# Gweriniaeth Iwerddon

Iwerddon|  |
| **Poblacht na hÉireann (Gwyddeleg)Ireland* (Saesneg) |
|  |
| Arwyddair | Éirinn go Brách (Iwerddon am Byth) |
| Math | gwladwriaeth sofran, ynys-genedl, gwlad, gwladwriaeth olynol  |
| Enwyd ar ôl | Iwerddon  |
|  |
| Prifddinas | Dulyn  |
| Dinas fwyaf | Dulyn  |
| Poblogaeth | 5,149,139  |
| Sefydlwyd | 24 Ebrill 1916 (Cyhoeddi Annibyniaeth) 21 Ionawr 1919 (Datganiad o Annibyniaeth) |
| Anthem | Amhrán na bhFiann  |
| Pennaeth llywodraeth | Micheál Martin  |
| Cylchfa amser | Amser Safonol Greenwich, UTC+00:00  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Gwyddeleg, Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Ardal Economeg Ewropeaidd  |
| Arwynebedd | 69,797 km²  |
| Yn ffinio gyda | y Deyrnas Unedig, Gogledd Iwerddon  |
| Cyfesurynnau | 53°N 8°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth yr Iwerddon  |
| Corff deddfwriaethol | Oireachtas  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Iwerddon  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Catherine Connolly  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Taoiseach  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Micheál Martin  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $504,183 miliwn, $529,245 miliwn  |
| Arian | Ewro  |
| Canran y diwaith | 4.95, 5.623, 6.194, 4.479  |
| Cyfartaledd plant | 1.55  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.945  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gweriniaeth ar ynys Iwerddon yw **Gweriniaeth Iwerddon** (Gwyddeleg: *Poblacht na hÉireann*, Saesneg: *Republic of Ireland*; yn swyddogol *Éire* neu *Ireland*). Dulyn yw prifddinas y weriniaeth. Mae'n cynnwys 26 o 32 sir Iwerddon.

Gelwir pennaeth y wladwriaeth yn "Uachtarán" neu Arlywydd, ond y "Taoiseach" ydyw pennaeth y llywodraeth neu'r Prif Weinidog. Nid yw'r wladwriaeth Wyddeleg yn defnyddio'r enw "Gweriniaeth Iwerddon" i ddisgrifiio ei hunan o gwbl, mewn cytundebau rhyngwladwol a chyfansoddiadol Iwerddon (*Éire*, *Ireland*) yw'r enw a ddefnyddir. Cyn cyhoeddi'r Weriniaeth yn gyfasoddiadol, galwyd y wladwriaeth yn Gwladwriaeth Rydd Iwerddon.

## Daearyddiaeth

*Prif: Daearyddiaeth Iwerddon*
*Golygfa'r Arglwyddes* yn Swydd Ciarraí (Kerry)
Yn fras, gellir disgrifio nodweddion daearyddol Iwerdon fel gwastadeddau eang yng nghanol yr ynys, gyda mynyddoedd gerllaw'r arfordir yn amgylchynu'r gwastadedd hwn. Y mynydd uchaf yw Carrauntoohil (Gwyddeleg: *Corrán Tuathail*), sy'n 1,041 medr (3,414 troedfedd) o uchder. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd o amgylch yr arfordir, yn enwedig oddi ar yr arfordir gorllewinol.

Yr afon fwyaf ar yr ynys yw Afon Shannon, sy'n 259 km (161 millir) o hyd, gydag aber sy'n 113 km (70 milltir) arall o hyd. Mae'n llifo i Fôr Iwerydd ychydig i'r de o ddinas Limerick. Ceir hefyd nifer o lynnoedd sylweddol o faint.

## Hanes

*Prif: Hanes Gweriniaeth Iwerddon*
Mae'n anodd penderfynu pryd yn union y sefydlwyd "Gweriniaeth Iwerddon". Yn 1921 llofnodwyd Cytundeb rhwng cynrychiolwyr y Weriniaeth Wyddelig (Gwyddeleg: *Saorstát Éireann*) a chynrychiolwyr Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon yn sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon (Saesneg: *Irish Free State*), roedd yr enw Saesneg, *Irish Freestate*, yn gyfieithiad llythrennol o enw Gwyddeleg y Weriniaeth Wyddelig, ond o dan y cytundeb hwn, roedd y wladwriaeth newydd yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig ac roedd Brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon i barhau fel brenin Iwerddon. Arweinodd hyn at ryfel cartref a gollwyd gan y gweriniaethwyr a sefydlwyd gwladwriaeth Wyddelig gyda Brenin Prydain Fawr ac Iwerddon yn frenin arni.

### Cyfansoddiad 1937

Yn 1937 cynhaliwyd refferendwm i sefydlu cyfansoddiad newydd i Iwerddon. Mae Cyfansoddiad Iwerddon mewn grym hyd heddiw. Nid oedd unrhwy son yn y cyfansoddiad hwn am na brenin na chynrychiolydd Brenhinol yn Iwerddon, er ni fu i'r cyfansoddiad ddweud bod Iwerddon bellach yn wladwriaeth nac yn hollol annibynnol. I bob pwrpas roedd y cysylltiad rhwng y Deyrnas Unedig a'r Wladwriaeth Rydd ar ben. O dan y cyfansoddiad hwn Iwerddon (*Éire*, *Ireland*) oedd enw'r wlad, nid y Weriniaeth Rydd, a dyma'r sefyllfa gyfreithiol hyd heddiw.

### Deddf Gweriniaeth Iwerddon

Yn 1949 pasiwyd Deddf gan Senedd Iwerddon o'r enw "Deddf Gweriniaeth Iwerddon" a ddatganodd yn glir bod Iwerddon yn Weriniaeth. Ni newidiodd y Ddeddf hon gyfansoddiad 1937 ac mewn gwirionedd nid oedd ynddi ond datganiad clir a diamwys o'r sefyllfa fel y roedd mewn gwirionedd.

### Y Werinaeth Wyddelig a Gweriniaeth Iwerddon

Nid yw'r ddau derm hyn yn gyfystyr â'i gilydd. Defyddir yr enw "y Weriniaeth Wyddelig" (Saesneg: *The Irish Republic*) i gyfeirio at y wladwriaeth chwildroadol a sefydlwyd yn 1916 gyda gwrthryfel y Pasg yn Nulyn a mannau eraill yn Iwerddon. Dyma'r wladwriaeth a anfonodd gynrychiolwyr i negodi gyda chynrychiolwyr Prydain Fawr ac Iwerddon yn 1921. Gwrthododd nifer helaeth o'r boblogaeth a'r Dáil (Senedd Iwerddon) dderbyn bod y wladwriaeth hon wedi dod i ben pan sefydlwyd y 'Wladwriaeth Rydd' ac mae rhai'n mynnu bod y wladwriaeth hon yn parhau i fodoli'n de juré (yn ôl y gyfraith o hyd). Dyma'r wladwriaeth a roddodd Byddin Weriniaethol Iwerddon ei theyrngarwch iddi tan yn ddiweddar iawn, ac mae rhai carfanau 'milwriaethus' yn honni bod y wladwriaeth hon yn bodoli o hyd, er yn guddiedig, a bod pob gwladwriaeth arall (Éire/Ireland a Gogledd Iwerddon) yn anghyfreithlon.

Defnyddir yr enw "Gweriniaeth Iwerddon" (Saesneg: *The Republic of Ireland*) ar lafar gwlad i gyfeirio at *Éire*/Iwerddon wedi pasio Deddf Gweriniaeth Iwerddon.

## Siroedd

*Prif: Siroedd Iwerddon*
Yn draddodiadol, rhennir ynys Iwerddon yn 32 o siroedd. O'r rhain, mae 26 yng Ngweriniaeth Iwerddon, a chwech yng Ngogledd Iwerddon.

### Map o'r siroedd

Sylwer nad yw'r siroedd hyn yn cyfateb ym mhob achos i'r unedau gweinyddol presennol.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Gweriniaeth Iwerddon**1. Áth Cliath – Dublin (Dulyn)\*
2. Cill Mhantáin – Wicklow
3. Loch Garman – Wexford
4. Ceatharlach – Carlow
5. Cill Dara – Kildare
6. An Mhí – Meath
7. Lú – Louth
8. Muineachán – Monaghan
9. An Cabhán – Cavan
10. An Longfort – Longford
11. An Iarmhí – Westmeath
12. Uíbh Fhailí – Offaly
13. Laois – Laois
14. Cill Chainnigh – Kilkenny
15. Port Láirge – Waterford
16. Corcaigh – Cork
17. Ciarraí – Kerry
18. Luimneach – Limerick
19. Tiobraid Árann – Tipperary
20. An Clár – Clare
21. Gaillimh – Galway
22. Maigh Eo – Mayo
23. Ros Comáin – Roscommon
24. Sligeach – Sligo
25. Liatroim – Leitrim
26. Dún na nGall – Donegal
 | **Gogledd Iwerddon**1. Fear Manach – Fermanagh
2. Tír Eoghain – Tyrone
3. Doire – Derry/Londonderry
4. Aontroim – Antrim
5. An Dún – Down
6. Ard Mhacha – Armagh
 |

### Rhestr yn nhrefn yr wyddor

| Swydd Enw Gwyddeleg
 | Swydd Enw Saesneg
 | Prif Dre Enw Gwyddeleg
 | Prif Dre Enw Saesneg
 | Talaith
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Áth Cliath\* *Contae Átha Cliath* | Dublin\* *County Dublin* | Áth Cliath | Dublin |  |  |
| Átha Cliath Theas\* *Contae Átha Cliath Theas* | South Dublin\* *County of South Dublin* | Tamhlacht | Tallaght |  |  |
| An Cabhán *Contae an Chabháin* | Cavan *County Cavan* | An Cabhán | Cavan |  |  |
| Ceatharlach *Contae Cheatharlach* | Carlow *County Carlow* | Ceatharlach | Carlow |  |  |
| Ciarraí *Contae Chiarraí* | Kerry *County Kerry* | Trá Lí | Tralee |  |  |
| Cill Chainnigh *Contae Chill Chainnigh* | Kilkenny *County Kilkenny* | Cill Chainnigh | Kilkenny |  |  |
| Cill Dara *Contae Chill Dara* | Kildare *County Kildare* | Nás na Ríogh | Naas |  |  |
| Cill Mhantáin *Contae Chill Mhantáin* | Wicklow *County Wicklow* | Cill Mhantáin | Wicklow |  |  |
| An Clár *Contae an Chláir* | Clare *County Clare* | Innis | Ennis |  |  |
| Corcaigh *Contae Chorcaí* | Cork *County Cork* | Corcaigh | Cork |  |  |
| Dún na nGall *Contae Dhún na nGall* | Donegal *County Donegal* | Leifear | Lifford |  |  |
| Dún Laoghaire–Ráth an Dúin\* Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin\* | Dún Laoghaire-Rathdown\* *County of Dún Laoghaire-Rathdown* | Dún Laoghaire | Dún Laoghaire |  |  |
| Fine Gall\* *Contae Fine Gall* | Fingal\* *County of Fingal* | Sord Cholm Cille | Swords |  |  |
| Gaillimh *Contae na Gaillimhe* | Galway *County Galway* | Gaillimh | Galway |  |  |
| An Iarmhí *Contae na hIarmhí* | Westmeath *County Westmeath* | An Muileann gCearr | Mullingar |  |  |
| Laois *Contae Laoise* | Laoise *County Laoise* | Portlaoise | Portlaoise |  |  |
| Liatroim *Contae Liatroma* | Leitrim *County Leitrim* | Cora Droma Rúisc | Carrick-on-Shannon |  |  |
| Loch Garman *Contae Loch Garman* | Wexford *County Wexford* | Loch Garman | Wexford |  |  |
| An Longfort *Contae an Longfoirt* | Longford *County Longford* | An Longfort | Longford |  |  |
| Luimneach *Contae Luimnigh* | Limerick *County Limerick* | Luimneach | Limerick |  |  |
| Lú *Contae Lú* | Louth *County Louth* | Dún Dealgan | Dundalk |  |  |
| Maigh Eo *Contae Mhaigh Eo* | Mayo *County Mayo* | Caisleán an Bharraigh | Castlebar |  |  |
| An Mhí *Contae na Mí* | Meath *County Meath* | An Uaimh | Navan |  |  |
| Muineachán *Contae Mhuineacháin* | Monaghan *County Monaghan* | Muineachán | Monaghan |  |  |
| Port Láirge *Contae Phort Láirge* | Waterford *County Waterford* | Port Láirge | Waterford |  |  |
| Ros Comáin *Contae Ros Comáin* | Roscommon *County Roscommon* | Ros Comáin | Roscommon |  |  |
| Sligeach *Contae Shligigh* | Sligo *County Sligo* | Sligeach | Sligo |  |  |
| Tiobraid Árann *Contae Thiobraid Árann* | Tipperary *County Tipperary* | An tAonach (*gog*) Cluain Meala (*de*) | Nenagh (*gog*) Clonmel (*de*) |  |  |
| Uíbh Fhailí *Contae Uíbh Fhailí* | Offaly *County Offaly* | Tulach Mhór | Tullamore |  |  |

Nodyn: \* - Mae'r hen Swydd Ddulyn yn awr yn dair swydd newydd: (i) Contae Átha Cliath Theas / *County of South Dublin*; (ii) Contae Fine Gall / *County of Fingal*; (iii) Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin / *County of Dún Laoghaire-Rathdown*.

## Iaith a diwylliant

## Economi