# Sukhumi

Sukhumi|  |
|  |
| Math | dinas  |
|  |
| Poblogaeth | 64,441  |
| Cylchfa amser | UTC+03:00, Amser Moscfa  |
| Gefeilldref/i | Tiraspol, Bandırma, Kursk, Nizhniy Novgorod, Krasnodar  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Abchaseg, Rwseg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gweriniaeth Ymreolaethol Abchasia, Principality of Abkhazia, Kutaisi Governorate, Sukhumi Okrug, Socialist Soviet Republic of Abkhazia, Abkhaz Autonomous Soviet Socialist Republic, Bwrdeistref Sukhumi  |
| Gwlad | Georgia, Abchasia  |
| Arwynebedd | 27 km²  |
| Uwch y môr | 20 metr  |
| Cyfesurynnau | 43.0036°N 41.0192°E  |
| Cod post | 384900, 6600  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Prifddinas Abchasia yw **Sukhumi**, **Sukhum** (Rwseg: Sukhum; Georgeg: სოხუმი, Sukhumi). **Aqwa** (Abchaseg: *Aҟəa*) yw enw Abchaseg ar y lle. Mae'n ddinas fechan ar lan ddwyreiniol y Môr Du. Fe'i difrodwyd yn ystod yn ystod y rhyfel yn 1992-93 gyda lluoedd Jorjia oedd yn ceisio cadw Abchasia yn dalaith o fewn ei gwlad ac sy'n dal i ystyried Abchasia yn rhan o Jorjia, er nad oes rheolaeth *de facto* gan Jorjia dros Abchasia ers yr 1990au cynnar. Y boblogaeth yw 43,700 o bobl (2003).

## Hanes

Mae hanes y ddinas yn fwy na 2,500 mlwydd oed. Mae'n un o'r dinasoedd hynaf yn y byd. Ar safle'r ddinas hyd at y ganrif 4g CC oedd trefedigaeth Roegaidd y Diaspora (a enwyd ar ôl brodyr y Diaspora), a oedd yn ddiweddarach yn perthyn i deyrnas Pontic. Mae'r enw hynaf "Aku" i'w gael mewn arysgrif Roegaidd ar ddarnau arian aur bathdy Colchis (300-200 CC) ac fe'i cymharir ag enw Abchasaidd ar y ddinas - *Akua*. Yn ddiweddarach, adeiladwyd caer Rufeinig, Sebastopolis yn y lle hwn. Ers 736, gelwir yr anheddiad yn Chum (o'r enw Abkhazian "Guma") fel rhan o deyrnas Abchasia. Yn yr Oesoedd Canol - dinas Chumi yn nheyrnas Georgia, o ail hanner yr 16g - o dan lywodraeth y Twrciaid: ym 1724 adeiladwyd caer Twrcaidd Sukhum-Kale ar y Môr Du. O ddiwedd y 18g hyd 1808 ac o 1864 - prifddinas Abchasia. Fe’i concrwyd gan Ymerodraeth Rwsia ym 1810 a derbyniodd statws dinas ym 1848. Ar ôl diddymu tywysogaeth Abchasia ym 1864, daeth yn ganolbwynt adran filwrol (rhanbarth) Sukhumi o dan lywodraethwr cyffredinol Kutaisi, ac o 1866 ymlaen. o ardal Sukhumi yn nhalaith Kutaisi.

Ar ôl Chwyldro Rwsieg Hydref 1917, fe blymiwyd y ddinas, ac Abchsia yn gyffredinol, i anhrefn rhyfel cartref. Byrhoedlog oedd y rheolaeth Bolsiefic, daeth i ben ym mis Mai 1918 ac ymgorfforwyd Sukhum yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd Georgia fel preswylfa Cyngor Pobl Ymreolaethol Abchasia a phencadlys Llywodraethwr Cyffredinol Georgia. Ail-gipiodd y Fyddin Goch a chwyldroadwyr lleol y ddinas oddi ar filwyr Georgaidd ar 4 Mawrth 1921, a chyhoeddi rheolaeth Sofietaidd. Sukhumi oedd prifddinas Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Abchas a unwyd â SSR Georgia 1921 i 1931, pan ddaeth yn brifddinas Gweriniaeth Sosialaidd Ymreolaethol Sofietaidd Abchasia o fewn SSR Georgia. Ym 1989, roedd gan Sukhumi 110,000 o drigolion ac roedd yn un o ddinasoedd mwyaf llwyddiannus Georgia. Roedd yna lawer o gyrchfannau haf arweinwyr Sofietaidd.

### Annibyniaeth Abchasia

Yn 1989-1993, Suchum oedd canolbwynt y gwrthdaro rhwng Georgia ac Abchasia, a ddinistriodd y rhan fwyaf o'r ddinas. Yn ystod gwarchae Abchasaidd ar y ddinas (1992-1993), dioddefodd y ddinas a'i chyffiniau streiciau awyr a chregyn bron bob dydd, gyda llawer o anafusion sifil. Ar 27 Medi 1993, daeth y frwydr dros Sukhum i ben gydag ymgyrch dorfol o carthu ethnig yn erbyn mwyafrif y boblogaeth Georgaidd (cyflafan Sukhumi), gan gynnwys aelodau o lywodraeth Abkhaz (Zhivli Shartava, Raul Eshba, ac ati) a Maer Sukhum Guram Gabiskiria Er bod y ddinas wedi'i hailadeiladu'n rhannol, mae'n dal i brofi effeithiau'r rhyfel, ac nid yw wedi ailsefydlu ei hamrywiaeth ethnig flaenorol (tan 1992, defnyddiwyd 9 iaith wahanol yma).

## Enw'r ddinas

Yn ystod y goresgyniadau Twrcaidd ac Arabaidd (yr Oesoedd Canol), oherwydd seineg yr ieithoedd Tyrcig ac Arabeg, nad ydynt yn derbyn presenoldeb cytseiniaid olynol (Ts Ch - 'ch' Gymraeg)), absenoldeb y sain "Ts" a'i phontio i'r sain " S ", mae enw'r ddinas yn newid yn raddol - Ts ch um → Shu → Sukhum (Sukhum-kale (" cêl "- caer) (Tyrcig)).

Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rwseg, newidiwyd enwau dan ddylanwad yr iaith Rwsieg - Sukhum, Batum.

O fis Awst 1936, ar ôl ymgorffori Abkhazia yn SSR Georgia ym 1931, fe’i galwyd yn swyddogol yn Sukhumi. Ar 4 Rhagfyr, 1992, yn sesiwn Rada Verkhovna yng Ngweriniaeth Abkhazia, adferwyd enw dinas Sukhum (heb yr i-dot 'Georgaidd).

## Demograffeg

Crynodeb hanesyddol o ddemograffeg y ddinas, o ddata cyfrifiad:

| Blwyddyn
 | Abchasiaid
 | Armenianiaid
 | Estoniaid
 | Georgiaid
 | Groegiaid Pontic
 | Rwsiaid
 | Twrciaid
 | Wcrainiaid
 | Cyfanswm
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cyfrifiad 1897
 | 1.8% (144) | 13.5% (1,083) | 0.4% (32) | 11.9% (951) | 14.3% (1,143) | 0.0% (1) | 2.7% (216) |  | 7,998
 |
| Cyfrfiad 1926
 | 3.1% (658) | 9.4% (2,023) | 0.3% (63) | 11.2% (2,425) | 10.7% (2,298) | 23.7% (5,104) | ---
 | 10.4% (2,234) | 21,568
 |
| Cyfrifiad 1939
 | 5.5% (2,415) | 9.8% (4,322) | 0.5% (206) | 19.9% (8,813) | 11.3% (4,990) | 41.9% (18,580) | ---
 | 4.6% (2,033) | 44,299
 |
| Cyfrifiad 1959
 | 5.6% (3,647) | 10.5% (6,783) | ---
 | 31.1% (20,110) | 4.9% (3,141) | 36.8% (23,819) | ---
 | 4.3% (2,756) | 64,730
 |
| Cyfrifiad 1979
 | 9.9% (10,766) | 10.9% (11,823) | ---
 | 38.3% (41,507) | 6.5% (7,069) | 26.4% (28,556) | ---
 | 3.4% (3,733) | 108,337
 |
| Cyfrifiad 1989
 | 12.5% (14,922) | 10.3% (12,242) | ---
 | 41.5% (49,460) | ---
 | 21.6% (25,739) | ---
 | ---
 | 119,150
 |
| Cyfrifiad 2003
 | 65.3% (24,603) | 12.7% (5,565) | 0.1% (65) | 4.0% (1,761) | 1.5% (677) | 16.9% (8,902) | ---
 | 1.6% (712) | 43,716
 |
| Cyfrifiad 2011
 | 67.3% (42,603 ) | 9.8% (6,192) | ---
 | 2.8% (1,755) | 1.0% (645) | 14.8% (9,288) | ---
 | ---
 | 62,914
 |

## Gwybodaeth Gyffredinol

Lleolir Akwa ar fael eang ar ochr ddwyreiniol y Môr Du ac mae'n gweithredu fel porthladd, cyffordd reilffordd a chanolfan wyliau. Mae'n adnabyddus am ei thraethau, sanatoria, sba dŵr mwynol a hinsawdd is-drofannol. Mae Maes awyr Suckumi Dranda hefyd ger llaw y ddinas. Mae'r brifddinas yn cynnwys nifer o westai bychain a chanolig eu maint sy'n gwasanaethu twristiaid o Rwsia, gan fwyaf. Sefydlwyd Gerddi Fotanegol Sukhum yn 1840 a dyma'r ardd fotanegol hynaf yn ardal y Cawcasws.

Mae gan y ddinas nifer o athrofeydd ymchwil gan gynnwys Prifysgol Wladwriaethol Abchasia ac Athrofa Agored Suckum. Rhwng 1945 i 1954 roedd labordy electro-ffiseg y ddinas yn rhan o raglen i ddatblygu arfau niwclear yr Undeb Sofietaidd. Lleolir hefyd Archif Gwladwriaeth Abchasia yn y ddinas - dyma'r Archif genedlaethol a losgwyd yn ilw gan y Georgiaid yn y Rhyfel Annibyniaeth Abchasia yn 1993-94.

Mae'r ddinas yn aelod o'r International Black Sea Club

## Oriel

* Mynedfa Gardd Fotanegol Akwa, 2008
* Prifysgol Wladwriaethol Akwa, 2013
* Glan môr Sukhum, Ionawr 2013
* Panorama Akwa
* Stryd yn Akwa gyda banner a slogan mewn Abchaseg
* Preswylfa Arlywydd Abchasia a chanolfan y Llywodraeth
* Tŷ wedi ei difrodi yn y rhyfel, 2008
* Cofeb i Ryfel Annibyniaeth 1993-94
* Canol Akwa
* Rhodfa yn Akwa
* tu fewn caffe yn Akwa

## Gefeilldrefi

Mae gan Akwa sawl gefeilldref ryngwladol:

* Ufa, Rwsia
* Krasnodar, Rwsia
* Tiraspol, Transnistria, Moldofa
* Cherkessk, Rwsia
* Podolsk, Rwsia
* Volgograd, Rwsia
* Grozny, Chechnia, Ffederasiwn Rwsia
* Stepanakert, Artsakh
* Arkhangelsk, Rwsia
* Nizhny Novgorod, Rwsia
* Sant'Antioco, Yr Eidal
* Side, Twrci

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Arlywydd Gweriniaeth Abchasia. Gwefan Swyddogol
* Abkhazia.org
* Blog am Sukhum
* Eitem ar Abchasia, teledu France24, 2016