Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yswiriant

Yswiriant| Enghraifft o: | cangen economaidd, categori o gynhyrchion  |
| Math | financial product, gwasanaethau ariannol  |
| Rhan o | quaternary sector of the economy, rheoli risg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03xks  |
| Thesawrws y BNCF | 1006  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Duration: 16 minutes and 59 seconds.16:59Mae *Accidents will happen* (William H. Watson, 1922) yn ffilm fud slapstic am ddulliau ac anffodion brocer yswiriant. Casgliad EYE Film Institute Netherlands.
Mae**yswiriant** yn ffurf o amddiffyniad rhag colled ariannol. Mae'n cael ei ddefnyddio i reoli risg, yn bennaf  yn erbyn y risg o golled annisgwyl.

Mae endid sy'n darparu yswiriant yn cael ei alw'n yswiriwr, cwmni yswiriant, cludwr yswiriant neu warantwr. Mae'r person neu endid sy'n prynu'r yswiriant yn cael ei adnabod fel y sawl sydd wedi'i yswirio neu ddeiliad polisi. Mae'r sawl sy'n cael ei yswirio yn derbyn colled fechan sicr a hysbys ar ffurf taliad i'w yswiriwr er mwyn derbyn addewid gan yr yswiriwr y byddai'n ei ddigolledu pe byddai'r risg o golled fwy yn cael ei gwireddu. Gallai'r golled fod yn ariannol neu beidio, ond mae'n rhaid gallu ei drafod mewn termau ariannol, ac mae fel arfer yn ymwneud â rhywbeth y mae gan y sawl sy'n cael ei yswirio fudd ynddo trwy berchnogaeth, eiddo neu berthynas.

Mae'r sawl sy'n cael ei yswirio yn derbyn cytundeb sy'n cael ei alw'n bolisi yswiriant ac yn cynnwys manylion yr amodau ac yn disgrifio o dan amgylchiadau y byddai'r yswiriwr yn ei ddigolledu. Mae swm yr arian sy'n cael ei godi am yr yswiriant yn cael ei nodi yn y polisi yswiriant a'i alw'n premiwm. Os yw'r sawl sydd wedi'i yswirio yn wynebu colled sy'n dod o dan y polisi, mae'n cyflwyno cais i'r yswiriwr i'w brosesu gan aseswr ceisiadau.  Gall yr yswiriwr gael sicrwydd yn erbyn risg ei hun trwy gymryd adyswirianr, ble mae cwmni yswiriant arall yn cytuno i ysgwyddo peth o'r risg, yn arbennig os yw'r prif yswiriwr yn ystyried y risg yn rhy fawr i'w ysgwyddo ei hun.

Roedd dulliau o drosglwyddo neu wasgaru risg yn cael eu defnyddio gan fasnachwyr Tsieineaidd a Babylonaidd yn y drydedd a'r ail fileniwm cyn Crist.

Tua 800 CC, creodd trigolion Rhodes y 'cyfartaledd cyffredinol' er mwyn galluogi grwpiau o fasnachwyr i dal i yswirio'r nwyddau oedd yn cael eu cludo ar y llongau.

Cafodd cytundebau yn unswydd at ddibenion yswiriant eu llunio am y tro cyntaf, hyd y gwyddom, yn Genova yn y 14g. Mae'r cynharaf wedi'i ddyddio 1347.

Daeth yswiriant yn llawer mwy soffistigedig yng nghyfnod yr Oleuedigaeth yn Ewrop, a datblygwyd ffurfiau mwy arbenigol, yn cynnwys yswiriant eiddo, yswiriant busnes, yswiriant iechyd a bywyd.

## Cyfeiriadau
# Tony Blair

| Tony Blair |
| --- |
|  |
| Llais | Tony Blair on digital communications.ogg  |
| Ganwyd | 6 Mai 1953  Caeredin  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Coleg Sant Ioan
* Fettes College
* Ysgol y Gyfraith, Llundain
* Chorister School
* St. Peter's Boys School
 |
| Galwedigaeth | gwleidydd, diplomydd, cyfreithiwr, hunangofiannydd, cyfreithegwr  |
| Swydd | Ysgrifennydd Cartref yr Wrthblaid, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, Arweinydd y Blaid Lafur, Prif Arglwydd y Trysorlys, Aelod o Gyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig, Aelod o 54ain Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 53ain Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 52ain Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 51ain Senedd y Deyrnas Unedig, Aelod o 50fed Llywodraeth y DU, Aelod o 49fed Llywodraeth y DU, Shadow Secretary of State for Energy Security and Net Zero, Shadow Secretary of State for Employment, Arweinydd yr Wrthblaid  |
| Cyflogwr | * Pedwarawd ar y Dwyrain Canol
* Prifysgol Yale
 |
| Taldra | 1.83 metr  |
| Plaid Wleidyddol | y Blaid Lafur  |
| Tad | Leo Blair  |
| Mam | Hazel Elizabeth Rosaleen Corscaden  |
| Priod | Cherie Blair  |
| Plant | Euan Blair, Nicholas Blair, Kathryn Blair, Leo George Blair  |
| Perthnasau | Lauren Booth  |
| Gwobr/au | Gwobr Siarlymaen, Medal Rhyddid yr Arlywydd, Philadelphia Liberty Medal, Thomas J. Dodd Prize in International Justice and Human Rights, Medal Aur y Gyngres, Gwobr Dan David, Doethuriaeth Anrhydeddus Prifysgol Haifa, Doctor Anrhydeddus o'r Brifysgol Hebraeg, Jerusalem, Knight of the Garter, Person y Flwyddyn y Financial Times  |
| Gwefan |   |

Gwleidydd o Loegr yw **Anthony Charles Lynton "Tony" Blair** (ganwyd 6 Mai 1953). Roedd yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig o Etholiad Cyffredinol 1997 hyd 27 Mehefin 2007. Roedd yn cynrychioli Sedgefield yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr.

Ers iddo adael swydd y Prif Weinidog mae Blair wedi'i benodi fel Cennad Arbennig y Pedwarawd ar y Dwyrain Canol.

## Teulu

* Cherie Blair (g. 1954), gwraig
* Euan Blair (g. 1984), mab
* Nicholas Blair (g. 1985), mab
* Kathryn Blair (g. 1988), merch
* Leo Blair (g. 2000), mab

## Cyfeiriadau

| Senedd y Deyrnas Unedig
 |
| --- |
| Rhagflaenydd: etholaeth newydd | **Aelod Seneddol dros Sedgefield** 1983 – 2007
 | Olynydd: **Phil Wilson** |
| Swyddi gwleidyddol
 |
| Rhagflaenydd: **John Major** | **Prif Weinidog y Deyrnas Unedig** 2 Mai 1997 – 27 Mehefin 2007
 | Olynydd: **Gordon Brown** |
| Swyddi gwleidyddol pleidiol
 |
| Rhagflaenydd: **Margaret Beckett** | **Arweinydd y Blaid Lafur** 21 Gorffennaf 1994 – 24 Mehefin 2007
 | Olynydd: **Gordon Brown** |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wleidyddiaeth y Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Deyrnas Unedig**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Refferendwm

**Refferendwm** yw pleidleisio ar ddeddfwriaeth benodol gan yr etholaeth gyfan i'w derbyn neu'i gwrthod. Gall fod ar lefel cenedlaethol, rhanbarthol neu leol.

Yn y DU cafwyd refferendwm ar aelodaeth o'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd (yr *EEC*, rhagflaenydd yr Undeb Ewropeaidd bresennol). Yng Nghymru a'r Alban cynhaliwyd refferenda ar sefydlu siambrau etholedig datganoliedig yn 1979 a 1997. Yng Nghymru ei hun cafwyd sawl 'refferendwm' neu bôl lleol (ar lefel y sir) dros y blynyddoedd ar bwnc llosg Cau'r Tafarnau ar y Sul.

Yn yr Unol Daleithiau mae rhai taleithiau yn caniatau math o refferendwm a elwir yn *initiative*, lle gall unigolyn neu grŵp o ddinesyddion ddrafftio cynnig ar bwnc penodol yn ymwneud â llywodraeth y dalaith ac, os ceir digon o lofnodion ar ddeiseb, ei roi o flaen yr etholwyr i bleidleisio arno.

## Gweler hefyd

* Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017
* Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2014
* Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014
* Refferendwm Catalwnia 2014
* Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011
* Refferendwm datganoli i Gymru, 1997
* Refferendwm datganoli i Gymru, 1979
* Polau yfed ar y Sul yng Nghymru
# Prifysgol Caergrawnt

Prifysgol Caergrawnt|  |
|  |
| Arwyddair | Hinc lucem et pocula sacra  |
| Math | prifysgol golegol, prifysgol ymchwil gyhoeddus, sefydliad addysgol  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1209 (dyddiad Gregoraidd cyn 1584)
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Caergrawnt  |
| Sir | Swydd Gaergrawnt  |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 52.205356°N 0.113157°E  |
| Cod post | CB2 1TN  |
| Niferoedd | 18,977  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

| Prifysgol Caergrawnt
 |
| --- |
| University of Cambridge
 |
|  |
| Arfbais Prifysgol Caergrawnt
 |
| Enw Lladin
 | Academia Cantabrigiensis
 |
| Arwyddair
 | *Hinc lucem et pocula sacra* |
| Arwyddair yn Gymraeg
 | *O yma, cawn oleudigaeth a gwybodaeth gwerthfawr* |
| Sefydlwyd
 | tua 1209
 |
| Math
 | Cyhoeddus
 |
| Gwaddol
 | £4.1 biliwn (2006, yn cynnwys y colegau)
 |
| Canghellor
 | David Sainsbury
 |
| Is-ganghellor
 | Yr athro Syr Leszek Borysiewicz
 |
| Staff
 | 8,614
 |
| Myfyrwyr
 | 18,396
 |
| Israddedigion
 | 12,018
 |
| Ôlraddedigion
 | 6,378
 |
| Lleoliad
 | Caergrawnt,  Lloegr
 |
| Cyn-enwau
 | Cambridge University
 |
| Lliwiau
 |           Gwyrdd a Glas Caergrawnt Sgarff:              |
| Athletau
 | Sporting Blue
 |
| Tadogaethau
 | Russell Group Coimbra Group EUA LERU IARU
 |
|  |
| Gwefan
 |
 |

Prifysgol yng Nghaergrawnt, a'r brifysgol hynaf ond un yn Lloegr, ydy **Prifysgol Caergrawnt** (Saesneg: **University of Cambridge**). Mae ei gwreiddiau'n dyddio'n ôl i ddechrau'r 13g, pan symudodd nifer o ysgolheigion yno i ffoi rhag dinasyddion gelyniaethus Rhydychen. Erbyn 1226 roedd yr ysgolheigion yn ddigon niferus i sefydlu mudiad â changhellor yn bennaeth arno. Derbyniasant nawdd gan y Brenin Harri III ym 1231 i'w gwarchod rhag tirfeistriaid y dref. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan Prifysgol Caergrawnt
* Facebook Cymdeithas y Mabinogi, Cymdeithas Cymry Prifysgol Caergrawnt

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **brifysgol** neu **addysg uwch**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Sgoteg

| Sgoteg |
| --- |
| Sgoteg Iseldir Sgoteg Lydan |
| (Braid) Scots Lallans Doric |
| Yn frodorol i | Y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon |
| Ardal | * Yr Alban: Iseldiroedd yr Alban, Ynysoedd y Gogledd, Cothnais, Arran a Campbeltown
* Ulster (Iwerddon): Swyddi Down, Antrim, Deri, Donegal ac Armagh
 |
| Ethnigedd | Albanwyr |
| Siaradwyr brodorol | 1,508,540 (2022) |
| Teulu ieithyddol | Indo-Ewropeaidd
* Germaneg
	+ Gorllewin Germanaidd
		- Germaneg Môr y Gogledd
			* Eingl-Ffriseg
				+ Seisnig
					- **Sgoteg**
 |
| Ffurfiau cynnar | Hen Saesneg
* Hen Saesneg Northumbria
	+ Saesneg Ganol Cynnar
		- Sgoteg Gynnar
			* Sgoteg Ganol
 |
| Tafodieithoedd | * Canol
* Deheudir
* Gogledd
* Ynysoedd
* Ulster
 |
| System ysgrifennu | Lladin |
| Statws swyddogol |
| Iaith swyddogol yn | Yr Alban |
| Iaith leiafrifol gydnabyddedig yn | Gogledd Iwerddon (fel Sgoteg Ulster) Gogledd Iwerddon (Swydd Donegal; hefyd fel Sgoteg Ulster) |
| Codau iaith |
| ISO 639-2 | `sco` |
| ISO 639-3 | `sco` |
| *Glottolog* | `scot1243` |
| ELP | Scots |
| Linguasphere | `(amrywiolion: 52-ABA-aaa i -aav) 52-ABA-aa (amrywiolion: 52-ABA-aaa i -aav)` |
| Cyfran yr ymatebwyr yng nghyfrifiad 2011 yn yr Alban 3 oed a hŷn a ddywedodd eu bod yn gallu siarad Sgoteg Iseldirol |
| Cyfran yr ymatebwyr yng nghyfrifiad 2011 yng Ngogledd Iwerddon 3 oed a hŷn a ddywedodd eu bod yn gallu siarad Sgoteg Ulster

Mae'r Sgoteg wedi'i dosbarthu fel archolladwy gan *Atlas Ieithoedd y Byd* (2010) UNESCO. |

Iaith Germanaidd a siaredir yn ne'r Alban yw'r **Sgoteg** neu **Lallans**. Mae Sgoteg yn perthyn i'r Saesneg, ac fe'i hystyrir yn dafodiaith Saesneg gan rai, er bod Llywodraeth yr Alban a Siarter Ieithoedd Lleiafrifol Ewrop yn ei chyfrif yn iaith leiafrifol draddodiadol. Ers 2025, mae'r Sgoteg yn iaith swyddogol yn yr Alban.

Ceir enghraifft gyfoes o'r iaith Sgoteg yn y gân brotest o'r 1960au gan Hamish Henderson, Freedom Come-All-Ye. Wrth ddarllen geiriau'r gân gellir gweld y tebygrwydd a'r gwahaniaeth rhwng Saesneg. Ymysg lladmeiryddion cyfoes yr iaith mae'r bardd ifanc, Len Pennie.

Mewn cyfrifiad yn yr Alban yn 2022, nododd 1.5 miliwn o bobl yn yr Alban (gyda phoblogaeth o 5.4 miliwn o bobl) eu bod yn gallu siarad Sgoteg.

## Newid llafariaid

Un gwahaniaeth rhwng Saesneg a Sgoteg yw i'r iaith Sgoteg beidio cael ei heffeithio gan y 'Great Vowel Shift' a ddigwyddodd i'r Saesneg rhwng tua 1350 a 1600 yn yr un ffordd. Un enghraifft o'r newid llefariaid yma oedd bod llefariaid oedd yn cael eu sillafur ou (w yn Gymraeg) newid i *au* (aw yn Gymraeg); gwelir y gwahaniaeth gydag ynganiad gyfoes "brown cow" yn Saesneg tra i'r Sgoteg gadw ac arddel hyd heddiw "broon coo".

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Lallans - 'Cymdeithas yr Iaith' Sgoteg
* 'Speaking Scottish - is Scots a Language or Slang?' Cyflwyniad ar Youtube
# Prifysgol Rhydychen

Prifysgol Rhydychen|  |
|  |
| Arwyddair | Dominus illuminatio mea  |
| Math | prifysgol golegol, exempt charity, prifysgol gyhoeddus, sefydliad addysg uwch, sefydliad addysgol  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1096
 |
| Nawddsant | Fritheswith  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Rhydychen, Swydd Rydychen  |
| Sir | Rhydychen  |
| Gwlad |  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 51.755°N 1.255°W  |
| Cod post | OX1 2JD  |
| Niferoedd | 19,791  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

| Prifysgol Rhydychen
 |
| --- |
| University of Oxford
 |
|  |
| Arfbais Prifysgol Rhydychen
 |
| Enw Lladin
 | Universitas Oxoniensis
 |
| Arwyddair
 | *Dominus Illuminatio Mea* |
| Arwyddair yn Gymraeg
 | *Yr Arglwydd yw fy Ngoleuni* |
| Sefydlwyd
 | Tystiolaeth o ddysgu ers 1096
 |
| Math
 | Cyhoeddus
 |
| Gwaddol
 | £3.6 biliwn (2006, yn cynnwys y colegau)
 |
| Canghellor
 | Y gwir fonheddig Arglwydd Patten o Barnes
 |
| Is-ganghellor
 | Andrew Hamilton
 |
| Myfyrwyr
 | 19,486
 |
| Israddedigion
 | 11,300
 |
| Ôlraddedigion
 | 7,380
 |
| Lleoliad
 | ,
 |
| Lliwiau
 |      Glas Rhydychen Sgarff:      |
| Tadogaethau
 | IARU Grŵp Russell Grŵp Coimbra Europaeum EUA LERU
 |
|  |
| Gwefan
 |
 |

Prifysgol yn Rhydychen, Lloegr, a'r brifysgol hynaf yn y byd Saesneg ydy **Prifysgol Rhydychen** (Saesneg: **University of Oxford**). Sefydlwyd y brifysgol rywbryd tua diwedd yr unfed ganrif ar ddeg, ond nid yw'r union ddyddiad yn glir. Mae Prifysgol Rhydychen yn dilyn y gyfundrefn golegol, lle bydd myfyrwyr yn perthyn i golegau annibynnol, ond yn cael eu haddysgu'n ganolog mewn darlithoedd a drefnir gan y Brifysgol. Mae Prifysgol Caergrawnt hefyd yn dilyn y gyfundrefn hon, a cheir perthynas glòs (er cystadleuol) rhwng y ddwy brifysgol. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

Mae Prifysgol Rhydychen yn un o sefydliadau academaidd uchel ael y Deyrnas Unedig, ac mae e yn y lle cyntawedi ymddangos yn nhabl prifysgolion gorau papur newydd y *Guardian* am chwech blynedd yn ddilynol (hyd at 2011).

Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yw cymdeithas Gymraeg y Brifysgol.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol Prifysgol Rhydychen
* 'The University of Oxford', A History of the County of Oxford: Cyfrol 3: The University of Oxford (1954), pp. 1-38 Archifwyd 2014-01-16 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Rydychen**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **brifysgol** neu **addysg uwch**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# James Watt

| James Watt |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 19 Ionawr 1736  Greenock  |
| Bu farw | 25 Awst 1819  Heathfield Hall  |
| Man preswyl | Glasgow  |
| Dinasyddiaeth | Yr Alban  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Glasgow
 |
| Galwedigaeth | peiriannydd, cemegydd, ffisegydd, dyfeisiwr, entrepreneur, mathemategydd, technegydd  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Glasgow
 |
| Prif ddylanwad | Thomas Newcomen  |
| Tad | James Watt  |
| Mam | Agnes Muirhead  |
| Priod | Ann McGrigor, Peggy Miller  |
| Plant | James Watt, Margaret Watt, Gregory Watt, Janet Watt  |
| Perthnasau | Robert Watson-Watt  |
| Gwobr/au | doethur anrhydeddus Prifysgol Glasgow, Scottish Engineering Hall of Fame, Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin  |
| llofnod |
|  |

Peiriannydd a dyfeisiwr o'r Alban oedd **James Watt** (19 Ionawr 1736 – 25 Awst 1819). Roedd y gwelliannau a wnaeth ef i'r peiriant ager yn allweddol i'r Chwyldro Diwydiannol.

Ganed James Watt yn Greenock, yn fab i wneuthurwr a pherchennog llongau. Aeth i'r ysgol yn ysbeidiol, ond addysgwyd ef yn bennaf gan ei fam, Agnes. Pan oedd y 18 oed, aeth i Lundain i astudio gwneud offerynnau mesur, yna dychwelodd i'r Alban gan ddechrau gweithdy oddi mewn i Brifysgol Glagow. Priododd Margaret Miller yn 1764, a chwasant bump o blant, cyn iddi hi farw ar enedigaeth plentyn yn 1777. Ail-briododd ag Ann MacGregor.

Bedair blynedd ar ôl agor ei weithdy, dechreuodd Watt arbrofi a pheiriannau ager. Erbyn 1765 roedd ganddo fodel oedd yn gweithio. Cymerodd flynyddoedd i fedru cael fersiwn y gellid ei ddefnyddio ar raddfa fawr, ond yn 1776, dechreuodd y peiriannau cyntaf weithio a thros y blynyddoedd nesaf gwerthwyd nifer fawr ohonynt, yn enwedig i bwmpio dŵr o fwyngloddiau. Parhaodd Watt i ddatblygu a gwella'r peiriant ager dros y blynyddoedd nesaf. Ymddeolodd yn 1800, a phrynodd ystad yng Nghymru yn Noldowlod ger Llanwrthwl; mae ei ddisgynyddion yno o hyd.
# Alexander Fleming

| Alexander Fleming |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 6 Awst 1881  Lochfield  |
| Bu farw | 11 Mawrth 1955  Llundain  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Coleg Imperial Llundain
* Prifysgol Westminster
* Kilmarnock Academy
* Ysgol Feddygol y Coleg Imperialaidd
* St Mary's Hospital Medical School
 |
| Galwedigaeth | bacteriolegydd, ffarmacolegydd, meddyg, llawfeddyg, dyfeisiwr  |
| Swydd | Rector of the University of Edinburgh  |
| Cyflogwr | * Coleg Imperial Llundain
* Prifysgol Llundain
 |
| Tad | Hugh Fleming  |
| Mam | Grace Morton  |
| Priod | Amalia Fleming, Sarah Marion McElroy  |
| Plant | Robert Fleming  |
| Gwobr/au | Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth, Marchog Faglor, Gwobr Actonian, Medal Albert, Doethor Anrhydeddus Prifysgol Madrid, honorary doctorate of the University of Graz, Honorary doctor of the University of Liège, Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol, Honorary Fellow of the Royal Society of Edinburgh, Fellow of the Royal College of Physicians of Edinburgh, Cymrawd Coleg Brenhinol y Meddygon Llundain, Uwch-Groes Urdd Sifil Alfonso X, Moxon Medal, Gwobr Cameron Prifysgol Caeredin, Commandeur de la Légion d'honneur‎, Cymrawd Anrhydeddus y Gymdeithas Frenhinol Te Apārangi, Medal John Scott, doethor anrhydeddus o Brifysgol Paris, honorary doctor of the University of Bordeaux  |
| llofnod |
|  |

Meddyg, biolegydd a dyfeisiwr o'r Alban oedd **Syr Alexander Fleming**, FRSE, FRS, FRCS(Peirianeg) (6 Awst 1881 – 11 Mawrth 1955). Ysgrifennodd lawer am chemotherapi, System imiwneddimiwnedd a bacteria.

Ei ddarganfyddiadau pwysicaf yw ensymau a lysosymau yn 1923 a'r sylwedd gwrthfiotig adnabyddus hwnnw: penicilin o'r llwydni *Penicillium notatum* yn 1928. Rhannodd Wobr Nobel gyda Howard Florey a Ernst Boris Chain yn 1945.

Yn 1999, rhestrodd y cylchgrawn *Time* Fleming fel un o'r 100 person pwysicaf yn yr 20g gan ddweud:

> It was a discovery that would change the course of history. The active ingredient, fungi, which Fleming named penicillin, turned out to be an infection-fighting agent of enormous potency. When it was finally recognized for what it was, the most efficacious life-saving drug in the world, penicillin would alter forever the treatment of bacterial infections. By the middle of the century, Fleming's discovery had spawned a huge pharmaceutical industry, churning out synthetic penicillins that would conquer some of mankind's most ancient scourges, including syphilis, gangrene and tuberculosis.
>
>
>

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feddyg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Arthur Conan Doyle

| Arthur Conan Doyle |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Arthur Ignatius Conan Doyle  22 Mai 1859  Caeredin  |
| Bu farw | 7 Gorffennaf 1930  o ataliad y galon  Crowborough, Windlesham Manor  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon, y Deyrnas Unedig  |
| Addysg | Bachelor of Medicine, Meistr mewn Llawfeddygaeth  |
| *Alma mater* | * Stonyhurst Saint Mary's Hall
* Coleg Stonyhurst
* Stella Matutina
* Coleg Feddygol Prifysgol Caeredin
 |
| Galwedigaeth | meddyg, meddyg ac awdur, nofelydd, awdur ysgrifau, dramodydd, sgriptiwr, awdur ffuglen wyddonol, awdur plant, awdur testun am drosedd, awdur storiau byrion, hanesydd, ysgrifennwr  |
| Adnabyddus am | Rhestr o lyfrau Sherlock Holmes, The Lost World  |
| Arddull | ffuglen drosedd, gwyddonias, llenyddiaeth hanesyddol  |
| Prif ddylanwad | Robert Louis Stevenson  |
| Plaid Wleidyddol | Y Blaid Unoliaethol Ryddfrydol  |
| Tad | Charles Altamont Doyle  |
| Mam | Mary Foley  |
| Priod | Louisa Hawkins, Jean Elizabeth Leckie  |
| Plant | Mary Louise Conan Doyle, Alleyne Kingsley Conan Doyle, Denis Conan Doyle, Adrian Conan Doyle, Jean Conan Doyle  |
| Perthnasau | Benedict Cumberbatch  |
| Gwobr/au | Knight of Grace of the Order of Saint John, Queen's South Africa Medal, Order of the Medjidie, Knight of the Order of the Crown of Italy‎, Marchog Faglor  |
| Gwefan |   |
| Chwaraeon |
| Tîm/au | Edinburgh University RFC  |
| llofnod |
|  |

Awdur o Albanwr oedd Syr **Arthur Conan Doyle** (22 Mai 1859 – 7 Gorffennaf 1930), sy'n fwyaf nodedig am ei nofelau am y ditectif Sherlock Holmes.

## Bywgraffiad

Cafodd ei eni yng Nghaeredin yn fab i Sais o dras Wyddelig, a mam Wyddelig. Erbyn 1875 roedd wedi ymwrthod a Christnogaeth a throi'n Anffyddiwr. Astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Caeredin. Bu yn feddyg ar long cyn sefydlu yn Aberplym. Nid oedd yn llwyddiannus iawn fel meddyg a thra yn aros am gleifion i ddod ato dechreuodd ysgrifennu.

## Gweler hefyd

* Rhestr o lyfrau Sherlock Holmes

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Thomas Hardy

| Thomas Hardy |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 2 Mehefin 1840  Dorchester  |
| Bu farw | 11 Ionawr 1928  Dorchester  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Coleg y Brenin
* Architectural Association School of Architecture
 |
| Galwedigaeth | ysgrifennwr, nofelydd, sgriptiwr, bardd  |
| Adnabyddus am | Tess of the d'Urbervilles, Far from the Madding Crowd, Jude the Obscure  |
| Mudiad | Naturiolaeth (llenyddiaeth)  |
| Priod | Emma Lavinia Gifford, Florence Dugdale  |
| Gwobr/au | Urdd Teilyngdod, Cymrawd o'r Gymdeithas Frenhinol a Llenyddol  |
| llofnod |
|  |

Fe'i ganwyd mewn bwthyn yn Upper Bockhampton
Bardd a nofelydd o Loegr oedd **Thomas Hardy** (2 Mehefin 1840 – 11 Ionawr 1928).

Fe'i ganwyd mewn bwthyn yn Upper Bockhampton, pentref bach ger Dorchester, Dorset. Pensaer oedd ef. Ei wraig gyntaf oedd Emma Lavinia Gifford (m. 1912). Priododd ei ysgrifenyddes, Florence Emily Dugdale, ym 1914.

Bu farw yn ei gartref, Max Gate, yn Dorchester.

## Llyfryddiaeth

### Nofelau

* *Desperate Remedies* (1871)
* *Under the Greenwood Tree* (1872)
* *A Pair of Blue Eyes* (1873)
* *Far from the Madding Crowd* (1874)
* *The Hand of Ethelberta* (1876)
* *The Return of the Native* (1878)
* *The Trumpet-Major* (1880)
* *A Laodicean* (1881)
* *Two on a Tower* (1882)
* *The Mayor of Casterbridge* (1886)
* *The Woodlanders* (1887)
* *Wessex Tales* (1888)
* *A Group of Noble Dames* (1891)
* *Tess of the d'Urbervilles* (1891)
* *Life's Little Ironies* (1894)
* *Jude the Obscure* (1895)
* *The Well-Beloved* (1897)

### Barddoniaeth

* *Wessex Poems* (1898)
* *Poems of the Past and Present* (1901)
* *The Dynasts* (1904)
* *The Dynasts, Rhan 2* (1906)
* *The Dynasts, Rhan 3* (1908)
* *Satires of Circumstance* (1914)
* *Collected Poems* (1919)
* *Late Lyrics and Earlier* (1922)
* *Human Shows* (1925)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **lenor** neu **awdur**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Robert Burns

| Robert Burns |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 25 Ionawr 1759  Alloway  |
| Bu farw | 21 Gorffennaf 1796  o clefyd coronaidd y galon  Dumfries  |
| Man preswyl | Caeredin  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Prydain Fawr  |
| Galwedigaeth | cyfansoddwr caneuon, bardd, ysgrifennwr, cerddolegydd, ffermwr, libretydd  |
| Adnabyddus am | Auld Lang Syne (Cyfieithiadau), To a Mouse, Is There for Honest Poverty, Ae fond kiss, and then we sever..., Scots Wha Hae, Tam o' Shanter, Halloween, The Battle of Sherramuir  |
| Arddull | pennill, barddoniaeth naratif, cân, baled, cantata  |
| Mudiad | Rhamantiaeth  |
| Tad | William Burnes  |
| Mam | Agnes Broun  |
| Priod | Jean Armour  |
| Plant | Elizabeth Bishop, Robert Burns  |
| Gwefan |   |
| llofnod |
|  |

Bardd o'r Alban oedd **Robert Burns** neu **Rabbie Burns** (25 Ionawr 1759 – 21 Gorffennaf 1796). Cafodd ei eni yn Alloway, Swydd Ayr.

Bu'n byw yn Dumfries o 1791 hyd ei farwolaeth yn 1796. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys St. Michael's.

Ystyrir Burns yn arloeswr y Mudiad Rhamantaidd ac yn dilyn ei farwolaeth roedd yn ffynhonnell ysbrydoliaeth i sylfaenwyr rhyddfrydiaeth a sosialaeth.

Casglodd ganeuon gwerin ar hyd a lled yr Alban. Ymhlith ei farddoniaeth a chaneuon enwog mae "*A Red, Red Rose*", "*A Man's A Man for A' That*", "*To A Louise*" a "*To A Mouse*".

Dethlir Noson Burns gan Albanwyr ar draws y byd ar 25 Ionawr bob blwyddyn drwy gael Swper Burns, dathliad mwy poblogaidd na dathliad swyddogol yr Alban, sef Dydd Sant Andreas.

## Llyfryddiaeth

* *Poems Chiefly in the Scottish Dialect* (1786)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*