Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cynffondaenwr llwyd

| Cynffondaenwr llwyd *Rhipidura fuliginosa*
 |
| --- |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Passeriformes |
| Teulu:
 | Monarchidae |
| Genws:
 | Y cynffondaenwyr[\*] |
| Rhywogaeth:
 | Rhipidura fuliginosa |
| Enw deuenwol
 |
| Rhipidura fuliginosa  |

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cynffondaenwr llwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cynffondaenwyr llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Rhipidura fuliginosa; yr enw Saesneg arno yw *Collared grey fantail*. Mae'n perthyn i deulu'r Brenhinoedd (Lladin: *Monarchidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *R. fuliginosa*, sef enw'r rhywogaeth.

## Teulu

Mae'r cynffondaenwr llwyd yn perthyn i deulu'r Brenhinoedd (Lladin: *Monarchidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| rhywogaeth
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cynffon loyw
 | Lamprolia victoriae
 |  |
| Brenin adeinfannog
 | Symposiachrus guttula
 |  |
| Brenin Biak
 | Symposiachrus brehmii
 |  |
| Brenin Bismarck
 | Symposiachrus verticalis
 |  |
| Brenin Everett
 | Symposiachrus everetti
 |  |
| Brenin Kulambangra
 | Symposiachrus browni
 |  |
| Brenin San Cristobal
 | Symposiachrus vidua
 |  |
| Brenin sbectolog
 | Symposiachrus trivirgatus
 |  |
| Brenin Tanimbar
 | Symposiachrus mundus
 |  |
| Brenin torllwydfelyn
 | Neolalage banksiana
 |  |
| Brenin Truk
 | Metabolus rugensis
 |  |
| Monarcha menckei
 | Symposiachrus menckei
 |  |
| Symposiachrus barbatus
 | Symposiachrus barbatus
 |  |
| Symposiachrus julianae
 | Symposiachrus julianae
 |  |
| Symposiachrus manadensis
 | Symposiachrus manadensis
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Gweler hefyd

* Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau

 *Safonwyd yr enw* **Cynffondaenwr llwydgan un o brosiectau . Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran* Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
# Ynys yr Arglwydd Howe

Ynys yr Arglwydd Howe|  |
| Math | ynys, ardal heb ei hymgorffori  |
| Enwyd ar ôl | Richard Howe, Iarll Howe 1af  |
|  |
| Poblogaeth | 445  |
| Cylchfa amser | UTC+10:30, Australia/Lord\_Howe  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Lord Howe Island Group, unincorporated NSW  |
| Lleoliad | Y Cefnfor Tawel  |
| Gwlad |  Awstralia |
| Arwynebedd | 14.6 km²  |
| Uwch y môr | 59 metr  |
| Gerllaw | Môr Tasman  |
| Cyfesurynnau | 31.55°S 159.08°E  |
| Cod post | 2898  |
| Hyd | 11 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Statws treftadaeth | listed on the Australian National Heritage List  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ynys yr Arglwydd Howe** (Saesneg: *Lord Howe Island*) yn ynys a tiriogaeth o Awstralia yn y Môr Tawel, a weinyddir gan De Cymru Newydd. Yn 2016, roedd 382 o bobl yn byw ar yr ynys ac mae twristiaid wedi'u cyfyngu i 400 ar unrhyw adeg, oherwydd bod yr ynys yn olygfa natur rhestredig treftadaeth ac yn rhan o Barc Morol Ynys yr Arglwydd Howe.

## Pellter o ddinasoedd

* 580 cilomedr i'r dwyrain o Port Macquarie
* 780 cilomedr i'r gogledd-ddwyrain o Sydney
* 740 cilomedr i'r de-ddwyrain o Brisbane,
* 900 cilomedr i'r de-orllewin o Ynys Norfolk
* 1,554 cilomedr i'r gogledd-orllewin o Auckland
* 1,260 cilomedr i'r de-orllewin o Nouméa

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Dde Cymru Newydd**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ynys Wair

Ynys Wair|  |
| Math | ynys, microgenedl, ardal ddi-blwyf  |
|  |
| Ardal weinyddol | Ardal Torridge |
| Poblogaeth | 28, 29  |
| Daearyddiaeth |
| Lleoliad | Môr Hafren  |
| Sir | Dyfnaint (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Arwynebedd | 4.25 km²  |
| Gerllaw | Y Môr Celtaidd  |
| Cyfesurynnau | 51.18°N 4.67°W  |
| Cod SYG | E04003303  |
| Hyd | 4.5 cilometr  |
|  |
| Perchnogaeth | William Hudson Heaven, Hudson Grosett Heaven  |
| Statws treftadaeth | Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys ym Môr Hafren yw **Ynys Wair** (Saesneg: *Lundy* neu *Lundy Island*). Fe'i gweinyddir fel rhan o Ardal Torridge yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr. Hi ydyw ynys fwyaf Môr Hafren - mae hi tua 4.5 km o hyd (o'r gogledd i'r de) a thua 1 km o led. Ynys Wair ydyw'r unig warchodfa natur forol yn Lloegr. Mae 18 o bobl (yn 2006) yn byw ar yr ynys, y rhan fwyaf mewn pentre bach yn y rhan ddeheuol. Ceir hen oleudy yno.

Mae'r llong MS Oldenburg yn dod â theithwyr i'r ynys tuag at bum gwaith bob dydd yn ystod yr haf. Mae 23 o fythynnod ar gael i deithwyr i'r ynys.. Gwelir tua 140 rhywogaeth o adar ar yr ynys, ac mae hyd at 35 ohonynt yn nythu yno.

Perchnog yr ynys yw'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Gwarantwyd y pwrcas gan yr Ymddiriedolaeth Landmark, a chyfrannodd Jack Hayward £150,000 at y cost. Cytunodd yr Ymddiriedolaeth Landmark i adfer yr adeiladau ac yn sicrhau bod yr ynys ar gael i'r cyhoedd. Cyblhawyd y gwaith papur ar 29ain Medi 1969.

Eglwys Santes Helen
Yr hen oleudy
## Gweler hefyd

* Hen oleudy Ynys Wair

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Saesneg) Ynys Wair
* (Saesneg) Lundy Island Field Society

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ddyfnaint**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Pâl

| Pâl
 |
| --- |
|  |
| Pâl yn adeiladu nyth, Ynys Sgomer, Cymru
 |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 2.3) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Charadriiformes |
| Teulu:
 | Alcidae |
| Genws:
 | Fratercula |
| Rhywogaeth:
 | arctica |

*Fratercula arctica arctica*
*Am y rhanbarth Seisnig yn Iwerddon, gweler Y Pâl. Am yr ardal yn Ymerodraeth Rwsia, gweler pâl gwladychiad.*
Mae'r **Pâl** (*Fratercula arctica*) yn aderyn môr o deulu'r Alcidae sy'n bur gyffredin o gwmpas Môr Iwerydd. Mae'n un o'r adar môr mwyaf adnabyddus, efallai oherwydd y pig mawr lliwgar.

Mae'r Pâl yn byw ar bysgod bach, ac yn eu dal trwy blymio i'r dŵr a'u hymlid trwy nofio dan y dŵr. Yn y gaeaf mae'n treulio ei amser ar y môr ymhell o'r lan, ond yn y tymor nythu mae'n dychwelyd i'r lan i nythu. Defnyddir twll yn y ddaear ar gyfer nythu, er enghraifft mae hen dyllau cwnhingen yn boblogaidd, ac mae achosion wedi eu cofnodi lle mae palod wedi "perswadio"'r cwnhingod i adael eu twll. Fel rheol maent yn nythu gyda'i gilydd, weithiau filoedd o barau. Un cyw sy'n cael ei fagu ar y tro fel rheol. Gellir gweld y rhieni yn hedfan i mewn yn cario pysgod i'r cyw; gallant gario nifer o bysgod bach wedi eu trefnu'n daclus mewn rhes yn y pig.

Mae yn aderyn dipyn yn llai na'r rhan fwyaf o'r teulu megis y Gwylog a'r Llurs, 28–34 cm o hyd a 50–60 cm ar draws yr adenydd. Gellir ei adnabod yn hawdd oddi wrth y pig enfawr gyda phlatiau lliw oren arni a'r bochau gwynion. Mae'r cefn yn ddu a'r bol yn wyn.

Yng Nghymru mae'r Pâl yn aderyn gweddol gyffredin, ond fel rheol yn nythu ar ynysoedd. Mae niferoedd llai ohonynt yn nythu ar y tir mawr mewn ambell le. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Y pâl ar Ynys Sgomer yn 2021

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Cyfeiriadau
# Pedryn drycin

| Pedryn Drycin
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Procellariiformes |
| Teulu:
 | Hydrobatidae |
| Genws:
 | Hydrobates Boie, 1822 |
| Rhywogaeth:
 | H. pelagicus |
| Enw deuenwol
 |
| Hydrobates pelagicus (Linnaeus, 1758) |

Mae'r **Pedryn Drycin** (Hydrobates pelagicus) yn aelod o deulu'r Hydrobatidae, y pedrynnod. Y rhwogaeth yma yw'r unig aelod o'r genus *Hydrobates*.

Mae'n nythu ar ynysoedd yn y rhan gogleddol o Fôr Iwerydd ac ychydig yn rhan orllewinol Môr y Canoldir, fel rheol gannodd neu filoedd o adar gyda'i gilydd. Ar Ynysoedd Ffaro y ceir y nifer mwyaf, gyda'r nythfa fwyaf ar ynys Nólsoy. Mae hefyd nifer fawr yn nythu o gwmpas gorllewin Iwerddon a gogledd-orllewin Yr Alban. Mae'n nythu mewn tyllau yn y ddaear neu agen mewn craig, ac yn dodwy un ŵy yn unig.

Dim ond yn y nos y mae'n dod at y nyth, er mwyn osgoi gwylanod ac adar ysglyfaethus. Mae'n aderyn bychan, tebyg o ran maint i Wennol y Bondo ac yn eithaf tebyg o ran ymddangosiad hefyd, gyda plu du a darn mawr gwyn uwchben y gynffon. Mae yn 15–16 cm o hyd a 38–42 cm ar draws yr adenydd. Ei brif fwyd yw plancton sy'n cael ei bigo oddi ar wyneb y môr.

Caiff yr enw "Pedryn" ar ôl Sant Pedr, gan ei fod yn edrych fel petai yn cerdded ar y môr. Gall y rhan arall o'r enw, "drycin", gyfeirio at y ffaith mai dim ond mewn tywydd garw y mae i'w weld o'r tir fel rheol, neu gall gyfeirio at ofergoel ymysg llongwyr fod yr aderyn yn medru achosi stormydd.

Mae yn nythu ar nifer o ynysoedd o gwmpas arfordir Cymru. Ar Ynys Sgogwm y mae'r nifer mwyaf, tua 3,000 - 4,000 o barau.

*Hydrobates pelagicus*
Pedryn Drycin ar stamp o'r Ynysoedd Ffaro
# Ymerodraeth yr Inca

Ymestyniad Ymerodraeth yr Inca rhwng 1438 a 1525.
**Ymerodraeth yr Inca** (Quechua: **Tawantinsuyu**) oedd yr ymerodraeth fwyaf ar gyfandir America. Prifddinas yr ymerodraeth oedd Cusco, a'i chanolbwynt oedd ucheldiroedd yr Andes ym Mheriw. Dechreuodd ddatblygu yn gynnar yn y 13g, a chafwyd y tŵf mwyaf rhwng 1438 a 1533, pan ddaeth rhan fawr o orllewin De America dan eu rheolaeth, yn cynnwys y rhan fwyaf o Ecwador, Periw, gorllewin a de Bolifia, gogledd-orllewin yr Ariannin, gogledd a rhan o ganolbarth Tsile a de Colombia. Galwai'r Inca eu brenin yn ‘blentyn yr haul’.

Dechreuodd tŵf yr ymerodraeth gyda buddugoliaeth y nawfed Incaidd, Pachacútec, dros gynghrair y gwladwriaethau chanca yn 1438. Dilynwyd y fuddugoliaeth yma gan gipio tiriogaethau newydd dan Pachacútec a'i frawd Cápac Yupanqui, yna dan y degfed Incaidd, Túpac Yupanqui a'i olynydd Huayna Cápac.

Roedd technoleg yr Inca o safon uchel gyda gweithdai a ffatrioedd yn cynhyrchu artefactau metal.tecsteiliau a seramics. Roeddent hefyd yn adeiladu rhwydwaith eang o ffyrdd. (tua 25,000).

Doedd ganddynt ddim dull o ysgrifennu ond datblygasant ddull o gortyn a chlwm a elwid *quipu* a oedd yn cadw gwybodaeth a rhestri.

Cyrhaeddodd y Sbaenwyr dan Francisco Pizarro i diriogaethau'r Inca yn 1526. Roedd yn awnlwg ei bod yn wlad gyfoethog, a theithiodd Pizarro i Sbaen i gael hawl i'w goresgyn. Dychwelodd yn 1532, pan oedd yr ymerodraeth ar ganol rhyfel cartref rhwng dau fab Huayna Capac, Huascar ac Atahualpa. Roedd hefyd wedi ei gwanychu gan y frech wen, oedd wedi lledu o ganolbarth America. Dim ond 180 o ddynion oedd gan Pizarro, ond ll
wyddodd i goncro'r ymerodraeth. Dienyddiwyd Atahualpa yn Awst 1533.

**Llyfryddiaeth History of the World in Bite-Sized Chunks ISBN 978-1-8417 886-6 Michael O'Mara Books Ltd.,
# Nafacho (pobl)

Nafacho|  |
| Enghraifft o: | grŵp ethnig  |
| Math | Brodorion Gwreiddiol America yn UDA, Apache  |
| Poblogaeth | 311,000  |
| Crefydd | Eneidyddiaeth  |
| Gwefan |   |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/08k5jg  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Erthygl am bobl y Nafacho yw hon; ceir erthygl arall am y genedl-lwyth yma.*
Y **Nafacho** (enwau eraill: **Navajo**, **Navaho**) yw'r mwyaf o ran poblogaeth o holl bobloedd brodorol Gogledd America. Eu henw arnynt yn (sef y Nafacho yw'r **Diné** ("Y bobl").

Aelod o lwyth y Nafacho
Mae tua 175,000 o Nafacho, yn byw yn bennaf yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau, yn arbennig yn nhalaith Arizona ond gyda niferoedd sylweddol hefyd yn New Mexico, Utah a Colorado. Mae'r mwyafrif yn byw ar diroedd cadw (neu *reservations*) y Nafacho yn Arizona. Prifddinas y Nafacho yw Window Rock, Arizona.

Helwyr Nafacho yn 1887
Roedd y Nafacho, sy'n siarad iaith atabascaidd, yn wreiddiol o'r hyn sy'n awr yn Canada, ond symudodd y llwyth i'r de yn y cyfnod wedi'r 13g. Bu ymladd rhyngddynt a dynion gwynion a geisiodd ddwyn eu tiroedd, am rai blynyddoedd, cyn iddynt orfod ildio. Yn 1864 gorfodwyd y Nafacho i wneud Hirdaith y Nafacho i wersyll Bosque Redondo, a cheir cân am hyn gan Tecwyn Ifan.

## Cyfeiriadau
# Cuzco

Cuzco| Delwedd:Cusco, Sacsayhuamán - panoramio.jpg, Cathedral at Cuszo Peru.jpg, 00 1558 Cusco Peru - Hochanden.jpg |
|  |
| Math | dinas, dinas fawr, dosbarth hanesyddol, ardal drefol  |
|  |
| Poblogaeth | 428,450  |
| Sefydlwyd | * 23 Mawrth 1534 (statement with potentially incorrect Julian date)
* 13 g
 |
| Pennaeth llywodraeth | Luis Pantoja Calvo  |
| Cylchfa amser | UTC−05:00  |
| Gefeilldref/i | La Paz, Samarcand, Athen, Dinas Mecsico, Bethlehem, Xi'an, Rio de Janeiro, Kraków, Chartres, Baguio, Santa Rosa de Copán, Cuenca, La Habana, Jerwsalem, Kyoto, Moscfa, Jersey City, Potosí, Santa Barbara, Kaesong, Quetzaltenango  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Talaith Cusco  |
| Gwlad |  Periw |
| Arwynebedd | 385 ±1 km², 142.48 ha, 284.93 ha  |
| Uwch y môr | 3,399 ±1 metr  |
| Cyfesurynnau | 13.5169°S 71.9786°W  |
| Cod post | 08000  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Luis Pantoja Calvo  |
|  |
| Statws treftadaeth | Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yn ne-ddwyrain Periw yw **Cuzco**, hefyd **Cusco**. Mae'n brifddinas *departamento* Cuzco, ac ar un adeg roedd yn brifddinas Periw.

Cuzco oedd prifddinas Ymerodraeth yr Inca, ac yna wedi'r goncwest gan y Sbaenwyr, hi oedd prifddinas Is-Deyrnas Periw. Mae'r boblogaeth tua 390,000. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1983. Mae'n ganolfan bwysig i dwristiaid, gyda tua miliwn o ymwelwyr yn ystod y flwyddyn 2008.

*Plaza de Armas*, Cuzco
# Bochdew Syriaidd

| Bochdew Syriaidd
 |
| --- |
|  |
| Statws cadwraeth
 |
|  Bregus  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Is-ffylwm:
 | Vertebrata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Is-urdd:
 | Myomorpha |
| Uwchdeulu:
 | Muroidea |
| Teulu:
 | Cricetidae |
| Is-deulu:
 | Cricetinae |
| Genws:
 | *Mesocricetus* |
| Rhywogaeth:
 | M. auratus |
| Enw deuenwol
 |
| Mesocricetus auratus Waterhouse, 1839 |

Math o fochdew yw'r **bochdew Syriaidd** neu'r **bochdew aur**.

Darganfuwyd y bochdew Syriaidd cyntaf yn yr oes fodern ym 1839 yn Syria gan y sŵolegydd George Robert Waterhouse o Brydain. Arddangosir ffwr y sbesimen oedrannus, benywol a ddarganfu Waterhouse yn yr Amgueddfa Brydeinig. Ni rhoddwyd unrhyw sylw i astudiaeth y rhywogaeth am ganrif arall.

Yn hwyr y 1920au darganfuodd yr Athro Israel Aharoni, ysgolhaig Iddewig o Balesteina oedd yn arbenigo mewn hen destunau Hebraeg ac Aramaeg, ddarn mewn un o'r testunau hynafol yr oedd yn astudio a dywed unwaith "yn ardal Chaleb bu fath arbennig o lygoden Syriaidd, a ddyfodwyd i Assyria a gwlad yr Hethiaid", ac oedd yn disgrifio natur ddof y creaduriaid a'r ffordd bu plant yn hen Assyria ac Anatolia yn eu cadw mewn cewyll. Er roedd y testun yn ei wneud yn glir nad llygod arferol oedd y creaduriaid, nid oedd Aharoni yn ymwybodol o unrhyw anifail cyfoes oedd yn bodloni'r disgrifiad. Ym 1930 fe aeth Aharoni i ddinas Aleppo, safle Chaleb, yn Syria i geisio chwilio am yr anifail. Ni ddaeth ar draws unrhyw un oedd yn ymwybodol o anifail o'r fath, ond yn y cefn gwlad fe ddarganfuodd tri ar ddeg o fochdewion coch-frown eu lliw, oedd yn llai o faint nag unrhyw rywogaeth hysbys, mewn tyrchfa ddaear. Am amser credai mae'r rhain oedd yr unig fochdewion Syriaidd oedd ar ôl yn y byd, gan nad oedd ymchwil maes pellach wedi darganfod unrhyw aelodau eraill o'r rhywogaeth yn y gwyllt. Llwyddodd ddwy alldaith ym 1997 a 1999 i ddarganfod tri bochdew Syriaidd ar ddeg, chwe benyw a saith gwryw, ger Aleppo, nid yr un ohonynt mewn tyrchfa oedd ag mwy nag un oedolyn.

Erbyn 1931 roedd gan y bochdewion a ddarganfu Aharoni wyrion, ac roeddent yn bridio ar gyfradd gyflym iawn. O fewn ychydig o flynyddoedd roeddent yn agos at gymryd lle'r mochyn cwta fel anifail ymchwil mewn labordai ac fel anifail anwes yn yr Unol Daleithiau. Cyflwynodd gwyddonwyr Americanaidd y bochdew Syriaidd i wyddonwyr Seisnig yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac ym 1946 fe gyflwynwyd yr anifail i'r Almaen gan filwyr y Cynghreiriaid. O fewn ychydig yn fwy na deng mlynedd roedd dros 10 miliwn o fochdewion Syriaidd yn Ewrop.

Bochdew Syriaidd
## Cyfeiriadau

## Ffynhonnell

* May, John & Marten, Michael. *Animal Oddities*. 1982, argraffiad 1983.
# Geneteg

Disgyblaeth fiolegol ydyw **geneteg**, sef yr wyddor o etifeddiaeth ac amrywiaeth mewn organebau byw. Daw'r gair 'genyn' o'r gair Hen Roeg (γενετικός *genetikos*, “genidol” a hwnnw allan o'r gair γένεσις *genesis*, “creu”); yr un gair â 'geni' mewn gwirionedd. Ers oesoedd cynhanes, er mwyn gwella'r cnydau ac anifeiliaid fe ddefnyddiwyd y wybodaeth fod pethau byw yn etifeddu nodweddion eu rhieni. Drwy fridio yn ddethol a gofalus, roedd yr hen ffermwyr, fel ffermwyr heddiw, hefyd yn gwella eu stoc a'u planhigion.

Ond mae geneteg fodern yn cychwyn gyda gwaith un gwyddonydd, sef Gregor Mendel (1822 - 1884) a sylweddolodd fod nodweddion a etifeddwyd yn dilyn rheolau llym; erbyn heddiw gelwir y rheolau hyn yn *Rheolau Mendel*. Ond yn yr 20ed Ganrif y sylweddolwyd pwysigrwydd ei waith. Arweiniodd hyn at yr hyn a wyddom ni heddiw am geneteg. Rydym ni heddiw'n galw celloedd sy'n cario'r nodweddion hyn yn genynnau.

DNA, etifeddiaeth drwy drefn foleciwlar. Mae pob edefyn o DNA yn gadwyn o niwcleotidau, yn cydweddu a'i gilydd yn y canol i ffurfio grisiau neu stepiau ar ysgol nadreddog.
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Oncoleg

Oncoleg|  |
| Enghraifft o: | arbenigedd meddygol, disgyblaeth academaidd  |
| Math | meddygaeth  |
| Rhan o | oncoleg a charsinogenesis  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0hl17  |
| Thesawrws y BNCF | 23385  |
| Quora | Oncology  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Cangen o'r maes meddygol yw **Oncoleg** ac mae'n gweithio tuag at atal, diagnosio a thrin canser. Oncolegydd yw gweithiwr proffesiynol yn y maes meddygol sy'n ymarfer oncoleg. Daw'r gair o'r Roeg ὄγκος (ónkos), sy'n golygu "tiwmor", "uned" neu "crynswth" a'r gair λόγος (logos), sy'n golygu "lleferydd".

Mae'r dair elfen isod wedi gwella cyfraddau byw canser:

1. Atal - trwy leihau ffactorau risg fel tybaco ac yfed alcohol.
2. Diagnosis cynnar - sgrinio canserau cyffredin ynghyd â phroses diagnosis ac archwilio penodau cynhwysfawr.
3. Triniaeth - rheolaeth aml-ddull trwy drafodaethau a thriniaeth.

## Cyfeiriadau
# Bioleg cell

Bioleg cell|  |
| Enghraifft o: | cangen o fywydeg, disgyblaeth academaidd  |
| Math | bywydeg  |
| Rhan o | bywydeg  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01wfw  |
| Thesawrws y BNCF | 19019  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Astudiaeth o gell a'r berthynas rhwng celloedd yw **bioleg cell**; bioleg ar lefel ficrosgopaidd neu foleciwlaidd. Mae'n astudio organebau ungellog fel bacteria yn ogystal â chelloedd gyda phwrpas arbennig mewn organebau amlgellog, fel dyn.

Gwyddoniaethau perthnasol yw Geneteg, Biocemeg, Bioleg moleciwlaidd a Tharddiad bywyd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fioleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 19eg ganrif

19eg ganrif|  |
| Enghraifft o: | canrif  |
| Dyddiad | 19 g  |
| Rhan o | ail fileniwm  |
| Dechreuwyd | 1801  |
| Daeth i ben | 1900  |
| Rhagflaenwyd gan | 18fed ganrif  |
| Olynwyd gan | 20fed ganrif  |
| Yn cynnwys | 1800au, 1880au, 1820au, 1830au, 1840au, 1860au, 1870au, 1810au, 1850au, 1890au  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

## Digwyddiadau

Yn ystod y **19eg ganrif** gwelwyd sawl ymerodraeth yn syrthio: Sbaen, Ffrainc, Tsieina, Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a'r Ymerodraeth y Mughal. Llenwyd y bwlch gan dwf Yr Ymerodraeth Brydeinig, Ymerodraeth Rwsia, Unol Daleithiau America, Ymerodraeth yr Almaen Ail ymerodraeth Ffrainc ac Ymerodraeth Japan, gyda Phrydain yn hawlio rheolaeth fyd-eang ar ôl 1815.

Y cenedlaetholwr Emrys ap Iwan
Antoine-Jean Gros, *Surrender of Madrid*, 1808. Napoleon yn cyrraedd prifddinas Sbaen yn ystod Rhyfel Iberia, 1810
* 1815: Diwedd Rhyfeloedd Napoleon
* 1837-1901: Teyrnasiad Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig
* 1854-1856: Rhyfel Crimea
* 1861-1865: Rhyfel Cartref America

## Blynyddoedd a degawdau

|  |
| --- |
| **1800au1800* 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809
 |
| **1810au** 1810 1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819
 |
| **1820au** 1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829
 |
| **1830au** 1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839
 |
| **1840au** 1840 1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849
 |
| **1850au** 1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859
 |
| **1860au** 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869
 |
| **1870au** 1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879
 |
| **1880au** 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889
 |
| **1890au** 1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899
 |
| **1900au** 1900
 |

## Gweler hefyd

* Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru
# Robert Koch

| Robert Koch |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Robert Heinrich Hermann Koch  11 Rhagfyr 1843  Clausthal  |
| Bu farw | 27 Mai 1910  o trawiad ar y galon  Baden-Baden  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Hannover, Ymerodraeth yr Almaen  |
| Addysg | Doethuriaeth mewn Gwyddoniaeth  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Georg August Göttingen
 |
| Ymgynghorydd y doethor | * Georg Meissner
* Rudolf Virchow
 |
| Galwedigaeth | biolegydd, meddyg, dyfeisiwr, ffotograffydd, academydd, cemegydd, meddyg yn y fyddin, bacteriolegydd, awdur  |
| Cyflogwr | * Prifysgol Humboldt Berlin
 |
| Adnabyddus am | Koch's postulates  |
| Tad | Hermann Koch  |
| Mam | Mathilde Henriette Koch  |
| Priod | Emmy Koch, Hedwig Koch  |
| Plant | Gertrud Pfuhl  |
| Perthnasau | William Threlfall  |
| Gwobr/au | Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf, Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth, Dinesydd anrhydeddus Berlin, Urdd Maximilian Bafaria am Wyddoniaeth a Chelf, honorary citizen of Clausthal-Zellerfeld, Grand Cross of the Order of the Red Eagle, Aelod Tramor o'r Gymdeithas Frenhinol, Q134613391  |
| llofnod |
|  |

Meddyg, biolegydd, cemegydd, dyfeisiwr a ffotograffydd nodedig o Ymerodraeth yr Almaen oedd **Robert Koch** (11 Rhagfyr 1843 - 27 Mai 1910). Meddyg a microbiolegydd Almaenig ydoedd. Derbyniodd Wobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1905 am ei ymchwil ar y diciâu. Cafodd ei eni yn Clausthal, Ymerodraeth yr Almaen ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Göttingen. Bu farw yn Baden-Baden.

## Gwobrau

Enillodd Robert Koch y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

* Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf
* Dinesydd anrhydeddus Berlin
* Urdd Maximilian Bafaria am Wyddoniaeth a Chelf
* Pour le Mérite
* Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **feddyg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Lloeren

Lloeren|  |
| Math | satellite, llong ofod  |
| Dyddiad darganfod | 4 Hydref 1957  |
| Rhan o | spacecraft constellation, payload  |
| Yn cynnwys | transport, solar cell panel, antenna  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae **lloeren** yn wrthrych, naturiol neu wedi'i greu gan ddyn, sy'n symud oddi amgylch gwrthrych mwy, gan amlaf yn y gofod, trwy rym disgyrchiant. Y Lleuad yw lloeren naturiol y Ddaear. Mae gan sawl blaned loeren neu loerennau; Iau yw'r blaned gyda'r mwyaf ohonynt.

Gall **lloeren** fod yn wrthrych o waith llaw dyn yn ogystal, fel arfer yn beiriant sy'n cylchdroi o gwmpas y ddaear, er enghraifft lloeren teledu.

### Lloerenni geosefydlog

Mae rhai lloerenni artiffisial mewn cylched geosefydlog, sydd yn golygu fod y lloeren yn cylchdroi ar yr un cyflymder a mae'r ddaear yn troi. Mae'r lleoliad yma 42,164 km (26,199 milltir) o wyneb y ddaear. Felly o'r ddaear maent yn ymddangos yn yr un lle yn yr awyr o hyd. Mae neges yn gallu cael ei yrru rhwng dau bwynt ar y ddaear drwy'r lloeren. Un anfantais o hyn yw'r oedi oherwydd fod y signal yn gorfod teithio i fyny a lawr o'r lloeren, sydd yn cymeryd tua 0.25 eiliad. Gall hyn gynyddu wrth drosglwyddo'r signal drwy nifer o loerennau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **seryddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am lloeren
yn Wiciadur.