Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Môr Udd

Môr Udd| Map o'r Môr Udd |
| Math | culfor, môr  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Sir | dyfroedd rhyngwladol, y Deyrnas Unedig, Ffrainc, Beilïaeth Ynys y Garn, Beilïaeth Jersey  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig, Ffrainc  |
| Gerllaw | Gogledd Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 50°N 2°W  |
| Hyd | 560 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cainc neu gulfor yw'r **Môr Udd** (Ffrangeg: *La Manche*; Saesneg: *English Channel*; Cernyweg: *Mor Bretannek*; Llydaweg: *Mor Breizh*) o Fôr Iwerydd; dyma'r môr rhwng Lloegr a Ffrainc. Mae'r môr yn cysylltu'r Môr Iwerydd yn y gorllewin â Môr y Gogledd yn y dwyrain. Mae'n bosib y daw'r enw o'r gair 'rhudd' (coch) neu 'rydd' (rhyddid), a defnyddid y gair 'y Môr Rudd' ers talwm. Fodd bynnag mae'r sillafiad a ddefnyddir heddiw (Môr Udd) wedi'i gofnodi yn y 13g, yn ôl *Geiriadur Prifysgol Cymru* pan gofnodwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch: *"o Fôr Udd (Mor Rudd) i Fôr Iwerddon"*.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Annibyniaeth

Annibyniaeth|  |
| Math | hunanlywodraeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gwb1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Hunan-lywodraeth cenedl, gwlad neu wladwriaeth yw **annibyniaeth**.

Trwy hanes bu cenhedloedd yn brwydro yn erbyn gwledydd neu ymerodraethau oedd yn rheoli nhw fel tiriogaethau, ac yna'n datgan eu hannibyniaeth os oeddent yn ennill (gweler rhyfel annibyniaeth). Yn ddiweddar, bu refferenda'n cael eu cynnal er mwyn i bobl pleidleisio o blaid neu yn erbyn annibyniaeth, e.e. Dwyrain Timor, Montenegro.

Weithiau, bydd cenedl sydd eisiau ennill annibyniaeth o rym sy'n ei ddominyddu yn cyhoeddi ac yn arwyddo datganiad annibyniaeth. Yr enghraifft cynharaf sydd gennym o un yw Datganiad Arbroath (a ddatganodd annibyniaeth yr Alban).

## Defnyddiau eraill o'r gair "annibyniaeth"

Ar wahân i'r defnydd gwleidyddol a ddisgrifir uchod, mae "annibyniaeth" hefyd yn golygu y gallu i wneud rhywbeth heb ddibynnu ar rywun neu rywbeth arall. Mae hyn yn cael ei ystyried fel rhinwedd.

## Gweler hefyd

* Annibyniaeth i Gymru
* Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dyddiad annibyniaeth
* Cymru Annibynnol
* Rhestr datganiadau annibyniaeth
* Rhestr rhyfeloedd annibyniaeth

Wiciadur
Chwiliwch am annibyniaeth
yn Wiciadur.
# Tiriogaethau dibynnol y Goron

Lleoliad tiriogaethau dibynnol y Goron (coch) yn Ynysoedd Prydain ac Iwerddon.
Tair tiriogaeth ger Prydain Fawr – Ynys Manaw, Beilïaeth Ynys y Garn, a Beilïaeth Jersey – a chanddynt statws arbennig dan awdurdod y Goron Brydeinig yw **tiriogaethau dibynnol y Goron**. Nid ydynt yn rhan o'r Deyrnas Unedig nac yn diriogaethau Prydeinig tramor. Nid ydynt ychwaith yn wledydd sofran, a chaiff eu cydnabod yn rhyngwladol yn "diriogaethau dan gyfrifoldeb y Deyrnas Unedig".

Nid ydynt yn aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad er eu bod yn danfon timau eu hunain i Gemau'r Gymanwlad. Nid yw'r tiriogaethau hyn yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd, ond maent yn rhan o ardal dollau yr UE. Er nad oes ganddynt annibyniaeth sofran, maent yn cynnal cysylltiadau â'r Gymanwlad, yr UE, a sefydliadau rhyngwladol eraill ac yn aelodau Cyngor Prydain-Iwerddon.

Nid yw'r tiriogaethau dan awdurdod Senedd y Deyrnas Unedig, er bod llywodraeth y Deyrnas Unedig yn gyfrifol am faterion tramor ac amddiffyn. Mae gan y tair tiriogaeth gynulliadau a'r grym i ddeddfu ar faterion lleol gyda chydsyniad y Goron, naill ai drwy'r Cyfrin Gyngor neu mewn amodau penodol yn Ynys Manaw drwy'r Is-Raglaw.

## Gweler hefyd

* Beilïaeth
* Trefedigaeth y Goron
# Ynysoedd y Sianel

Ynysoedd y Sianel|  |
| Math | ynysfor, endid tiriogaethol dynol-ddaearyddol  |
| Jer-Îles d'la Manche.ogg  |
| Poblogaeth | 163,857  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Beilïaeth Jersey, Beilïaeth Ynys y Garn  |
| Arwynebedd | 198 km²  |
| Gerllaw | Môr Udd  |
| Cyfesurynnau | 49.43°N 2.35°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $11,736 miliwn  |
| Cyfartaledd plant | 1.466  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Grŵp o ynysoedd ym Môr Udd oddi ar arfordir Normandi, Ffrainc, ond yn diriogaeth ddibynol ar goron y Deyrnas Unedig yw **Ynysoedd y Sianel** (Saesneg: *Channel Islands*, Ffrangeg: *Îles Normandes*). Y prif ynysoedd yw Jersey (yr ynys fwyaf), Ynys y Garn (Guernsey), Alderney a Sark. Mae ganddynt tirfas o 194 km².

Lleoliad Ynysoedd y Sianel
Daethant dan reolaeth Coron Lloegr gyda'r Goresgyniad Normanaidd o'r wlad honno yn 1066. Yn yr Ail Ryfel Byd cawsant eu meddiannu gan yr Almaen.

Mae twristiaeth yn bwysig iawn i'r ynysoedd ond mae amaethyddiaeth – yn arbennig tatws Jersey a thomatos – a garddwriaeth yn ddiwydiannau pwysig hefyd. Mae bridiau gwartheg Jersey yn enwog am eu llaeth hufennog.

Siaredir *patois* arbennig sy'n ffurf ar Ffrangeg Normanaidd ar yr ynys, ond Saesneg yw'r brif iaith.
# Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig

Tiriogaethau sy'n gorwedd tu allan i'r Deyrnas Unedig ei hun ond sydd dan reolaeth y wladwriaeth honno yw **Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig**. Mae'r rhan fwyaf o'r tiriogaethau hyn yn gyn-wladfeydd a feddianwyd gan Deyrnas Prydain Fawr neu ei holynydd, y Deyrnas Unedig, yng nghyfnod yr Ymerodraeth Brydeinig.

## Rhestr o'r tiriogaethau

* Anguilla
* Bermiwda
* De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De
* Gibraltar
* Montserrat
* Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha
* Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig
* Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India
* Ynysoedd Caiman
* Ynysoedd y Falklands (neu'r Malvinas)
* Ynysoedd Pitcairn
* Ynysoedd Prydeinig y Wyryf
* Ynysoedd Turks a Caicos

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Hanes y Deyrnas Unedig

Creuwyd y Deyrnas Unedig yn 1801.

## Gweler hefyd

* Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
* Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon
* Brenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig
* Deddf Uno 1801
* Yr Ymerodraeth Brydeinig
* Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945
* Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1959
* Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# 1284

12g - **13g** - 14g

1230au 1240au 1250au 1260au 1270au - **1280au** - 1290au 1300au 1310au 1320au 1330au

1279 1280 1281 1282 1283 - **1284** - 1285 1286 1287 1288 1289

---

## Digwyddiadau

* 3 Mawrth - Statud Rhuddlan yn gosod y drefn Seisnig newydd ar Gymru

## Genedigaethau

* 25 Ebrill - Edward II, brenin Lloegr (m. 1327)

## Marwolaethau

* 17 Ionawr - Alexander, Tywysog yr Alban, 19
# Teyrnas Lloegr

Teyrnas Lloegr|  |
| Arwyddair | Dieu et mon droit  |
| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Prifddinas | Caerwynt, Llundain, Westminster, Dinas Llundain  |
| Poblogaeth | 5,750,000  |
| Sefydlwyd | * 927
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Cyfesurynnau | 52.0667°N 1.3167°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Lloegr  |
|  |
| Crefydd/Enwad | yr Eglwys Gatholig Rufeinig, Eglwys Loegr  |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o deyrnasoedd cynt ar ynys Prydain Fawr oedd **Teyrnas Lloegr**. Daeth i fodolaeth ddiwedd y 9g, pan unodd amryw o deyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd o dan un brenin. Gyda'r Deddfau Uno 1536 a 1542, unwyd Cymru fel uned gyfreithiol â Theyrnas Lloegr. Daeth Teyrnas Lloegr i ben ar 1 Mai 1707, pan unodd â'r Alban i greu Teyrnas Prydain Fawr.

## Gweler hefyd

* Brenhinoedd a breninesau Lloegr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542

Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542| Enghraifft o: | deddf Llywodraeth Lloegr  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1536  |
| Daeth i ben | Diddymwyd gan Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus  |
| Gwladwriaeth | Teyrnas Lloegr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/016k04  |

Roedd **Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542**, (neu **Deddfau Uno**) yn ddwy ddeddf a basiwyd yn San Steffan i "gorffori" Cymru'n wleidyddol â theyrnas Lloegr yngyd â'i "huno a'i chysylltu" â hi, ac i ddileu'r iaith Gymraeg. Saesneg o hyn ymlaen oedd iaith swyddogol y gyfraith a gweinyddiaeth. Defnyddiwyd y term 'Deddfau Uno' gan y barnwr Syr John Alun Pugh, mewn darlith a draddodwyd yn ystod Ysgol Haf Plaid Genedlaethol Cymru 1936.

## Cefndir

Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr ym 1534, gwelwyd Cymru fel broblem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y Deddfau yn 1536 a 1542-43 i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Nodir fod Cymru'n barod wedi'i gorchfygu ac yna'i hatodi gan Loegr yn dilyn concwest Edward I, dan Statud Rhuddlan yn 1284.

## Gweithred y deddfau

Diddymwyd Y Mers ac ehangwyd Tywysogaeth Cymru dros Gymru cyfan. Dilewyd y Gyfraith Cymreig. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffirfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swydd gyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd yn ogystal a system a farnwriaid "Sesiwn Fawr Cymru". Cadarnhawyd statws yr iaith Saesneg trwy wneud hyn. Rhannwyd y Mers yn siroedd newydd a'u ychwanegu at siroedd Pura Wallia a grewyd ar ôl y concwest.

## Ymateb

Yn ôl yr awdur Walter Davies mewn traethawd eisteddfodol yn 1791, pasiwyd y ddedf gan Harri VIII mewn ymateb i gwyn gan y Cymry nad oedd gennynt yr un hawliau a'r Saeson. Yn ôl yr hanesydd gyfoes Martin Johnes, roedd yr uchelwyr Cymreig yn croesawu ennill hwaliau newydd a therfyn y system apartheid a fodolodd tan y pwynt hwn ond mae'n anhebygol y fyddai'r werin yn ymwybodol o'r newid.

## Cyfeiriadau
# Teyrnas Prydain Fawr

Teyrnas Prydain Fawr| Delwedd:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1707-1714).svg, Coat of arms of Great Britain (1714–1801).svg, Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg, Coat of arms of Great Britain (1707–1714).svg |
| Math | gwlad ar un adeg  |
| Cy-prydain fawr.ogg  |
| Prifddinas | Llundain  |
| Poblogaeth | 10,500,000, 9,250,000  |
| Sefydlwyd | * 1 Mai 1707 (yn y Calendr Iwliaidd) (Deddfau Uno 1707)
 |
| Anthem | God Save the King  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gorllewin Ewrop  |
| Gwlad | Teyrnas Prydain Fawr  |
| Arwynebedd | 230,977 km²  |
| Cyfesurynnau | 51.5°N 0.13°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Prydain Fawr  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Prydain Fawr  |
| Pennaeth y wladwriaeth | George III  |
|  |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Roedd **Teyrnas Prydain Fawr** (a elwir weithiau, ond yn anghywir, yn *Deyrnas Unedig Prydain Fawr*), yn wladwriaeth yng Ngorllewin Ewrop, a fodolai o 1707 hyd 1800. Cafodd ei chreu trwy uniad Teyrnas yr Alban a Theyrnas Lloegr, dan Ddeddfa Uno 1707, i greu teyrnas unigol yn cynnwys Prydain Fawr i gyd (Lloegr, Cymru a'r Alban heddiw). Addaswyd senedd Lloegr i greu senedd newydd, Senedd Prydain Fawr ym Mhalas San Steffan, Llundain, gyda llywodraeth newydd seiliedig ar hen lywodraeth Lloegr, i'w rheoli. Paratowyd y tir ar gyfer yr uniad gan y ffaith fod teyrnasoedd yr Alban a Lloegr (a oedd yn cynnwys Cymru at bwrpasau deddfwriaethol) wedi rhannu'r un teyrn ers i James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr, ddod yn frenin Lloegr yn 1603.

Cymerodd Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon le Teyrnas Prydain Fawr yn 1801 pan lyncwyd Teyrnas Iwerddon gan Ddeddf Uno 1800 ar ôl methiant y Gwrthryfel Gwyddelig yn 1798.

## Llywodraeth

Baner Teyrnas Prydain Fawr
### Brenhinoedd a breninesau

* Anne (1707–1714)
* George I (1714–1727)
* George II (1727–1760)
* George III (1760–1801)

Am fod tri brenin o'r enw George (Siôr) yn rheoli, cyfeirir at gyfnod eu teyrnasiad fel y "Cyfnod Sioraidd."

### Prif Weinidogion

* Robert Walpole (1721–1742)
* William Pitt yr Ieuengaf (1783-1810)

## Gweler hefyd

* Senedd Prydain Fawr
# Deddfau Uno 1707

Deddfau Uno 1707| Enghraifft o: | deddf Llywodraeth yr Alban, deddf Llywodraeth Lloegr  |
| Dyddiad | 30 Ebrill 1707  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1707  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Gwladwriaeth | Teyrnas Lloegr, Teyrnas yr Alban, Teyrnas Prydain Fawr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/012pp  |

**Deddfau Uno** 1707 yw'r term a ddefnyddir am ddau Fesur Seneddol a basiwyd yn 1706 gan Senedd Lloegr ac yn 1707 gan Senedd yr Alban i ffurfio gwladwriaeth newydd Teyrnas Prydain Fawr a Senedd Prydain Fawr. Sefydlwyd y Deyrnas Prydain Fawr ar 1 Mai 1707.

Effaith y mesurau oedd uno'r ddwy senedd, a throi Teyrnas Lloegr a Theyrnas yr Alban, o fod yn ddwy wladwriaeth ar wahân (oedd yn rhannu yr un brenin) i fod yn un wladwriaeth fawr. Daeth hyn i rym ar 1 Mai 1707. O hynnny ymlaen rheolid gwledydd Ynys Prydain gan un Senedd yn Llundain. Ystyrid Cymru fel rhan o Deyrnas Lloegr yn gyfreithiol.

Ymddengys fod rhywfaint o lwgrwobrwyo wedi digwydd i sicrhau mwyafrif i'r mesur yn Senedd yr Alban. Cyfeiria Robert Burns at hyn:

We were bought and sold for English Gold,

Sic a Parcel of Rogues in a Nation.

## Cyfeiriadau
# Deddf Uno 1800

Deddf Uno 1800| Enghraifft o: | Act of the Parliament of Great Britain, Act of the Parliament of Ireland  |
| Dyddiad cyhoeddi | 1800  |
| Statws hawlfraint | parth cyhoeddus, parth cyhoeddus  |
| Gwladwriaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0156bs  |

Defnyddir y term **Deddf Uno 1800**, weithiau **Deddf Uno 1801** (Saesneg: *Act of Union 1800*, Gwyddeleg: *Acht an Aontais 1800*) am ddwy ddeddf a basiwyd yn y flwyddyn 1800. Eu heffaith oedd uno Iwerddon a Teyrnas Prydain Fawr, i greu Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon. Eu teitlau swyddogol oedd *Union with Ireland Act 1800* (1800 c.67 39 and 40 Geo 3), deddf a basiwyd yn Senedd Prydain Fawr, a'r *Act of Union (Ireland) 1800* (1800 c.38 40 Geo 3), deddf a basiwyd yn Senedd Iwerddon. Ni ddaeth y mesur yn weithredol hyd 1 Ionawr, 1801.

Hyd y dyddiad yma, roedd Iwerddon wedi bod mewn undeb personol a Lloegr ers 1541, pan basiwyd mesur yn cyhoeddi Harri VIII, brenin Lloegr yn frenin Iwerddon.
# 1603

16g - **17g** - 18g

1550au 1560au 1570au 1580au 1590au - **1600au** - 1610au 1620au 1630au 1640au 1650au

1598 1599 1600 1601 1602 - **1603** - 1604 1605 1606 1607 1608

---

## Digwyddiadau

* Gorffennaf – Mae Walter Raleigh yn cael ei arestio ar gyhuddiad o frad.

### Llyfrau

* Johann Bayer - *Uranometria*
* John Davies o Henffordd - *Microcosmos*

### Cerddoriaeth

* Carlo Gesualdo - *Sacrarum cantionum liber primus*

## Genedigaethau

* 19 Mawrth - Ioan IV, brenin Portiwgal (m. 1656)
* 11 Gorffennaf - Syr Kenelm Digby, gwyddonydd (m. 1665)
* 14 Medi – John Vaughan, gwleidydd a barnwr (m. 1674)
* *yn ystod y flwyddyn* – Abel Tasman, fforiwr (m. 1659)

## Marwolaethau

* 26 Chwefror – Maria o Awstria, Ymerodres Glân Rhufeinig, 74
* 24 Mawrth – Elisabeth I, brenhines Lloegr, 69
* 30 Tachwedd – William Gilbert, ffisegydd, 59
* 13 Rhagfyr – François Viète, mathemategydd

## Cyfeiriadau
# Teyrnas Iwerddon

Teyrnas Iwerddon|  |
| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Prifddinas | Dulyn  |
| Sefydlwyd | * 1542
 |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Teyrnas Iwerddon  |
| Arwynebedd | 84,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 53.3333°N 6.25°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Parliament of Ireland  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Iwerddon  |
| Pennaeth y wladwriaeth | George III  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Crefydd/Enwad | Protestant Ascendancy  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ystondard Frenhinol Iwerddon (1542–1801)
Baner Croes sawtyr San Padrig, wedi 1783
Teyrnas oedd **Teyrnas Iwerddon** (Gwyddeleg Clasurol: *Ríoghacht Éireann*; Gwyddeleg Modern: *Ríocht Éireann*; Saesneg: *Kingdom of Ireland*) a fu'n ddibynnol ar Deyrnas Lloegr o 1542 i 1707 ac ar Brydain Fawr o 1707 i 1800. Daeth holl ynys Iwerddon dan reolaeth Coron Loegr yn sgil concwest y Tuduriaid yn y 1530au a datganwyd Harri VIII, brenin Lloegr yn frenin Iwerddon yn 1542 a hynny mewn undeb personol. Gweinyddid y deyrnas drwy raglaw a gafodd ei benodi gan y frenhiniaeth i lywodraethu yng Nghastell Dulyn. Roedd gan Deyrnas Iwerddon senedd, pendefigaeth, cyfraith, ac eglwys ar wahân, ond cychwynnwyd ar gyfnod hir o Seisnigeiddio ac Anglicaneiddio gan yr Oruchafiaeth Brotestannaidd a'r Eingl-Wyddelod. Yn sgil Deddfau Uno 1800, diddymwyd Teyrnas Iwerddon a'i senedd, a sefydlwyd Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon ar 1 Ionawr 1801.

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Iwerddon**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1169

11g - **12g** - 13g

1110au 1120au 1130au 1140au 1150au - **1160au** - 1170au 1180au 1190au 1200au 1210au

1164 1165 1166 1167 1168 - **1169** - 1170 1171 1172 1173 1174

---

## Digwyddiadau

* Nur ad-Din yn gorchfygu'r Aifft a'i nai Saladin yn dod yn *vizier* y wlad.

## Genedigaethau

* 10 Medi - Alexios II Komnenos, ymerawdwr Caergystennin (m. 1183)

## Marwolaethau

* 9 Gorffennaf - Guido o Ravenna, hanesydd
# Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon

Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon| [[File:Coat of Arms of the United Kingdom (1801-1816).svg, Coat of Arms of the United Kingdom in Scotland (1801-1816).svg, Coat of Arms of the United Kingdom (1816-1837).svg, Coat of Arms of the United Kingdom in Scotland (1816-1837).svg, Coat of Arms of the United Kingdom in Scotland (1837-1952).svg, Coat of arms of the United Kingdom (1901–1952).svg|100px|upright=1]] |
| Math | gwlad ar un adeg  |
|  |
| Prifddinas | Llundain  |
| Poblogaeth | 45,370,530, 16,345,646, 42,769,196  |
| Sefydlwyd | * 1 Ionawr 1801 (Deddf Uno 1800)
 |
| Anthem | God Save the King  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| Arwynebedd | 315,093 km²  |
| Cyfesurynnau | 51.507222°N 0.1275°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Senedd y Deyrnas Unedig  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | teyrn Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| Pennaeth y wladwriaeth | George V, brenin y Deyrnas Unedig  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Arian | punt sterling  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ym 1801, gan weithredu Deddf Uno 1800, cyfunwyd Teyrnas Prydain Fawr â Theyrnas Iwerddon (a fu dan reolaeth Seisnig uniongyrchol o 1169 hyd 1603) i greu **Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon**. Wedi cread y Dalaith Rydd Wyddelig ym 1922, allan o 26 o siroedd Iwerddon, parhaodd 6 sir yn y gogledd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chafodd y wladwriaeth ei hail-enwi yn Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon ym 1927.

Nodweddir hanes y deyrnas gan dwf yr Ymerodraeth Brydeinig, a gyrhaeddodd ei hanterth yn oes y frenhines Victoria. Y ffactor bwysicaf yn hanes mewnol y deyrnas efallai oedd y galwadau cynyddol am ymreolaeth neu hunanreolaeth i Iwerddon, Cymru a'r Alban. Arweiniodd hyn yn y pen draw at sefydlu *Saorstat Eireann* a rhwygo'r wladwriaeth a'i hailenwi. Prin y ceir blwyddyn yn hanes y deyrnas na welwyd ei lluoedd arfog yn ymladd rhywle yn y byd, e.e. y Rhyfeloedd Napoleonaidd, Rhyfel Crimea, Rhyfel y Boer a'r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Brenhinoedd a breninesau Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon

Dyma restr o frenhinoedd a breninesau'r deyrnas Unedig o 1801 hyd 1927.

* Siôr III (1760-1820), ŵyr Siôr II, brenin Prydain Fawr
* Siôr IV (1820-1830), mab Siôr III
* William IV (1830-1837), brawd Siôr IV
* Victoria (1837-1901), nith William IV
* Edward VII (1901-1910), mab Victoria
* Siôr V (1910-1936) mab Edward VII

## Gweler hefyd

* John Bull
* Unoliaethwr
* Yr Ymerodraeth Brydeinig

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Senedd

*Erthygl am y cysyniad o senedd yw hon; gweler isod am ddolenni ar gyfer y Senedd yng Nghymru a gwledydd eraill*
     Gwledydd gyda Senedd Unsiambrog      Gwledydd gyda Senedd Dwysiambr      Gwlad gyda Dim Senedd (Myanmar)
**Senedd** yw'r enw cyffredin am drefniadaeth unrhyw wlad sydd yn deddfu ac yn sicrhau atebolrwydd llywodraeth.

## Gweler hefyd

* Senedd Cymru
* Adeilad y Senedd, sef erthygl am gartref Senedd Cymru
* Y Senedd Ewropeaidd
* Senedd Canada
* Senedd Prydain Fawr
* Senedd y Deyrnas Unedig
* Senedd Rhufain
* Senedd yr Alban
* Oireachtas
* Senedd India

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am senedd
yn Wiciadur.
# Democratiaeth

Democratiaeth|  |
| Enghraifft o: | math o lywodraeth, math o wladwriaeth, ideoleg wleidyddol, system wleidyddol  |
| Math | system wleidyddol  |
| Y gwrthwyneb | awtocratiaeth  |
| Rhan o | pum math o lywodraeth Plato  |
| Yn cynnwys | democratiaeth uniongyrchol, democratiaeth gynrychiolaidd, corff etholiadol, arlywydd, ethnic democracy  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/026wp  |
| Thesawrws y BNCF | 12074  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Tardda'r gair **democratiaeth** o'r Groeg δημοκρατία (democratia), δημος (demos) *y werin* + κρατειν (cratein) *teyrnasu*. Golyga ffurf o lywodraeth a reolir gan boblogaeth y gymdeithas. Mae'r cysyniad hwn wedi cael ei ddehongli a'i ddatblygu mewn gwahanol ffurf trwy hanes ond fel arfer mae'n cynnwys elfen o bleidleisio dros berson neu blaid mewn etholiad er mwyn penodi cynrychiolwyr ar gyfer llywodraeth neu gynulliad.

Caiff ei diffinio fel system sy'n caniatáu: (a:) llywodraeth sy'n cynrychioli mwyafrif ei phobol (b:) llywodraeth ble mae pwer y wlad yn nwylo ei phobl (yn hytrach na'r heddlu neu fyddin) a lle mae'r pwer hwnnw yn eu dwylo nhw yn cael ei weithredu o ddydd i ddydd yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol drwy system o gyrychiolaeth.

Yn ôl Larry Diamond, mae'n cynnwys dwy elfen: "System wleidyddol er mwyn dewis llywodraeth drwy etholiadau rhydd a theg ac yn ail bod ei dinasyddion yn weithredol yn y system wleidyddol honno. Ynghlwm wrth y gair hwn hefyd mae parch at hawliau dynol pob un o'i dinasyddion a bod ei dinasyddion yn gweithredu mewn rhyw ffordd i sicrhau fod cyfreithiau yn eu lle sy'n rhoi hawliau cyfartal hyn i bawb".

Merch yn bwrw'i phleidlais yn ail rownd ethol Arlywydd yn Ffrainc yn 2007
Mae'r term Groegaidd hwn, sy'n tarddu'n ôl i'r 5g CC, yn gwbwl groes i ἀριστοκρατία (*aristokratía*) "rheolaeth gan yr elit". Dau air cwbwl groes mewn theori, ond yn ymarferol, mae tir cyffredin heddiw, fel ag yr oedd yn Athen y cynfyd ble rhoddwyd yr hawl i un carfan elitaidd i fod yn ddemocrataidd ac i bleidleisio ond nid y gweddill - y caethweision, merched ayb. Yng Ngwledydd Prydain, tan yr 20g, dim ond tirfeddiannwyr neu bobl ariannog oedd a'r hawl i bleidleisio. Nid oes gan garcharorion, heddiw, yr hawl hwn ychwaith, na phobl ifanc dan 18 oed.

## Gweler hefyd

* Genicratiaeth, ffurf o lywodraeth, sy'n hyrwyddo deallusrwydd fel maen prawf ar gyfer ethol llywodraeth.
* Gerentocratiaeth, oedran cynrychiolwyr mewn llywodraeth.

## Cyfeiriadau