Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1944

19g - **20g** - 21g

1890au 1900au 1910au 1920au 1930au - **1940au** - 1950au 1960au 1970au 1980au 1990au

1939 1940 1941 1942 1943 - **1944** - 1945 1946 1947 1948 1949

---

## Digwyddiadau

* Cynhaliwyd 'Diwrnod Cymreig', am y tro cyntaf, yn y Senedd.
* 4 Ionawr - Dechreuad Brwydr Monte Cassino
* 18 Ionawr - Gwarchae Leningrad yn cael ei chodi ar ôl 900 diwrnod
* 29 Ionawr - Brwydr Cisterna
* 17 Mehefin - Datgennir Gwlad yr Iâ yn weriniaeth annibynnol
* 3 Awst – Mae'r Ddeddf Addysg 1944 yn derbyn cydsyniad brenhinol
* 25 Awst - Y Ffrancwyr yn ail feddiannu Paris oddi ar y Natsiaid a oedd wedi meddiannu prifddinas Ffrainc am bedair blynedd
* 7 Medi–26 Medi - Brwydr Arnhem
* 2 Hydref–21 Hydref - Brwydr Aachen
* 13 Rhagfyr– 16 Rhagfyr - Brwydr Mindoro

## Genedigaethau

* 18 Ionawr - Paul Keating, gwleidydd
* 17 Chwefror - Karl Jenkins, cyfansoddwr
* 24 Mawrth - Steve Jones, biolegydd
* 31 Mawrth - Myfanwy Talog, actores (m. 1995)
* 7 Ebrill - Gerhard Schröder, gwleidydd
* 5 Mai
	+ Roger Rees, actor (m. 2015)
	+ John Rhys-Davies, actor ffilm
* 6 Gorffennaf
	+ Petra Flemming, arlunydd (m. 1988)
	+ Bernhard Schlink, gyfreifwr ac awdur
* 7 Gorffennaf - Glenys Kinnock, gwleidydd
* 31 Gorffennaf - Endaf Emlyn, cerddor a chyflwynydd
* 12 Medi - Yoshio Kikugawa, pêl-droediwr
* 13 Medi - Domitila Stabile de Oliveira, arlunydd
* 21 Hydref - Mandy Rice-Davies, model (m. 2014)
* 2 Tachwedd
	+ Keith Emerson, cerddor roc (m. 2016)
	+ Julie Morgan, gwleidydd
* 18 Rhagfyr - Deke Leonard, cerddor (m. 2017)

## Marwolaethau

* 1 Ionawr - Syr Edwin Lutyens, pensaer, 74
* 1 Chwefror - Piet Mondrian, arlunydd, 71
* 5 Mawrth - Alun Lewis, bardd, 28
* 16 Mehefin - David Davies, 1af Arglwydd Davies, 64
* 5 Awst - Maurice Turnbull, cricedwr, 38
* 19 Tachwedd - Watkin Herbert Williams, esgob Bangor, 99
* 8 Rhagfyr - Syr William Jenkins
* 15 Rhagfyr - Glenn Miller, cerddor, 40

## Y celfyddydau

### Ffilmiau

* *Double Indemnity*

### Llyfrau

* Thomas Rowland Hughes - *William Jones*
* Alun Lewis - *The Last Inspection*
* Astrid Lindgren - *Pippi Longstocking*
* Thomas Parry - *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*

### Drama

* John Ellis Williams - *Wedi'r Drin*
* Jean-Paul Sartre - *Huis clos*
* Tennessee Williams - *The Glass Menagerie*

### Cerddoriaeth

* Harry Parr Davies - *Jenny Jones* (sioe)
* Grace Williams - *Sea Sketches*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llandybie)

* **Cadair:** D. Lloyd Jenkins
* **Coron:** J. M. Edwards
* **Medal Ryddiaeth:** dim gwobr

## Gwyddoniaeth

* Darganfod yr elfen Curiwm gan Glenn T. Seaborg

## Gwobrau Nobel

* **Ffiseg:** Isidor Isaac Rabi
* **Cemeg:** Otto Hahn
* **Meddygaeth:** Joseph Erlanger a Herbert Spencer Gasser
* **Llenyddiaeth:** Johannes Vilhelm Jensen
* **Heddwch:** Mudiad Rhyngwladol y Groes Goch

## Cyfeiriadau
# Normandi

Normandi|  |
| Math | ardal hanesyddol  |
| Enwyd ar ôl | Llychlynnwyr  |
|  |
| Prifddinas | Caen, Rouen, Saint Helier, St Peter Port  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Ffrainc |
| Yn ffinio gyda | province of Brittany  |
| Cyfesurynnau | 49°N 0.000000°W  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r ardal ddaearyddol a diwylliannol. Am ranbarth gweinyddol Ffrainc, gweler Normandie (rhanbarth).*
Mae **Normandi** (yn hanesyddol **Norddmandi**; Ffrangeg: *Normandie*, Ffrangeg Normanaidd: *Normaundie*) yn rhanbarth daearyddol a hanesyddol yr arferid ei alw'n Ddugiaeth Normandi. Lleolir Normandi ar hyd arfordir Ffrainc i'r de o Fôr Udd rhwng Llydaw i'r gorllewin a Picardi i'r dwyrain. Rhennir y diriogaeth rhwng sofraniaeth Ffrengig a Phrydeinig. Mae'r ardal sydd o dan sofraniaeth Ffrengig yn gorchuddio 30,627 km², sydd tua 5% o holl dir Ffrainc. Mae Ynysoedd y Sianel (y cyfeirir atynt fel yr *Iles Anglo-Normandes* yn Ffrangeg, sef yr 'Ynysoedd Eingl-Normanaidd') yn gorchuddio 194 km² ac yn cynnwys dwy feilïaeth, Guernsey a Jersey, ac mae'r ddwy ohonynt o dan reolaeth Coron Prydain, er nad ydynt yn rhan o'r DU.

Mae Haute-Normandie (Normandi Uchaf) yn cynnwys y *départements* Ffrengig Seine-Maritime ac Eure, tra bod Basse-Normandie (Normandi Isaf) yn cynnwys adrannau Orne, Calvados, a Manche.

Yn ystod Brwydr Normandi yn ystod yr Ail Ryfel Byd, daeth Normandi yn safle lanio ar gyfer ymosod ar Ewrop a'i rhyddhau o Natsïaeth yr Almaen.

## Gweler hefyd

* Normaniaid
* Normandie, y rhanbarth gweinyddol cyfoes
# Amritsar

Amritsar|  |
| Math | dinas, dinas fawr  |
| LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অমৃতসর.wav, LL-Q58635 (pan)-Gaurav Jhammat-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ.wav  |
| Poblogaeth | 1,132,383, 1,159,227  |
| Sefydlwyd | * 1574
 |
| Cylchfa amser | UTC+05:30  |
| Gefeilldref/i | Walsall, Bakersfield  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Majha  |
| Sir | Amritsar district  |
| Gwlad |  India |
| Arwynebedd | 170 km²  |
| Uwch y môr | 234 metr  |
| Cyfesurynnau | 31.626917°N 74.87704°E  |
| Cod post | 143001  |
|  |
| Sefydlwydwyd gan | Guru Ram Das  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y Deml Euraidd, Amritsar
Mae **Amritsar** yn ddinas yn y Punjab yng ngogledd-orllewin India.

Sefydlwyd Amritsar yn 1577 gan Ram Das, pedwerydd guru y Siciaid. Mae'n ddinas sanctaidd i'r Siciaid er hynny. Mae'n enwog am ei Theml Aur.

Digwyddodd Cyflafan Amritsar yno yn 1919 pan saethwyd a lladdwyd rhai cannoedd o wrthdystwyr gan filwyr o'r fyddin Indiaidd Prydeinig. Bu cyflafan arall yn 1984 pan ymosododd milwyr Indiaidd ar y Deml Euraidd gan ladd tua 100 o eithafwyr Siciaidd; roedd llofruddiaeth Indira Gandhi yn nes ymlaen yn yr un flwyddyn yn ddial am hynny.
# Robert Falcon Scott

| Robert Falcon Scott |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 6 Mehefin 1868  Plymouth  |
| Bu farw | 29 Mawrth 1912  Ross Ice Shelf  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon  |
| *Alma mater* | * Ysgol Stubbington House
 |
| Galwedigaeth | fforiwr, swyddog yn y llynges, awdur ffeithiol, capten, fforiwr pegynol  |
| Tad | John Edward Scott  |
| Mam | Hannah Cuming  |
| Priod | Kathleen Scott  |
| Plant | Peter Scott  |
| Gwobr/au | Officier de la Légion d'honneur, Commander of the Royal Victorian Order, Medal Vega, Medal y Noddwr, Gwobra Cullum mewn Daearyddiaeth, Medal y Pegynau, Medal Livingstone, Urdd Frenhinol Fictoraidd, Medal Brenhinol  |
| llofnod |
|  |

Fforiwr a morwr Seisnig oedd Capten **Robert Falcon Scott** (6 Mehefin 1868 – 29 Mawrth 1912). Roedd yn dad i'r naturiaethwr Syr Peter Scott.

Cafodd ei eni yn Plymouth, Lloegr, yn fab i John Edward Scott, bragwr, a'i wraig Hannah (née Cuming) Scott. Cyrhaeddodd Capten Scott Begwn y De fis ar ôl y Norwywr Roald Amundsen a bu Scott a'i dîm farw yn Antartica yn cynnwys Edgar Evans, Lawrence Oates, Henry Bowers ac Edward Wilson).

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Loegr**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1502

15g - **16g** - 17g

1450au 1460au 1470au 1480au 1490au - **1500au** - 1510au 1520au 1530au 1540au 1550au

1497 1498 1499 1500 1501 - **1502** - 1503 1504 1505 1506 1507

---

## Digwyddiadau

* 18 Medi - Christopher Columbus yn dod i Costa Rica.
* *yn ystod y flwyddyn* - Mae Francisco Pizarro yn dod i Dde America am y tro cyntaf.

## Genedigaethau

* 7 Ionawr - Pab Grigor XIII (m. 1585)
* 5 Mai - Georg Major, awdur, diwinydd ac academydd o'r Almaen (m. 1574)
* 6 Mehefin - João III, brenin Portiwgal (m. 1557)
* *yn ystod y flwyddyn*? - Syr John Price, ysgolhaig (m. 1555)

## Marwolaethau

* 2 Ebrill - Arthur Tudur, Tywysog Cymru, 15
* *yn ystod y flwyddyn*? - Gwerful Mechain, bardd

## Cyfeiriadau
# João III, brenin Portiwgal

| João III, brenin Portiwgal |
| --- |
|  |
| Ffugenw | O Piedoso  |
| Ganwyd | 6 Mehefin 1502, 7 Mehefin 1502  Castle of Saint George  |
| Bu farw | 11 Mehefin 1557  Ribeira Palace  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Portiwgal  |
| Galwedigaeth | gwleidydd  |
| Swydd | teyrn Portiwgal, Uchel Feistr Urdd y Tŵr a'r Cleddyf  |
| Tad | Manuel I, brenin Portiwgal  |
| Mam | María o Aragón, brenhines Portiwgal  |
| Priod | Catrin o Awstria  |
| Plant | Afonso, Prince of Portugal, Maria Manuela de Avis, João Manuel, Prince of Portugal, Manuel, Prince of Portugal, Philip, Prince of Portugal, Dionisio de Portugal y Austria, António, Infante de Portugal, Eduardo de Portugal  |
| Perthnasau | Ferrando II, Isabel I, brenhines Castilla  |
| Llinach | Tŷ Aviz  |
| Gwobr/au | Marchog Urdd y Cnu Aur  |
| llofnod |
|  |

Brenin Portiwgal o 13 Rhagfyr 1521 hyd ei farwolaeth oedd **João III** (6 Mehefin 1502 – 11 Mehefin 1557). Ei lysenw oedd *o Piedoso* ("Y Duwiol").

Priododd a Catrin o Awstria ym 1525. Dim ond un o'u plant, y Tywysog João Manuel, a oroesodd i fod yn oedolyn.

Yn ystod ei deyrnasiad, ehangwyd ymerodraeth Portiwgal yn Asia a'r Amerig. Gwladychwyd Brasil. Sicrhaodd canolfannau Portiwgal yn India, fel Goa, y monopoli dros fasnach sbeisys o ynysoedd Maluku. Erbyn ei farwolaeth ym 1557, roedd yr ymerodraeth yn ymestyn dros bron i 4 miliwn cilomedr sgwâr (1.5 miliwn milltir sgwâr).

## Cyfeiriadau

|  |
| --- |
| João III, brenin Portiwgal **Tŷ AvizGanwyd:** 6 Mehefin 1502 **Bu farw:** 11 Mehefin 1557

 |
| Rhagflaenydd: **Manuel I** | **Brenin Portiwgal** 13 Rhagfyr 1521 – 11 Mehefin 1557
 | Olynydd: **Sebastião** |
# 1557

15g - **16g** - 17g

1500au 1510au 1520au 1530au 1540au - **1550au** - 1560au 1570au 1580au 1590au 1600au

1552 1553 1554 1555 1556 - **1557** - 1558 1559 1560 1561 1562

---

## Digwyddiadau

* 29 Ebrill – Brwydr Mataquito yn Ne America.
* 11 Mehefin – Sebastião yn dod yn frenin Portiwgal
* 10 Awst – Brwydr St Quentin rhwng Ffrainc a Sbaen.
* 27 Hydref – Ōgimachi yn dod yn ymerawdwr Japan.

### Llyfrau

* Robert Recorde – *The Whetstone of Witte*
* Richard Tottel – *Songes and Sonettes*

## Genedigaethau

* 24 Chwefror – Matthias, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (m. 1619)
* 31 Mai – Fyodor I, tsar Rwsia (m. 1598)

## Marwolaethau

* 11 Mehefin – João III, brenin Portiwgal, 55
* 8 Gorffennaf – Geoffrey Glyn, cyfreithwr. Mae Glyn, drwy ei ewyllys (dyddiedig y dydd hwn), yn sefydlu Ysgol Friars, Bangor
* 16 Gorffennaf – Ann o Cleves, gwraig Harri VIII, brenin Lloegr, 41 oed
* 1 Medi – Jacques Cartier, fforiwr, 66 oed
* Rhagfyr – Sebastiano Caboto, fforiwr, *tua* 80

## Cyfeiriadau
# 1606

16g - **17g** - 18g

1550au 1560au 1570au 1580au 1590au - **1600au** - 1610au 1620au 1630au 1640au 1650au

1601 1602 1603 1604 1605 - **1606** - 1607 1608 1609 1610 1611

---

## Digwyddiadau

* 27 Ionawr – Cynllwyn y Powdwr Gwn: Dechreuad y treial Guto Ffowc.
* *yn ystod y flwyddyn* – Mae pentref St Ismael yn Sir Gaerfyrddin wedi'i gladdu yn ystod storm.

### Llyfrau

* Thomas Dekker - *News From Hell*
* Salvator Fabris - *Lo Schermo, overo Scienza d'Arme*

### Drama

* + Ben Jonson - *Volpone*
	+ William Shakespeare - *King Lear*

### Cerddoriaeth

* + Agostino Agazzari - *Eumelio* (oratorio)
	+ Andrea Cima - *La Gentile*

## Genedigaethau

* 3 Mawrth – Edmund Waller, awdur, bardd a gwleidydd (m. 1687)
* 25 Mai – Charles Garnier, merthyr cristnogol (m. 1649)
* 6 Mehefin – Pierre Corneille, dramodydd (m. 1684)
* 15 Gorffennaf – Rembrandt van Rijn, arlunydd (m. 1669)
* 2 Tachwedd – Syr Thomas Herbert, Barwnig 1af, awdur a hanesydd (m. 1682)

## Marwolaethau

* 31 Ionawr – Guto Ffowc, 35, Thomas Wintour, 33/35, Everard Digby, 27/28, Ambrose Rokewood, 27/28, cynllwynwyr.
* Tachwedd – John Lyly, dramodydd a rhyddieithwr, *tua* 52
* Rhagfyr – Siôn Conwy, llenor, *tua* 60
* *yn ystod y flwyddyn* – Simwnt Fychan, bardd, *tua* 76

## Cyfeiriadau
# 1660

16g - **17g** - 18g

1610au 1620au 1630au 1640au 1650au - **1660au** - 1670au 1680au 1690au 1700au 1710au

1655 1656 1657 1658 1659 - **1660** - 1661 1662 1663 1664 1665

---

## Digwyddiadau

* 25 Mai - Coroniad Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban
* Adfer Cyngor Cymru, gyda Richard Vaughan, 2ail Iarll Carbery fel Arlywydd

### Llyfrau

* Nicolas Boileau-Despreaux - *Satires*
	+ Rowland Vaughan - *Evchologia: neu Yr Athrawiaeth i arferol weddio*

### Drama

* Molière - *Sganarelle, ou le Cocu imaginaire*

### Barddoniaeth

* Richard Lovelace - *Lucasta*

### Cerddoriaeth

* Giovanni Pandolfi - Sonata i fiolin

## Genedigaethau

* 2 Mai - Alessandro Scarlatti, cyfansoddwr (m. 1725)
* 28 Mai - George I, brenin Prydain Fawr (m. 1727)
* 29 Mai - Sarah Churchill, Duges Marlborough a ffrind Anne, brenhines Prydain Fawr (m. 1744)
* Medi - Daniel Defoe, awdur (m. 1731)
* *yn ystod y flwyddyn* - Edward Lhuyd, naturiaethwr, botanegwr, ieithydd, daearegydd a hynafiaethydd (m. 1709)

## Marwolaethau

* 23 Chwefror - Siarl X, brenin Sweden, 37
* 6 Awst - Diego Velázquez, arlunydd, 61
* 17 Hydref - John Jones, Maesygarnedd, gwleidydd, 63
* 24 Rhagfyr - Mair, Tywysoges Orange, merch Charles I, brenin Lloegr a'r Alban

## Cyfeiriadau
# Pierre Corneille

| Pierre Corneille |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 6 Mehefin 1606  Rouen  |
| Bu farw | 1 Hydref 1684  Paris  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Ffrainc  |
| *Alma mater* | * Lycée Pierre-Corneille
 |
| Galwedigaeth | dramodydd, bardd, cyfieithydd, ysgrifennwr, bardd-gyfreithiwr, cyfreithegwr  |
| Swydd | sedd 14 yr Académie française  |
| Adnabyddus am | Le Cid  |
| Arddull | comedi trasig, trasiedi, comedi  |
| Mudiad | Neo-glasuriaeth  |
| Priod | Marie de Lampérière  |
| Plant | Pierre Corneille  |
| llofnod |
|  |

Dramodydd o Ffrainc yn yr iaith Ffrangeg oedd **Pierre Corneille** (6 Mehefin 1606 - 1 Hydref 1684), a aned yn Rouen. Bu farw ym Mharis. Roedd ei frawd Thomas Corneille yn ddramodydd hefyd. Cydymgeisydd mawr Jean Racine oedd Corneille yn ei gyfnod. Roedd Corneille yn ddramodydd clasurol a dynnai ar etifeddiaeth lenyddol Groeg yr Henfyd a Rhufain.

## Llyfryddiaeth

* *Mélite* (1630)
* *Clitandre* neu *l'Innocence persécutée* (1631)
* *La veuve* (1632)
* *La galerie du Palais* (1633)
* *La suivante* (1634)
* *Médée* (1635)
* *L'illusion comique* (1636)
* *Le Cid* (1636)
* *Horace* (1640)
* *Cinna* neu *la Clémence d'Auguste* (1641)
* *Polyeucte* (1643)
* *La mort de Pompée* (1644)
* *Le menteur* (1644)
* *Rodogune* (1644)
* *Théodore* (1646)
* *Héraclius* (1647)
* *Andromède* (1650)
* *Don Sanche d'Aragon* (1650)
* *Nicomède* (1651)
* *Pertharite* (1652)
* *Œdipe* (1659)
* *Sertorius* (1662)
* *Othon* (1664)
* *Agésilas* (1666)
* *Attila* (1667)
* *Tite et Bérénice* (1670)
* *Psyché* (1671)
* *Pulchérie* (1672)
* *Suréna* (1674)

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o Ffrainc**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 1684

16g - **17g** - 18g

1630au 1640au 1650au 1660au 1670au - **1680au** - 1690au 1700au 1710au 1720au 1730au

1679 1680 1681 1682 1683 - **1684** - 1685 1686 1687 1688 1689

---

## Digwyddiadau

* 15 Awst - Cytundeb Ratisbon
* **Llyfrau**
	+ Jakob Abbadie - *Traité de la vérité de la religion chrétienne*
	+ Aphra Behn - *Poems upon Several Occasions*
* **Cerddoriaeth**
	+ Giovanni Battista Granata - *Armoniosi toni di varie suonate musicali per la chitarra spagnuola*
	+ Alessandro Scarlatti - *Agar et Ismaele esiliati* (oratorio)

## Genedigaethau

* 15 Mawrth - Francesco Durante, cyfansoddwr (m. 1755)
* 15 Ebrill - Catrin I, ymerawdres Rwsia (m. 1727)
* 10 Hydref - Antoine Watteau, arlunydd (m. 1721)
* 3 Rhagfyr - Ludvig Holberg, awdur (m. 1754)

## Marwolaethau

* 1 Hydref - Pierre Corneille, dramategydd, 78
* 22 Ebrill - Adriaen Banckert, llyngesydd, 69?
# José I, brenin Portiwgal

| José I, brenin Portiwgal |
| --- |
|  |
| Ffugenw | O Reformador  |
| Ganwyd | 6 Mehefin 1714  Lisbon  |
| Bu farw | 24 Chwefror 1777  Lisbon  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Portiwgal  |
| Galwedigaeth | brenin  |
| Swydd | teyrn Portiwgal, Uchel Feistr Urdd y Tŵr a'r Cleddyf  |
| Tad | João V, brenin Portiwgal  |
| Mam | Maria Anna o Awstria  |
| Priod | Mariana Victoria o Sbaen  |
| Plant | Maria I o Bortiwgal, Maria Ana Francisca Josefa de Bragança, Infanta Maria Doroteia of Portugal, Infanta Benedita of Portugal  |
| Llinach | Llinach Braganza  |
| Gwobr/au | Urdd Crist, Order of Saint James of the Sword, Urdd Aviz  |
| llofnod |
|  |

Brenin Portiwgal o 31 Gorffennaf 1750 hyd ei farwolaeth oedd **José I** (6 Mehefin 1714 – 24 Chwefror 1777).

Roedd gan José fwy o ddiddordeb mewn prosiectau adeiladu, yr eglwys, a'r opera nag mewn materion gwladwriaethol. Rheolwyd ei lywodraeth gan Sebastião José de Carvalho e Melo, Marquês de Pombal, a weithredodd gyfreithiau newydd, a moderneiddiodd yr economi a chymdeithas Portiwgal.

## Cyfeiriadau

|  |
| --- |
| José I, brenin Portiwgal **Tŷ BraganzaGanwyd:** 6 Mehefin 1714 **Bu farw:** 24 Chwefror 1777

 |
| Rhagflaenydd: **João V** | **Brenin Portiwgal** 31 Gorffennaf 1750 – 24 Chwefror 1777)
 | Olynydd: **Pedro III** |
# 1777

17g - **18g** - 19g

1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au

1772 1773 1774 1775 1776 - **1777** - 1778 1779 1780 1781 1782

---

Blwyddyn gyffredin (hynny yw, nid blwyddyn naid) a ddechreuodd ar Ddydd Mercher yng nghalendr Gregori ac ar Ddydd Sul yng nghalendr Iŵl oedd **1777** (ynganer: mil-saith-saith-saith neu un-saith-saith-saith; rhifolion Rhufeinig: MDCCLXXVII). Hon oedd y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi'r fil a saith gant (1777fed) yn ôl trefn Oed Crist, y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi'r saith gant (777fed) yn yr 2il fileniwm, y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain (77fed) yn y 18g, a'r wythfed flwyddyn yn negawd y 1770au. Ar gychwyn 1777, mi oedd calendr Gregori 11 diwrnod o flaen calendr Iŵl.

Enw difyr arni yw blwyddyn y tair caib.

## Digwyddiadau

* 24 Chwefror - Pedro III yn dod yn frenin Portiwgal
* 11 Medi - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Brandywine
* 17 Hydref - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Gyntaf Saratoga

### Llyfrau

* James Boswell - *The Hypochondriak*
* Evan Hughes (Hughes Fawr) - *Duwdod Crist*
* Nicholas Owen - *British Remains*
* Thomas Pennant - *British Zoology*, vol. 4
* William Williams Pantycelyn - *Ductor Naptiarum: Neu Gyfarwyddwr Priodas*

### Cerddoriaeth

* Christoph Willibald Gluck - *Armide* (opera)

## Genedigaethau

* 12 Chwefror - Friedrich de la Motte Fouque, bardd
* 23 Rhagfyr - Tsar Alexander I, tsar Rwsia (m. 1825)

## Marwolaethau

* 24 Chwefror – José I, brenin Portiwgal, 62
* 1 Mawrth - Georg Christoph Wagenseil, cyfansoddwr
* 7 Mawrth - Edward Richard, bardd ac ysgolhaig, 62/63
* Rhagfyr - Dolly Pentreath, siaradwraig olaf yr iaith Gernyweg, 85

## Cyfeiriadau
# 1714

17g - **18g** - 19g

1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au

1709 1710 1711 1712 1713 - **1714** - 1715 1716 1717 1718 1719

---

## Digwyddiadau

* 27 Gorffennaf - Brwydr Gangut
* Sefydlu Cymdeithas yr Hen Frythoniaid, cymdeithas gyntaf y Cymry yn Llundain
* **Llyfrau**
	+ Gottfried Leibniz - *Monadologia*
	+ John Morgan o Matchin - *Myfyrdodau bucheddol ar y pedwar peth olaf*
	+ Richard Steele - *The Crisis*
* **Drama**
	+ Nicholas Rowe - *The Tragedy of Jane Shore*
* **Cerddoriaeth**
	+ Arcangelo Corelli - *12 concerti grossi*, op.6
	+ George Frideric Handel - *Utrecht Te Deum*

## Genedigaethau

* ym mis Mawrth - Edward Richard, bardd ac ysgolhaig (m. 1777)
* 8 Mawrth - Carl Philipp Emanuel Bach, cyfansoddwr (m. 1788)
* 6 Mehefin – José I, brenin Portiwgal (m. 1777)
* 2 Gorffennaf - Christoph Willibald Gluck, cyfansoddwr (m. 1787)
* 1 Awst - Richard Wilson, arlunydd (m. 1782)

## Marwolaethau

* 1 Awst - Anne, Brenhines Prydain Fawr, 49
# 1799

17g - **18g** - 19g

1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au

1794 1795 1796 1797 1798 - **1799** - 1800 1801 1802 1803 1804

---

## Digwyddiadau

* **Llyfrau**
	+ Charles Brockden Brown - *Arthur Mervyn*
	+ Philip Yorke - *The Royal Tribes of Wales*
* **Cerddoriaeth**
	+ Ludwig van Beethoven - *Sonata Pathétique*

## Genedigaethau

* 20 Mai - Honoré de Balzac, llenor (m. 1850)
* 26 Mai - Aleksandr Pushkin, bardd (m. 1837)
* 4 Gorffennaf - Y Brenin Oskar I o Norwy

## Marwolaethau

* 4 Mai - Tipu Sultan
* 18 Mai - Pierre Beaumarchais
* 29 Awst - Pab Pïws VI
* 24 Hydref - Karl Ditters von Dittersdorf, cyfansoddwr
* 14 Rhagfyr - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 63
# 1837

18g - **19g** - 20g

1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au

1832 1833 1834 1835 1836 - **1837** - 1838 1839 1840 1841 1842

---

## Digwyddiadau

* 4 Mawrth - Martin van Buren yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
* 20 Mehefin - Y Tywysoges Victoria yn dod Brenhines y Deyrnas Unedig

## Genedigaethau

* 18 Mawrth - Grover Cleveland, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1908)
* 5 Ebrill - Algernon Swinburne, bardd (m. 1909)
* 9 Mai - Adam Opel, difeisiwr (m. 1895)
* 29 Hydref - Abraham Kuyper, Prif Weinidog yr Iseldiroedd (m. 1920)
* 26 Rhagfyr - George Dewey, llyngesydd (m. 1917)

## Marwolaethau

* 23 Ionawr - John Field, cyfansoddwr, 54
* 10 Chwefror - Aleksander Pushkin, bardd a dramodydd, 37
* 19 Chwefror - Thomas Burgess, Esgob Tyddewi, 80
* 31 Mawrth - John Constable, arlunydd, 60
* 14 Mehefin - Giacomo Leopardi, awdur, 39
* 20 Mehefin - William IV, brenin y Deyrnas Unedig, 71

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* William Harrison Ainsworth - *Crichton*
* Eliza Constantia Campbell - *Tales about Wales*

### Cerddoriaeth

* Robert Edwards - "Caersalem"
# 1821

18g - **19g** - 20g

1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au

1816 1817 1818 1819 1820 - **1821** - 1822 1823 1824 1825 1826

---

## Digwyddiadau

## Genedigaethau

* 3 Chwefror - Elizabeth Blackwell, meddyg (m. 1910)
* 9 Ebrill - Charles Baudelaire, bardd (m. 1867)
* 21 Ebrill - Thomas Stephens, ysgolhaig (m. 1875)
* 6 Mehefin - François-Marie Luzel, ysgolhaig a bardd
* 24 Mehefin - Guillermo Rawson, gwleidydd (m. 1890)
* 30 Hydref - Fyodor Dostoevsky, nofelydd (m. 1881)
* 12 Rhagfyr - Gustave Flaubert, nofelydd (m. 1880)

## Marwolaethau

* 23 Chwefror - John Keats, bardd, 24
* 2 Mai - Hester Thrale, ffrind Doctor Johnson, 80
* 5 Mai - Napoleon Bonaparte, ymerawdwr Ffrainc, 51
* 21 Mai - John Jones (Jac Glan-y-gors), awdur, 54

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Thomas De Quincey - *Confessions of an English Opium-Eater*
* John Elias - *Golygiad Ysgrythurol ar Gyfiawnhad Pechadur*
* David Richards (Dafydd Ionawr) - *Cywydd y Dilyw*

### Cerddoriaeth

* Edward Jones (Bardd y Brenin) - *Hen Ganiadau Cymru*
* Carl Maria von Weber - *Der Freischütz* (opera)
# 1849

18g - **19g** - 20g

1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au

1844 1845 1846 1847 1848 - **1849** - 1850 1851 1852 1853 1854

---

## Digwyddiadau

* 5 Mawrth - Zachary Taylor yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau

## Genedigaethau

* 22 Ionawr - August Strindberg, dramodydd (m. 1912)
* 5 Gorffennaf
	+ William Thomas Stead, newyddiadurwr (m. 1912)
	+ Anthonore Christensen, arlunydd (m. 1926)
* 26 Medi - Ivan Pavlov, seicolegydd (m. 1936)
* 4 Rhagfyr - Crazy Horse, milwr Lakota (m. 1877)

## Marwolaethau

* 4 Ionawr - Pryse Pryse, gwleidydd, 74
* 18 Ebrill - Hokusai, arlunydd, 88
* 28 Mai - Anne Brontë, nofelydd, 29
* 25 Medi - Johann Strauss I, cyfansoddwr, 45
* 7 Hydref - Edgar Allan Poe, bardd a llenor, 40
* 17 Hydref - Frédéric Chopin, cyfansoddwr, 39
* 2 Rhagfyr - Adelaide o Saxe-Meiningen, brenhines William IV o Loegr, 57
* 5 Rhagfyr - Walter Davies (Gwallter Mechain), bardd a golygydd
* 12 Rhagfyr - Marc Isambard Brunel, tad Isambard Kingdom Brunel, 80

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* Charles Dickens - *David Copperfield*
* Robert Elis (Cynddelw) - *Yr Adgyfodiad*
* Hugh Derfel Hughes - *Y Gweithiwr Caniadgar*
* Rowland Hughes - *Cyfarchiad Caredig i rai newydd ddychwelyd*
* John Jones (Talhaiarn) - *Awdl y Greadigaeth*
* Thomas Stephens - *The Literature of the Kymry*
* Henry David Thoreau - *On the Duty of Civil Disobedience*

### Drama

* Christian Friedrich Hebbel - *Der Rubin*
* Gaspar Núñez de Arce - *Amor y Orgullo*
* Eugène Scribe - *Adrienne Lecouvreur*

### Cerddoriaeth

* Giacomo Meyerbeer - *Il Profeta* (opera)
* Robert Schumann - *Manfred*