Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alban Eilir

Dyddiad ac amser
pob cyhydnos a heuldro'r Ddaear
| digwyddiad
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 | Cyhydnos
 | Heuldro
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| mis
 | Mawrth
 | Mehefin
 | Medi
 | Rhagfyr
 |
| blwyddyn
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 | dydd | amser
 |
| 2021
 | 20 | 09:37 | 21 | 03:32 | 22 | 19:21 | 21 | 15:59
 |
| 2022
 | 20 | 15:33 | 21 | 09:14 | 23 | 01:04 | 21 | 21:48
 |
| 2023
 | 20 | 21:25 | 21 | 14:58 | 23 | 06:50 | 22 | 03:28
 |
| 2024
 | 20 | 03:07 | 20 | 20:51 | 22 | 12:44 | 21 | 09:20
 |
| 2025
 | 20 | 09:02 | 21 | 02:42 | 22 | 18:20 | 21 | 15:03
 |
| 2026
 | 20 | 14:46 | 21 | 08:25 | 23 | 00:06 | 21 | 20:50
 |
| 2027
 | 20 | 20:25 | 21 | 14:11 | 23 | 06:02 | 22 | 02:43
 |
| 2028
 | 20 | 02:17 | 20 | 20:02 | 22 | 11:45 | 21 | 08:20
 |
| 2029
 | 20 | 08:01 | 21 | 01:48 | 22 | 17:37 | 21 | 14:14
 |
| 2030
 | 20 | 13:51 | 21 | 07:31 | 22 | 23:27 | 21 | 20:09
 |
| 2031
 | 20 | 19:41 | 21 | 13:17 | 23 | 05:15 | 22 | 01:56
 |

**Cyhydnos y Gwanwyn** neu **Alban Eilir** yw'r enw am yr adeg sydd yn gallu digwydd rhwng y 20ed a'r 21ain o fis Mawrth, pan fo oriau dydd ac oriau'r nos yn gydradd. Dyma un o'r gwyliau Celtaidd pwysicaf ac mae ganddi le pwysig yn sawl diwylliant arall hefyd.

Iolo Morganwg a fathodd y gair 'alban' (a'r term 'Alban Eilir') ar ddiwedd y 18g i ddynodi un o'r pedwar chwarter mewn blwyddyn.

Diagram yn dangos golau'r Haul ar wyneb y Ddaear yn ystod un o'r ddwy cyhydnos.
## Gweler hefyd

* Alban Arthan
* Alban Hefin
* Alban Elfed

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Calan Mai

Calan Mai| Enghraifft o: | gŵyl, traddodiad Celtaidd  |
| Dynodwyr |

Plant yn Ffair Glamai y Bala, 1952, yn bwyta cwmwl siwgwr
Sawl Bedwen haf yng Ngholeg Bryn Mawr, Pennsylvania
Hen ŵyl sy'n nodi dechrau'r haf ydyw **Calan Mai** (hefyd a elwir yn **Gŵyl Calan Mai**, neu **Calan Haf**; **Gla'Mai** neu **Glamai** ar lafar) a ddethlir ar 1 Mai. Roedd yn ŵyl bwysig i'r Celtiaid a sawl diwylliant arall. Gelwir hi hefyd yn Beltane neu Bealtaine, neu *Cétshamhain* mewn Gwyddeleg. Fel y mae'r enw *Bealtaine* yn ei awgrymu, y mae'r duw Celtaidd Belenos (Beli Mawr i'r Cymry) yn ymwneud â'r ŵyl bwysig hon. Yng nghalendr y Celtiaid, y mae'n gorwedd rhwng Gŵyl y Canhwyllau (1 Chwefror) ac Alban Hefin (21 Mehefin). Roedd dawnsio haf a chodi'r fedwen (neu'r pawl haf) ar un adeg yn ddigwyddiad cyffredin ledled Cymru a gwledydd eraill. Dethlir Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr ar Galan Mai hefyd.

## Arferion ac arwyddocâd

Yn y testun Gwyddeleg Canol *Sanas Cormac*, dywedir fod gan y derwyddon le pwysig iawn i'w chwarae mewn cynnau tân tua'r adeg hon o'r flwyddyn gan yrru gwartheg rhwng y tanau er mwyn eu diogelu rhag clefydau.

Gŵyl ffrwythlondeb a thwf oedd hon yn bennaf ac fe'i dethlir hi heddiw drwy'r byd. Arferid cynnau coelcerthi ar Galan Mai hyd at ganol y 19ed ganrif yn ne Cymru.

Mae cyfeiriadau at ddigwyddiadau tynghedfennol - Ffawd - ar Nos Calan Mai yn gyffredin mewn chwedlau Cymraeg, e.e. yn *Hanes Taliesin*. Yn y Mabinogi, arferai Gwyn ap Nudd a Gwythyr fab Greidawl ymryson â'i gilydd am law Creiddylad brydferth pob Calan Mai.

## Traddodiadau Cymreig

* Ar nos Calan Mai (h.y. y noson cyn y cyntaf o Fai) arferid casglu canghennau o'r ddraenen wen a blodau eraill i addurno'r tu allan i'r tŷ fel symbol o dwf.
* Ar noson Calan Mai yn Sir Fôn a Sir Gaernarfon arferid chwarae gŵr gwyllt (neu grogi gŵr gwellt). Pe bai dyn yn colli ei gariad i berson arall, arferai wneud fodel bychan ohono gyda gwellt a'i guddio wrth dŷ ei gariad. Rhoddid nodyn bychan wedi ei glymu i'r dyn gwellt i ddo a lwc drwg i'r lleidr calon.
* Arferid canu carolau Mai ('carolau haf' neu 'garolau dan y pared') sef caneuon eithaf erotig.
* Yfid medd a meddyglyn (medd a pherlysiau) i ddathlu'r ŵyl yn ogystal â gwaseila.

## Neo-baganiaeth

Mae'n un o wyliau Wica ac fe'i dethlir gan neo-baganiaid eraill hefyd.

## Gwleidyddiaeth

Stamp Rwsiaidd i ddathlu canmlynedd Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr.
Dethlir Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr ar y 1af o Fai. Sefydlwyd yr ŵyl yn 1889.
Yn yr hen Undeb Sofietaidd a gwledydd eraill y Bloc Dwyreiniol cynhelid gorymdeithiau mawr ar achlysur Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr. Mae'r traddodiad yn parhau mewn sawl gwlad o gwmpas y byd fel diwrnod o ddathlu a/neu brotest.

## Gweler hefyd

* Alban Arthan
* Alban Eilir
* Alban Elfed
* Alban Hefin
* Beltany
* Gŵyl Cadi Ha
* Gŵyl Fair
* Nos Calan Gaeaf

## Cyfeiriadau
# Dydd Gwener y Groglith

Crist ar y Groes gan Diego Velázquez (1599–1660)
Gŵyl grefyddol Gristnogol sy'n coffáu croeshoeliad Iesu Grist a'i farwolaeth ar Fryn Calfaria (*Golgotha* yn yr iaith Hebraeg) ydy **Dydd Gwener y Groglith**. Daw Dydd Gwener y Groglith ar y dydd Gwener cyn Sul y Pasg, ac weithiau mae'n cydfynd â'r Pasg Iddewig. Gelwir y dydd Iau cynt yn Ddiwrnod Cablyd.

Mae'r dyddiad yn seiliedig ar yr ysgrythurau sy'n honi i'r croehoelio ddigwydd ar ddydd Gwener. Credir i hyn ddigwydd yn 33 OC, er i Isaac Newton nodi mai 34 OC oedd y dyddiad cywir. Mae'r dryswch yn codi oherwydd y gwahaniaeth rhwng Calendr Iŵl a sefydlwyd gan Iwl Cesar a'r calendr Cristnogol a siâp y lloer. Defnyddir trydydd dull, sy'n cwbwl annibynnol o'r gweddill, sy'n seiliedig ar gyfeiriad Pedr o "leuad waed" (Actau 2:20), sy'n awgrymu dydd Gwener 3 Ebrill 33 OC.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Gristnogaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 12 Gorffennaf

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Gorffennaf
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05
 |
| 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12
 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19
 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26
 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**12 Gorffennaf** yw'r cant naw-deg trydydd (193ydd) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (194ydd mewn blynyddoedd naid). Erys 172 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1543 - Priodas Harri VIII, brenin Lloegr a Catherine Parr.
* 1941 - Prydain a'r Undeb Sofietaidd yn arwyddo cytundeb i gynorthwyo'i gilydd yn erbyn yr Almaen.
* 1943 - Yr Ail Ryfel Byd: Brwydr Prokhorovka rhwng yr Almaen a'r Undeb Sofietaidd.
* 1975 - Annibyniaeth Sao Tome a Principe.
* 1979 - Annibyniaeth Ciribati.

## Genedigaethau

Buckminster Fuller
Gareth Edwards
Malala Yousafzai
* 1730 - Josiah Wedgwood, crochenydd a dyn busnes (m. 1795)
* 1817 - Henry David Thoreau, athronydd (m. 1862)
* 1819 - Charles Kingsley, awdur (m. 1875)
* 1868 - Olga Cordes, arlunydd (m. 1930)
* 1882 - Eva Klemperer, arlunydd (m. 1951)
* 1884 - Amedeo Modigliani, arlunydd (m. 1920)
* 1895
	+ Kirsten Flagstad, cantores opera (m. 1962)
	+ Buckminster Fuller, pensaer, dylunydd a dyfeisiwr (m. 1983)
	+ Oscar Hammerstein II, cynhyrchydd theatr (m. 1960)
* 1904 - Pablo Neruda, bardd (m. 1973)
* 1908 - Ursula Schuh, arlunydd (m. 1993)
* 1911 - Susanne Peschke-Schmutzer, arlunydd (m. 1991)
* 1918 - Traute von Kaschnitz, arlunydd (m. 1996)
* 1928 - Kathy Staff, actores (m. 2008)
* 1933 - Brian Cant, actor (m. 2017)
* 1937
	+ Bill Cosby, actor ac digrifwr
	+ Lionel Jospin, gwleidydd, Prif Weinidog Ffrainc
* 1943 - Christine McVie, cantores roc (m. 2022)
* 1946 - Robert Fisk, awdur a newyddiadurwr (m. 2020)
* 1947
	+ Syr Gareth Edwards, chwaraewr rygbi
	+ Wilko Johnson, cerddor (m. 2022)
* 1948 - Richard Simmons, actor
* 1959 - Tupou VI, brenin Tonga
* 1961 - Masaaki Mori, pêl-droediwr
* 1992 - Eoghan Quigg, canwr pop ac actor
* 1994 - Joseph Devries, canwr
* 1997 - Malala Yousafzai, merch ysgol

## Marwolaethau

Gertrude Bell
Alfred Dreyfus
* 1536 - Desiderius Erasmus, athronydd, tua 70
* 1804 - Alexander Hamilton, gwladweinydd, 47
* 1850 - Robert Stevenson, peiriannydd sifil, 78
* 1910 - Charles Rolls, gwneuthurwr ceir ac awyrennwr, 32
* 1924 - Henrietta Ward, arlunydd, 92
* 1926 - Gertrude Bell, llenores, teithwraig ac archaeolegydd, 57
* 1935 - Alfred Dreyfus, swyddog milwrol, 75
* 1949 - Douglas Hyde, Arlywydd Iwerddon, 89
* 1991 - Jeanne Portenart, arlunydd, 80
* 1992 - Elsie Driggs, arlunydd, 94
* 1999 - Bill Owen (William Rowbotham), actor, 85
* 2007
	+ Nigel Dempster, newyddiadurwr, 65
	+ Jane Muus, arlunydd, 88
* 2013 - Alan Whicker, newyddiadurwr a darlledwr, 91
* 2019 - Gwilym Owen, newyddiadurwr, 87
* 2020
	+ Joanna Cole, awdures, 75
	+ Kelly Preston, actores, 57
* 2022 - Joan Lingard, nofelydd, 90

## Gwyliau a chadwraethau

* Dydd Gŵyl Dogfan
* Y Deuddegfed Gogoneddus yng Ngogledd Iwerddon
* Diwrnod Annibyniaeth (Sao Tome a Principe, Ciribati)
* Ail diwrnod o Naadam (Mongolia)
# Gwanwyn

|  |
| --- |
| **Tymhorau**
 Gaeaf
 Gwanwyn
 Haf
 Hydref

 |

Lili wen fach neu eirlys - un o flodau cynta'r gwanwyn yng Nghymru.
Blodau'r gwynt (*Anemone nemorosa*) ger Radziejowice.
Cyfnod o amser, neu 'dymor', yw'r **gwanwyn** rhwng y gaeaf a'r haf. Yn ôl y calendr Gwyddelig, mis Chwefror, mis Mawrth a mis Ebrill ydyw. Yn ôl y meterorlegydd, fodd bynnag, mae pob tymor yn dri mis o ran hyd, gyda'r haf yn cynnwys y tri mis cynhesaf, y gaeaf y tri mis oeraf a'r gwanwyn (fel yr hydref) yn y canol rhwng y ddau. Mae hyn yn golygu fod y tymhorau'n gwahaniaethu o le i le e.e. yn hemisffer y de mae'r gwanwyn ym Medi, Hydref a Thachwedd; maent ar yr un pryd yn nodi'r tri mis canlynol fel cyfnod ein gwanwyn ni yma yng Nghymru: Mawrth, Ebrill a Mai.
Mae'r seryddwr, fodd bynnag, yn edrych ar echelin y ddaear i benderfynnu'r tymhorau h.y. pa bryd y ceir y mwyaf o olau dydd ydyw canol yr haf. Mae'r cyhydnos ar 20 Mawrth yn hemisffer y gogledd - sef canol y gwanwyn. Ond gan fod tymheredd y ddaear yn codi ychydig ar ôl yr haul, mae gwahaniaeth rhwng y ddwy system uchod.
Mae'r gwanwyn i'r garddwr, fodd bynnag, yn dechrau pan fo'r ddaear yn ddigon cynnes i'r blodau a'r llysiau a'r ffrwythau dyfu.

## Y gwanwyn Celtaidd

Arferai'r Celtiaid a phobl dwyrain Asia ystyried cyhydedd y gwanwyn fel canol y gwanwyn - sy'n wyddonol gywir, tra bo pobloedd eraill yn ystyried cyhydedd y gwanwyn fel dechrau'r gwanwyn. Mae gwanwyn y Celt, felly, rhwng 4 Chwefror a 5 Mai. Mae rhai pobloedd yn diystyru hyd y dydd e.e. maen nhw'n dathlu dechrau'r gwanwyn yn Ne Affrica, Awstralia a Seland Newydd ar y cyntaf o Fedi.
Hen ŵyl Geltaidd yw Imbolc, sydd ar y cyntaf neu'r ail o fis Chwefror, sef dechrau'r Gwanwyn, hyd at ei diwedd ar Galan Mai (neu 'Beltane').

## Symbol

Defnyddir y gwanwyn fel symbol pwerus o ddeffroad, boed hynny yn ddeffroad natur, megis awdl arobryn 'Y Gwanwyn' gan Dic Jones neu'n ddefroad gwleidyddol a ieithyddol. Mae'n symbol o gynnwrf rhywiol hefyd ac o lasoed 'Gwanwyn y dyddiau gwynach', chwedl Alan Llwyd.

## Llenyddiaeth

* 'Ond lle bu'r arad ar y ffridd / Yn rhwygo'r gwanwyn pêr o'r pridd.' - R. Williams Parry
* 'Mi wellaf pan ddaw'r gwanwyn...' T. Rowland Hughes
* Englyn i'r gwanwyn gan Tryfanwy y bardd dall o Rostryfan,

Nid yw'r Gaea'n dragywydd - daw yr haf
wedi'r holl ystormydd
Am hyn y rhodiwn yn rhydd
Yn llaw Duw mae'r holl dywydd.
## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am gwanwyn
yn Wiciadur.
# Haf

|  |
| --- |
| **Tymhorau**
 Gaeaf
 Gwanwyn
 Haf
 Hydref

 |

*Mae'r dudalen hon am y tymor. Gweler hefyd Gwlad yr Haf.*
Traeth Porth Ia, Cernyw
Y tymor sy'n dilyn y gwanwyn ac yn rhagflaenu'r hydref yw'r **haf**. Yn ôl y calendr Gwyddelig, misoedd Mai, Mehefin a Gorffennaf ydyw, sy'n egluro tarddiad y gair Gorffennaf.

Gall yr enw Haf gael ei ddefnyddio fel enw merch.

Gelwir dyddiau poethaf a mwyaf llaith yr haf yn ddyddiau'r cŵn.

Wiciadur
Chwiliwch am haf
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am y **tywydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Brwydr y Boyne

Brwydr y Boyne|  |
| Enghraifft o: | brwydr  |
| Dyddiad | 11 Gorffennaf 1690, 1 Gorffennaf 1690 (yn y Calendr Iwliaidd)  |
| Rhan o | Rhyfel y Ddau Frenin  |
| Lleoliad | Drogheda  |
|  |
| Gwladwriaeth | Gweriniaeth Iwerddon  |
| Rhanbarth | Swydd Meath  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hw9j  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Brwydr y Boyne (paentiad olew)
Ymladdwyd **Brwydr y Boyne** ar 1 Gorffennaf 1690 ar lan Afon Boyne yn Iwerddon, i'r gogledd o Ddulyn.
Brwydr rhwng dau frenin a hawliai goron Lloegr oedd hi. Gorchfygodd Wiliam III/II o Loegr a'r Alban y cyn-frenin Iago II. Er nad oedd yn frwydr fawr ynddi'i hun - ychydig iawn a laddwyd - roedd yn drobwynt yn hanes Iwerddon am fod Wiliam yn Brotestant ac yn cael ei gefnogi gan ymsefydlwyr Protestannaidd y gogledd. Canlyniad hir-dymor y frwydr oedd Goruchafiaeth y Protestaniaid a darostwng y Catholigion brodorol. Dethlir buddugoliaeth Wiliam hyd heddiw gan Unoliaethwyr Gogledd Iwerddon.

## Cyfeiriadau

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Iwerddon**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 25 Rhagfyr

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Rhagfyr
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06
 |
| 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13
 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
 |
| 28 | 29 | 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**25 Rhagfyr** yw'r trichant pumdeg nawfed (359fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (360fed mewn blynyddoedd naid). Erys 6 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 336 - Dathlu Gŵyl y Nadolig gan Gristnogion am y tro cyntaf. Roedd 25 Rhagfyr eisoes yn ddiwrnod penblwydd y duw paganaidd Mithras.
* 800 - Coroni'r Ymerawdwr Glan Rhufeinig Siarlymaen yn Masilica Sant Pedr, Rhufain.
* 1066 - Gwilym y Gorchfygwr yn cael ei goroni'n Frenin Lloegr yn Abaty Westminster.
* 1958 - Dydd Nadolig yn ŵyl gyhoeddus yn yr Alban am y tro cyntaf.
* 1991 - Mikhail Gorbachev yn ymddiswyddo fel arweinydd yr Undeb Sofietaidd.
* 2021 - Lansio Telesgop James Webb o Kourou, Guyane.
* 2023 - Wcráin yn nodi'r Nadolig ar y dyddiad hwn am y tro cyntaf.

## Genedigaethau

Humphrey Bogart
Annie Lennox
Justin Trudeau
Nadiya Hussain
* 1642 - Syr Isaac Newton, gwyddonydd (m. 1727)
* 1766 - Christmas Evans, gweinidog gyda'r Bedyddwyr (m. 1838)
* 1771 - Dorothy Wordsworth, bardd (m. 1855)
* 1803 - Syr Hugh Owen Owen, tirfeddiannwr a gwleidydd (m. 1891)
* 1821 - Clara Barton, nyrs (m. 1912)
* 1876 - Mohammed Ali Jinnah, gwleidydd (m. 1948)
* 1881 - Christmas Price Williams, gwleidydd (m. 1965)
* 1883 - Michael Curtiz, cyfarwyddwr ffilm (m. 1962)
* 1899 - Humphrey Bogart, actor (m. 1957)
* 1907 - Cab Calloway, cerddor (m. 1994)
* 1911 - Louise Bourgeois, arlunydd (m. 2010)
* 1912 - Barbara Jones, arlunydd (m. 1978)
* 1916 - Ahmed Ben Bella, gwleidydd (m. 2012)
* 1918
	+ Anwar Sadat, gwleidydd (m. 1981)
	+ Angelica Garnett, arlunydd (m. 2012)
	+ Nina Lugovskaya, arlunydd (m. 1993)
* 1932 - Michihiro Ozawa, pêl-droediwr
* 1946 - Jimmy Buffett, canwr (m. 2023)
* 1949 - Sissy Spacek, actores
* 1954 - Annie Lennox, cantores
* 1957 - Shane MacGowan, canwr (m. 2023)
* 1961 - David Thompson, gwleidydd, Prif Weinidog Barbados (m. 2010)
* 1971 - Justin Trudeau, Prif Weinidog Canada
* 1973
	+ Ewen MacIntosh, actor (m. 2024)
	+ Tadatoshi Masuda, pêl-droediwr
* 1984 - Nadiya Hussain, cyflwynydd teledu

## Marwolaethau

Charlie Chaplin
* 795 - Pab Adrian I
* 1175 - Seisyll ap Dyfnwal, Arglwydd Gwent Uwchcoed
* 1917 - Richard Jones Berwyn, tua 80
* 1946 - W. C. Fields, comedïwr, 65
* 1977 - Syr Charlie Chaplin, actor, 88
* 1983 - Joan Miró, arlunydd, 90
* 1989 - Nicolae Ceaușescu, Arlywydd Romania, 71
* 2001 - Sueko Matsueda Kimura, arlunydd, 89
* 2006 - James Brown, canwr, 73
* 2008 - Eartha Kitt, cantores, 81
* 2016
	+ George Michael, canwr, 53
	+ Vera Rubin, seryddwraig, 88
* 2021 - Janice Long, darlledwr, 66

## Gwyliau a chadwraethau

* Dydd Nadolig
* Penblwydd Mohammed Ali Jinnah (Pacistan)

## Cyfeiriadau
# 26 Rhagfyr

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Rhagfyr
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06
 |
| 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13
 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
 |
| 28 | 29 | 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**26 Rhagfyr** yw'r trigeinfed dydd wedi'r tri chant (360fed) o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (361ain mewn blynyddoedd naid). Erys 5 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1481 - Brwydr Westbroek
* 1898 - Darganfyddwyd radiwm gan Marie Curie.
* 2003 - Daeargryn Bam, Iran.
* 2004 - Tsunami Cefnfor India 2004.

## Genedigaethau

Charles Babbage
Aaron Ramsey
* 973 - Abu al-Ala al-Ma'arri, bardd
* 1716 - Thomas Gray, bardd (m. 1771)
* 1791 - Charles Babbage, mathemategwr a dyfeisiwr (m. 1871)
* 1858 - Syr Owen Morgan Edwards, arolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau (m. 1920)
* 1891 - Henry Miller, nofelydd (m. 1980)
* 1893 - Mao Zedong (m. 1976)
* 1914 - Richard Widmark, actor (m. 2008)
* 1925 - Ingeborg Leuthold, arlunydd (m. 2020)
* 1927 - Orita Leprohon, arlunydd (m. 2013)
* 1933 - Caroll Spinney, actor (m. 2019)
* 1937 - John Conway, mathemategydd (m. 2020)
* 1939 - Phil Spector, cynhyrchydd cerddoriaeth a llofrudd a gollfarnwyd (m. 2021)
* 1940 - Teruki Miyamoto, pêl-droediwr
* 1946
	+ Noel Lloyd, academydd (m. 2019)
	+ Yusuke Omi, pêl-droediwr
* 1953 - Toomas Hendrik Ilves, gwleidydd
* 1956 - David Sedaris, digrifwr, llenor a chyfrannydd radio
* 1965 - Mazinho Oliveira, pel-droediwr
* 1971 - Jared Leto, actor a chanwr
* 1990 - Aaron Ramsey, pêl-droediwr

## Marwolaethau

Gerald Ford
2021: Desmond Tutu
* 268 - Pab Dionysiws
* 418 - Pab Zosimws
* 1876 - Caspare Preetzmann, arlunydd, 87
* 1890 - Heinrich Schliemann, archeolegydd, 68
* 1957 - Charles Pathé, cynhyrchydd ffilmiau, 94
* 1972 - Harry S. Truman, 33ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, 88
* 1974 - Jack Benny, comedïwr, 80
* 1985 - Dian Fossey, gwyddonydd, 53
* 1989 - Lennox Berkeley, cyfansoddwr, 86
* 1999 - Prunella Clough, arlunydd, 80
* 2001 - Syr Nigel Hawthorne, actor, 72
* 2003 - Syr Alan Bates, actor, 69
* 2006 - Gerald Ford, 38ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, 93
* 2012
	+ Gerry Anderson, cyfarwyddwr ffilmiau a difeisiwr, 83
	+ Fontella Bass, cantores, 72
* 2014 - Leo Tindemans, gwleidydd, 92
* 2016 - Berta Pfister-Lex, arlunydd, 96
* 2018 - Wendy Beckett, hanesydd celf a chyflwynydd teledu, 88
* 2021 - Desmond Tutu, archesgob ac ymgyrchydd (Gwobr Heddwch Nobel 1984), 90
* 2022 - Dorothy Iannone, arlunydd, 89
* 2024
	+ Manmohan Singh, gwleidydd, Prif Weinidog India, 92
	+ Geoff Wheel, chwaraewr rygbi'r rhyngwladol, 73

## Gwyliau a chadwraethau

* Gŵyl San Steffan
* Gwylmabsant Maethlu
* Diwrnod cyntaf Kwanzaa (yr Unol Daleithiau)
# Wiciadur

Logo Wiciadur
Un o brosiectau Sefydliad Wicifryngau gyda'r nod o greu geiriadur wici rhydd ym mhob iaith yw **Wiciadur** sy'n eiriadur Cymraeg - Saesneg. Erbyn Medi 2012 roedd gan y Wiciadur dros 17,000 o gofnodion mewn 65 o ieithoedd gwahanol. Gyda'r Wiciadur Cymraeg, darperir diffiniadau o ystyron geiriau ac ymadroddion Cymraeg eu hiaith tra bod cyfieithiadau o eiriau mewn ieithoedd eraill yn cael eu darparu.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am y **rhyngrwyd** neu'r **We Fyd-Eang**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Peiriant Wayback

Peiriant Wayback|  |
|  |
| Enghraifft o: | web archive  |
| Crëwr | Brewster Kahle, Bruce Gilliat  |
| Rhan o | Internet Archive, gwe ddofn  |
| Iaith | Saesneg  |
| Dechrau/Sefydlu | 29 Hydref 2001  |
| Perchennog | Internet Archive  |
| Gweithredwr | Internet Archive  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Archif ddigidol o'r we fyd-eang yw **Peiriant Wayback**, a sefydlwyd gan Archif y Rhyngrwyd, sef llyfrgell nid-er-elw yn San Francisco yn yr Unol Daleithiau. Mae'r wefan yn caniatáu i'r defnyddiwr fynd “yn ôl mewn amser” a gweld sut roedd gwefannau'n edrych yn y gorffennol.

Aeth sylfaenwyr Peiriant Wayback, sef Brewster Kahle a Bruce Gilliat, ati i'w ddatblygu gyda'r nod o ddarparu "mynediad i bawb at yr holl wybodaeth" drwy gadw copïau wedi'u harchifo o dudalennau gwe sydd wedi dod i ben. Ers ei lansio ym 1996, mae dros 544 biliwn o dudalennau wedi'u hychwanegu at yr archif. Mae'r gwasanaeth hefyd wedi bod yn ddadleuol wrth i rai awgrymu bod creu tudalennau wedi'u harchifo heb ganiatâd y perchennog yn gyfystyr â thorri hawlfraint mewn rhai awdurdodaethau.

## Cyfeiriadau
# Belarws

Belarws|  |
| Рэспубліка Беларусь (Belarwseg) |
|  |
| Arwyddair | Ospitalitate dincolo de granițe  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwladwriaeth unedol, gwladwriaeth y werin, gwlad, gwlad dirgaeedig  |
| Enwyd ar ôl | Rws Gwyn  |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Prifddinas | Minsk  |
| Poblogaeth | 9,056,080  |
| Sefydlwyd | * 25 Awst 1991
* 19 Medi 1991
 |
| Anthem | Ni, Felarwsiaid  |
| Pennaeth llywodraeth | Alexander Turchyn  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00, Ewrop/Minsk  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Belarwseg, Rwseg  |
| Daearyddiaeth |
| Arwynebedd | 207,596.76 km²  |
| Yn ffinio gyda | Latfia, Lithwania, Gwlad Pwyl, Wcráin, Rwsia, yr Undeb Ewropeaidd  |
| Cyfesurynnau | 53.5283°N 28.0467°E  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Cyngor y Gweinidogion  |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Cenedlaethol Gweriniaeth Belarws  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Belarws  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Alexander Lukashenko  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Alexander Turchyn  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $72,793 miliwn  |
| Arian | rwbl Belarws  |
| Canran y diwaith | 6 canran  |
| Cyfartaledd plant | 1.62  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.808  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gweriniaeth dirgaeedig yn nwyrain Ewrop yw **Belarws** (hefyd **Belarus**, **Belarŵs**, **Belorwsia**, neu **Rwsia Wen**; Belarwseg a Rwseg: *Беларусь*). Mae'n ffinio â Rwsia i'r dwyrain, ag Wcráin i'r de, â Gwlad Pwyl i'r gorllewin, ac â Lithwania a Latfia i'r gogledd. Minsk yw ei phrifddinas – mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys Brest, Grodno, Gomel, Mogilev, Vitebsk a Bobruisk. Coedwigir un traean o'r wlad, ac mae amaethyddiaeth a gweithgynhyrchu yn ganolog i'r economi. Belarws yw un o’r gwledydd yr effeithwyd yn fwyaf difrifol arni gan ymbelydredd niwclear o ddamwain atomfa Chernobyl o 1986 yn Wcráin.

Yn ystod ei hanes, bu rhannau Belarws dan reolaeth sawl gwlad, gan gynnwys Dugiaeth Polatsk, Archddugiaeth Llethaw, Cymanwlad Gwlad Pwyl-Llethaw, ac Ymerodraeth Rwsia. Daeth Belarws yn weriniaeth Sofietaidd ym 1922. Datganodd y weriniaeth ei sofraniaeth ar 27 Gorffennaf 1990. Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd, datganodd Belarws ei hannibyniaeth yn swyddogol ar 25 Awst 1991. Alexander Lukashenko yw arlywydd y wlad ers 1994. Yn ystod ei reolaeth, mae Lukashenko wedi gweithredu polisïau y cyfnod Sofietaidd, er gwaethaf gwrthwynebiadau oddi wrth bwerau gorllewinol. Mae Belarws yn trafod gyda Rwsia i uno'r ddwy wlad yn un wladwriaeth a elwir yn Undeb Rwsia a Belarws, er bod y trafodaethau yn stolio ers sawl blwyddyn.

## Daearyddiaeth

*Prif: Daearyddiaeth Belarws*
Cymharu maint a lleoliad Cymru a Belarws
## Hanes

*Prif: Hanes Belarws*
Rhanbarth y dalaith mawr Rws Ciefaidd oedd **Belarws**, tan y farwolaeth y Brenin Yaroslav I "y Doeth" ym 1054.

## Gwleidyddiaeth

*Prif: Gwleidyddiaeth Belarws*
## Diwylliant

*Prif: Diwylliant Belarws*
## Economi

*Prif: Economi Belarws*
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Felarws**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*