# Saunders Lewis

| Saunders Lewis |
| --- |
|  |
| Ganwyd | John Saunders Lewis  15 Hydref 1893  Wallasey  |
| Bu farw | 1 Medi 1985  Caerdydd  |
| Man preswyl | Penarth  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Lerpwl
 |
| Galwedigaeth | hanesydd, gwleidydd, ysgrifennwr, bardd, beirniad llenyddol, dramodydd, academydd  |
| Cysylltir gyda | D. J. Williams, Lewis Valentine  |
| Adnabyddus am | Siwan, Blodeuwedd, Brad, Buchedd Garmon, Gymerwch Chi Sigaret?  |
| Arddull | theatr  |
| Tad | Lodwig Lewis  |
| Priod | Margaret Gilcriest  |
| Plant | Mair Saunders Lewis  |
| Perthnasau | Siwan Jones  |

Cofeb Saunders Lewis yn Stryd Hanover, Abertawe, lle bu'n byw pan symudodd i'r ddinas ar ôl cael ei benodi i Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe; dadorchuddiwyd 22 Medi 2016.
Dramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd oedd **John Saunders Lewis** (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985). Ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru. Ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn. Bu ei ddarlith radio enwog *Tynged yr Iaith*, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

## Bywyd cynnar ac addysg

61 Falkland Road, Lerpwl: y tŷ lle'i ganed.
Ganwyd Saunders i deulu o Gymry oedd yn byw yn Wallasey, ger Lerpwl. Roedd yn ail o dri mab i'r gweinidog Methodist Calfinaidd, y Parch. Lodwig Lewis (1859–1933), oedd yn hanu o Sir Gaerfyrddin. Ganwyd ei fam Mary Margaret (née Thomas, 1862–1900) yn Llundain ond roedd y teulu'n hanu o Sir Fôn.

Mynychodd ysgol y bechgyn yn Liscard, sef rhan o dref Wallasey. Roedd Saunders yn astudio Saesneg a Ffrangeg ym Mhrifysgol Lerpwl pan gychwynnodd Y Rhyfel Byd Cyntaf. Cofrestrodd fel gwirfoddolwr gyda Chatrawd y Brenin, Lerpwl ym Medi 1914 ac yn Ebrill 1915 ceisiodd am gomisiwn gyda Chyffinwyr De Cymru ac fe'i ddyrchafwyd i Is-Gapten yn Chwefror 1916. Gwasanaethodd yn Ffrainc lle fe'i anafwyd. Ar ôl gadael y fyddin, dychwelodd i'r brifysgol i orffen ei radd yn Saesneg.

## Gyrfa

Saunders Lewis yn 1916
Yn 1922, fe'i apwyntiwyd yn ddarlithiwr yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Abertawe. Yn ystod ei gyfnod yn Abertawe, cynhyrchodd rhai o'i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth lenyddol: *A School of Welsh Augustans* (1924), *Williams Pantycelyn* (1927), a *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (1932).

Cafodd ei benodi'n Uwch-ddarlithydd ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn 1957 ymddeolodd i'w gartref ym Mhenarth, ger Caerdydd ac ymroddodd i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru. Yn 1962 cyhoeddodd *Tynged yr Iaith*, sef darlith Radio BBC Cymru; y canlyniad fu sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Fe enwebwyd Saunders Lewis am wobr lenyddol Nobel yn 1971.

## Bywyd personol

Priododd Margaret Lewis (née Gilcriest) (1891-1984) ar 31 Gorffennaf 1924 yn eglwys Gatholig Our Lady and St Michael yn Workington, Cumberland. Cafwyd iddynt un plentyn, Mair Gras Saunders (1926-2011).

Yn fab i weinidog Methodistaidd, ymunodd â 'r Eglwys Babyddol yn 1932, yn bennaf oherwydd dylanwad ei wraig Margaret. Yn 1936 llosgodd Saunders, ynghyd â D. J. Williams a Lewis Valentine, adeiladau yr ysgol fomio ym Mhenyberth ac o ganlyniad collodd ei swydd fel darlithydd yng Ngholeg Prifysgol Abertawe.

Bu farw wedi salwch hir yn Ysbyty St Winifred, Caerdydd, ar 1 Medi 1985.

## Gwaith llenyddol

Ei ddramau mwyaf yw *Blodeuwedd* a *Siwan*, sy'n ymwneud â'r gwrthdaro rhwng cariad a chwant. Yn ei nofelau *Monica* a *Merch Gwern Hywel*, yn ogystal ag yn *Siwan*, mae cytundeb priodasol yn holl bwysig ac yn hanfodol er lles cymdeithas. Roedd yn gredwr cryf yn y traddodiad Ewropeaidd, a gwelodd fod dylanwad Lloegr yn rhwystr i Gymru ddeall y traddodiad hwnnw. Dau ddylanwad mawr arno oedd Emrys ap Iwan a W.B. Yeats.

## Gwobrau a theitlau

Yn 2005 cafodd Saunders Lewis ei enwi fel y degfed Cymro pwysicaf erioed mewn pôl piniwn a wnaed gan y BBC.

Ar Fedi 22, 2016 cafodd plac glas ei ddadorchuddio er cof amdano yn Stryd Hanover, Abertawe, lle bu'n byw pan symudodd i'r ddinas ar ôl cael ei benodi i Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe yn 1922.

## Llyfryddiaeth

Clawr yn cynnwys llun ohono.
### Barddoniaeth

Cyfrol o'i farddoniaeth ydy *Siwan a Cherddi Eraill*, er fod y gerdd Siwan hefyd yn cael ei chyfri fel drama fydryddol.

Casglwyd ei gerddi ynghyd yn y gyfrol *Cerddi Saunders Lewis* (gol. R. Geraint Gruffydd).

### Cyfieithiadau

* *Doctor ar ei Waethaf* (Cyfieithiad o *Le Médecin malgre lui* gan Molière) *Cyfres y Werin* 13, (1924)
* *Wrth Aros Godot* (Cyfieithiad o *En Attendant Godot* gan Samuel Beckett) *Cyfres Y Ddrama yn Ewrop*, Gwasg Prifysgol Cymru (1970)

### Nofelau

* *Monica* (1930)
* *Merch Gwern Hywel* (1964)

### Dramâu

* *The Eve of St. John* (1921)
* *Gwaed yr Uchelwyr* (1922)
* *Buchedd Garmon* (1937)
* *Amlyn ac Amig* (1940)
* *Blodeuwedd* (1948)
* *Eisteddfod Bodran* (1952)
* *Gan Bwyll* (1952)
* *Siwan a Cherddi Eraill* (1956)
* *Gymerwch Chi Sigaret?* (1956)
* *Brad* (1958)
* *Esther* (1960)
* *Serch yw'r Doctor* (1960)
* *Yn y Trên* (cyhoeddwyd yn y cylchgrawn *Barn*, 1965)
* *Cymru Fydd* (1967)
* *Problemau Prifysgol* (1968)
* *Branwen* (1975)
* *Dwy Briodas Ann* (1975)
* *Cell y Grog* (yn y cylchgrawn *Taliesin*, 1975)
* *1938* (1977)
* *Excelsior* (1980)

Casglwyd ei holl ddramâu ynghyd yn y ddwy gyfrol, *Dramâu Saunders Lewis*, dan olygyddiaeth Ioan Williams.

### Beirniadaeth Lenyddol

* *A School of Welsh Augustans* (1924)
* *Ysgrifau Dydd Mercher* (1945)
* *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (Caerdydd, 1931)
* *Meistri'r Canrifoedd* (gol. R. Geraint Gruffydd; casgliad)
* *Meistri a'u Crefft* (gol. Gwynn ap Gwilym; casgliad)

### Ysgrifau Gwleidyddol

* *Canlyn Arthur*
* *Ati, Wŷr Ifainc*
* *Tynged yr Iaith*

### Astudiaethau a llyfrau eraill

* Dafydd Jenkins, *Tân yn Llŷn* (1937) – hanes Penyberth
* Alun R. Jones a Gwyn Thomas (gol.), *Presenting Saunders Lewis* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)
* Mair Saunders, *Bro a Bywyd: Saunders Lewis 1893-1985* (Cyhoeddiadau Barddas, 1987)
* Bruce Griffiths, *Writers of Wales: Saunders Lewis* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989)
* Dafydd Ifans (gol.), *Annwyl Kate, Annwyl Saunders* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1992) – llythyraeth Saunders â Kate Roberts
* T. Robin Chapman, *Un Bywyd o Blith Nifer: Cofiant Saunders Lewis* (Gwasg Gomer, 2006)
* Emyr Hywel (gol.), *Annwyl D.J. - Llythyrau D.J., Saunders, a Kate* (Y Lolfa, 2007) – gohebiaeth D. J. Williams, Saunders Lewis a Kate Roberts
* Rhianedd Jewell *Her a Hawl Cyfieithu Dramâu - Saunders Lewis a Samuel Beckett a Molière* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2017)

## Cyfeiriadau

## Dolennau allanol

* [2] Plac glas i gofio Saunders Lewis - cyfweliad gyda'r Athro Prys Morgan (Golwg360)
* [3] "Camgymeriad" cysylltu Saunders ag Abertawe am resymau negyddol - cyfweliad gyda Robert Rhys (Golwg360)
* Adolygiad gan E. Wyn James ar gyfrol ddylanwadol Saunders Lewis, *Williams Pantycelyn* (1927; argraffiad newydd gyda rhagymadrodd sylweddol gan D. Densil Morgan, 2016) > ar wefan Gwales

Gellir gwrando ar ddarlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘“Gweld gwlad fawr yn ymagor”: breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’, yma: