Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# The Who

The Who| Delwedd:Who - 1975.jpg, The Who 2007 -2-.JPG |
| Enghraifft o: | band  |
| Gwlad | y Deyrnas Unedig  |
| Label recordio | Warner Bros. Records, Atco Records, Brunswick Records, Decca Records, Polydor  |
| Dod i'r brig | 1964  |
| Dechrau/Sefydlu | Chwefror 1964  |
| Genre | roc celf, cerddoriaeth roc caled, rhythm a blŵs, cerddoriaeth roc, roc blaengar, classic rock  |
| Yn cynnwys | Roger Daltrey, Pete Townshend, John Entwistle, Keith Moon, Kenney Jones  |
| Rhagflaenydd | The High Numbers  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01v0sxx  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Aelodau gwreiddiol *The Who*
Band roc o Lundain ac arloeswyr roc caled yw **The Who**. Ffurfiwyd y band yn 1964 o dan yr enw "The High Numbers" i ganu caneuon Rhythm a blŵs Americanaidd. Doedd eu cerddoriaeth ddim yn wreiddiol a doedd eu record gyntaf *"Zoot suit / I'm the face"* ddim yn llwyddiannus, felly roeddyn nhw'n gorfod gwneud newidiadau pwysig. Fe ysgrifennodd eu gitârydd Pete Townshend ganeuon newydd ac ymaelododd y drymiwr anhygoel Keith Moon (oedd ddim ond yn 17 oed ar y pryd). Gwnaeth y cyfuniad hwn newid sŵn y band yn hollol. Roeddyn nhw'n chwarae arddull o gerddoriaeth a elwir roc caled heddiw. Roedd llawer o glybiau *"mod"* yn Llundain ar y pryd felly gwnaeth y band rhoi'r gorau i wisgo siacedi lledr a mabwysiadu dillad ffasiynol cyfoesol a mynd chwarae yn y clybiau hyn o dan enw newydd **"The Who"**.

Fe recordiodd y *Who* eu record cyntaf *"I Can't Explain"* ym mis Tachwedd 1964 a gafodd ei rhyddhau ym mis Ionawr 1965 gyda Roger Daltrey yn canu a John Entwistle ar y gitâr fas. Dilynnwyd hwn gyda *"Anyway, Anyhow, Anywhere"* ym mis Mawrth a *"My Generation"* ym mis Hydref. Ar ôl 7 record yn y *"top 10"* ym Mhrydain gwnaethyn nhw ddim cael unrhyw lwyddiant yn America nes iddyn nhw rhyddhau *"I can see for miles"* ym mis Medi 1967.

Ym mis Medi 1978, deufis ar ôl rhyddhau *"Who are you?"* bu farw'r drymiwr Keith Moon. Penderfynodd y band gymryd dau aelod newydd, sef Kenney Jones (o'r Faces) ar y drymau a John "Rabbit" Bundrick i chwarae allweddau.

Diwrnod cyn teithio America yn 2002 bu farw John Entwistle yn Las Vegas ac roedd rhaid i'r band gario ymlaen gyda Pino Palladino yn chwarae'r gitâr fas. Wedi cyrraedd gartref yn Lloegr roedd y ddau aelod gwreiddiol, Roger Daltrey a Pete Townshend yn amheus am ddyfodol y band ond yn 2003 fe benderfynon nhw wneud rhagor o recordiau gyda Rabbit ar yr allweddell a derbyn tri aelod newydd, sef Simon Townshend (brawd Pete Townshend) yn chwarae gitâr, Greg Lake (o Emerson, Lake & Palmer) ar y gitâr fas a Zak Starkey (mab Ringo Starr) ar y drymau.

Yn 2006, perfformiodd y band yn nghyngerdd Live 8 yn Llundain.

## Albymau

* My Generation (1965)
* A Quick One (1966)
* The Who Sell Out (1967)
* Tommy (1969)
* Who’s Next (1971)
* Quadrophenia (1973)
* The Who by Numbers (1975)
* Who Are You (1978)
* Face Dances (1981)
* It’s Hard (1982)
* Endless Wire (2006)
* Who (2019)
# John Constable

| John Constable |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 11 Mehefin 1776  East Bergholt, Suffolk  |
| Bu farw | 31 Mawrth 1837  Charlotte Street, Llundain  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Prydain Fawr, Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon, y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Academi Frenhinol y Celfyddydau
* figure drawing
 |
| Galwedigaeth | arlunydd, paentiwr tirluniau, drafftsmon, artist, celfyddydwr  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Caergrawnt
 |
| Adnabyddus am | Salisbury Cathedral from the Meadows, Salisbury Cathedral from the Bishop's Grounds, Dedham Lock and Mill  |
| Arddull | celf tirlun, celf genre, celf y môr, portread, celfyddyd grefyddol, bywyd llonydd  |
| Mudiad | realaeth, Rhamantiaeth  |
| Tad | Golding Constable  |
| Mam | Ann Watts  |
| Priod | Maria Bicknell  |
| Plant | Charles Golding Constable, Lionel Bicknell Constable, Isabel Constable  |
| Gwobr/au | Academydd Brenhinol  |

Arlunydd o Loegr oedd **John Constable** (11 Mehefin 1776 – 31 Mawrth 1837). Daeth yn enwog fel arlunydd tirluniau yn y traddodiad Rhamantaidd.

Ganed ef yn East Bergholt, pentref ar Afon Stour yn Suffolk. Mae ei ddarluniau enwocaf yn cynnwys *Dedham Vale* (1802), *Flatford Mill* (1817) a *The Hay Wain* (1821). Ni fu'n arbennig o lwyddiannus yn ei oes, a dywedir iddo werthu mwy o luniau yn Ffrainc nag yn Lloegr, er iddo gael ei ethol yn aelod o'r Academi Frenhinol yn 52 oed.
# Joshua Reynolds

| Joshua Reynolds |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 16 Gorffennaf 1723  Plympton  |
| Bu farw | 23 Chwefror 1792  Llundain  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Prydain Fawr  |
| *Alma mater* | * Hele's School
 |
| Galwedigaeth | arlunydd, ysgrifennwr, casglwr celf, artist  |
| Swydd | arlunydd llys, Llywydd yr Academi Frenhinol  |
| Adnabyddus am | Captain Arthur Blake  |
| Arddull | portread, alegori, celf genre, peintio hanesyddol, paentiad mytholegol, hunanbortread, celf Gristnogol  |
| Mudiad | Neo-glasuriaeth  |
| Tad | Samuel Reynolds  |
| Mam | Theophila Potter  |
| Perthnasau | John Reynolds  |
| Gwobr/au | Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol, Marchog Faglor, Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol  |
| llofnod |
|  |

Arlunydd dylanwadol o Loegr oedd Syr **Joshua Reynolds** RA FRS FRSA (16 Gorffennaf 1723 – 23 Chwefror 1792) a oedd yn arbenigo mewn portreadau olew. Roedd yn sefydlydd ac yn Llywydd cynta'r Academi Frenhinol ac fe'i gwnaed yn Farchog gan George III yn 1769.

Paentiodd Syr Joshua bortread Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig gyda'i ail wraig mewn gwisg theatrig, ac un arall o'i wraig a'i blant, tua 1778.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Francis Bacon

| Francis Bacon |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 22 Ionawr 1561  Tŷ Efrog, Strand, Llundain  |
| Bu farw | 9 Ebrill 1626 (yn y Calendr Iwliaidd)  Highgate, Llundain  |
| Dinasyddiaeth |  Lloegr |
| *Alma mater* | * Coleg y Drindod, Caergrawnt
* Prifysgol Poitiers
 |
| Galwedigaeth | athronydd, ysgrifennwr, barnwr, gwleidydd, cyfreithiwr, astroleg, gwyddonydd, hanesydd, cyfreithegwr  |
| Swydd | Aelod Seneddol yn Senedd Lloegr, Twrnai Cyffredinol Lloegr a Chymru, Aelod o Senedd 1572-83, Member of the 1584-85 Parliament, Member of the 1586-87 Parliament, Member of the 1589 Parliament, Aelod o Senedd 1593, Member of the 1597-98 Parliament, Aelod o Senedd 1601, Aelod o Senedd 1604-1611, Member of the 1614 Parliament, Arglwydd Ganghellor, Cyfreithiwr Cyffredinol dros Gymru a Lloegr  |
| Adnabyddus am | New Atlantis, inductive reasoning  |
| Mudiad | empiriaeth  |
| Tad | Nicholas Bacon  |
| Mam | Anne Bacon  |
| Priod | Alice Barnham  |
| Gwobr/au | Marchog Faglor  |
| llofnod |
|  |

Barnwr, awdur, cyfreithiwr, gwleidydd ac athronydd o Loegr oedd **y Is-Iarll Francis Bacon** (1 Chwefror 1561 - 9 Ebrill 1626).

Cafodd ei eni yn Nhŷ Efrog, y Strand, Llundain yn 1561 a bu farw yn Highgate.

Roedd yn fab i Nicholas Bacon ac Anne Bacon.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caergrawnt a Choleg y Drindod, Caergrawnt. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod Seneddol yn Senedd Lloegr a Thwrnai Cyffredinol Lloegr a Chymru. Roedd hefyd yn aelod o Gray's Inn.

## Cyfeiriadau

* Francis Bacon - Gwefan History of Parliament Archifwyd 2012-01-11 yn y Peiriant Wayback
* Francis Bacon - Bywgraffiadur Rhydychen
# Joseph Mallord William Turner

| Joseph Mallord William Turner |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 23 Ebrill 1775  Maiden Lane, Llundain  |
| Bedyddiwyd | 14 Mai 1775  |
| Bu farw | 19 Rhagfyr 1851  o colera  Cheyne Walk, Chelsea, Kensington a Chelsea  |
| Dinasyddiaeth |  Lloegr |
| *Alma mater* | * Academi Frenhinol y Celfyddydau
 |
| Galwedigaeth | arlunydd, paentiwr tirluniau, drafftsmon, gwneuthurwr printiau, drafftsmon, artist, darlunydd, celfyddydwr  |
| Arddull | celf y môr, peintio hanesyddol, celf tirlun  |
| Mudiad | Rhamantiaeth  |
| llofnod |

Roedd **Joseph Mallord William Turner** (23 Ebrill 1775 – 19 Rhagfyr 1851) yn arlunydd arloesol o Loegr, a aned yn Llundain.

Fe'i ganwyd yn Covent Garden, Llundain, yn fab i William Turner (1745–1829) a'i wraig Mary.

Bu farw yn Chelsea, Llundain.

## Gweithiau

* *Tintern Abbey* (1795)
* *Warkworth Castle, Northumberland – Thunder Storm Approaching at Sun-Set* (1799)
* *Hannibal Crossing the Alps* (1812)
* *Ivy Bridge* (1813)
* *Eruption of Vesuvius* (1817)
* *Venice: S. Giorgio Maggiore* (1819)
* *The Battle of Trafalgar* (1822)
* *Staffa, Fingal's Cave* (1832)
* *The Fighting Temeraire* (1838)
* *Glaucus and Scylla* (1840)
* *Rain, Steam and Speed – The Great Western Railway* (1844)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Gŵyl banc

Diwrnod yn y calendr sy'n ŵyl gyhoeddus swyddogol yn y Deyrnas Unedig yw **gŵyl banc**. Daw'r enw o'r ffaith fod Banc Lloegr yn cau am y diwrnod pan ddechreuwyd yr arfer o ddynodi dyddiau gŵyl swyddogol. Er mai 'gŵyl gyhoeddus' yw'r term swyddogol yng Ngwerinaeth Iwerddon, arferir yr ymadrodd **gŵyl banc** ar lafar.

Yn Hydref 2006, galwodd Gordon Brown am sefydlu gŵyl banc newydd - "Diwrnod Prydeindod" - i ddathlu Prydeindod.

## Gwyliau banc cyfredol

Mae'r wybodlen isod yn dangos y gwyliau banc cyrfredol yng ngwledydd Prydain a Gweriniaeth Iwerddon.

**Gwyliau banc cyfredol**
| Dyddiad
 | Enw
 | Cymru a Lloegr
 | Yr Alban
 | Gogledd Iwerddon
 | Gwerinaeth Iwerddon
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 Ionawr † | Dydd Calan | X | X | X | X
 |
| 2 Ionawr ‡ | 2 Ionawr |  | X |  |  |
| 17 Mawrth † | Gŵyl San Padrig |  |  | X | X
 |
| Dydd Gwener o flaen Sul y Pasg | Dydd Gwener y Groglith | X | X | X |  |
| Y diwrnod ar ôl Sul y Pasg | Dydd Llun y Pasg | X |  | X | X
 |
| Dydd Llun cyntaf ym Mai | Gŵyl Banc Cyntaf Mai / Diwrnod Llafur (Iwerddon) | X | X | X | X
 |
| Dydd Llun olaf ym Mai | Gŵyl Banc y Gwanwyn | X | X | X |  |
| Dydd Llun cyntaf ym Mehefin | Gŵyl Banc Mehefin |  |  |  | X
 |
| 12 Gorffennaf † | Brwydr y Boyne - Diwrnod yr Orangemen |  |  | X |  |
| Dydd Llun cyntaf yn Awst | Gŵyl Banc yr Haf |  | X |  | X
 |
| Dydd Llun olaf yn Awst | Gŵyl Banc yr Haf | X |  | X |  |
| Dydd Llun olaf yn Hydref | Gŵyl Banc Hydref |  |  |  | X
 |
| 30 Tachwedd † | Gŵyl Andreas |  | X |  |  |
| 25 Rhagfyr † | Dydd Nadolig | X | X | X | X
 |
| 26 Rhagfyr ‡ | Gŵyl San Steffan | X | X | X | X
 |
| † = neu y dydd Llun dilynol os bydd y dyddiad hwn yn disgyn ar benwythnos ‡ = neu y dydd Mawrth dilynol os bydd y dyddiad hwn yn disgyn ar ddydd Sul
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ŵyl** neu **ddathliad**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Kyffin Williams

| Kyffin Williams |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 9 Mai 1918  Llangefni  |
| Bu farw | 1 Medi 2006  Ynys Môn  |
| Man preswyl | Llangefni  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Ysgol Gelfyddyd Gain Slade
* Ysgol Amwythig
* Ysgol Moreton Hall
 |
| Galwedigaeth | arlunydd  |
| Arddull | celf tirlun  |
| Tad | Henry Inglis Wynne Williams  |
| Mam | Essyllt Mary Williams  |
| Gwobr/au | KBE, OBE, Marchog Faglor  |

Bedd Kyffin Williams ym mynwent eglwys Llanfair-yng-Nghornwy, Môn
Arlunydd o Gymru oedd **Syr John Kyffin Williams** (9 Mai 1918 – 1 Medi 2006) a adwaenwyd fel **Kyffin Williams**.

## Bywgraffiad

Cafodd ei eni yn Llangefni, Ynys Môn. Methodd archwiliad meddygol i ymuno â'r Fyddin Brydeinig ym 1941 oherwydd ei gyflwr epilepsi, ac felly dywedodd ei feddyg wrtho i ymhél â chelf. Cyn ei farwolaeth roedd nifer yn ei ystyried yn beintiwr olew Cymreig mwyaf ei oes. Ei hoff themâu oedd tirwedd a phobl ei ardal enedigol, ond ym 1968 fe aeth i Batagonia i gofnodi'r Wladfa Gymreig yn ei gelf. Cafodd ei ethol yn aelod o Academi Frenhinol y Celfyddydau ym 1976 ac fe'i urddwyd yn Farchog Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn 2000. Yn ei flynyddoedd olaf trigai Kyffin Williams ym Mhwllfanogl, Ynys Môn, lle y bu iddo farw o gancr yn 2006. Claddwyd ef ym mynwent Llanfair-yng-Nghornwy.

## Cymynrodd Kyffin Williams

Ar ôl ei farwolaeth, gadawodd Kyffin ran helaeth o'i gasgliad i'r Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Roedd hyn yn cynnwys amryw o weithiau celf ei hun ynghyd â gweithiau artistiaid yr oedd ef yn ei edmygu. Ynghyd â'i gasgliad, gadawodd dros £400,000 iddynt greu storfa penodol ynghyd â cyflogi staff i gatalogio a ddigido'r casgliad.

Yn 2008 cychwynnodd brosiect Cymynrodd Kyffin Williams. Mae'r casgliad yn cynnwys "1200 o weithiau ar bapur, 200 darlun olew a thros 300 o brintiau gwreiddiol yn darlunio tirlun a phobl Cymru; archif gynhwysfawr yn cynnwys gohebiaeth, dyddiaduron a llawysgrifau, ynghyd â grŵp mawr o ffotograffau a sleidiau".

## Gweler hefyd

* *Kyffin a'i Gynefin*, llyfr gan Carolyn Davies, Lynne Bebb a Siân Owen; 2005.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Cofiant Kyffin Williams Archifwyd 2005-03-09 yn y Peiriant Wayback
* Kyffin Williams yn Oriel Martin Tinney Archifwyd 2006-02-11 yn y Peiriant Wayback
* Oriel Kyffin Williams - argraffiadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Gymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Dydd Calan

*Gall Calan hefyd gyfeirio at y dydd cyntaf o'r mis: Calan Mai, Calan Gaeaf*

Dydd Calan| Parti Dydd Calan i blant y Brithdir, ger Dolgellau, ym 1955. |
| Enghraifft o: | gwyl genedlaethol, dathliadau'r flwyddyn newydd, diwrnod rhyngwladol  |
| Math | gŵyl  |
| Rhagflaenwyd gan | Nos Galan  |
| Dynodwyr |
| Quora | New-years-day-1  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Dydd Calan** yw'r enw ar gyfer diwrnod cyntaf y flwyddyn, sef 1 Ionawr. Gall y gair "calan" hefyd gyfeirio at ddydd cyntaf mis. Arferid credu nifer o goelion a oedd yn berthnasol i'r diwrnod cyntaf o'r flwyddyn e.e. arwyddocâd y person cyntaf i ddod dros trothwy'r drws. Ym Mhenfro aethpwyd â dŵr o gwmpas y tai i'w ddiferyd dros y trigolion i sicrhau hapusrwydd am weddill y flwyddyn. Roedd hel calennig yn arferiad drwy Gymru benbaladr. Mewn ardaloedd eraill yr arferiad oedd i ddyn penddu ymweld â'r tŷ efo darn o lo; deuai hyn â lwc dda i'r trigolion.

Yn 1752 newidiwyd y dyddiad i'r un presennol; cyn hynny diwrnod cynta'r flwyddyn oedd 13 Ionawr. Mae rhai ardaloedd yn dal i ddathlu'r Hen Galan e.e. Cwm Gwaun a Llandysul ar sail yr hen galendr Iwlaidd gafodd ei ddisodli ym 1752 gan galendr Gregori.

## Penillion

Dyma rai penillion sy’n cael eu canu ar 13 Ionawr:

Mae dydd Calan wedi gwawrio
Dydd tra hynod yw i gofio,
Dydd i roddi, dydd i dderbyn,
Yw’r trydydd dydd ar ddeg o’r flwyddyn.
Rhowch yn hael i rai gwael,
Rhowch yn hael i rai gwael,
Pawb sy’n ffyddlon i roi rhoddion
Yw’r rhai hynny sydd yn cael.
## Tarddiad y gair "Calan"

Mae'r gair "calan" yn dod o'r gair Lladin *calendae* "y galwedig", yr enw ar gyfer diwrnod cyntaf pob mis yn y calendr Rhufeinig.

## Gweler hefyd

* Calan Mai
* Calan Gaeaf
* Calendr Coligny: Calendr y Celtiaid
* Calendr Tsieineaidd
* Calendr Hebraeg
* Calendr Islamaidd

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Casgliady Werin: Lluniau o blant tua 1961 yn hel calennig
# 17 Mawrth

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Mawrth
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  |  |  |  | 01
 |
| 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08
 |
| 09 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15
 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22
 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29
 |
| 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**17 Mawrth** yw'r saithdeg chweched (76ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (77ain mewn blynyddoedd naid). Erys 289 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1845 - Codi patent ar y ddolen lastig.
* 1992 - Y mwyafrif yn pleidleisio o blaid cynigion i newid cyfansoddiad De Affrica er mwyn cael gwared ar apartheid.

## Genedigaethau

Nat King Cole
Jeff Banks
* 1473 - Iago IV, brenin yr Alban (m. 1513)
* 1721 - Jonathan Hughes, bardd (m. 1805)
* 1834 - Gottlieb Daimler, dyfeisiwr (m. 1900)
* 1846 - Kate Greenaway, awdures (m. 1901)
* 1881 - Walter Rudolf Hess, meddyg (m. 1973)
* 1886 - Patricia o Connaught (m. 1974)
* 1909 - Margiad Evans, awdures (m. 1958)
* 1910 - Molly Weir, actores (m. 2004)
* 1912 - Brenda Chamberlain, arlunydd (m. 1971)
* 1913 - Lilo Peters, arlunydd (m. 2001)
* 1919 - Nat King Cole, canwr (m. 1965)
* 1921 - Meir Amit, gwleidydd a chadfridog (m. 2009)
* 1922 - Lydia Roppolt, arlunydd (m. 1995)
* 1928 - Katharine Whitehorn, newyddiadurwraig (m. 2021)
* 1933 - Fonesig Penelope Lively, awdures
* 1938 - Rudolf Nureyev, dawnsiwr (m. 1993)
* 1943 - Jeff Banks, dyluniwr ffasiwn
* 1951 - Kurt Russell, actor
* 1955 - Gary Sinise, actor
* 1964 - Rob Lowe, actor
* 1969 - Alexander McQueen, dylunydd ffasiwn (m. 2010)
* 1974 - Frode Johnsen, pêl-droediwr
* 1976 - Stephen Gately, canwr (m. 2009)
* 1978 - Owen Thompson, gwleidydd
* 1979 - Stormy Daniels, actores pornograffig
* 1989
	+ Morfydd Clark, actores
	+ Shinji Kagawa, pêl-droediwr
* 1992 - John Boyega, actor
* 1997 - Katie Ledecky, nofiwr
* 2007 - Ruby Evans, gymnast

## Marwolaethau

Marcus Aurelius
Betty Williams
* 180 - Marcus Aurelius, ymerawdwr Rhufain
* 1058 - Lulach I, brenin yr Alban
* 1680 - François de La Rochefoucauld, awdur, 66
* 1782 - Daniel Bernoulli, mathemategydd, 82
* 1853 - Christian Doppler, mathemategydd a ffisegydd, 49
* 1893 - Jules Ferry, gwladweinydd, 60
* 1958 - Margiad Evans, awdures (tyfiant ymenydd), 49
* 1993 - Eszter Mattioni, arlunydd, 91
* 2009 - Margaret Mellis, arlunydd, 95
* 2012
	+ John Demjanjuk, achos tybiedig adrosedd rhyfel, 91
	+ Shenouda III, Pab yr Eglwys Uniongred Goptaidd, 88
* 2016 - Paul Daniels, consuriwr a pherfformiwr, 77
* 2017 - Syr Derek Walcott, bardd a dramodydd, 87
* 2018 - Nicholas Edwards, Barwn Crughywel, gwleidydd, 84
* 2020 - Betty Williams, heddychwr, 76
* 2022
	+ Alan Rees, chwaraewr rygbi'r undeb, 84
	+ Oksana Shvets, actores, 67
* 2023 - Jorge Edwards, nofelydd, beirniad llenyddol a diplomydd, 91
* 2024
	+ Steve Harley, canwr a cherddor, 73
	+ Morfydd E. Owen, academydd, 88

## Gwyliau a chadwraethau

* Dydd Gŵyl Padrig: gŵyl gyhoeddus yn Iwerddon
# 2 Ionawr

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Ionawr
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  | 01 | 02 | 03 | 04
 |
| 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**2 Ionawr** yw'r ail ddydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 363 diwrnaod arall hyd diwedd y flwyddyn (364 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau

* 1492 - Granada, y deyrnas Islamaidd olaf yn Sbaen, yn ildio i'r Cristionogion; diwedd y *Reconquista*.
* 1788 - Georgia yn dod yn nhalaith yr Unol Daleithiau.
* 1941 - Cadeirlan Llandaf yn cael ei bomio gan awyrennau'r Almaen.
* 2022 - Adeilad senedd De Affrica yn cael ei ddifrodi'n fawr gan dân.
* 2024 - Dwy awyren yn gwrthdaro mewn maes awyren yn Tokyo, Japan gan ladd 5 o bobl.

## Genedigaethau

* 869 - Yozei, ymerawdwr Japan (m. 949)
* 1856
	+ Arthur Hughes, golygydd a llenor (m. 1936)
	+ John Viriamu Jones, ffisegydd a mathemategydd (m. 1901)
* 1883 - Selma des Coudres, arlunydd (m. 1956)
* 1920 - Nobuyuki Kato, pêl-droediwr (m. ?)
* 1921 - Karin Nathorst Westfelt, arlunydd (m. 2013)
* 1935 - David McKee, awdur a darlunydd (m. 2022)
* 1938 - Ian Brady, llofrudd cyfresol (m. 2017)
* 1967
	+ Basile Boli, pêl-droediwr
	+ Jón Gnarr, actor, comediwr a gwleidydd
* 1969 - Judith Owen, canwr-cyfansoddwraig
* 1978 - Davit Mujiri, pêl-droediwr
* 1980 - Kemi Badenoch, gwleidydd
* 1986 - Rob Beckett, comediwr
* 1989 - Fozil Musaev, pêl-droediwr

## Marwolaethau

* 1598 - Morris Kyffin, milwr a llenor, *tua* 43
* 1904 - Mathilde Bonaparte, trefnydd *salon* ac arlunwraig, 83
* 1919 - Arthur Gould, chwaraewr rygbi, 54
* 1924 - Sabine Baring-Gould, cyfansoddwr emynau, 79
* 1948 - Vicente Huidobro, bardd a dramodydd, 54
* 1960 - Margaret Hughes (ganed Jones), (Leila Megàne), cantores opera, 68
* 1963 - Dick Powell, actor a chanwr, 58 (canser)
* 1966 - Hetty Broedelet-Henkes, arlunydd, 88
* 1974 - Tex Ritter, canwr gwlad, 68
* 2001 - William P. Rogers, gwleidydd, 87
* 2009 - Ryuzo Hiraki, pêl-droediwr, 77
* 2011 - Pete Postlethwaite, actor, 64
* 2014 - Elizabeth Jane Howard, nofelydd, 90
* 2015 - Geronima Cruz Montoya, arlunydd, 89
* 2017 - John Berger, beirniad celf, 90
* 2019 - Bob Einstein, actor a digrifwr, 76
* 2022 - Richard Leakey, paleoanthropolegydd a gwleidydd, 77

## Gwyliau a chadwraethau

* Gwylmabsant Sant Bodfan
* Diwrnod Berchtold (y Swistir, Liechtenstein, Alsace)
* Diwrnod hynafiaeth (Haiti)
* Gwyl y Banc (yr Alban)
* Kaapse Klopse (Tref y Penrhyn)

## Cyfeiriadau
# Dydd Sul y Pasg

Crist yn atgyfodi ar Sul y Pasg
**Dydd Sul y Pasg** yw'r diwrnod yr atgyfododd Iesu Grist, yn ôl Cristnogion. Croeshoeliwyd ef ar Ddydd Gwener y Groglith a'r dydd Sul dilynol, ymwelodd ei fam a Mair Fadlen y bedd, gan ei ddarganfod yn wag, yn ôl Ioan. Dywed y disgybl Mathew fod angel yn bresennol yn yr ogof. Mae'r diwrnod hwn yn rhan o wythnos y Pasg. Y Dydd Sul blaenorol yw Sul y Blodau.

Dyma diwrnod cyntaf y cyfnod a elwir yn *Eastertide* neu *Paschaltide* (Tymor y Pasg), gŵyl sy'n parhau tan y Sulgwyn, cyfnod o 7 wythnos. Yr wythnos gyntaf wedi Dydd Sul y Pasg yw 'Wythnos y Pasg' (yng Nghristnogaeth y Gorllewin) ac 'Wythnos Pascha' (yr un gair â 'Pasg') yng Nghristnogaeth y Dwyrain. Dethlir yr Atgyfodiad o'r Sul hwn am weddill yr wythnos. Ceir nifer o draddodiadau sy'n parhau hyd heddiw yn ystod yr wythnos hon, gan gynnwys Cyfarchiad y Pasg ("Cododd Crist!") ac addurno wyau Pasg.

Yn yr 20g gwnaeth nifer o unigolion a sefydliadau eglwysig nifer o geisiadau i sefydlogi'r Pasg i'r un diwrnod pob blwyddyn, a'r cais cryfaf oedd y dylai'r Pasg ddisgyn ar y Dydd Sul wedi'r ail Sul yn Ebrill. Hyd yma (2016) nid yw'r argymhelliad hwn wedi ei wireddu.

## Cyfeiriadau
# Lleuad lawn

Roedd lleuad gorwych 14 Tachwedd 2016 356,511356,511 km (221,526 mi) i ffwrdd o ganol y Ddaear, yr agosaf ers 1948. Ni fydd mor agos eto tan 2034.
**Lleuad lawn** (weithiau **lleuad llawn**) yw'r wedd leuad pan fo'r lleuad yn ymddangos fel petai wedi'i goleuo yn llawn o safbwynt y Ddaear. Mae hyn yn digwydd pan fo’r Ddaear rhwng yr Haul a'r Lleuad (yn fanwl gywir, pan fo 180° o wahaniaeth yn hydredau ecliptig yr Haul a'r Lleuad). Mae hyn yn golygu bod yr hemisffêr lleuadol sy'n wynebu'r ddaear - yr ochr agosaf - wedi'i oleuo'n llawn gan yr Haul ac yn ymddangos fel disg crwn, tra bo’r ochr bellaf yn dywyll. Mae lleuad lawn yn digwydd tuag unwaith y mis.

Pan mae'r Lleuad yn symud i gysgod y Ddaear, ceir diffyg ar y Lleuad (hefyd clip neu eclips). Pan fydd hyn yn digwydd, gall wyneb y Lleuad neu ran ohono ymddangos yn gochlyd oherwydd y tonfeddi gleision a phlygiant goleuni'r haul trwy atmosffer y Ddaear. Ar Leuad llawn yn unig y ceir diffyg ar y Lleuad ac ar bwyntiau yn ei chylchdro pan allai'r lleoeren basio trwy gysgod y blaned. Nid yw diffyg ar y Lleuad yn digwydd bob mis am fod cylchdro'r Lleuad yn gogwyddo 5.14° mewn perthynas â gwastad ecliptig y Ddaear; felly, mae'r Lleuad fel arfer yn pasio i'r gogledd neu'r de o gysgod y Ddaear, sydd wedi'i gyfyngu yn bennaf i'r gwastad cyfeiriol hwn. Mae diffyg ar y Lleuad yn digwydd pan mae'r lleuad lawn i'w chel o gwmpas y naill nod neu'r llall o'i gylchdro (esgynnol neu ddisgynol).  Felly, mae diffyg ar y Lleuad yn digwydd tuag unwaith pob chwe mis ac yn aml tua phythefnos cyn neu ar ôl diffyg ar yr haul, sy'n digwydd yn ystod lleuad newydd o gwmpas y nod arall.

Mae'r cyfnod rhwng lleuad newydd neu lawn a'r cyfnod nesaf yr un peth, sef mis lleuadol, ar gyfartaledd yn 29.53 o ddyddiau. Felly, yn y calendrau lleuadol sydd â phob mis yn dechrau ar ddiwrnod y lleuad newydd, mae'r lleuad lawn i'w chael naill ai ar y 14eg neu'r 15fed diwrnod o'r mis lleuadol. Oherwydd bod mis calendr yn cynnwys dyddiau llawn, gall mis lleuadol fod naill ai yn 29 neu 30 diwrnod o hyd.

#### Lleuad fedi a lleuad hela

Lleuad fedi. Mae ei lliw oren yn cael ei achosi gan ei hagosrwydd at y gorwel, ac nid yw'n unigryw i leuadau medi.
Mae *lleuad fedi* (hefyd *lleuad y naw nos olau*, *lleuad gynhaeaf* a *lleuad chwech nos olau*) a *lleuad hela* (hefyd *lleuad gwŷr Penllyn* a
*lleuad gwŷr Iâl*) yn enwau traddodiadol ar gyfer lleuadau llawn ddiwedd yr haf neu yn yr hydref, ym misoedd Medi a Hydref yn hemisffer y gogledd. Lleuad fedi yw'r lleuad llawn agosaf at alban Elfed (22 neu 23 Medi) a gallai fod unrhyw bryd yn ystod y pythefnos cyn neu ar ôl y dyddiad hwnnw. Lleuad hela yw'r lleuad lawn yn dilyn hynny.

## Cyfeiriadau