# Cwlen

Cwlen|  |
|  |
| Math | dinas Hanseatig, metropolis, dinas Rhyfeinig, bwrdeistref trefol yr Almaen, dinas fawr, ardal drefol Gogledd Rhine-Westphalia  |
| Enwyd ar ôl | Colonia Claudia Ara Agrippinensium  |
|  |
| Poblogaeth | 1,087,353  |
| Pennaeth llywodraeth | Torsten Burmester  |
| Cylchfa amser | UTC+01:00, UTC+2  |
| Gefeilldref/i | Lerpwl, Esch-sur-Alzette, Lille, Liège, Rotterdam, Torino, Kyoto, Tiwnis, Turku, Neukölln, Cluj-Napoca, Tel Aviv, Barcelona, Beijing, Thessaloníci, Corc, Corinto, Indianapolis, Volgograd, Treptow-Köpenick, Katowice, Bethlehem, Istanbul, Rio de Janeiro, Jiaozuo  |
| Nawddsant | Sant Pedr  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ardal Llywodraethol Cwlen  |
| Gwlad |  Yr Almaen |
| Arwynebedd | 405.01 km²  |
| Uwch y môr | 59 metr  |
| Gerllaw | Afon Rhein  |
| Yn ffinio gyda | Ardal Rhein-Erft, Ardal Rhein-Sieg, Ardal Rhein-Berg, Leverkusen, Mettmann, Rhein-Kreis Neuss, Hürth  |
| Cyfesurynnau | 50.9422°N 6.9578°E  |
| Cod post | 51149, 50667, 50668, 50670, 50672, 50674, 50677, 50676, 50678, 50679, 50765, 50767, 50733, 50735, 50737, 50739, 50823, 50825, 50827, 50829, 50833, 50858, 50859, 50931, 50935, 50937, 50939, 50968, 50969, 50996, 50997, 50999, 51061, 51063, 51065, 51067, 51069, 51103, 51105, 51107, 51109, 51143, 51145, 51147  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Dinas Cwlen  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arglwydd Faer Cwlen  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Torsten Burmester  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cwlen
Pedwaredd dinas fwyaf yr Almaen yw **Cwlen** (Almaeneg: *Köln* /kœln/, Kölsch *Kölle* /ˈkœlə/, Ffrangeg a Saesneg: *Cologne*) ar ôl Berlin, Hambwrg a München, gyda tua un filiwn o drigolion. Mae wedi'i lleoli yn nhalaith Nordrhein-Westfalen, ar lan Afon Rhein. Mae hi'n adnabyddus iawn am ei heglwys gadeiriol yn y dull Gothig.

## Hanes

Dechreuodd yr hanes Cwlen tua dwyfil o flynyddoedd yn ôl gan sefydliad y ddinas gan y Rhufeinwyr yn 19 OC. Enw cyntaf y ddinas oedd "Oppidum Ubiorum" tan 50 OC, pan codwyd y dref i ddinas gan ymerawdwr Rhufain Claudius ar ôl i'w wraig e Agrippina, sydd fod wedi ceni yn Oppidum Ubiorum ac yn wnes ymlaen wedi mynd i Rufain, erchi iddo fe am hynny. Newidiwyd enw'r ddinas i "Colonia Claudia Ara Agrippinensium", neu CCAA yn fyr wedyn. Datblygwyd enw diwedda'r ddinas, *Köln* (Uchel Almaeneg safonol) a *Kölle* (Cwleneg/ *Kölsch*, tafodiaith leol o'r ieithodd Ffranconeg) o'r gair Lladin *Colonia*, sy'n golygu 'gwladfa'. Mae'r enwau yn llawer o ieithoedd eraill, fel *Cologne* yn y Saesneg a Ffrangeg, *Kolonia* yn y Pwyleg, a hefyd *Cwlen* yn y Gymraeg yn dod o honna.

## Santes Ursula

Roedd Ursula yn dywysgoges o deyrnas Dumnonia (Dyfnaint). Ar gais ei thad, hwyliodd am Lydaw at ei darpar-ŵr Cynan Meiriadog, gyda 11,000 o wyryfon fel gweinyddesau. Gyrrodd storm wyrthiol hwy yr holl fordd i draethau Gâl mewn diwrnod, a phenderfynodd Ursula fynd ar bererindod. Aeth i ddinas Rhufain, ac yna ymlaen i Gwlen, oedd dan warchae gan yr Hyniaid. Merthyrwyd y gwyryfon i gyd, a saethwyd Ursula ei hun yn farw gan arweinydd yr Hyniaid. Dywedir i hyn ddigwydd tua 383. Ym Masilica y Santes Ursula yng Nghwlen, ceir creiriau y dywedir eu bod yn weddillion Ursula a'r gwyryfon. Daeth Cwlen yn ganolfan pererindod o bwys mawr yn yr Oesoedd Canol gyda phobl yn tyrru yno o bob rhan o Ewrop. Ceir delwedd o'r Santes Ursula ar arfbais Baner Ynysoedd Prydeinig y Wyryf yn y Caribî.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Amgueddfa Römisch-Germanisches
* Amgueddfa Wallraf-Richartz
* Colonius
* Eglwys gadeiriol
* Hansa Hochhaus
* Kölner Philharmonie
* Kölnturm
* Lanxess Arena
* Messeturm Köln
* RheinEnergieStadion

## Enwogion

* Carl Bosch (1874-1940), cemegydd
* Jacques Offenbach (1819-1880), cyfansoddwr
* Konrad Adenauer (1876-1967), gwladweinydd
* Heinrich Böll (1917–1985), Awdur Almaeneg

## Gefeilldrefi

|  |
| --- |
| * Yr Eidal - Torino
* Ffrainc - Lille
* Y Ffindir - Turku
* Groeg - Thessaloniki
* Yr Iseldiroedd - Rotterdam
* Gweriniaeth Iwerddon - Corc
* Japan - Kyoto
* Lloegr - Lerpwl
* Rwsia - Volgograd
* Sbaen - Barcelona
* Tsieina - Beijing
* Tiwnisia - Tunis
* UDA - Indianapolis
 |

## Gweler hefyd

* Y Tri Brenin o Gwlen - un'r dramâu mirag cynharaf

## Cyfeiriadau

 **Dinasoedd yr Almaen**

|  |  |
| --- | --- |
|
Aachen ·
Augsburg ·
Bergisch Gladbach ·
Berlin ·
Bielefeld ·
Bochum ·
Bonn ·
Bottrop ·
Braunschweig ·
Bremen ·
Bremerhaven ·
Cottbus ·
Cwlen ·
Chemnitz ·
Darmstadt ·
Dortmund ·
Dresden ·
Duisburg ·
Düsseldorf ·
Erfurt ·
Erlangen ·
Essen ·
Frankfurt am Main ·
Freiburg im Breisgau ·
Fürth ·
Gelsenkirchen ·
Göttingen ·
Hagen ·
Halle (Saale) ·
Hamburg ·
Hamm ·
Hannover ·
Heidelberg ·
Heilbronn ·
Herne ·
Hildesheim ·
Ingolstadt ·
Jena ·
Karlsruhe ·
Kassel ·
Kiel ·
Koblenz ·
Krefeld ·
Leipzig ·
Leverkusen ·
Lübeck ·
Ludwigshafen ·
Magdeburg ·
Mainz ·
Mannheim ·
Moers ·
Mönchengladbach ·
Mülheim an der Ruhr ·
München ·
Münster ·
Neuss ·
Nürnberg ·
Oberhausen ·
Offenbach am Main ·
Oldenburg ·
Osnabrück ·
Paderborn ·
Pforzheim ·
Potsdam ·
Recklinghausen ·
Regensburg ·
Remscheid ·
Reutlingen ·
Rostock ·
Saarbrücken ·
Salzgitter ·
Siegen ·
Solingen ·
Stuttgart ·
Trier ·
Ulm ·
Wiesbaden ·
Wolfsburg ·
Wuppertal ·
Würzburg

 |  |