# Blaenau Ffestiniog

Blaenau Ffestiniog|  |
| Math | tref  |
|  |
| Poblogaeth | 4,875  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gwynedd  |
| Gwlad |  Cymru |
| Cyfesurynnau | 52.9944°N 3.9375°W  |
| Cod OS | SH705455  |
| Cod post | LL41  |
| Gwleidyddiaeth |
| Etholaeth y Senedd | Gwynedd Maldwyn |
| Etholaeth y DU | Liz Saville Roberts (Plaid Cymru) |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Tref yng Ngwynedd, Cymru, yw **Blaenau Ffestiniog**( ynganiad ). Fe'i lleolir gerllaw Parc Cenedlaethol Eryri. Mae ganddi boblogaeth o 4,830 (Cyfrifiad 2001) (Gan gynnwys Llan Ffestiniog ). Mae Caerdydd 175.6 km i ffwrdd o Flaenau Ffestiniog ac mae Llundain yn 308.2 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sydd 29 km i ffwrdd.

Roedd y dref yn ganolfan bwysig iawn yn y diwydiant llechi.

Mae'r wlad o gwmpas y dref yn rhan o Barc Cenedlaethol Eryri, ond dyw'r dref ei hunan ddim - fe'i heithriwyd oherwydd yr olion diwydiannol sy'n amlwg o amgylch y dref. Dywedir ei bod yn bwrw llawer o law yno. Lleolir y Moelwynion yn agos i'r dref, uwchben pentref Tanygrisiau.

Mae'r cylch yn cael ei wasanaethu gan bapur bro o'r enw Llafar Bro sy'n cael ei gyhoeddi unwaith y mis.

Yn hanesyddol, roedd yn rhan o Sir Feirionnydd.

## Hanes

Traphont yn y Blaenau tua 1875
Tyfodd y Blaenau yn gyflym o gwmpas y chwareli llechi yn ystod y 19g wedi i ŵr o'r enw Methusalem Jones ddarganfod llechfaen yn yr ardal yn yr 1760au. Agorwyd rheilffordd fach (Rheilffordd Ffestiniog heddiw) i gludo llechi o'r Blaenau i Borthmadog, oedd yn borthladd bach prysur yn y 19eg ganrif. Yn anterth y diwydiant llechi ar droad yr 20g, cododd poblogaeth y dref i 11,434 yn ôl cyfrifiad 1901, gan ei gwneud yn ail dref fwyaf gogledd Cymru ar ôl Wrecsam ar y pryd.

## Diwylliant

### Eisteddfod Genedlaethol

Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mlaenau Ffestiniog ym 1898.

### Cerddoriaeth Gyfoes Gymraeg

Mae rhestr faith o fandiau Cymraeg yn dod o Flaenau Ffestiniog, yn eu plith: Anweledig, Llwybr Llaethog, Mim Twm Llai, Frizbee, dau boi o Blaena, Llan Clan a Gwibdaith Hen Fran er enghraifft.

### Corau meibion y Brythoniaid a'r Moelwyn

*Prif: Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion y Brythoniaid*

*Prif: Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion y Moelwyn*
## Trafnidiaeth

Saif Blaenau ar un pen Rheilffordd Dyffryn Conwy, sy'n ei chysylltu â Chyffordd Llandudno a Llandudno trwy dirlun prydferth Dyffryn Lledr a Dyffryn Conwy. Ceir lein arall sydd ar gyfer twristiaid yn bennaf heddiw ond yn y gorffennol a fu'n dwyn llechi i'r cei ym Mhorthmadog, sef Reilffordd Ffestiniog. Mae'r A470 yn mynd trwy'r dref cyn dringo Bwlch y Gorddinan. Mae gwasanaethau bws cyson T22 i Borthmadog a Chaernarfon sy'n cysylltu â'r gwasanaeth i Fangor ac mae gwasanaethau bysus eraill i Landudno a Dolgellau. Mae gwasanaeth bws lleol hefyd sy'n cysylltu Tanygrisiau a Rhiwbryfdir gyda chanol y dref.

## Ysgolion

Mae'r dref yn cael ei gwasanaethu gan dair ysgol gynradd, sef: Ysgol Manod, Ysgol Maenofferen ac Ysgol Tanygrisiau. Mae'r ysgolion hyn yn bwydo'r ysgol uwchradd leol, Ysgol y Moelwyn.

Golygfa o'r Blaenau, yn edrych i lawr o'r Moelwyn Bach
## Clybiau a Chymdeithasau

* Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau
* Clwb Rygbi Bro Ffestiniog
* Clwb Golff Ffestiniog
* Seindorf yr Oakeley
* Côr y Brythoniaid
* Côr y Moelwyn
* Y Fainc Sglodion - cymdeithas hanesyddol leol
* Sgotwrs 'Stiniog

Seiclwr mynydd yn ymarfer ar un o draciau Antur Stiniog, Blaenau Ffestiniog
## Cyflogaeth

Er fod y diwydiant chwareli llechi yn parhau i gyflogi nifer o bobl yn y dref, mae'r diwydiant hwn wedi cael ei ddisodli fel prif gyflogwyr gan ffatri Blaenau Plastics sydd â staff o tua 300. Rhai o gyflogwyr mawr eraill y dref yw ffatri Metcalfe, sy'n creu offer arlwyo, a phwerdy trydan-dŵr Tanygrisiau. Mae dau gwmni cludiant ffyrdd mawr wedi eu lleoli yn yr ardal hefyd, sef 'Roberts Ffestiniog' o Lan Ffestiniog a 'E. Hughes' o'r Manod.

## Gwahanol Ardaloedd y Dref

* Tanygrisiau sy'n ystyried ei hun yn bentref ar wahân.
* Rhiwbryfdir
* **Canol y Dref Manod

## Tafarnau'r Dref

* Gwesty'r Manod
* Y Meirion
* Gwesty'r Frenhines (y Queens)
* King's Head ('Y Tap')
* Clwb y Ffiwsilwyr Brehninol Cymreig
* Clwb Rygbi Bro Ffestiniog

## Enwogion

* Bruce Griffiths - ysgolhaig a geiriadurwr (golygydd Geiriadur yr Academi).
* Arwel Gruffydd - actor a chyn-gyfarwyddwr artistig Theatr Genedlaethol Cymru.
* Ted Breeze Jones - naturiaethwr, adarydd a ffotograffydd.
* Geraint Vaughan Jones - nofelydd.
* Idwal Jones nofelydd Americanaidd Cymreig
* Rhys Maengwyn Jones (1941-2001) archeolegydd ac anthropolegydd a oedd yn arbenigo yng nghyn hanes brodorion cynhenid Awstralia
* Robert Thomas Jones - ysgrifennydd cyffredinol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru ac Aelod Seneddol.
* Eigra Lewis Roberts - nofelwraig a dramodydd.
* Yr Athro Gwyn Thomas - cafodd y bardd ac ysgolhaig adnabyddus, a aned yn Nhanysgrisiau ei fagu yn y Blaenau.
* R. Bryn Williams - ganed y llenor a hanesydd yn y Blaenau ym 1902 a threuliodd ei blentyndod cynnar yno cyn symud gyda'i rieni i'r Wladfa ym Mhatagonia.
* Glyn Wise - seren teledu realiti, cyn-gyflwynwr ar raglen radio C2, ac offeiriaid yn yr Eglwys yng Nghymru.
* Dewi Prysor - awdur a chyflwynydd teledu.
* Gai Toms - cerddor.
* Ceri Cunnington - cerddor ac actor.
* Gwyn Vaughan Jones - actor.
* David Felgate - cyn-golwr i dîm pêl-droed rhyngwladol Cymru
* Yr Hybarch Archabad, y Tad Deiniol - mynach-offeiriaid yn yr Eglwys Uniongred Rwsiaidd

## Y Glaw

Mae glaw y Blaenau yn ddihareb. Mae’r graff canlynol yn seiliedig ar ddata o Hanes Plwyf Ffestiniog yn dangos nad dihareb go iawn yw heulwen hylifol '*liquid sun'* brolia rhai trigolion y dref!

Graff yn dangos glaw ardal Ffestiniog o’i gymharu â’r trefi o gwmpas, yn y cyfnod 1865-1880 (data GJ Williams, 1882)

## Llyfryddiaeth

* amryw awduron, *Chwareli a Chwarelwyr* (Caernarfon, 1974)
* Gwyn Thomas, *Yn Blentyn yn y Blaenau* (1981). Darlith hunangofiannol.
* Gwyn Thomas, *Blaenau Ffestiniog* (2007 Gomer). Casgliad o gerddi a lluniau.

## Gweler hefyd

* Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion y Moelwyn

## Cyfeiriadau

## Dolen allanol

* Gwefan y dref Archifwyd 2004-02-15 yn y Peiriant Wayback

 **Trefi a phentrefi GwyneddDinas**

Bangor

**Trefi**

Abermaw  **·** Y Bala  **·** Bethesda  **·** Blaenau Ffestiniog  **·** Caernarfon  **·** Cricieth  **·** Dolgellau  **·** Harlech  **·** Nefyn  **·** Penrhyndeudraeth  **·** Porthmadog  **·** Pwllheli  **·** Tywyn

**Pentrefi**

Aberangell  **·** Aberdaron  **·** Aberdesach  **·** Aberdyfi  **·** Aber-erch  **·** Abergwyngregyn  **·** Abergynolwyn  **·** Aberllefenni  **·** Abersoch  **·** Afon Wen  **·** Arthog  **·** Beddgelert  **·** Bethania  **·** Bethel  **·** Betws Garmon  **·** Boduan  **·** Y Bont-ddu  **·** Bontnewydd (Arfon)  **·** Bontnewydd (Meirionnydd)  **·** Botwnnog  **·** Brithdir  **·** Bronaber  **·** Bryncir  **·** Bryncroes  **·** Bryn-crug  **·** Brynrefail  **·** Bwlchtocyn  **·** Caeathro  **·** Carmel  **·** Carneddi  **·** Cefnddwysarn  **·** Clynnog Fawr  **·** Corris  **·** Croesor  **·** Crogen  **·** Cwm-y-glo  **·** Chwilog  **·** Deiniolen  **·** Dinas, Llanwnda  **·** Dinas, Llŷn  **·** Dinas Dinlle  **·** Dinas Mawddwy  **·** Dolbenmaen  **·** Dolydd  **·** Dyffryn Ardudwy  **·** Edern  **·** Efailnewydd  **·** Fairbourne  **·** Y Felinheli  **·** Y Ffôr  **·** Y Fron  **·** Fron-goch  **·** Ffestiniog  **·** Ganllwyd  **·** Garndolbenmaen  **·** Garreg  **·** Gellilydan  **·** Glan-y-wern  **·** Glasinfryn  **·** Golan  **·** Groeslon  **·** Llanaber  **·** Llanaelhaearn  **·** Llanarmon  **·** Llanbedr  **·** Llanbedrog  **·** Llanberis  **·** Llandanwg  **·** Llandecwyn  **·** Llandegwning  **·** Llandwrog  **·** Llandygái  **·** Llanddeiniolen  **·** Llandderfel  **·** Llanddwywe  **·** Llanegryn  **·** Llanenddwyn  **·** Llanengan  **·** Llanelltyd  **·** Llanfachreth  **·** Llanfaelrhys  **·** Llanfaglan  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn)  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)  **·** Llanfihangel-y-traethau  **·** Llanfor  **·** Llanfrothen  **·** Llangelynnin  **·** Llangïan  **·** Llangwnadl  **·** Llwyngwril  **·** Llangybi  **·** Llangywer  **·** Llaniestyn  **·** Llanllechid  **·** Llanllyfni  **·** Llannor  **·** Llanrug  **·** Llanuwchllyn  **·** Llanwnda  **·** Llanymawddwy  **·** Llanystumdwy  **·** Llanycil  **·** Llithfaen  **·** Maentwrog  **·** Mallwyd  **·** Minffordd  **·** Minllyn  **·** Morfa Bychan  **·** Morfa Nefyn  **·** Mynydd Llandygái  **·** Mynytho  **·** Nantlle  **·** Nantmor  **·** Nant Peris  **·** Nasareth  **·** Nebo  **·** Pant Glas  **·** Penmorfa  **·** Pennal  **·** Penrhos  **·** Penrhosgarnedd  **·** Pen-sarn  **·** Pentir  **·** Pentrefelin  **·** Pentre Gwynfryn  **·** Pentreuchaf  **·** Pen-y-groes  **·** Pistyll  **·** Pontllyfni  **·** Portmeirion  **·** Prenteg  **·** Rachub  **·** Y Rhiw  **·** Rhiwlas  **·** Rhos-fawr  **·** Rhosgadfan  **·** Rhoshirwaun  **·** Rhoslan  **·** Rhoslefain  **·** Rhostryfan  **·** Rhos-y-gwaliau  **·** Rhyd  **·** Rhyd-ddu  **·** Rhyduchaf  **·** Rhydyclafdy  **·** Rhydymain  **·** Sarnau  **·** Sarn Mellteyrn  **·** Saron  **·** Sling  **·** Soar  **·** Talsarnau  **·** Tal-y-bont, Abermaw  **·** Tal-y-bont, Bangor  **·** Tal-y-llyn  **·** Tal-y-sarn  **·** Tanygrisiau  **·** Trawsfynydd  **·** Treborth  **·** Trefor  **·** Tre-garth  **·** Tremadog  **·** Tudweiliog  **·** Waunfawr

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Wynedd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*