# Cynan (bardd)

| Cynan |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Albert Evans-Jones 14 Ebrill 1895  Pwllheli  |
| Bu farw | 26 Ionawr 1970  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Bangor
 |
| Galwedigaeth | bardd, ysgrifennwr  |
| Gwobr/au | CBE, Marchog Faglor  |

Cynan yn yfed o'r Corn Hirlas yn Eisteddfod Aberystwyth, 1952; llun: o gasgliad Geoff Charles, LlGC
Geiriau gan Cynan ar blac o lechen ar wal Ffynnon Felin Fach
Bedd Cynan ym mynwent Eglwys Sant Tysilio, Ynys Môn
Bardd, dramodydd ac eisteddfodwr o fri oedd **Cynan** (14 Ebrill 1895 – 26 Ionawr 1970) neu ei enw bedydd **Albert Evans-Jones**.

## Bywyd cynnar

Cafodd Cynan ei eni ym Mhwllheli, yn fab i Richard Albert Jones a Hannah Jane (née Evans). Roedd ei dad yn berchennog bwyty yn y dre. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Pwllheli a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru, lle graddiodd yn 1916

## Rhyfel Byd Cyntaf

Ar ôl graddio ymunodd Cynan â Chwmni Cymreig y Corfflu Meddygol gan wasanaethu yn Salonica a Ffrainc, yn wreiddiol fel dyn ambiwlans ac yna fel caplan y cwmni. Cafodd ei brofiadau o ryfel effaith dwys ar ei ganu, i'r fath raddau fod Alan Llwyd yn honni mai Cynan, nid Hedd Wyn yw prif fardd rhyfel Cymru o gyfnod y Rhyfel Byd Cyntaf. Canodd Hedd Wyn ei gerddi sydd yn ymwneud â'r rhyfel cyn iddo ymrestru, a bu farw yn y gyflafan cyn iddo gael cyfle i ganu am ei brofiadau fel milwr, ond gan Gynan y ceir y disgrifiadau mwyaf cignoeth o erchyllterau'r Rhyfel, ac effaith rhyfela ar gorff yn ogystal ag ysbryd dyn.

O Dduw, a rhaid im gofio sawr

Y fan lle rhedai'r llygod mawr –

A bysedd glas y pethau mud

A glic eu gynnau bron i gyd?

## Gyrfa ar ôl y Rhyfel

Wedi dod o'r fyddin aeth Cynan i Goleg y Bala i hyfforddi ar gyfer weinidogaeth y Methodistiaid Calfinaidd. Ordeiniwyd ef ym Mhenmaenmawr Sir Gaernarfon ym 1920 lle bu'n gwasanaethu fel gweinidog hyd 1931. Rhoddodd y gorau i'w alwad ym 1931 a chafodd ei benodi'n diwtor yn Adran Efrydiau Allanol Coleg Prifysgol Gogledd Cymru yn arbenigo mewn Drama a Llenyddiaeth Cymru. Er iddo roi'r gorau i'r weinidogaeth parhaodd Cynan i bregethu yn rheolaidd, ac roedd yn un o bregethwyr mwyaf poblogaidd ei ddydd ym mhulpudau anghydffurfiol Cymru.

Trwy gydol ei gyfnod yn gweithio yn y Brifysgol bu Cynan yn byw ym Mhorthaethwy Sir Fôn, ond yn ei gerdd fwyaf poblogaidd *Aberdaron* mae o'n mynegi dymuniad i ymddeol i Aberdaron:

Pan fwyf yn hen a pharchus,

Ag arian yn fy nghod,

A phob beirniadaeth drosodd

A phawb yn canu 'nghlod,

Mi brynaf fwthyn unig

Heb ddim o flaen ei ddôr.

Ond creigiau Aberdaron

A thonnau gwyllt y môr.

## Byd y ddrama

Yn ogystal â bod yn un o feirdd a llenorion pwysicaf Cymru ei gyfnod, gwnaed cyfraniad enfawr i fyd y ddrama gan Cynan hefyd. Ysgrifennodd dwy ddrama hir: *Hywel Harris* a enillodd brif wobr yr Eisteddfod ar gyfer drama ym 1931. Ym 1957 fe'i comisiynwyd i ysgrifennu drama ar gyfer ei berfformio yn yr Eisteddfod Genedlaethol sef *Absalom Fy Mab.* Addasodd ddwy ddrama o'r Saesneg, *Lili'r Grog* (John Masefield ), a *Hen ŵr y mynydd* (Norman Nicholson), a berfformiwyd gyntaf ar daith gan gwmni'r Genhinen ym 1949, a Cynan ei hun yn gyfarwyddwr.

### Sensor

Sensro Lol
Ym 1931 fe'i penodwyd yn *ddarllenydd dramâu Cymraeg* ar ran yr Arglwydd Siambrlen er mwyn sicrhau bod dramâu Cymraeg yn cadw at ofynion y deddfau sensoriaeth, parhaodd yn y swydd nes diddymu'r deddfau sensoriaeth ym 1968. Roedd yn cael ei ystyried yn sensor rhyddfrydol, er enghraifft fe wnaeth ganiatáu perfformio drama James Kitchener Davies *Cwm y Glo*, er iddo gael ei feirniadu am fod *mor fasweddus fel na ddylid byth mo'i pherfformio* pan enillodd wobr drama Eisteddfod Castell Nedd ym 1934.

Yn ystod cyfnod Cynan fel Sensor, cyhoeddodd Cylchgrawn Lol, yn rhifyn Eisteddfod y Bala 1967, llun o ferch bronnoeth gyda'r geiriau "Bu Cynan Yma" mewn baner dros ei bronnau. Roedd yn jôc fwys: a oedd Cynan wedi sensro'r llun neu wedi bod "yno" yn ymyrryd a bronnau'r ferch? Gan nad oedd naill na'r llall o ddarlleniadau'r mwys yn wir fe wnaeth Cynan fygwth mynd i gyfraith yn erbyn y cyhoeddwyr am enllib. Setlwyd yr achos gan Robyn Léwis ar ran y cyhoeddwyr trwy gytundeb i roi iawndal i Cynan. Dyma achos a sefydlodd Lol fel un o brif gyhoeddiadau sydd ar werth yn yr Eisteddfod Genedlaethol ers hynny. Mae "Effaith Cynan" yn hŷn o lawer nag "Effaith Streisand"!

## Radio a theledu

Fe wnaeth Cynan lawer o ymddangosiadau ar y radio a'r teledu ac ef oedd testun y rhaglen deledu lliw a darlledwyd cyntaf yn yr iaith Gymraeg *Llanc o Lŷn*.

## Yr Eisteddfod Genedlaethol

Mae Cynan yn cael ei gofio yn bennaf am ei gyfraniad enfawr i'r Eisteddfod Genedlaethol. Bu'n Archdderwydd ddwywaith, yr unig berson i gael ei ethol i'r swydd am ail dymor. Ei ddau dymor oedd o 1950 hyd 1954 ac o 1963 hyd 1966. Roedd yn Gofiadur yr Orsedd yn 1935, ac yn gyd-ysgrifennydd Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1937. Ef oedd yr Archdderwydd cyntaf i dderbyn yn gyhoeddus mai dyfais Iolo Morganwg oedd yr orsedd ac nad oedd ganddo unrhyw gysylltiadau â derwyddiaeth hynafol. Drwy wneud hyn fe leihaodd y rhwyg a oedd yn bodoli rhwng yr Eisteddfod a rhai yn y byd eglwysig ac academaidd.

Cynan oedd yn gyfrifol am gynllunio seremonïau modern Coroni a Chadeirio'r Bardd yn yr Eisteddfod fel y maent yn cael eu perfformio heddiw, gan greu seremonïau, a oedd, yn ei dyb ef yn adlewyrchu ysbryd y genedl.

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921 gyda'r gerdd "Mab y Bwthyn", ac eilwaith yn yr Wyddgrug 1923 gyda "Yr Ynys Unig". Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pwl 1924 am ei gerdd "I'r Duw nid Adwaenir", ond nid awdl ar y pedwar mesur ar hugain traddodiadol ydoedd; yn hytrach, mesur y tri-thrawiad, sef mesur a ddyfeiswyd gan brydyddion y canu rhydd (1550 o leia) Enillodd drydedd coron yn Eisteddfod Bangor yn 1931 am ei gerdd "Y Dyrfa", sydd yn trafod gêm rygbi.

## Anrhydeddau

Dyfarnwyd gradd D. Lit er anrhydedd iddo gan Brifysgol Cymru ym 1961.

Dyfarnwyd iddo ryddfraint bwrdeistref Pwllheli ym 1963.

Cafodd y CBE ym 1949, a'i urddo'n farchog yn 1969 (Fel Syr Cynan Evans Jones yn hytrach na Syr Albert Evans Jones.)

## Priodas, Marwolaeth, Claddedigaeth

Bu Cynan yn briod ddwywaith: yn gyntaf i Ellen J. Jones o Bwllheli ym 1921 a chawsant un mab ac un ferch, sef Ellen a fu farw yn 1962. Ym 1963 priododd Menna Meirion Jones o'r Fali, Ynys Môn. Bu farw Cynan ar 26 Ionawr 1970 a chladdwyd ef ym mynwent Eglwys Sant Tysilio, Ynys Môn.

## Llyfryddiaeth

* Cynan, *Absalom Fy Mab* (Lerpwl, 1957).
* Cynan (gol. y gyfres), Tegwyn Jones, *Adlais o’r hen wrthryfel*, (Llanrwst, 1999).
* J. T. Williams (deth.), Cynan gyda atgofion George M. Ll. Davies, *Yr Ail Bistyll* (Caernarfon, 1922).
* Cynan, ‘Ail Gafodd-o’, *Lleufer*, cyfrol 11, rhif 3 (Hydref 1955), tt. 107–118.
* Cynan, ‘Atgofion Cynan am Hedd Wyn’, *Ford Gron*, cyfrol 2, rhif 7 (Mai 1932), tt. 149, 170.
* Cynan, ‘Atgyfodi Twm Nant’, *Llwyfan* (Bangor), cyfrol 1 (Haf 1968), tt. 31–33.
* Cynan, ‘Bwgan y farddoniaeth “anfoesol”’, *Ford Gron*, cyfrol 1, rhif 10 (Awst 1931), t. 11.
* Cynan, *Caniadau Cynan* (Llundain, 1927).
* Cynan, *Cerddi Cynan* (Lerpwl, 1959).
* Cynan, ‘Cydnabod’, *Lleufer*, cyfrol 12, rhif 3 (Hydref 1956), tt. 107–112.
* Cynan, *Cynan: Llyfr lliwio i ddathlu canmlwyddiant geni un o brif feirdd Cymru* (Pwllheli, 1995).
* Cynan, ‘Cynhyrchu Pasiant Cenedlaethol y Cadeirio a’r Coroni’, *Llwyfan* (Bangor), cyfrol 3 (Haf 1969), tt. 11–14.
* Cynan, J. Williams Hughes, J. Ellis Williams, D. Tecwyn Evans, G. Hartwell Jones, ‘Y Ddrama a’r Pulpud’, *Ford Gron*, cyfrol 1, rhif 4 (Chwefror 1931), tt. 20 a 22.
* Cynan, ‘Y Ddrama yng Nghymru’, *Llwyfan* (Bangor), cyfrol 5 (1971), tt. 25–26.
* Cynan, ‘Dysgu Barddoni’, *Lleufer*, cyfrol 18, rhif 3 (Hydref 1962), tt. 107–114.
* Cynan, ‘Englyn clasur Gruffydd ap Siôn Phylip uwch cist ei dad’, *Lleufer*, cyfrol 20, rhif 2 (Haf 1964) tt. 71–72.
* Cynan, *Ffarwel Weledig* (Lerpwl, 1946).
* Cynan, *Hywel Harris: Drama Bedair Act* (Wrecsam, 1932).
* Cynan, *John Huws Drws Nesa* (Aberystwyth, 1950). [Cyfaddasiad o’r stori ‘Mr Sampson’ gan Charles Lee]
* Cynan, ‘Tir Ango’, *Ford Gron*, cyfrol 4, rhif 10 (Awst, 1934), tt. 237–240.
* Cynan, *Lili’r Grog* (Aberystwyth, 1936). [Cyfaddasiad o John Mansfield, ‘Good Friday’.]
* Cynan, *Mr. Smart* (Aberystwyth, 1950).
* Cynan, ‘O Berthynas i’r Eisteddfod’, *Lleufer*, cyfrol 7, rhif 4 (Gaeaf 1951), tt. 162–168.
* Cynan, *Hen Ŵr y Mynydd* (Llandybïe, 1949).
* Cynan, ‘Pan oeddwn i’n fachgen’, *Lleufer*, cyfrol 6, rhif 4 (Gaeaf 1950), tt. 161–168.
* Cynan, *Pasiant y Newyddion Da* (Caernarfon, 1929).
* Cynan, *Y Sêr yn eu Graddau* (Aberystwyth, 1950). [Drama un act]
* Cynan, ‘Stribedu Ffilm’, *Lleufer*, cyfrol 14, rhif 3 (Hydref 1958), tt. 129–30.
* Cynan, ‘Tad Beirdd Eryri: Dafydd Tomos (“Dafydd Ddu Eryri”) 1759–1822’, *Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas Y Cymmrodorion* (1969, Rhan 1)/*Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion* (1969, Part 1) (Llundain, 1970), tt. 7–23
* Cynan, *Y Tannau Coll* (Caernarfon, 1922).
* Cynan, *Telyn y Nos* (Caerdydd, 1921).
* Cynan, ‘Fel hyn rwy’n ei gweld hi’, *Barddas*, rhif 284 (Awst/Medi/Hydref, 2005), tt. 60–61.
* Cynan, ‘Y Goeden Eirin’, *Lleufer*, cyfrol 3, rhif 2 (Haf 1947), tt. 64–68.
* Thomas Parry, *Hanes yr Eisteddfod, a Cynan, Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd Heddiw*, (Lerpwl, D.D). [1960au]

## Astudiaethau

* J. T. Jones, "Oedd Madam Gruffydd yn caru Hywel Harris?", *Ford Gron*, cyfrol 1, rhif 11 (Medi 1931), tt. 5–6
* Rhys Puw, "Perfformiad cyntaf Hywel Harris", *Ford Gron*, cyfrol 2, rhif 7 (Mai 1932), t. 153
* Gwyndaf, "Cynan a Gorsedd y Beirdd", *Llwyfan*, cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 2–4
* Ernest Roberts, "Y Gweinyddwr", *Llwyfan* (Bangor), cyfrol 5 (ca. 1971), t. 5
* William Morris, "Y Cerddi Eisteddfodol", *Llwyfan*, cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 7–9
* Huw Davies, "Yr Hogyn o Bwllheli", *Llwyfan* (Bangor), cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 10–11
* Alun Llywelyn-Williams, "Y Bardd", *Llwyfan*, cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 12–14
* Richard Jones, "Yr Athro", *Llwyfan*, cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 16–18
* Eric Wynne Roberts, "Yr actor a’r cynhyrchydd", *Llwyfan* (Bangor), cyfrol 5 ([ca. 1971]), tt. 22–23
* Bedwyr Lewis Jones, "Y Beirniad", *Llwyfan*, cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 28–29 a 32
* Dafydd Owen, *Cynan*, Cyfres *Writers of Wales* (1979)
* Bedwyr Lewis Jones, *Cynan: Y llanc o dref Pwllheli* (Pwllheli, 1981)
* Ifor Rees (gol.), *Bro a Bywyd: Syr Cynan Evans-Jones 1895-1970* (Cyhoeddiadau Barddas, 1982)
* J. T. Jones (John Tudur), "Cynan a’i waith", *Taliesin*, cyfrol 52 (1985), tt. 90–97
* Gilbert Ruddock, "Yr Ysgol Farddol", *Barddas*, rhif 110 (Mehefin, 1986), tt. 11–12
* Bedwyr Lewis Jones, "P’run oedd capel bach gwyngalchog Cynan?", *Barddas*, rhif 120 (Ebrill 1987), tt. 1–2
* Dafydd Owen, "Tair Cerdd Cynan (OBWV rhifau 290, 291, 292)", *Barn*, rhif 236 (Tachwedd 1991), tt. 23–24
* Gerwyn Wiliams, "Rhamant Realaidd Cynan", *Taliesin*, rhif 76 (Mawrth 1992), tt. 105–112
* Huw Williams, "Cerdd yn y cof: sôn, am gerdd ac athro arbennig", *Lleufer Newydd* 3 (1993), t. 24
* Wyn Hobson, "Un llinell, un prynhawn", *Barddas*, rhif 207/208, (Gorffennaf/Awst, 1994), tt. 39–43
* Robyn Lewis, "Cynan: 'un o hogia’r dre'", *Barn*, rhif 388 (Mai 1995), tt. 26–27
* Ifor Rees (gol.), *Dŵr o Ffynnon Felin Bach: Cyfrol i Goffau Canmlwyddiant Geni Cynan* (Dinbych, 1995)
* Alan Llwyd, "Golygyddol", *Barddas*, rhif 251, (Mawrth/Ebrill, 1999), tt. 4–12
* Selwyn Iolen (Selwyn Griffith), "Colofn yr Archdderwydd", *Yr Enfys* (Gwanwyn 2007), t. 25

## Cyfeiriadau

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Albert Evans-Jones (Cynan) ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*