeth Cymru yn rhan o ddirprwyaeth y DU i'r cyfarfod. Cyfieithwyd araith y gweinidog mewn canlyniad i gytundeb rhwng llywodraethau Cymru a'r DU ac Undeb Ewrop a gytunwyd yng Ngorffennaf 2008.

## Gweler hefyd

* Partneriaeth Masnachu a Buddsoddi Trawsiwerydd
* Mercosur Cymuned Fasnachu Traws-ffiniol ar gyfer dwyrain De America

## Nodiadau

## Cyfeiriadau

### Ffynonellau eraill

* (Saesneg) Canllaw y BBC i sefydliadau'r UE
* Cyflwyniad i'r UE Archifwyd 2007-07-15 yn y Peiriant Wayback

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol yr Undeb Ewropeaidd

### Sefydliadau

* Senedd Ewrop
* Cyngor yr Undeb Ewropeaidd
* Comisiwn Ewropeaidd
* Llys Cyfiawnder Ewrop
* Llys Archwilwyr Ewrop Archifwyd 2008-10-30 yn y Peiriant Wayback

### Cyrff eraill

* Banc Canolog Ewrop
* Banc Buddsoddi Ewrop
* Pwyllgor y Rhanbarthau
* Pwyllgor Economaidd a Chymdeithasol

| Cytundebau, strwythur a hanes yr Undeb Ewropeaidd
 |
| --- |
|  |
| **1951/1952** | **1957/1958** | **1965/1967** | **1992/1993** | **1997/1999** | **2001/2003** | **2007/2009 (?)** |
|  |  |  | **U N D E B   E W R O P E A I D D**   ( U E )
 |
| **Cymuned Ewropeaidd Glo a Dur** (CEGD)
 |  |  |
|  | **Cymuned Economaidd Ewropeaidd** (CEE)
 | **Cymuned Ewropeaidd** (CE)
 |
| **Cymuned Ewropeaidd Ynni Atomig** (Euratom)
 |
|  | Tair Cymuned Ewropeaidd: CEGD, CEE ac Euratom | Cyfiawnder a Materion Cartref
 |  |  |
| Heddlu a Chydweithrediad Cyfreithiol mewn Materion Trosedd
 |
| Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin (PTDC)
 |
| **Cytundeb Paris** | **Cytundebau Rhufain** | **Cytundeb Cyfuno** | **Cytundeb Maastricht** | **Cytundeb Amsterdam** | **Cytundeb Nice** | **Cytundeb Lisbon** |
|  |

---

**"Tri philer yr Undeb Ewropeaidd"** (y Cymunedau Ewropeaidd, y PTDC, a Heddlu a Chydweithrediad Cyfreithiol) |  |