# Llywodraeth leol yng Nghymru

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres:
**Gwleidyddiaeth Cymru** |
|

---

 |
| **Llywodraeth Cymru**
[dangos]

* Prif Weinidog: Rhun ap Iorwerth
* Dirprwy Brif Weinidog: Sioned Williams
* Cabinet
* Cwnsler Cyffredinol:

**Senedd Cymru**[dangos]

* Llywydd: Huw Irranca-Davies
* Prif Weithredwr a Chlerc:
* Aelodau (ASau): 2026
* Comisiwn y Senedd
* Etholaethau
* Etholiadau: 1999, 2003, 2007, 2011, 2016, 2021, 2026
* Cyfraith Gyfoes Cymru
* Mesurau rhestr
* Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol
* Offerynnau Statudol

**Cymru o fewn y Deyrnas Unedig**[dangos]

**Llywodraeth ei Fawrhydi Ysgrifennydd Gwladol: Jo Stevens
* Swyddfa Cymru
* Prif Bwyllgor
* Pwyllgor Dethol
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006
* Etholaethau'r DU
* Etholaethau Cymru
* Etholiadau: 1979, 1983, 1987, 1992, 1997, 2001, 2005, 2010, 2015, 2024

**Llywodraeth leol**[dangos]

* Prif ardaloedd
* Siroedd cadwedig
* Siroedd hynafol
* Cymunedau

**Gweithgarwch gwleidyddol**[dangos]

* Cenedlaetholdeb
* Datganoli Cymru
* Annibyniaeth Cymru
* Heddychiaeth
* Pleidiau gwleidyddol
* Polisïau unigryw Cymru
 |
|

---

gweld • sgwrs • golygu |

I bwrpas llywodraeth leol, ers 1 Ebrill 1996 rhennir Cymru yn 22 o awdurdodau unedol a elwir yn "brif ardaloedd". O fewn yr haen uchaf hwn, ceir sawl math o sir sefː sir, bwrdeistrefi sirol a dinasoedd (gyda statws sirol). Yn aml gelwir nhw o dan un enw - sir, er bod hyn yn dechnegol anghywir. Cynrychiolir yr awdurdodau lleol sy'n gweinyddu'r siroedd hyn gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Mae cynghorau etholedig yr awdurdodau hyn yn gyfrifol am ddarparu gwasanaethau o fewn eu prif ardaloedd: addysg, gwaith cymdeithasol, cadwraeth yr amgylchedd a thraffyrdd.

O dan yr haen hwn ceir cynghorau cymuned; dirprwyir rhai cyfrifoldebau iddynt hwy, er enghraifft torri gwair, cynnal a chadw parciau lleol.

Fe benodir Arglwydd Raglaw gan Frenhines y DU, i'w chynrychioli yn yr wyth Sir cadwedig sef yr ardaloedd cyfredol a ddefnyddir yng Nghymru at ddibenion seremonïol Rhaglawiaeth a Siryfiaeth.

Yn Ebrill 2013 cyhoeddwyd fod Llywodraeth Cymru am gynnal Ad-drefnu Llywodraeth Leol yng Nghymru gyda'r bwriad o dorri'r nifer o siroedd o 22 i tua 12.

## Dinasoedd

Saith dinas sydd yng Nghymru: yn ogystal â'r tri awdurdod unedol sydd â statws dinas, mae gan gymunedau Bangor, Llanelwy a Thyddewi statws dinas a gadarnheir gan freintlythyrau.

* Abertawe
* Bangor
* Caerdydd
* Casnewydd
* Llanelwy
* Tyddewi
* Wrecsam

Yn hanesyddol roedd Llanelwy yn ddinas, gan iddi fod yn ganolfan esgobaeth, a chyfeirir ati fel dinas yn Encyclopædia Britannica 1911. Er hyn nid oedd statws dinas swyddogol gan Lanelwy. Pan roddwyd statws dinas i Dyddewi ym 1994 fe ymgeisiodd Cyngor Cymuned Llanelwy am yr un statws, trwy ddeiseb. Gwrthodwyd y ddeiseb gan nad oedd unrhyw dystiolaeth o siarter neu freintlythyrau yn cael eu rhoi i'r dref yn y gorffennol, fel yn achos Tyddewi. Aflwyddiannus oedd ceisiadau am statws dinas mewn cystadlaethau yn 2000 a 2002.

Ar 14 Mawrth 2012, fodd bynnag, croesawodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Cheryl Gillan, gyhoeddiad Llywodraeth y DU y byddai Llanelwy yn ennill statws dinas. Ymgeisiodd sawl tref, a dewiswyd Llanelwy "i gydnabod ei chyfoeth o hanes, ei chyfraniad diwylliannol a’i statws metropolitan fel canolbwynt ar gyfer technoleg, masnach a busnes."

Enillodd Wrecsam gystadleuaeth i gael statws dinas yn 2022. Roedd hyn yn rhan o ddathliadau Jiwbilî Platinwm y Frenhines a gwobrwyd 8 tref ar draws y DU. Cafodd Wrecsam ei wneud yn ddinas yn swyddogol ar 1 Medi 2022.

## Prif ardaloedd

*Prif: Prif ardaloedd Cymru*

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

Gwynedd
Powys
Dinbych
Sir Gaerfyrddin
Ceredigion
Penfro
Conwy
Ynys Môn
1
5
2
3
4
6
Fynwy
7
8
9
10
11

Wrec.
Fflint

*Môr Hafren*
*Môr Iwerddon*
*Lloegr* | 1. Abertawe
2. Castell-Nedd Port Talbot
3. Pen-y-bont ar Ogwr
4. Bro Morgannwg
5. Caerdydd
6. Casnewydd
7. Rhondda Cynon Taf
8. Merthyr Tudful
9. Caerffili
10. Torfaen
11. Blaenau Gwent
 |  |  |  |

## Cymunedau

*Prif: Cymuned (Cymru) a Rhestr cymunedau Cymru*
Cymuned yw'r uned leiaf o lywodraeth leol yng Nghymru.

## Siroedd cadwedig

*Prif: Siroedd cadwedig Cymru*
Pan adrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru yn 1974 diddymwyd yr hen siroedd gweinyddol a chreuwyd wyth sir newydd yn eu lle. O'r siroedd hyn, mae Powys a Gwynedd yn dal i fodoli ond gyda newidiadau i'w ffiniau, yn enwedig yn achos Gwynedd a chollodd Ynys Môn ac a welodd yr ardaloedd gogledd-ddwyreiniol yn mynd yn rhan o Fwrdeistref Sirol Conwy. Mae siroedd 1974-1996 yn cael eu disgrifio'n swyddogol fel siroedd cadwedig ar gyfer rhai pwrpasau seremonïol ond heb unrhyw ran mewn llywodraeth leol.

Dyma'r siroedd:

* Clwyd
* De Morgannwg
* Dyfed
* Gorllewin Morgannwg
* Gwent
* Gwynedd
* Morgannwg Ganol
* Powys

## Hanes "Siroedd" Cymru

Erbyn 1066 roedd Lloegr gyfan wedi cael ei rhannu'n siroedd, ond nid oedd gan Gymru siroedd tan y 13g. Aberteifi a Chaerfyrddin a sefydlwyd yn gyntaf a hynny yn y 1240au. Ym 1284 rhannwyd "Tywysogaeth Gwynedd" yn dair sir: Môn, Caernarfon a Meirionnydd. Gellir edrych ar y drefn newydd hon felly fel trefn Seisnig a fwriwyd ar Gymru wedi syrthio'ryn ystod blynyddoedd olaf y Tywysog Llywelyn II. Cyn diwedd y ganrif roedd y Fflint hithau wedi'i chlensio'n sir a olygai fod bron i hanner tiriogaeth Cymru o dan reolaeth coron Lloegr. Y Mers oedd yn weddill, a chafwyd gwared a nhw trwy ddefnyddio y Ddeddf Uno1536 gan greu Sir Benfro, Sir Drefaldwyn, Sir Ddinbych, Sir Faesyfed, Sir Forgannwg, Sir Frycheiniog a Sir Fynwy. Dyna gyfanswm o 13 sir. Y mwyaf oedd Sir Gaerfyrddin (246,168ha) a Sir y Fflint (65,975ha). Cawsant eu mapio gan John Speed ac eraill ac fe'u derbyniwyd yn frwd gan y Boneddigion.

Yn 1974 diddymwyd yr 13 sir. Yn eu lle sefydlwyd y siroedd cadwedig uchod.

## NUTS gan Eurostat

O fewn Eurostats yr Enwau Unedau Tiriogaethol at Ddibenion Ystadegaeth(*Nomenclature of Territorial Units for Statistics*, NUTS), ystyrir Cymru yn rhanbarth lefel-1, gyda'r côd "UKL", ac a isrennir fel a ganlyn:

| NUTS 1
 | Côd
 | NUTS 2
 | Côd
 | NUTS 3
 | Côd
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cymru
 | UKL
 | Gorllewin Cymru a Chymoedd De Cymru
 | UKL1
 | Ynys Môn
 | UKL11
 |
|  | Gwynedd
 | UKL12
 |
| Conwy a Sir Ddinbych
 | UKL13
 |
| De-orllewin Cymru (Ceredigion, Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro)
 | UKL14
 |
| Cymoedd Canol (Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf)
 | UKL15
 |
| Cymoedd Gwent (Blaenau Gwent, Caerffili, Torfaen)
 | UKL16
 |
| Pen-y-bont ar Ogwr a Castell-nedd Port Talbot
 | UKL17
 |
| Abertawe
 | UKL18
 |
| Dwyrain Cymru
 | UKL2
 | Sir Fynwy a Chasnewydd
 | UKL21
 |
| Caerdydd a Bro Morgannwg
 | UKL22
 |
| Sir y Fflint a Wrecsam
 | UKL23
 |
| Powys
 | UKL24
 |

## Heddluoedd a gwasanaethau tân

### Heddluoedd

*Prif: Heddluoedd Cymru*
Ceir pedwar heddlu yng Nghymru:

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1. Heddlu Gogledd Cymru
2. Heddlu Dyfed-Powys
3. Heddlu De Cymru
4. Heddlu Gwent
 |

### Gwasanaethau tân ac achub

Ceir tri gwasanaeth tân ac achub yng Nghymru:

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1. Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru
2. Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru
3. Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru
 |

## Gweler hefyd

* Ad-drefnu Llywodraeth Leol yng Nghymru, 2015
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru
* Cymunedau Cymru (Trefi a Chymunedau Cymru)
* Rhestr Siroedd a Dinasoedd Cymru yn ôl y canran o siaradwyr Cymraeg
* Siroedd Cymru cyn ad-drefnu 1974

## Cyfeiriadau