# Grace Williams

| Grace Williams |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Grace Mary Williams  19 Chwefror 1906  y Barri  |
| Bu farw | 10 Chwefror 1977  y Barri  |
| Dinasyddiaeth |  Cymru |
| *Alma mater* | * Prifysgol Caerdydd
* Y Coleg Cerdd Frenhinol
 |
| Galwedigaeth | cyfansoddwr  |
| Arddull | opera  |

Cyfansoddwraig o Gymraes oedd **Grace Mary Williams** (19 Chwefror 1906 – 10 Chwefror 1977) a gysylltir â cherddoriaeth gerddorfaol yn bennaf. Fe'i hystyrir fel un o'r cyfansoddwyr benywaidd Cymreig mwyaf dylanwadol yn hanes cerddoriaeth Cymru yn ystod yr 20g. Hi oedd y gyfansoddwraig gyntaf yng Nghymru i gyfansoddi opera a'r fenyw gyntaf o wledydd Prydain i ysgrifennu sgôr ar gyfer ffilm lawn.

Ymhlith ei gweithiau cerddorfaol mwyaf nodedig y mae: *Fantasia on Welsh Nursery Tunes* (1940), *Sea Sketches* (1944) a *Penillion* (1955).

## Bywyd cynnar

Cafodd ei geni yn y Barri yn ferch i William Matthews Williams a Rose Emily Richards Williams. Roedd ei rhieni yn athrawon ac roedd ei thad yn gerddor nodedig. Ar ôl gadael Ysgol y Sir, yn y Barri, enillodd ysgoloriaeth Morfydd Owen ac aeth i Goleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy. Oddi yno aeth i Goleg Brenhinol Cerddoriaeth (y Royal College of Music) yn Llundain yn 1926, ble cafodd ei dysgu gan Ralph Vaughan Williams a'i hanogodd i gofleidio cerddoriaeth draddodiadol Cymru. Cymhellwyd hi i drefnu alawon gwerin gan ei chyfaill, y cyfansoddwr Benjamin Britten (1913–76) hefyd. Yn 1930 cafodd ysgoloriaeth i deithio, ac aeth i Fiena. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, symudwyd y myfrywyr i Grantham yn Swydd Lincoln, lle cyfansoddodd hi rai o'i gweithiau cynharaf, gan gynnwys Sinfonia Concertante a'i symffoni gyntaf.

## Gyrfa

Ar ôl dysgu yn Llundain am ychydig, daeth yn ôl i Gymru i weithio gyda’r BBC ac ar unwaith aeth ati i gyfansoddi trefniannau o alawon gwerin yn bennaf ar gyfer Adran Ysgolion y BBC, er bod ambell drefniant o alawon gwerin Cymreig yn dyddio o’r 1930au, er enghraifft Six Welsh Oxen Songs (1937). Hyd yma (2024) cafwyd hyd i 115 o drefniannau o alawon gwerin Cymreig gan Grace Williams.

Un o'i gweithiau mwyaf poblogaidd oedd *Fantasia on Welsh Nursery Tunes* (1940).

Bu'n dysgu yn y Camden School for Girls rhwng 1932 a 1946, lle bu wrthi'n addasu rhai o operâu Gilbert and Sullivan ar gyfer y myfyrwyr. Yn 1947, yn dilyn cyfnod o salwch, dychwelodd i’r Barri, lle gweithiodd fel cerddor llawrydd a bu'n dysgu yn achlysurol yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru Caerdydd.

Ceisiodd nawdd i gyfansoddi opera yn seiliedig ar hanes Twm o’r Nant (Thomas Edwards) neu Dic Penderyn (Richard Lewis) rai blynyddoedd cyn cyfansoddi ‘The Parlour’, ond methodd.

Yn 1949, ysgrifennodd y gerddoriaeth ar gyfer y ffilm nodwedd *Blue Scar*, y fenyw gyntaf o wledydd Prydain i gyfansoddi ar gyfer ffilm lawn. Treuliodd chwe blynedd, rhwng 1960 a 1966, yn sgwennu ei hunig opera *The Parlour*, a chafodd ei pherfformio ar 5 Mai 1966 yn y Theatr Newydd, Caerdydd, gan y WNO a Cherddorfa Symffoni Dinas Birmingham fel rhan o *double bill* gydag Il Tabarro (*The Cloak*) gan Puccini. Yna, teithiodd y cwmni i yn Landudno yn Awst 1966 lle recordiwyd y perfformiad ar gyfer y *BBC Music Programme* a ddarlledwyd yn Nhachwedd 1966, yr unig recordiad o’r opera sydd ar gael hyd heddiw (2024).

Grace Williams oedd y gyfansoddwraig gyntaf yng Nghymru i gyfansoddi opera. Defnyddiodd y stori fer ‘En Famille’ gan y nofelydd a’r dychanwr Ffrengig Guy de Maupassant (1850–93) fel sail ar gyfer ysgrifennu ei libretto ei hun ar gyfer ‘*The Parlour*’. Rhaid cofio, fodd bynnag, y cafwyd sawl opera cyn ‘*The Parlour*’ a oedd yn ymdrin â themâu Cymreig, er enghraifft *Blodwen* (Joseph Parry), *Tir Na Nog* (David de Lloyd) a *The Black Ram* (Ian Parrott),

Caiff ei chysylltu â cherddoriaeth gerddorfaol yn bennaf a'i hystyried fel un o'r cyfansoddwyr benywaidd Cymreig mwyaf dylanwadol yn hanes cerddoriaeth Cymru yn ystod yr 20g.

## Gweithiau coll

Yn 2024, cyhoeddwyd bod rhagor o waith Grace Williams wedi eu canfod mewn ystordy yn y Barri, yn sgil gwaith myfyrwraig o Brifysgol Bangor, gan gynnwys casgliad o ddeg alaw Gymreig, sy'n cynnwys "Hun Gwenllian", "Bwlch Llanberis" a "Dwfn yw'r môr".

## Bywyd personol

Yn ystod ac ar ôl yr Ail Ryfel Byd, dioddefodd o iselder a phroblemau iechyd eraill.

Gwrthododd dderbyn OBE am wasanethau i gerddoriaeth yn rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 1967.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 |
Ystyriaf fy hun yn ffodus iawn o gael fy ngeni'n Gymraes.

 | ”
 |

Bu farw yn 70 mlwydd oed yn 1977.

Neilltuodd BBC Radio 3 eu heitem Cyfansoddwr yr Wythnos iddi yn ail hanner mis Awst 2006. O ganlyniad, cafwyd nifer o berfformiadau o weithiau nas perfformiwyd, gan gynnwys ei Choncerto Fiolin.

## Gweler hefyd

* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Gwaith

Roedd llawer o waith Grace Williams yn clymu gyda cherddoraieth gwerin Gymreig, fel ei darn enwocaf, *Fantasia on Welsh Nursery Tunes*.
Dyma rhestr o’i gwaith:

* *Theseus and Ariadne*, bale (1935)
* *Four Illustrations for the Legend of Rhiannon*, cerddorfa (1939)
* *Fantasia on Welsh Nursery Tunes*, cerddorfa (1940)
* Sinfonia Concertante, piano a cherddorfa (1941)
* Symffoni rhif 1 (1943)
* *Sea Sketches*, cerddorfa linynnol (1944)
* Concerto Piano (anorffenedig) (1949)
* *The Dark Island*, cerddorfa linynnol (1949)
* Concerto Feiolin (1950)
* *Variations on a Swedish Tune*, piano a cherddorfa (1950)
* *The Dancers* (1951)
* *Hiraeth*, telyn (1951)
* *Three Nocturnes*, 2 piano (1953)
* *Seven Scenes for Young Listeners*, cerddorfa (1954)
* *Penillion*, cerddorfa (1955)
* Symffoni rhif 2 (1956, diwygiedig 1975)
* *All Seasons shall be Sweet* (1959)
* *The Parlour*, opera (ar ôl Guy de Maupassant) (1961)
* *Processional*, cerddorfa (1962, diwygiedig 1968)
* Concerto Trumped (1963)
* *Carillons*, obo a cherddorfa (1965)
* *Severn Bridge Variations*: Amrywiad 5, cerddorfa (1966)
* *Ballads*, cerddorfa (1968)
* *Castell Caernarfon*, cerddorfa (1969)
* *Missa Cambrensis* (1971)
* *Ave Maris Stella*, côr SATB (1973)
* *Fairest of Stars*, soprano a cherddorfa (1973)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
* Tudalen Tŷ Cerdd Archifwyd 2019-06-14 yn y Peiriant Wayback