Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 26 Hydref

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | Hydref
 | >>
 |
| Ll
 | Ma
 | Me
 | Ia
 | Gw
 | Sa
 | Su
 |
|  |  |  | 01 | 02 | 03 | 04
 |
| 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |  |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn
 |

**26 Hydref** yw'r dau-gant dau-ddeg nawfed (299fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (300fed mewn blynyddoedd naid). Erys 66 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1859 - Storm enbyd yn suddo'r *Royal Charter* a 113 o longau eraill ar hyd arfordir Cymru ac yn dinistrio Eglwys Sant Brynach, Cwm yr Eglwys, Sir Benfro
* 1917 - Brwydr Caporetto
* 2000 - Laurent Gbagbo yn dod yn Arlywydd Arfordir Ifori.
* 2017 - Jacinda Ardern yn dod yn Brif Weinidog Seland Newydd.

## Genedigaethau

* 1685 - Domenico Scarlatti, cyfansoddwr (m. 1757)
* 1759 - Georges Danton, chwyldroadwr (m. 1794)
* 1859 - Elizabeth Nourse, arlunydd (m. 1938)
* 1861 - Richard Griffith, llenor, bardd a newyddiadurwr (m. 1947)
* 1862 - Hilma af Klint, arlunydd (m. 1944)
* 1874 - Martin Lowry, cemegydd (m. 1936)
* 1875 - Syr Lewis Casson, actor a chynhyrchydd dramâu (m. 1969)
* 1879 - Leon Trotsky, gwleidydd (m. 1940)
* 1911 - Mahalia Jackson, cantores (m. 1972)
* 1913
	+ Elisabeth Eskes-Rietveld, arlunydd (m. 1999)
	+ Lea Ignatius, arlunydd (m. 1990)
* 1916 - François Mitterrand, Arlywydd Ffrainc (m. 1996)
* 1919
	+ Flora Baldini, arlunydd (m. 2009)
	+ Mohammad Reza Pahlavi, Shah Iran (m. 1980)
* 1921 - Esther Geller, arlunydd (m. 2015)
* 1922 - Virginia Dehn, arlunydd (m. 2005)
* 1934 - Jacques Loussier, pianydd a chyfansoddwr (m. 2019)
* 1936 - Shelley Morrison, actores (m. 2019)
* 1941 - Charlie Landsborough, canwr a chyfansoddwr
* 1942 - Bob Hoskins, actor (m. 2014)
* 1947 - Hillary Clinton, gwleidydd
* 1952 - Syr Andrew Motion, bardd
* 1956 - Rita Wilson, actores a chantores
* 1959 - Evo Morales, Arlywydd Bolifia
* 1962 - Cary Elwes, actor
* 1973 - Seth MacFarlane, actor llais, animeiddiwr a sgriptiwr
* 1974 - Tjaarke Maas, arlunydd (m. 2004)

## Marwolaethau

* 1631 - Lewis Bayly, Esgob Bangor, ??
* 1764 - William Hogarth, arlunydd, 66
* 1890 - Carlo Collodi, awdur, 63
* 1923 - Anne Bremer, arlunydd, 55
* 1926 - Syr James Szlumper, peiriannydd sifil, 92
* 1937 - Marie Heijermans, arlunydd, 78
* 1963 - Horace Evans, meddyg, 60
* 1972 - Igor Sikorsky, arloeswr hedfan, 83
* 1979 - Park Chung-Hee, Arlywydd De Corea, 61
* 1998 - A.O.H. Jarman, ysgolhaig, 87
* 2001 - Olga Lehmann, arlunydd, 89
* 2008 - Tony Hillerman, awdur, 83
* 2013 - Ron Davies, ffotograffydd, 91
* 2019 - Abu Bakr al-Baghdadi, llywodraethwr, 48
* 2021 - Mort Sahl, digrifwr, 94
* 2022 - James Roose-Evans, cyfarwyddwr theatr ac awdur, 94

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod Cenedlaethol (Awstria)
* Diwrnod Angam (Nawrw)
* Diwedd Amser Haf Prydain (pan fydd disgyn ar ddydd Sul)
# Ohio

Ohio|  |
|  |
| Arwyddair | With God, all things are possible  |
| Math | taleithiau'r Unol Daleithiau  |
| Enwyd ar ôl | Afon Ohio  |
| En-us-Ohio.ogg  |
| Prifddinas | Columbus  |
| Poblogaeth | 11,799,448  |
| Sefydlwyd | * 1 Mawrth 1803
 |
| Anthem | Beautiful Ohio  |
| Pennaeth llywodraeth | Mike DeWine  |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser y Dwyrain, America/Efrog Newydd  |
| Gefeilldref/i | Buenos Aires, Saitama, Jalisco  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Midwestern United States, taleithiau cyfagos UDA  |
| Sir | Unol Daleithiau America  |
| Gwlad |  Unol Daleithiau |
| Arwynebedd | 116,096 km²  |
| Uwch y môr | 260 metr  |
| Gerllaw | Afon Ohio, Llyn Erie  |
| Yn ffinio gyda | Michigan, Indiana, Kentucky, Gorllewin Virginia, Pennsylvania, Ontario  |
| Cyfesurynnau | 40.5°N 82.5°W  |
| US-OH  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Ohio General Assembly  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Governor of Ohio  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Mike DeWine  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o daleithiau Unol Daleithiau America yw **Ohio**. Daw'r enw o air yn yr iaith Iroquois sy'n golygu "dŵr mawr", fel yn achos enw Afon Ohio sy'n ffinio'r dalaith i'r de.

Dyma gyrchfan poblogaidd iawn gan Gymry'r 19g. Yr adeg honno roedd tuag 20% o boblogaeth Utah yn Gymry gyda'r rhan fwyaf yn ffermwyr ac yna cafwyd mewnfudo sylweddol gan lowyr y de i lofeydd Ohio a Pennsylvania a chwarelwyr llechi Gogledd Cymru i'r hyn a elwid yn "Slate Valley", yn Vermont a Thalaith Efrog Newydd.

Llysenw Ohio yw "Talaith Llygad y Bwch" (Saesneg: *the Buckeye State*) sydd yn cyfeirio at goed llygad y bwch, neu'r gastanwydden Americanaidd (*Aesculus glabra*), sydd yn gyffredin yn y dalaith.

Lleoliad Ohio yn yr Unol Daleithiau
## Dinasoedd Ohio

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 | **Columbus** | 787,033
 |
| 2 | Cleveland | 396,815
 |
| 3 | Cincinnati | 296,943
 |
| 4 | Toledo | 287,208
 |
| 5 | Akron | 199,110
 |
| 6 | Dayton | 141,527
 |
| 7 | Canton | 73,007
 |

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) www.ohio.gov
* (Saesneg) Prosiect Cymru-Ohio Archifwyd 2007-06-09 yn y Peiriant Wayback: Archifau'r Cymry a ymfudodd i Ohio, ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ohio**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Hollywood

Hollywood|  |
| Math | cymdogaeth  |
|  |
| Poblogaeth | 210,511  |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser y Cefnfor Tawel  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Los Angeles  |
| Gwlad |  UDA |
| Arwynebedd | 79.5 km²  |
| Uwch y môr | 108 metr  |
| Yn ffinio gyda | Los Feliz, Hollywood Hills  |
| Cyfesurynnau | 34.0983°N 118.3267°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

*Am ragor o wybodaeth am ddiwydiant ffilm yr Unol Daleithiau gweler Sinema yn yr Unol Daleithiau. Gweler hefyd Hollywood (gwahaniaethu).*
Arwydd Hollywood
Ardal yn Los Angeles, Califfornia yw **Hollywood**, sydd wedi ei leoli i'r gogledd-orllewin o ganol y dref. Oherwydd ei enwogrwydd fel canolfan hanesyddol stiwdios a serennau ffilm, defnyddir y gair "Hollywood" yn aml i gynrychioli sinema yn yr Unol Daleithiau. Erbyn heddiw mae'r diwydiant wedi gwasgaru i ardaloedd cyfagos gan gynnwys Burbank a Los Angeles Westside ond mae nifer o ddiwydiannau eraill megis golygu, effeithiau props, ôl-gynhyrchu a goleuo yn dal wedi eu lleoli yn Hollywood.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Galiffornia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **sinema'r Unol Daleithiau**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Califfornia

Califfornia|  |
| Arwyddair | Eureka  |
| Math | taleithiau'r Unol Daleithiau  |
| Enwyd ar ôl | The Californias  |
| En-us-California.ogg  |
| Prifddinas | Sacramento  |
| Poblogaeth | 39,538,223  |
| Sefydlwyd | * 9 Medi 1850
 |
| Anthem | I Love You, California  |
| Pennaeth llywodraeth | Gavin Newsom  |
| Cylchfa amser | UTC−08:00, Cylchfa Amser y Cefnfor Tawel, America/Los Angeles, UTC−07:00  |
| Gefeilldref/i | Osaka  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | taleithiau cyfagos UDA  |
| Lleoliad | Pacific States Region  |
| Sir | Unol Daleithiau America  |
| Gwlad |  Unol Daleithiau |
| Arwynebedd | 423,970 km²  |
| Uwch y môr | 884 metr  |
| Gerllaw | Y Cefnfor Tawel  |
| Yn ffinio gyda | Oregon, Arizona, Nevada, Baja California  |
| Cyfesurynnau | 37°N 120°W  |
| US-CA  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Corff Talaith Califfornia  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Llywodraethwr Califfornia  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Gavin Newsom  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Talaith ar arfordir gorllewin Unol Daleithiau America yw **Califfornia** (Saesneg: *California*). Califfornia yw'r dalaith fwyaf poblog yn yr Unol Daleithiau. Mae dinasoedd pwysig yn cynnwys Los Angeles, San Francisco, San Diego, San Jose a'r brifddinas Sacramento.

Lleoliad Califfornia yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Califfornia

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 | Los Angeles | 3,845,541
 |
| 2 | San Diego | 1,359,132
 |
| 3 | San Jose | 945,942
 |
| 4 | San Francisco | 808,977
 |
| 5 | Fresno | 505,479
 |
| 6 | **Sacramento** | 500,189
 |
| 7 | Long Beach | 492,682
 |
| 8 | Oakland | 446,901
 |
| 9 | Bakersfield | 333,819
 |

## Hanes

Gwelodd y fforiwr Seisnig, Syr Francis Drake, arfordir Califfornia yn 1579. Rhanbarth Mecsico o 1821 hyd 1846 oedd Califfornia.

Yn ogystal, Gogledd Califfornia yn aml yn cael ei gynnwys mewn gwahanol ddiffiniadau o Dirhëydr, gwlad arfaethedig sy'n cwmpasu'r rhan fwyaf o orllewin Gogledd America.

Cwm Canol, Califfornia
## Oriel

* Pont y Golden Gate
* Afon Mawr, Mendocino
* Arfordir y Big Sur
* Car cablen San Francisco

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Galiffornia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# William A. Wellman

| William A. Wellman |
| --- |
| William A. Wellman yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1917). |
| Ganwyd | William Augustus Wellman  29 Chwefror 1896  Brookline  |
| Bu farw | 9 Rhagfyr 1975  o liwcemia  Los Angeles  |
| Dinasyddiaeth | Unol Daleithiau America  |
| Galwedigaeth | cyfarwyddwr ffilm, actor, sgriptiwr, hedfanwr, cyfarwyddwr, actor ffilm, ysgrifennwr, sgriptiwr ffilm, cynhyrchydd, cynhyrchydd ffilm  |
| Tad | Arthur Gouverneur Wellman  |
| Mam | Cecila McCarthy  |
| Priod | Helene Chadwick, Dorothy Rae Coonan, Marjorie Crawford  |
| Plant | William Wellman, Jr.  |
| Gwobr/au | Academy Award for Best Story, Gwobr y Bwrdd Adolygu Cenedlaethol am y Ffilm Orau, Seren ar Rodfa Enwogion Hollywood  |
| llofnod |
|  |

Cyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **William Augustus Wellman** (29 Chwefror 1896 – 9 Rhagfyr 1975).

Ganed ef yn Brookline, Massachusetts, Unol Daleithiau America. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gwirfoddolodd i yrru ambiwlansys yn Ffrainc, a gwasanaethodd yn Lleng Dramor Ffrainc cyn hedfan awyrennau ymladd yn Escradille de La Fayette, criw o beilotiaid Americanaidd yn lluoedd Ffrainc. Ymunodd â Chorfflu Awyr Byddin yr Unol Daleithiau a bu'n hyfforddwr hedfan yn San Diego. Wedi'r rhyfel, aeth i Hollywood a chafodd swydd yn Goldwyn Pictures gyda chymorth Douglas Fairbanks, Sr.

Cyfarwyddodd Wellman y ffilm ryfel *Wings* (1927), y ffilm gyntaf i ennill Gwobr yr Academi am y Llun Orau. Ymhlith ei weithiau eraill mae'r ffilm gangster *The Public Enemy* (1931), yn serennu James Cagney; *The Call of the Wild* (1935), addasiad o'r nofel gan Jack London, gyda Clark Gable; y ddrama ramantaidd *A Star Is Born* (1937); *Nothing Sacred* (1937), esiampl o genre'r gomedi *screwball* gyda Carole Lombard; *The Ox-Bow Incident* (1943), addasiad o'r nofel gan Walter Van Tilburg Clark gyda Henry Fonda; y ffilm fywgraffyddol *Buffalo Bill* (1944); *The Story of G.I. Joe* (1945) gyda Robert Mitchum yn portreadu capten troedfilwyr yn yr Ail Ryfel Byd; *Yellow Sky* (1948), ffilm yn genre'r Gorllewin Gwyllt gyda Gregory Peck a Richard Widmark; a'r ffilm drychineb *The High and the Mighty* (1954) gyda John Wayne.

Bu farw William A. Wellman yn Los Angeles, Califfornia, yn 79 oed.

## Cyfeiriadau
# Rheolaeth awdurdod

O fewn byd y llyfrgell, **rheolaeth awdurdod** (Saesneg: *authority control*) ydy'r broses sy'n rhoi trefn ar gatalogi gwybodaeth drwy wahaniaethu rhwng fwy nag un person, lle, peth, syniad ayb o'r un enw a diffinio eitem arbennig mewn modd unigryw. Daw'r enw o'r broses o 'awdurdodi' enwau pobl, llefydd, pethau, syniadau ayb i gategori arbennig. Mae'r awdurdod yn unigryw i'r person neu'r peth, yn fath o ddynodwr neu ID ac yn cael ei roi mwn modd cyson drwy'r catalog cyfan. Mae'r Awdurdod yn 'siarad' neu'n croesweithio gyda data cyffelyb, gan ddolennu a chroesgyfeirio. Mae pob pennawd yn disgrifio'n fras ei sgop a'i ddefnydd ac yn helpu'r llyfgellydd i sicrhau mynediad rhwydd a chyfeillgar gan y defnyddiwr i mewn i'r wybodaeth a geisir.

## Rheolaeth awdurdod ar y Wicipedia Cymraeg

Tadogwyd erthyglau mewn dull arbennig a rydd i'r darllenydd wybodaeth arbennig o ffynonellau megis: Dynodwr Enw Rhyngwladol Safonol neu ORCID. Er enghraifft, ar waelod yr erthygl ar Saunders Lewis gwelir manylion fel hyn:

Gellir canfod pob erthygl sydd â rheolaeth awdurdod wrth ei droed drwy agor y Categori:Tudalennau gyda gwybodaeth Awdurdod

## Gweler hefyd

* Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir
* Wicipedia:ORCID
* Adnabyddwr Enw Rhyngwladol Safonol *International Standard Name Identifier*

## Cyfeiriadau
# UTC

UTC| Enghraifft o: | safon amser, cylchfa amser  |
| Yn cynnwys | eiliad naid  |
| Rhagflaenydd | universal time  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**UTC** (Amser yn ôl y Cyd-drefniant Byd-eang) yw'r talfyriad am y raddfa amser cydlyniedig byd-eang sydd wedi cael ei derbyn fel sylfaen amser gan y mwyafrif helaeth o wledydd y byd.

Er bod "UTC" yn ymddangos fel acronym, nid yw'n acronym dilys. Ym 1970 dyfeisiwyd y system Amser Cyffredinol Cydlynol gan grŵp cynghori rhyngwladol o arbenigwyr technegol o fewn yr Undeb Telathrebu Rhyngwladol (UTRh; Saesneg: *International Telecommunication Union*, ITU). Penderfynodd yr UTRh y byddai'n dynodi un byrfodd i'w ddefnyddio ym mhob iaith er mwyn osgoi peri dryswch. Ond ar ben hynny, roedden nhw'n dymuno osgoi ffafrio unrhyw iaith benodol. Felly, yn hytrach na defnyddio "CUT", sef y llythrenw ar gyfer "Coordinated Universal Time" yn Saesneg, neu "TUC", sef y llythrenw ar gyfer "Temps Universel Coordonné" yn Ffrangeg, dewiswyd y ffurf "UTC", sy'n ddatrisiad cyfaddawdol nad yw'n cyfateb i eiriau mewn unrhyw iaith.

Cylchfaoedd amser UTC ar fap y byd
## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gwyddoniadur

Brockhaus Konversations-Lexikon
Cyfrol ysgrifenedig gynhwysfawr, sy'n gasgliad o wybodaeth ar bwnc neu amrywiaeth o bynciau yw **gwyddoniadur**.

## Hanes y gwyddoniadur

Ysgrifennwyd cyfrolau gwyddoniadurol gan rai o awduron Groeg yr Henfyd, megis Aristoteles, a Plinius. Un o brif ganolfannau i weithgarwch o'r fath oedd Llyfrgell enwog Alecsandria yn Yr Aifft.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, datblygwyd y dull gwyddonol a'r arfer o nodi ffynonellau gan ysgolheigion Mwslemaidd, a chynhyrchwyd sawl cyfrol gynhwysfawr. Ymysg y rhai mwyaf nodedig mae gwaith Abu Bakr al-Razi ar wyddoniaeth, 270 llyfr Al-Kindi, gwyddoniadur meddygol Ibn Sina, a chyfrolau hanes y Ash'ari, al-Tabri, al-Masudi, ac eraill.

Ysgrifennodd Cassiodorus (c.490 - c.580) wyddoniadur ar ddysg a'r Saith Celfyddyd, sef yr *Institutiones divinarum et saecularium litterarum*. Daeth y llyfr yn waith safonol yn yr Oesoedd Canol a astudid ledled Ewrop.

Datblygodd y gwyddoniadur modern o'r geiriadur yn ystod y 18g. Ymysg cyfrolau arloesol y ganrif honno mae'r *Cyclopaedia, or Universal Dictionary of Arts and Sciences*, *Encyclopædia Britannica*, a'r Brockhaus Konversations-Lexikon.

Cyhoeddwyd y gwyddoniadur aml-gyfrol Cymraeg cyntaf mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 dan yr enw Y Gwyddoniadur Cymreig, dan olygyddiaeth gyffredinol John Parry (1812-1874).

## Geirdarddiad

Ffurfiwyd y gair gwyddoniadur, gydag enghreifftiau o 1852 ymlaen, o'r terfyniad *-iadur* a'r gair *gwyddon* (sef cangen neilltuol o wybodaeth), o'r gair *gwybod*. Daw'r gair am wyddoniadur mewn llawer o ieithoedd (Saesneg *encyclopaedia* a (Ffrangeg *encyclopédie* er enghraifft) o'r gair Lladin Canol *encyclopaedia*, o'r gair Roeg ενγκύκλια παιδεία "addysg gyffredinol". Mae gan y Gymraeg gair cynhenid am wyddoniadur, ac yn anarferol yn hynny o beth.

## Gweler hefyd

* Rhestr gwyddoniaduron Cymraeg

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am gwyddoniadur
yn Wiciadur.
# Cynnwys rhydd

Gwahanol drwyddedau Comin Creu, a'r rhai y medrwn eu defnyddio ar Wicipedia.
Cyfeiria'r term **cynnwys rhydd**, neu **wybodaeth rydd**, at unrhyw fath o waith at bwrpas, gwaith celf, neu gynnwys heb unrhyw gyfyngiad cyfreithiol arwyddocaol ar ryddid pobl i ddefnyddio, dosbarthu copïau, addasu a dosbarthu gwaith sy'n tarddu o'r cynnwys. Mae'n wahanol i gynnwys agored; gellir addasu cynnwys neu ffeiliau "rhydd"; nid yw bob amser yn bosib gwneud hynny gyda ffeiliau "agored".

Mae cynnwys rhydd yn cwmpasu'r holl weithiau sydd yn y parth cyhoeddus a'r gweithiau hynny sydd â hawlfraint arnynt sydd â thrwyddedau sy'n parchu ac ategu'r rhyddid y sonir amdano uchod. Am fod cyfraith hawlfraint yn rhoi rheolaeth fonopoliaidd i ddeiliaid gweithiau yn awtomatig dros eu creadigaethau yn y mwyafrif o wledydd, rhaid nodi cynnwys sydd â hawlfraint arno'n rhydd, fel arfer drwy gynnwys cyfeiriadau neu gynnwys datganiadau trwyddedu o fewn y gwaith.

Er yr ystyrir darn o waith sydd yn y parth gyhoeddus am fod ei hawlfraint wedi dirwyn i ben yn rhydd, gallai ddod yn an-rhydd unwaith eto gan ddod yn an-rhydd neu anghyfreithlon os yw'r gyfraith hawlfraint yn newid.

## Datblygiadau diweddar gyda data

Yn 2011 cyhoeddodd y Canghellor George Osborne ei fwriad i sefydlu Sefydliad y Data Rhydd (Saesneg: *Open Data Institute*) i hyrwyddo rhannu data er mwyn gweld twf o fewn byd busnes. Bydd y sefydliad yn cael ei reoli gan ddyfeisiwr y we fyd-eang, sef Sir Tim Berners-Lee, a'r Athro Nigel Shadbolt o Brifysgol Southampton.

O fewn ychydig wythnosau i'r cyhoeddiad cyhoeddodd y Comisiwn Ewropeaidd ei fod yn agor ei ddrysau i wybodaeth i'r cyhoedd am ddim drwy bortal data newydd. Bydd hyn yn gosod y safon led led Ewrop ac yn rhoi £85m o arian ar sut i wella trin a thrafod data.

## Gweler hefyd

* Wicipedia:Tagiau hawlfraint ar gyfer ffeiliau

## Cyfeiriadau
# Pont grog

Pont grog|  |
| Enghraifft o: | bridge by structural type  |
| Math | pont  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0csy8  |
| Thesawrws y BNCF | 54314  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Pont Grog Conwy
Pont a gynhelir gan system o geblau neu raffau yw **pont grog**.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **bont**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Pont Hafren

Pont Hafren|  |
| Math | pont grog, pont ffordd, pont  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 8 Medi 1966  |
| Sefydlwyd | * 8 Medi 1966
 |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Afon Hafren  |
| Sir | De Swydd Gaerloyw, Ardal Fforest y Ddena  |
| Gwlad |  Cymru  Lloegr |
| Cyfesurynnau | 51.6099°N 2.64026°W  |
| Cod OS | ST5590090230  |
| Hyd | 1,600 metr  |
|  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I  |
| Manylion |
| Deunydd | dur  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Pont grog yw **Pont Hafren** sy'n rhychwantu Afon Hafren rhwng De Swydd Gaerloyw yn Lloegr a Sir Fynwy yn Ne Cymru. Mae hi'n cludo Traffordd yr M48. Y bont oedd y groesfan wreiddiol rhwng Cymru a Lloegr a oedd yn cludo Traffordd yr M4, cyn agor Ail Groesfan Hafren. Cymerwyd pum mlynedd i'w chodi gan gostio £8 miliwn. Agorwyd y bont ar 8 Medi 1966 gan y Frenhines Elisabeth II a gyfeiriodd ati fel dechrau cyfnod economaidd newydd i dde Cymru. Rhoddwyd statws rhestredig Gradd I i'r bont ym 1998.

I ddathlu agoriad y bont, ysgrifennodd y bardd Eingl-Gymreig Harri Webb bennill ddychanol:

*Two lands at last connected*

*Across the waters wide,*

*And all the tolls collected*

*On the English side.*

## Lleoliad

Serch i'r Bont Hafren gael ei defnyddio i groesi rhwng Cymru a Lloegr, mae'r bont ei hun wedi'i lleoli'n gyfan gwbl y tu mewn i ffiniau Lloegr gyda'r pen *Cymreig* wedi'i leoli uwchben Penrhyn Beachley, sydd y tu fewn i ffiniau presennol Lloegr. Arferai Penrhyn Beachley, fodd bynnag, fod y tu mewn i ffiniau Cymru yn ôl lleoliad Clawdd Offa.

## Adeiladau cydrannol

Mae afon Hafren yn cynnwys nifer o bontydd gwahanol, sef Pont Gwy, Traphont Beachley, Pont Hafren a Thraphont Aust.

#### Pont Gwy

Pont 408 m (1,340 tr) o hyd sydd wedi'i hangori â cheblau yw Pont Gwy. Mae hi'n rhychwantu afon Gwy sydd heddiw'n nodi'r union ffin rhwng Lloegr a Chymru—2.7 km i'r de o Gas-gwent.

#### Traphont Beachley

Adeiledd hytrawst deuflwch gyda wyneb concrit yw Traphont Beachley sydd wedi'i gynnal gan drestlau haearn wrth iddi grosi'r penrhyn. Saif gwersyll y fyddin ar y penrhyn.

#### Pont Hafren

Lleolir Pont Hafren yn agos i leoliad yr hen Fferi Aust. Pont grog 1,597 m (5,240 tr) o hyd yw hi, sydd â dec wedi'i gynnal gan ddau brif gebl sy'n hongian rhwng dau dŵr haearn. Hyd y bwlch rhwng y ddau dŵr yw 988 m (3,240 tr). Mae'r tyrau'n wag ac yn codi 136 m (445 tr) uwchben lefel y môr.

#### Traphont Aust

Adeiledd hytrawst deuflwch gyda dec concrit yw Traphont Aust ac y mae'n cario'r ffordd i angorfa gyntaf Pont Hafren.

Pont Hafren
## Cyfeiriadau
# De Cymru

De Cymru
*Mae **de-ddwyrain Cymru** yn ailgyfeirio i'r erthygl hon.*
*Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r rhanbarth yng Nghymru. Am y dalaith yn Awstralia, gweler De Cymru Newydd.*
Rhanbarth answyddogol mwyaf deheuol Cymru yw **De Cymru**, sy'n ffinio â Chanolbarth Cymru i'r gogledd, Lloegr i'r dwyrain, Môr Hafren i'r de a Gorllewin Cymru i'r gorllewin. Mae'n cynnwys cymoedd De Cymru a Bannau Brycheiniog, a'r afonydd Wysg, Ogwr, a Thâf.

## Diffinio'r rhanbarth

Yn hanesyddol, bu'r fwyaf o Dde Cymru yn rhan o deyrnasoedd Gwent a Morgannwg. Heddiw, mae'n cynnwys siroedd Merthyr Tudful, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Blaenau Gwent, Torfaen, Mynwy, Casnewydd, Caerdydd, Bro Morgannwg, Pen-y-bont ar Ogwr, Rhondda Cynon Taf, a Chastell-nedd Port Talbot.

Er ei bod yn arfer defnyddio'r term 'De Cymru' am yr ardal hon, mewn termau daearyddol pur mae **de-ddwyrain Cymru** yn gywirach, gyda 'De Cymru' yn enw priodol am dde-orllewin Cymru ("Gorllewin Cymru") a'r de-ddwyrain gyda'i gilydd. Yn ôl y drefn honno, rhennir Cymru yn dri rhanbarth, sef y Gogledd, y Canolbarth a'r De.

## Unedau gweinyddol, hen a newydd

### Prif ardalaloedd

Mae Gorllewin Cymru'n cynnwys 11 o'r 22 prif ardaloedd Cymru.

* Blaenau Gwent
* Bro Morgannwg
* Dinas Caerdydd
* Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Bwrdeistref Sirol Casnewydd
* Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot
* Sir Fynwy
* Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
* Pen-y-bont ar Ogwr
* Rhondda Cynon Taf
* Bwrdeistref Sirol Torfaen

### Siroedd cadwedig

Dyma'r siroedd a greuwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn "siroedd cadwedig" yn unig.

* Gwent
* Morgannwg (heb sir Abertawe yn rhan orllewinol y sir)

### Siroedd cyn 1974

Creuwyd y siroedd hyn dan y drefn Seisnig rhwng 1284 a 1536. Cawsont eu dileu neu eu hail-lunio yn 1974.

* Sir Forgannwg (heb ran orllewinol yr hen sir, er bod tuedd i gynnwys Sir Forgannwg gyfan yn 'Ne Cymru')
* Sir Fynwy (llawer mwy sylweddol na'r sir bresennol o'r un enw, yn cyfateb yn fras i Went)

## Gweler hefyd

* Cymoedd De Cymru
* Cymraeg y de
* De Cymru Newydd
* Gwent
* Heddlu De Cymru
* Morgannwg
* Rhanbarthau Cymru

| Rhanbarthau Cymru
 |  |
| --- | --- |
| Canolbarth | De | Gogledd | Gorllewin
 |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth Cymru**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*