# Castell-nedd

Castell-nedd|  |
| Math | tref, cymuned  |
|  |
| Poblogaeth | 50,658  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Castell-nedd Port Talbot  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 51.66°N 3.81°W  |
| Cod SYG | W04000618  |
| Cod OS | SS745975  |
| Cod post | SA10–11  |
| Gwleidyddiaeth |
| Etholaeth y DU | Christina Rees (Llafur) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Gweler hefyd Castell-nedd (gwahaniaethu).*
Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Castell-nedd** (Saesneg: *Neath*). Mae'n gorwedd ar lan chwith Afon Nedd. Roedd ganddi boblogaeth o 19,258 yn 2011.

## Hanes

Man croesi'r afon oedd **Castell-nedd** i ddechrau, ac ymsefydlodd pobl yma yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ond at dri lle yn unig yng Nghymru y mae'r llenor Rhufeinig Tacitus yn cyfeirio atynt yn ei *Historiae* (*Hanes*), ac mae Castell-nedd yn un ohonynt.

Ceir tystiolaeth am aneddiadau hynafol yn y bryniau sy'n amgylchynu'r dref, ac mae'n debyg mai aneddiadau Celtaidd ydynt ond nid ydynt wedi cael eu dyddio. Canfuwyd gweddillion dynol 25 km i ffwrdd yn Ogof Paviland ar Benrhyn Gŵyr, yn dyddio o 24,000 CC, gan brofi bod pobl yn byw yn yr ardal yn ystod Oes yr Iâ ddiwethaf. Er y'i hadnabyddir fel "Arglwyddes Goch Paviland", gweddillion dyn nid menyw ydy. Roedd Castell-nedd wedi ei leoli ar ymyl deheuol y cynfas o iâ, ac roedd Glyn Nedd yn ddyffryn rhewlifol. Daeth llystyfiant ac anifeiliaid i'r ardal yn dilyn enciliad y rhew tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl.

Roedd trigolion Castell-nedd cyn dyfodiad y Rhufeniaid yn perthyn i lwyth Celtaidd y Silwriaid. *Nidum* yw'r enw ar y gaer Rufeinig a ganfuwyd yn agos i'r ystad dai, a adnabyddir fel *Roman Way*, ar lan orllewinol Afon Nedd. Roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy'n gorwedd dan feysydd chwarae Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin heddiw.

Mae adfeilion castell bychan Normanaidd, sef y Castell Nedd gwreiddiol, ger canol y dref.

Roedd yn dref farchnad, a chychwynodd diwydiant newydd yna yn ystod y 18g, sef haearn, dur ac alcam. Mwyngloddid llawer o lo yn yr ardal, a daeth y dref yn ganolfan bwysig i gludiant ar reilffyrdd a chamlesi. Mwyngloddid hefyd silica. Adeiladwyd goethdŷ i betrol yn yr 20ed ganrif.

Roedd y dref yn borthladd hyd yn ddiweddar.

Heol Windsor yng Nghastell-nedd
## Y dref heddiw

Mae atyniadau i ymwelwyr yn cynnwys Abaty Nedd, Parc Y Gnoll, a'r farchnad.

Rhannau amlwg o'r dref yw Tonna i'r gogledd, Cimla i'r dwyrain, Bryncoch a Sgiwen i'r gorllewin a Llansawel i'r de.

## Enwogion

* Walter E. Rees (1863 - 1949) Ysgrifennydd Undeb Rygbi Cymru am bron i 60 mlynedd.
* Ray Milland (1907-1986), actor
* Michael Bogdanov (1938-2017), cyfarwyddwr theatr
* Katherine Jenkins (1980-), cantores a actores

## Cyfrifiad 2011

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Castell-nedd (pob oed) (19,258)** |  | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Castell-nedd) (1,666)** |  | 9% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |  | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Castell-nedd) (16895)** |  | 87.7% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |  | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Castell-nedd) (3,718)** |  | 43.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |  | 67.1% |

## Eisteddfod Genedlaethol

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghastell-nedd ym 1918, 1934 a 1994. Am wybodaeth bellach gweler:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994

## Gefeilldrefi Castell-Nedd

| Gwlad
 | Dinas
 |
| --- | --- |
|  Sbaen
 | Albacete
 |
|  Yr Almaen
 | Esslingen
 |
|  Gwlad Pwyl
 | Piotrkow Trybunalski
 |
|  Yr Iseldiroedd
 | Schiedam
 |
|  Yr Eidal
 | Udine
 |
|  Slofenia
 | Velenje
 |
|  Ffrainc
 | Vienne
 |

## Gweler hefyd

* Castell-nedd (etholaeth)
* Adzuki: band roc o'r dref

## Cyfeiriadau

 **Trefi a phentrefi Castell-nedd Port Talbot**[cuddio]

**Trefi**

Aberafan  **·** Castell-nedd  **·** Glyn-nedd  **·** Llansawel  **·** Pontardawe  **·** Port Talbot

**Pentrefi**

Aberdulais  **·** Abergwynfi  **·** Alltwen  **·** Baglan  **·** Banwen  **·** Bedd y Cawr  **·** Blaendulais  **·** Blaen-gwrach  **·** Blaengwynfi  **·** Bryn  **·** Cil-ffriw  **·** Cilmaengwyn  **·** Cilybebyll  **·** Y Clun  **·** Y Creunant  **·** Cwmafan  **·** Cymer  **·** Cwm-gors  **·** Cwmllynfell  **·** Dyffryn Cellwen  **·** Efail-fach  **·** Glyncorrwg  **·** Godre'r-graig  **·** Gwauncaegurwen  **·** Llandarcy  **·** Llangatwg  **·** Llan-giwg  **·** Margam  **·** Melin-cwrt  **·** Morfa Glas  **·** Onllwyn  **·** Pentreclwydau  **·** Pontrhydyfen  **·** Pwll-y-glaw  **·** Resolfen  **·** Rheola  **·** Rhos  **·** Rhyd-y-fro  **·** Sgiwen  **·** Tai-bach  **·** Ton-mawr  **·** Tonna  **·** Trebannws  **·** Ynysmeudwy  **·** Ystalyfera