# Y Berwyn

Y Berwyn| Edrych i gyfeiriad Cadair Berwyn o ben Cadair Bronwen yn y Berwyn |
| Math | cadwyn o fynyddoedd  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.9211°N 3.4239°W, 52.838821°N 3.606825°W, 52.8667°N 3.4°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Cadwyn hir o fryniau sy'n rhedeg rhwng Bwlch y Groes, ger Aran Benllyn, i gyffiniau Corwen a Llangollen yw'r **Berwyn**. Mae'n ffurfio ffin naturiol rhwng Edeirnion, neu Penllyn (dwyrain Meirionnydd, Gwynedd) a Maldwyn, Powys. Ei bwynt uchaf yw Moel Sych (2,713').

## Geirdarddiad

Mae'n bosibl fod yr enw yn golygu "Bryn(iau) Gwyn (ap Nudd)" (Cymraeg Cynnar *bre* 'hill' yn troi'n *ber* + *Gwyn*), yn ôl T. Gwynn Jones ac eraill, ac felly'n dwyn enw Gwyn ap Nudd, brenin Y Tylwyth Teg.

## Disgrifiad

Cadair Berwyn a Llyn Lluncaws
Yn y gorllewin mae'r Berwyn yn dechrau ger Bwlch y Groes, hanner ffordd rhwng pentrefi Mallwyd a Dinas Mawddwy a phentref Llanuwchllyn ar lan Llyn Tegid. Mae'r gadwyn yn ymestyn i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain am o gwmpas pymtheg milltir. Y copa cyntaf yw Foel y Geifr, sy'n edrych i lawr ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy a bryniau Powys Fadog. Mae dwy lôn fynydd yn croesi'r ucheldir undonog rhwng y copa hwnnw a Chadair Berwyn (2230'), y gyntaf yn cysylltu Abertridwr ar lan Efyrnwy â'r Bala a'r llall yn mynd o'r Bala i Langynog ac ymlaen i'r Trallwng.

Gorwedd y rhan uchaf o'r Berwyn rhwng Bwlch y Filltir Gerrig ar y lôn olaf honno a Glyndyfrdwy. Mae'r copaon, sydd ddim yn greigiog, yn cynnwys Cadair Berwyn a'i gymydog Moel Sych (2713'), Cadair Fronwen (2572'), Pen-plaenau (1775') a Moel Fferna (2071'). Daw'r Berwyn ei hun i ben uwchlaw Nantyr yng Nglyndyfrdwy, rhwng Corwen a Llangollen.

Nid yw'n gadwyn greigiog, er bod ambell glogwyn, ond yn hytrach mae'n gyfres o foelau agored, grugog iawn, sy'n lle da i adar y mynydd, fel y Cwtiad Aur. Y gadwyn debygach iddi yng Nghymru yw'r Carneddau yng ngogledd Eryri, ond bod y Berwyn yn is a llai syrth.

Ar odrau dwyreiniol y Berwyn ceir sawl llecyn braf diarffordd, fel Llyn Efyrnwy, Pennant Melangell a'i eglwys hynafol, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Pistyll Rhaeadr a Dyffryn Ceiriog. I'r gogledd mae llethrau coediog Coedwig Penllyn, y Bala a Llyn Tegid, Dyffryn Edeirnion a Chorwen.

## Bywyd gwyllt

Mae'r ardal yn gartref i sawl rhywogaeth o adar yr ucheldir, gan gynnwys adar ysglyfaeth fel y Boda tinwyn (*Circus cyaneus*), y Llamsydyn (*Falco columbarius*), a'r Hebog tramor (*Falco peregrinus*) (tua 14-18 o bariau bridiau yn achos pob un o'r rhywogaethau hyn, 1-2% o'r cyfanswm poblogaeth yng ngwledydd Prydain), ac felly'n Ardal Warchod Arbennig. Mae bywyd gwyllt arall yn cynnwys tylluanod clustiog, cigfrain, bodaon, ffwlbartiaid a'r plufynnau aur.

## Copaon

Lleoliad

| Mynyddoedd y Berwyn |
| --- |
| Enw | Cyfesurynnau OS | Cyfesurynnau Daearyddol
 |
| Allt y Gader: | SJ149176 |  map  | 52.749°N, 3.262°W
 |
| Allt y Main: | SJ162151 |  map  | 52.727°N, 3.242°W
 |
| Bryn Du (Y Fawnen): | SJ145360 |  map  | 52.914°N, 3.272°W
 |
| Bryn Gwyn (mynydd): | SJ042295 |  map  | 52.854°N, 3.424°W
 |
| Bryn-llus: | SJ085408 |  map  | 52.956°N, 3.363°W
 |
| Cadair Berwyn: | SJ071323 |  map  | 52.88°N, 3.381°W
 |
| Cadair Berwyn (copa gogleddol): | SJ072327 |  map  | 52.883°N, 3.38°W
 |
| Cadair Bronwen: | SJ077346 |  map  | 52.9°N, 3.373°W
 |
| Cadair Bronwen (copa gogledd-ddwyrain): | SJ087352 |  map  | 52.906°N, 3.358°W
 |
| Carnedd Das Eithin: | SJ051238 |  map  | 52.803°N, 3.409°W
 |
| Cefn Coch: | SH923266 |  map  | 52.826°N, 3.599°W
 |
| Cefn Gwyntog: | SH976265 |  map  | 52.826°N, 3.521°W
 |
| Cefn Gwyntog (copa gogleddol): | SH975274 |  map  | 52.834°N, 3.522°W
 |
| Cerrig Coediog: | SJ113386 |  map  | 52.937°N, 3.321°W
 |
| Craig Berwyn: | SJ077335 |  map  | 52.891°N, 3.373°W
 |
| Craig Rhiwarth: | SJ054271 |  map  | 52.833°N, 3.405°W
 |
| Croes y Forwyn: | SJ029210 |  map  | 52.777°N, 3.44°W
 |
| Cyrniau: | SJ062251 |  map  | 52.815°N, 3.393°W
 |
| Cyrniau Nod: | SH988279 |  map  | 52.839°N, 3.503°W
 |
| Cyrniau y Llyn: | SJ000244 |  map  | 52.807°N, 3.484°W
 |
| Ffordd Gefn (Bryn Gwyn): | SJ033240 |  map  | 52.804°N, 3.435°W
 |
| Foel Cwm Sian Llwyd: | SH995313 |  map  | 52.869°N, 3.494°W
 |
| Foel Dugoed, | SH893131 |  map  | 52.704°N, 3.639°W
 |
| Foel Figenau: | SH916284 |  map  | 52.842°N, 3.61°W
 |
| Foel Goch (Berwyn): | SH943290 |  map  | 52.848°N, 3.57°W
 |
| Foel Tyn-y-fron: | SH918257 |  map  | 52.817°N, 3.606°W
 |
| Foel Wen: | SJ099333 |  map  | 52.889°N, 3.34°W
 |
| Foel Wen (copa deheuol): | SJ102330 |  map  | 52.886°N, 3.336°W
 |
| Foel y Geifr: | SH937275 |  map  | 52.834°N, 3.579°W
 |
| Gallt y Goedhwch: | SJ137159 |  map  | 52.733°N, 3.279°W
 |
| Glan Hafon: | SJ080272 |  map  | 52.834°N, 3.367°W
 |
| Godor: | SJ094307 |  map  | 52.866°N, 3.347°W
 |
| Godor (copa gogleddol): | SJ089311 |  map  | 52.869°N, 3.354°W
 |
| Gyrn Moelfre: | SJ184293 |  map  | 52.854°N, 3.213°W
 |
| Jericho Hill: | SJ162202 |  map  | 52.772°N, 3.243°W
 |
| Mynydd Llanymynech: | SJ263221 |  map  | 52.791°N, 3.094°W
 |
| Lledwyn Mawr: | SH905287 |  map  | 52.844°N, 3.627°W
 |
| Moel Bentyrch, | SJ055095 |  map  | 52.674°N, 3.399°W
 |
| Moel Cae-howel: | SH978330 |  map  | 52.884°N, 3.52°W
 |
| Moel Fferna: | SJ116397 |  map  | 52.947°N, 3.317°W
 |
| Moel Hen-fache: | SJ109281 |  map  | 52.843°N, 3.324°W
 |
| Moel Poethion: | SJ082306 |  map  | 52.865°N, 3.365°W
 |
| Moel Sych: | SJ066318 |  map  | 52.875°N, 3.389°W
 |
| Moel y Fronllwyd: | SJ121176 |  map  | 52.748°N, 3.303°W
 |
| Moel y Gwelltyn: | SJ170277 |  map  | 52.84°N, 3.233°W
 |
| Moel yr Ewig: | SJ080317 |  map  | 52.874°N, 3.368°W
 |
| Moel yr Henfaes: | SJ077385 |  map  | 52.935°N, 3.374°W
 |
| Moel yr Henfaes (Copa Pen Bwlch Llandrillo): | SJ089369 |  map  | 52.921°N, 3.356°W
 |
| Moel yr Henfaes (copa gorllewinol): | SJ099374 |  map  | 52.926°N, 3.341°W
 |
| Mynydd Mawr: | SJ132286 |  map  | 52.847°N, 3.29°W
 |
| Mynydd Mynyllod: | SJ002395 |  map  | 52.943°N, 3.486°W
 |
| Mynydd Tarw: | SJ112324 |  map  | 52.881°N, 3.321°W
 |
| Mynydd y Bryn: | SJ217268 |  map  | 52.833°N, 3.163°W
 |
| Mynydd y Glyn: | SJ153222 |  map  | 52.79°N, 3.257°W
 |
| Mynydd-y-briw: | SJ174260 |  map  | 52.825°N, 3.227°W
 |
| Pen y Berth, | SJ081127 |  map  | 52.704°N, 3.361°W
 |
| Pen y Boncyn Trefeilw: | SH962283 |  map  | 52.842°N, 3.542°W
 |
| Pen y Cerrig Duon: | SH953281 |  map  | 52.84°N, 3.555°W
 |
| Pen-y-coed: | SJ226414 |  map  | 52.964°N, 3.153°W
 |
| Post Gwyn: | SJ048293 |  map  | 52.852°N, 3.415°W
 |
| Rhialgwm: | SJ055211 |  map  | 52.779°N, 3.402°W
 |
| Rhiwaedog-uwch-afon: | SH938313 |  map  | 52.868°N, 3.579°W
 |
| Rhos (Llanarmon Dyffryn Ceiriog): | SJ125323 |  map  | 52.881°N, 3.301°W
 |
| Rhwng y Ddwynant: | SH978248 |  map  | 52.811°N, 3.517°W
 |
| Stac Rhos: | SH969279 |  map  | 52.838°N, 3.532°W
 |
| Tir Rhiwiog: | SH929162 |  map  | 52.732°N, 3.587°W
 |
| Tomle: | SJ085335 |  map  | 52.891°N, 3.361°W
 |
| Trum y Gwragedd: | SH941284 |  map  | 52.842°N, 3.573°W
 |
| Mynydd Feifod: | SJ169400 |  map  | 52.95°N, 3.238°W
 |
| Y Golfa: | SJ182070 |  map  | 52.654°N, 3.21°W
 |
| Y Groes Fagl: | SH988290 |  map  | 52.848°N, 3.504°W
 |
| Yr Allt: | SJ242102 |  map  | 52.684°N, 3.122°W
 |
| Bryn yr Orsedd | SJ142485 |  map  | 53.026°N, 3.28°W
 |
| Cyrn-y-Brain | SJ208488 |  map  | 53.03°N, 3.182°W
 |
| Mynydd Eglwyseg | SJ231464 |  map  | 53.009°N, 3.147°W
 |
| Fron Fawr | SJ208450 |  map  | 52.996°N, 3.181°W
 |
| Moel Morfydd (Mynydd Llantysilio) | SJ159457 |  map  | 53.001°N, 3.254°W
 |
| Moel Tan y Coed | SJ200439 |  map  | 52.986°N, 3.193°W
 |
| Moel y Faen (Mynydd Llantysilio) | SJ185475 |  map  | 53.018°N, 3.216°W
 |
| Moel y Gaer, Llandysilio | SJ166463 |  map  | 53.007°N, 3.244°W
 |
| Moel y Gamelin | SJ176465 |  map  | 53.009°N, 3.229°W
 |

## Gweler hefyd

* Digwyddiad y Berwyn
* Rhestr Copaon Cymru
* Rhestr mynyddoedd Cymru

## Cyfeiriadau

## Darllen pellach

* T.I. Ellis, *Crwydro Meirionnydd* (Llandybie, 1954)
* F. Wynn Jones, *Godre'r Berwyn* (Caerdydd: Hughes a'i Fab, d.d. = c.1952). Atgofion brodor o Ddyffryn Edeirnion.
* Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Llandybie, 1965). Pennod ar y Berwyn.