Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Prifddinas

**Prifddinas** yw'r dref neu ddinas sy'n brif ganolfan y llywodraeth mewn endid gwleidyddol, megis gwladwriaeth neu genedl. Lleolir swyddfeydd y llywodraeth yno, a chynhelir cyfarfodydd y senedd a'r llywodraeth yno hefyd. Caerdydd yw prifddinas Cymru. Yn yr Unol Daleithiau, Washington, D.C. yw'r brifddinas, ac mae Llundain yn brifddinas i'r Deyrnas Unedig a Lloegr.

Mae gan bob gwlad yn y byd brifddinas; mae gan rai (er enghraifft, yr Iseldiroedd) fwy nag un. Yn aml, canolfan economaidd y wlad yw'r brifddinas hefyd. Enghreifftiau yw Paris yn Ffrainc a Mosgo yn Rwsia. Mewn llawer o achosion, y brifddinas yw dinas fwyaf y wlad o ran poblogaeth, ond mae yna eithriadau, megis India, Tsieina, Brasil ac Awstralia. Weithiau dewisir prifddinas newydd y tu allan i ardaloedd mwyaf poblog er mwyn osgoi datblygiad pellach yn yr ardaloedd hynny (gweler y map). Mae dinasoedd Brasilia ym Mrasil a Canberra yn Awstralia wedi'u cynllunio'n fwriadol fel prifddinasoedd newydd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Ucheldiroedd yr Alban

"Croeso i'r Ucheldiroedd" ar arwydd a osodwyd gan Gyngor yr Ucheldir, sy'n gweinyddu ardal sy'n llai o lawer na'r Ucheldiroedd ei hun.
Mae'r term daearyddol **Ucheldiroedd yr Alban** (Gaeleg: **A' Ghàidhealtachd** 'Gwlad y Gael', Saesneg *Highlands*) yn cael ei arfer i ddisgrifio ardal fynyddig gogledd yr Alban sy'n gorwedd i'r gogledd ac i'r gorllewin o Rwyg Ffin yr Ucheldiroedd. Mae'r Glen Mawr yn gwahanu Mynyddoedd Grampian i'r de-ddwyrain oddi ar Ucheldiroedd Gogledd-orllewinol yr Alban.

Ychydig iawn o bobl sy'n byw yno gan fod tir cynhyrchiol yn brin a dominyddir y tirlun gan y cadwyni mynydd niferus. Mae'r dwysedd poblogaeth yn is ar gyfartaledd nag yn Sweden, Norwy, Papua Gini Newydd neu'r Ariannin. Ar un adeg, roedd y boblogaeth gryn dipyn yn fwy nag yw heddiw. Yn ystod ail hanner y 18g a hanner cyntaf y 19g, diboblogwyd yr Ucheldiroedd i raddau helaeth gan broses Clirio'r Ucheldiroedd. Gorfodwyd tenantiaid i ymadael â'u tyddynnod er mwyn gwneud lle i wartheg a defaid.

Mae'r canolfannau gweinyddol yn cynnwys Inverness. Cyngor yr Ucheldiroedd yw'r corff gweinyddol ar gyfer tua 40% o'r ardal; rhennir y gweddill rhwng ardaloedd cyngor Aberdeenshire, Angus, Argyll a Bute, Moray, Perth a Kinross, a Stirling. Yn ogystal cyfrifir rhan ogleddol Ynys Arran fel rhan o'r Ucheldiroedd yn ddaearyddol, er ei bod yn cael ei gweinyddu gan gyngor Gogledd Swydd Ayr.

## Trefi a phentrefi

* Aberfeldy, Aboyne, Alness, Altnaharra, Applecross, Aultbea, Aviemore,
* Back of Keppoch, Ballachulish, Beauly, Blair Atholl, Braemar
* Cannich, Carrbridge, Coldbackie, Crianlarich, Cromarty, Culbokie
* Dalwhinnie, Dingwall, Dornie, Dornoch, Durness
* Fort Augustus, Fort William
* Gairloch, Glencoe, Glenelg, Grantown-on-Spey
* Inveraray, Invermoriston, Inverness (dinas ers 2001)
* Killin, Kingussie, Kinlochleven, Kinlochewe, Kinloch Rannoch, Kyle of Lochalsh
* Lochcarron, Lochinver
* Mallaig
* Nairn, Newtonmore, Nethy Bridge
* Oban
* Plockton, Poolewe, Portmahomack
* Shieldaig, Strathpeffer, Strathy
* Tain, Taynuilt, Thurso, Tobermory, Tomintoul, Tongue, Torridon
* Ullapool
* Wick

## Lleoedd eraill o ddiddordeb

* Afon Carron
* Castle Tioram
* Canolfan Sgio Glencoe
* Glen Orchy
* Glen Spean
* Gardd Inverewe
* Loch Linnhe
* Loch Lochy
* Loch Maree
* Rannoch Moor
* Tor Castle
* Glen Coe
* Glen Lyon
* Loch Rannoch
* Loch Katrine
* West Highland Way
* Eilean Donan
* Loch Ness
* Loch Morar

## Gweler hefyd

* Iseldiroedd yr Alban
* Gaeleg
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Ynysoedd ac Ucheldiroedd yr Alban
* Ross, Skye a Lochaber (etholaeth seneddol y DU)

## Oriel

* Loch Gairloch
* Kyle of Durness.
* Loch Long
* Ffordd un lôn, ger Aultivullin.
* Blaven.
* Inverness
* Ynysoedd Loch Maree.
* Tu mewn i Ogof Smoo, Sutherland.
* Goleudy Penrhyn Wrath.
* Fiaduct Glenfinnan.

## Gweler hefyd

* Caithness, Sutherland ac Easter Ross (etholaeth seneddol y DU)
* Inverness, Nairn, Badenoch a Strathspey (etholaeth seneddol y DU)
# Ynysoedd Heledd

Ynysoedd Heledd|  |
| Math | ynysfor  |
| Enwyd ar ôl | Ynysoedd Heledd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Arwynebedd | 7,200 km²  |
| Uwch y môr | 1,009 metr  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Cyfesurynnau | 58°N 7°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynysoedd ger arfordir gogledd-orllewinol yr Alban yw **Ynysoedd Heledd** (Gaeleg: *Inse Gall*, Saesneg: *Hebrides*). Maent yn rhannu yn ddau grŵp o ynysoedd:

* Ynysoedd Mewnol Heledd
	+ Skye
	+ Mull
	+ Iona
	+ Islay
	+ Jura
	+ Staffa
* Ynysoedd Allanol Heledd
	+ Leòdhas (Lewis)
	+ Na Hearadh (Harris)
	+ Berneray
	+ Gogledd Uist
	+ De Uist
	+ Sant Kilda.

Gyda'i gilydd mae ganddynt arwynebedd o 7,285 km sgwar, a phoblogaeth o tua 70,000.

Ynysoedd Mewnol Heledd mewn coch, Ynysoedd Allanol Heledd mewn oren.
# Ben Nevis

Ben Nevis|  |
| Math | mynydd, atyniad twristaidd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Ucheldiroedd yr Alban  |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Uwch y môr | 1,344.527 metr  |
| Cyfesurynnau | 56.796891°N 5.003675°W  |
| Cod OS | NN1667071279  |
| Amlygrwydd | 1,344.527 metr  |
| Cyfnod daearegol | Defonaidd  |
| Cadwyn fynydd | Mynyddoedd y Grampians  |
|  |
| Deunydd | craig igneaidd  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Beinn Nibheis** neu **Ben Nevis**(1344m) yw'r mynydd uchaf yn Yr Alban (Munro) ac Ynysoedd Prydain i gyd; nid oes ganddo felly fam-fynydd. Mae yn ardal Lochaber ger Fort William yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NN166712.

Ystyr yr enw Gaeleg yw naill ai "Mynydd Cuchog" neu "Mynydd y Cymylau", "Mynydd y Nefoedd", gan ei fod mor uchel. Mae'n un o wyth copa yn yr Alban sydd dros 4,000'. Mae crib yn cysylltu Ben Nevis â'i gymydog Carn Mòr Dearg.

Mae "Ben" yn boblogaidd iawn gan ymwelwyr (mae tua 100,000 yn cerdded i'r copa bob blwyddyn) ac mae hyn wedi creu problemau amgylcheddol wrth i lwybrau gael eu herydu a phobl gadael sbwriel ar eu holau.

Y llwybr hawsaf yw "Llwybr y Twristiaid", sy'n hir ond hawdd i gerddwyr. Ond ceir sawl llwybr mwy anturus ac mae clogwyni'r gogledd yn enwog am eu dringfeydd caled, yn arbennig yn y gaeaf a'r gwanwyn pan fo'r rhew yn galed.

Am fap yn dangos lleoliad Ben Nevis, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 4). Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Yn 2004 cyhoeddodd y cylchgrawn mynydda "Trail" gyfarwyddiadau anghywir a pheryglus sut i fynd i lawr o'r copa. [1]

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-07-28 yn y Peiriant Wayback
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-01-30 yn y Peiriant Wayback
# Ynysoedd Erch

Ynysoedd Erch|  |
| Math | ynysfor, registration county, lieutenancy area of Scotland, Scottish islands area, siroedd yr Alban, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig, un o gynghorau'r Alban  |
|  |
| Prifddinas | Kirkwall  |
| Poblogaeth | 22,270  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Arwynebedd | 990 km²  |
| Gerllaw | Môr y Gogledd  |
| Cyfesurynnau | 59°N 3°W  |
| Cod SYG | S12000023  |
| GB-ORK  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Baner Ynysoedd Erch
Ynysoedd ger arfordir gogledd-ddwyrain yr Alban yw **Ynysoedd Erch** (Saesneg: *Orkney*, Gaeleg yr Alban: *Arcaibh*). Mae'r ynysoedd, tua 200 ohonynt i gyd, tua 16 km oddi ar arfordir Caithness. Gelwir yr ynys fwyaf yn Mainland, ac yma y ceir y brif dref, Kirkwall, gyda phoblogaeth o tua 7,000. Mae trigolion ar tua 20 o'r ynysoedd i gyd, gyda chyfanswm y boblogaeth yn 19,900 yn 2001.

Ymsefydlodd y Llychlynwyr yma yn yr 8fed a'r 9g, a chawsant ddylanwad parhaol ar ddiwylliant yr ynysoedd. Hyd y 19g roedd iaith Norn, iaith Lychlynnaidd, yn cael ei siarad yma.

Mae Gŵyl Sant Magnus yn ŵyl gerddorol sy'n digwydd ym mis Mehefin bob blwyddyn.

Lleoliad Ynysoedd Erchyn yr Alban

## Ynysoedd

Yr ynysoedd pwysicaf yw:

* Mainland, sydd wedi ei chysylltu a:
	+ South Ronaldsay
	+ Burray
* Hoy
* Flotta
* Eday
* Egilsay
* North Ronaldsay
* Rousay
* Westray
* Papa Westray
* Sanday
* Stronsay
* Shapinsay
* Wyre

### Hynafiaethau

Dynodwyd pedair safle Neolithig ar Ynysoedd Erch yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1999, dan yr enw Calon Ynysoedd Erch Neolithig.

* Maes Howe, siambr gladdu
* Meini Stenness, cylch cerrig
* Cylch Brodgar, cylch cerrig
* Skara Brae, olion pentref

### Eraill

* Nes Brodgar, safle archeolegol

## Enwogion

* John Rae (1813-1893), fforiwr
* Edwin Muir (1887–1959), bardd
* Robert Rendall (1898–1967), bardd
* George Mackay Brown (1921-1996), bardd

## Gweler hefyd

* Ynysoedd Erch a Shetland (etholaeth seneddol y DU)
# Shetland

Shetland|  |
| Math | ynysfor, registration county, lieutenancy area of Scotland, Scottish islands area, sir hanesyddol y Deyrnas Unedig, siroedd yr Alban, un o gynghorau'r Alban  |
|  |
| Prifddinas | Lerwick  |
| Poblogaeth | 23,210  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg, Sgoteg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Yr Alban  |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Arwynebedd | 1,468 km²  |
| Gerllaw | Môr y Gogledd  |
| Cyfesurynnau | 60.3567°N 1.2606°W  |
| Cod SYG | S12000027  |
| GB-ZET  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Ynysoedd Shetland  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Broch Clickimin, ger Lerwick ar ynys Mainland, Shetland
Baner Shetland
Y grŵp o ddau gant o ynysoedd i'r gogledd-ddwyrain o dir mawr yr Alban ym Môr y Gogledd yw **Shetland** (*Zetland*), neu’r **Ynysoedd Shetland**.

Y prif ynysoedd yw Mainland, yr ynys fwyaf, Yell ac Unst. Lerwick yw canolfan wleidyddol yr ynysoedd.

Yn draddodiadol mae'r economi leol yn seiliedig ar grofftio, yn bennaf er mwyn magu defaid ar gyfer y diwydiant gwlân, bridio merlod Shetland a physgota penwaig. Ond ers y 1970au mae dyfodiad y diwydiant olew ac agor Maes Olew Brent wedi trawsffurfio'r economi.

Cynhelir Gŵyl Tân mwyaf Ewrop, Up Helly Aa, yn Shetland ar y dydd Mawrth olaf ym mis Ionawr.

| Rhanbarth | Poblogaeth 1961 | Poblogaeth 1971 | Poblogaeth 1981 | Poblogaeth 1991 | Poblogaeth 2001
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bound Skerry (& Grunay) | 3 | 3 | 0 | 0 | 0
 |
| Bressay | 269 | 248 | 334 | 352 | 384
 |
| Bruray | 34 | 35 | 33 | 27 | 26
 |
| East Burra | 92 | 64 | 78 | 72 | 66
 |
| Fair Isle | 64 | 65 | 58 | 67 | 69
 |
| Fetlar | 127 | 88 | 101 | 90 | 86
 |
| Foula | 54 | 33 | 39 | 40 | 31
 |
| Housay | 71 | 63 | 49 | 58 | 50
 |
| Mainland | 13,282 | 12,944 | 17,722 | 17,562 | 17,550
 |
| Muckle Flugga | 3 | 3 | 0 | 0 | 0
 |
| Muckle Roe | 103 | 94 | 99 | 115 | 104
 |
| Noss | 0 | 3 | 0 | 0 | 0
 |
| Papa Stour | 55 | 24 | 33 | 33 | 25
 |
| Trondra | 20 | 17 | 93 | 117 | 133
 |
| Unst | 1,148 | 1,124 | 1,140 | 1,055 | 720
 |
| Vaila | 9 | 5 | 0 | 1 | 2
 |
| West Burra | 561 | 501 | 767 | 817 | 753
 |
| Whalsay | 764 | 870 | 1,031 | 1,041 | 1,034
 |
| Yell | 1,155 | 1,143 | 1,191 | 1,075 | 957
 |
| Total | 17,814 | 17,327 | 22,768 | 22,522 | 21,990
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Ynysoedd Erch a Shetland (etholaeth seneddol y DU)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Yr Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Aberdeen

Aberdeen|  |
|  |
| Math | dinas, dinas fawr, anheddiad dynol  |
|  |
| Poblogaeth | 200,680  |
| Sefydlwyd | * 1175
 |
| Gefeilldref/i | Stavanger, Atyrau, Regensburg, Clermont-Ferrand, Bulawayo, Houston, Gomel, Baku, Barranquilla  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Dinas Aberdeen  |
| Gwlad |  Yr Alban |
| Arwynebedd | 65.1 km²  |
| Gerllaw | Afon Don, Afon Dee, Aberdeen Bay  |
| Cyfesurynnau | 57.15°N 2.1°W  |
| Cod SYG | S20000478, S19000600  |
| Cod post | AB10-AB13 (parte), AB15, AB16, AB22-AB25  |
| GB-ABE  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd Swydd Aberdeen*.
Dinas yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Aberdeen** (Gaeleg yr Alban: *Obar Dheathain*; Sgoteg: *Aiberdeen*).
Mae hefyd yn un o awdurdodau unedol yr Alban. Mae'n borthladd sy'n gorwedd ar lan Môr y Gogledd, rhwng aberoedd Afon Dee ac Afon Don, ac mae'n enwog am ei diwydiant pysgota ac fel un o brif ganolfannau diwydiant olew yr Alban. Mae ganddi boblogaeth o 202,370 (2001), sy'n ei gwneud y drydedd ddinas yn yr Alban o ran poblogaeth.

Mae'n ddinas hanesyddol gydag eglwys gadeiriol, nifer o hen dai a phrifysgol a sefydlwyd ym 1494. Roedd yn ganolfan i waith chwareli ithfaen yn y gorffennol a daeth yn enwog fel y 'Ddinas Ithfaen' am ei bod yn cyflenwi cerrig ar gyfer palmantu strydoedd Llundain yn y ddeunawfed ganrif.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Coleg Marischal
* Eglwys Gadeiriol Sant Machar
* Mercat Cross
* Neuadd cerddoriaeth
* Tolbooth
* Tŷ'r Provost Ross

* Tŷ'r Provost Ross, Aberdeen
* Heol Union
* Neuadd Byddin yr Iachawdwriaeth
* Mercat Cross Aberdeen

## Pobl o Aberdeen

* Henry Cecil (1943–2013), hyfforddwr ceffylau
* Mary Garden (1874-1967), cantores
* Graeme Garden (g. 1943), comediwr
* Evelyn Glennie (g. 1965), cerddor
* Denis Law (g. 1940), chwaraewr pêl-droed
* Annie Lennox (g. 1954), cantores
* James Clerk Maxwell (1831–1879), gwyddonydd
* Caroline Phillips (1874 - 1956), Ffeminist a swffragét
* Ron Yeats g. 1937, chwaraewr pêl-droed

## Cludiant

Mae gan Aberdeen maes awyr.

Mae trenau'n mynd o orsaf reilffordd Aberdeen i Inverness, Glasgow, Caeredin, Llundain a Penzance.

Mae gwasanaethau fferi Northlink yn mynd i Kirkwall a Lerwick.

## Gweler hefyd

* De Aberdeen (etholaeth seneddol y DU)
* Dwyrain Dundee (etholaeth seneddol y DU)
* Gorllewin Dundee (etholaeth seneddol y DU)

## Cyfeiriadau
# Derry

Deri|  |
|  |
| Math | dinas, tref ar y ffin, Capital of Culture (designation)  |
|  |
| Poblogaeth | 85,016  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Swydd Derry |
| Gwlad |  Gogledd Iwerddon |
| Arwynebedd | 387 km²  |
| Gerllaw | Afon Foyle  |
| Cyfesurynnau | 54.9917°N 7.3417°W  |
| Cod post | BT47, BT48  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Derry City and Strabane District Council  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yng Ngogledd Iwerddon yw **Dinas y Deri** neu Derry (Gwyddeleg: Doire neu Doire Cholm Chille). Mater dadleuol yw pa ffurf ar yr enw a ddefnyddir yn Saesnegː fel rheol, mae'r Unoliaethwyr yn galw'r ddinas yn "Londonderry" a chenedlaetholwyr yn ei galw'n "Derry".

Saif yr hen ddinas ar lan orllewinol Afon Foyle; mae'r ddinas erbyn hyn ar y ddwy lan. Roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 2001 yn 83,652, gyda 90,663 yn yr ardal ddinesig. Mae'n agos i Swydd Donegal a ffin Gweriniaeth Iwerddon. Yn draddodiadol, sefydlwyd y ddinas gan y sant Colum Cille. Y digwyddiadau enwocaf yn ei hanes yw Gwarchae Derry yn 1688 - 1689 a *Bloody Sunday* ar ddydd Sul, 30 Ionawr 1972, pan saethwyd 13 o brotestwyr hawliau sifil yn farw gan filwyr Prydeinig, gyda un arall yn marw bedwar mis yn ddiweddarach o ganlyniad i anafiadau gafwyd yn y digwyddiad.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Canolfan Amelia Earhart
* Eglwys Gadeiriol Sant Columb
* Eglwys Gadeiriol Sant Eugene
* Guildhall

## Chwaraeon

* Clwb pêl-droed Derry City F.C.

## Pobl o Derry

* Joyce Cary, awdur
* Nadine Coyle, cantores (Girls Aloud)
* Seamus Heaney, bardd
* John Hume, gwleidydd
* Josef Locke, canwr
* Martin McGuinness, dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon
* Martin O'Neill, rheolwr pêl-droed

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ogledd Iwerddon**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Economi'r Deyrnas Unedig

Mewn termau cynnyrch mewnwladol crynswth marchnadol, economi 7fed mwyaf y byd oedd **economi'r Deyrnas Unedig** yn 2011. Erbyn 2016 roedd yn 5ed mwyaf. Yn 2017, economi'r DU oedd y chweched fwyaf yn nhermau paredd gallu prynu (PGP) ac o fewn Ewrop, hi oedd yr ail fwyaf, yn dilyn economi'r Almaen. Mae'n gyfrifol am 4% o PGP y byd.

Dywedir fod y DU yn un o wledydd mwyaf globaleiddiedig y byd ac un o brif ganolfannau ariannol y byd yw ei phrifddinas, Llundain, sy'n dilyn dinasoedd megis Efrog Newydd, Hong Cong, a Singapôr.

Yn 2015, y DU oedd 9fed allforiwr mwya'r byd a'r 6ed mewnforiwr.

Yn y 1980au, dan Lywodraeth Margaret Thatcher, fe breifateiddwyd y mwyafrif o fentrau yn y sectorau diwydiannol a gwasanaethau oedd dan berchnogaeth y wladwriaeth a oedd wedi'u gwladoli ers y 1940au. Nawr prin yw'r diwydiannau neu fusnesau a berchennir gan y DU – un enghraifft, brin, yw'r Post Brenhinol.

Yn y blynyddoedd diweddar (2017) gwelwyd y twf economaidd mwyaf yn economi y DU ers dros 150 mlynedd; mae'r economi wedi tyfu ym mhob chwarter ers 1992. Mae'n un o economïau cryfaf yr UE ydyw yn nhermau chwyddiant, cyfraddau llog, a diweithdra, sydd i gyda yn aros yn gymharol isel. O ganlyniad mae gan y Deyrnas Unedig, yn ôl y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF), y seithfed lefel uchaf o CMC y pen yn yr Undeb Ewropeaidd yn nhermau paredd gallu prynu, ar ôl Lwcsembwrg, Iwerddon, yr Iseldiroedd, Denmarc, Awstria, a'r Ffindir. Ond, mae ganddi lefelau uwch o anghydraddoldeb incwm na nifer o wledydd Ewropeaidd eraill. Hefyd mae gan y DU y diffyg cyfrif cyfredol trydydd fwyaf yn y byd, er gwaethaf cyllidau olew eang.*[angen ffynhonnell]*

## Crynodeb

* Graddfa diweithdra rhwng 1881 a 2016.
* Paredd gallu prynu (PGP) rhwng 1949 a 2016. Gwelir y 4 prif argyfwng economaidd.
* Cynhyrchiant rhwng 2007 a 2016.
* Cyfartaledd PGP y pen mewn Ewros yn 2007

## Gweler hefyd

* Economi'r Alban
* Economi Cymru
* Economi Gogledd Iwerddon
* Economi Lloegr

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) CIA World Factbook Archifwyd 2019-01-07 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) (Ffrangeg) Gwefan yr OECD ar y DU ac Arolwg Economaidd yr OECD ar y DU Archifwyd 2008-07-06 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Cyfraddau banc y DU 1970 – 2007
* (Saesneg) Ystadegau Cyllid a Thollau EM ar fewnforion ac allforion y DU Archifwyd 2008-11-05 yn y Peiriant Wayback
# Preifateiddio

Y gwrthwyneb i wladoli, sef tynnu diwydiannau a mentrau cyhoeddus o afael y llywodraeth a'u cynnig ar y farchnad neu drwy gytundeb i gwmnïau preifat yw **preifateiddio**. Mae'n bolisi a gysylltir â llywodraethau asgell dde sy'n arddel athrawiaeth *laissez-faire*.

Yn y DU, cysylltir y gair â chyfnod llywodraeth Margaret Thatcher yn y 1980au. Dan ei llywodraeth Geidwadol asgell dde cafodd y llu o wasanaethau cyhoeddus a diwydiannau a wladolwyd gan lywodraethau Llafur cyn hynny, gan gynnwys y rheilffyrdd (gweler British Rail), dŵr, trydan, nwy, olew, glo a dur, eu torri i fyny a'u gwerthu. Roedd y polisïau hyn yn amhoblogaidd gan yr undebau llafur, yn enwedig Undeb y Glowyr dan arweinyddiaeth Arthur Scargill, a wrthwynebai'n ffyrnig cynlluniau Thatcher i breifateiddio Glo Prydain; roedd hyn yn elfen ganolog yn yr anghydfod a arweiniodd at Streic Fawr y Glowyr.

Yn fwy diweddar mae sawl llywodraeth wedi gweithredu polisi preifateiddio, er nad ydynt bob tro wedi mynd mor bell â'r cyn-lywodraeth Dorïaidd yng ngwledydd Prydain, e.e. yn Rwsia ar ôl cwymp yr Undeb Sofietaidd ac yn Sbaen.

## Gweler hefyd

* Gwladoli
* Marchnad rydd

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **economeg** neu **arianneg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Nwy naturiol

Tanc storio i nwy naturiol
Tanwydd ffosil yw **nwy naturiol**. Mae'n cynnwys cymysgedd o nwyon, ond methan yw'r pennaf. Mae'r nwy yn casglu o dan y ddaear mewn creigiau athraidd (e.e. tywodfaen), fel arfer mewn meysydd olew. Caiff y nwy ei storio fel **nwy naturiol cywasgedig** (CNG) neu **nwy naturiol hylifedig** (LNG).

## Ffurfiant

Fel olew a glo, ffurfir y nwy o bydredd anaerobig gwastraffoedd organig dros filiynnau o flynyddoedd. Yn wahanol i lo, ffynhonnell y deunydd organig yw micro-organebau morol fel plancton, ac mae pob maes nwy wedi bod o dan moroedd twym pan casglodd y deunydd organig. Gan fod nwy naturiol ac olew yn medru llifo, maent yn ymgasglu mewn creigiau athraidd fel tywodfaen. Pan mae haen o dywodfaen yn cael ei gorchuddio gan haen o graig anathraidd fel sial, gall olew a nwy gael eu dal mewn man lle mae'r haenau yn cael eu plygu gan newidiadau daearegol.

## Priodweddau'r nwy

Mae nwy naturiol yn nwy di-liw a di-arogl. Er mwyn osgoi ffrwydradau os mae'r nwy yn dianc, ychwanegir cyfansoddyn sylffwr er mwyn achosi arogl cryf. Mae'r nwyon yn fflamadwy iawn ac yn gallu creu cymysgeddau ffrwydradol gydag ocsigen neu aer.

Cludir nwy mewn llong fel tancer nwy neu drwy beipen cludo nwy.

Llosgir nwy naturol am ei ynni, er enghraifft mewn injan bysiau a nifer o moduron eraill ac i gynhyrchu trydan.

## Ystadegau

Yn ystod 2003, treuliwyd 2.470 biliwn m³ nwy naturiol ledled y byd (tua 25% yr ynni a treuliwyd yn ystod y flwyddyn hon). Yn ystod yr un flwyddyn, cynhyrchwyd y rhan fwyaf o nwy naturiol yn Rwsia (23%), Unol Daleithiau America (20%), Canada (7%) a'r Deyrnas Unedig (4%).

Yn 2003 fuodd hi'n debyg fod tua 154.000 biliwn m³ o nwy naturol yn dal i fod o dan daeaer ledled y byd:

* Ewrop a gwledydd y Gymanwlad Gwladwriaethau Annibynnol: 60.360 biliwn m³
* Asia ac Awstralia: 12.470 biliwn m³
* Affrica: 11.710 biliwn m³
* Dwyrain Canol: 55.430 biliwn m³
* Gogledd America: 7.160 biliwn m³
* De America: 7.000 biliwn m³
# Olew

Olew modur
Hylif na ellir ei gymysgu â dŵr yw **olew**. Mae pris olew petroliwm yn effeithio ar economi gwledydd y byd.

Ceir gwahanol fathau o olew, gan gynnwys:

* Olew ffosil sydd yn adnodd naturol ac a ddefnyddir fel ffynhonnell ynni neu wres, megis petroliwm, disel a paraffin. Fe'i ceir mewn creigiau.
* Olew organig sy'n cynnwys hanfod blodau neu blanhigion eraill megis blodau haul; mae'r gwyddonydd yn defnyddio'r term lipids am y rhain.

Ceir llawer o ddefnyddiau i olew, gan gynnwys:

* Olew cosmetig i wella ansawdd y croen
* Olew ar gyfer iro, a roddir i beiriant neu injan er mwyn iddi hi droi yn iawn, heb ffrithiant
* Paratoi bwyd, er enghraifft olew'r olewyddan (Saesneg: *olive oil*)
* Tanwydd ar gyfer cynesu adeiladau neu yrru cerbyd
* Paent-olew; defnyddir paent olew ers 15g
* Seremoniau crefyddol (i eneinio'r corff hefyd)

Y Gynghrair Arabaidd yw prif gynhyrchydd olew'r byd, gyda Sawdi Arabia yn ail, a Rwsia'n drydydd.

## Cymru

Llwyfan olew i'w weld o guddfan y RSPB yn y Parlwr Du; 2013.
Er ymchwilio eitha sylweddol yn y 1990au, yn enwedig ym Mae Ceredigion, ni chanfuwyd cyflenwadau masnachol. Agorwyd y burfa olew cyntaf yng Nghymru yn Llandarcy yn 1919 a hon oedd y fwyaf o'i bath drwy wledydd Prydain. Cludwyd yr olew yno ar loriau, o ddociau Abertawe. Bomiwyd Abertawe'n ddidrugaredd gan yr Almaen er mwyn torri'r cyflenwad olew hwn. Erbyn hyn o ddociau Aberdaugleddau y daw'r cyflenwad o olew crai, yna'i gludo drwy bibell 97 km o hyd i Landarcy.

## Gweler hefyd

* Ffracio

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am olew
yn Wiciadur.