Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tsintsila

| Tsintsila Amrediad amseryddol: Diweddar |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Teulu:
 | Chinchillidae |
| Genws:
 | Chinchilla Bennett, 1829 |
| Rhywogaethau
 |
| *Chinchilla lanigera*
*Chinchilla chinchilla* |
|  |
| Ardaloedd lle mae *Chinchilla lanigera* a *Chinchilla chinchilla* yn byw.
     *Chinchilla chinchilla*
     *Chinchilla lanigera* |

Cnofil yw'r **tsintsila** (gwrywaidd, lluosog: tsintsilaod, tsintsilas; *Chinchilla*) sy'n byw ym mynyddoedd yr Andes.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gnofil**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Gwiwer

| Gwiwerod
 |
| --- |
|  |
| Gwiwer lwyd (*Sciurus carolinensis*)
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Inffradosbarth:
 | Eutheria |
| Uwchurdd:
 | Euarchontoglires |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Teulu:
 | **Sciuridae** Fischer de Waldheim, 1817 |
| Is-deuluoedd a llwythau
 |
| * Is-deulu Ratufinae
* Is-deulu Sciurillinae
* Is-deulu Sciurinae
	+ Llwyth Sciurini
	+ Llwyth Pteromyini
* Is-deulu Callosciurinae
	+ Llwyth Callosciurini
	+ Llwyth Funambulini
* Is-deulu Xerinae
	+ Llwyth Xerini
	+ Llwyth Protoxerini
	+ Llwyth Marmotini
 |

Cnofil prendrig gyda chynffon drwchus iawn yw'r **wiwer**, sy'n perthyn i deulu'r *Sciuridae*, sy'n cynnwys aelodau eraill fel y wiwer resog, y wiwer hedegog a'r marmotiaid. Fe'i nodweddir gan gynffon hir wrychog a'i chwimdra wrth ddringo a neidio drwy ganghennau coed. Mae gwiwerod i'w cael ym mhob cyfandir heblaw am Awstralia ac Antarctica; cyflwynwyd nhw i Awstralia dros ganrif a hanner yn ôl.

Mae gwiwerod yn byw yn bennaf mewn coedwigoedd, gan fwyta'r cnau maent wedi eu casglu ar gyfer y gaeaf. Yng ngwledydd Prydain, mae niferoedd y wiwer goch (*Sciurus vulgaris*) wedi gostwng yn sylweddol, ond mae hi'n dal i fyw mewn ambell i le yng Nghymru. Ym mwyafrif Ynysoedd Prydain mae'r wiwer lwyd (*Sciurus carolinensis*) a gyflwynwyd o Ogledd America wedi gyrru'r wiwer goch i ffwrdd. Amcangyfrifir bod 85% o wiwerod cochion Prydain yn byw yn yr Alban. Yn Lloegr, Ynys Wyth yw cadarnle'r wiwer goch.

Gwiwer goch gyda chlustiau'r gaeaf
Gwyddom fod y wiwer yn byw yn ystod yr oes Ëosen ac mae'n perthyn yn eithaf agos i Ddyfrgi'r mynydd a'r llyg.

## Tarddiad y gair

Perthyna'r gair i'r Lladin *viverra* (a olygai ‘ffured’) ac fe'i geir yn yr Hen Lydaweg fel *guiufher*. Cofnodir y gair am y tro cyntaf yn y Gymraeg yng Nghyfreithiau Hywel Dda: *Tair cont cyfreithiawl y sydd: cont gast, a chont cath a chont gwiweir.*

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am Gwiwer
yn Wiciadur.
# Pica

| Pica Amrediad amseryddol:  |
| --- |
|  |
| Pica Americanaidd (*Ochotona princeps*) ym Mharc Cenedlaethol Sequoia.
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Lagomorpha |
| Teulu:
 | **Ochotonidae** Thomas, 1897 |
| Genws:
 | Ochotona Link, 1795 |
| Teiprywogaeth
 |
| *Ochotona dauurica* Link, 1795 (*Lepus dauuricus* Pallas, 1776) |
| Rhywogaethau
 |
|
Gweler testun

 |

Teulu o famaliaid bychain yn urdd y ceinachffurfiaid (*Lagomorpha*) yw'r **picaod** (*Ochotonidae*). Un genws, *Ochotona*, sydd yn y teulu, ac mae'n cynnwys 30 o rywogaethau. Daw'r gair "pica" o'r Dwngwseg.

## Rhywogaethau

* **Urdd Lagomorpha**
	+ **Teulu Ochotonidae**: picaod
		- Genws Ochotona Is-genws *Pika*: picaod y gogledd
				+ Pica mynyddig neu bica Altai, *Ochotona alpina*
				+ Pica arian, *Ochotona argentata*
				+ Pica torchog, *Ochotona collaris*
				+ Pica Hoffmann, *Ochotona hoffmanni*
				+ Pica'r gogledd neu bica Siberia, *Ochotona hyperborea*
				+ Pica Pallas, *Ochotona pallasi*
				+ Pica Americanaidd, *Ochotona princeps*
				+ Pica Turuchan, *Ochotona turuchanensis*
			* Is-genws *Ochotona*: picaod y llwyni a'r stepdiroedd
				+ Pica Gansu, *Ochotona cansus*
				+ Pica'r llwyfandir neu'r pica minddu, *Ochotona curzoniae*
				+ Pica Dawriaidd, *Ochotona dauurica*
				+ Pica Tsing-ling, *Ochotona huangensis*
				+ Pica Nubra, *Ochotona nubrica*
				+ Pica'r stepdir, *Ochotona pusilla*
				+ Pica Affganaidd, *Ochotona rufescens*
				+ Pica Moupin, *Ochotona thibetana*
				+ Pica Thomas, *Ochotona thomasi*
			* Is-genws *Conothoa*: picaod y mynyddoedd
				+ Pica coch Tsieineaidd, *Ochotona erythrotis*
				+ Pica Forrest, *Ochotona forresti*
				+ Pica Gaoligong, *Ochotona gaoligongensis*
				+ Pica Glover, *Ochotona gloveri*
				+ Pica'r Himalaya, *Ochotona himalayana*
				+ Pica Ili, *Ochotona iliensis*
				+ Pica Koslov, *Ochotona koslowi*
				+ Pica Ladak, *Ochotona ladacensis*
				+ Pica clustfawr, *Ochotona macrotis*
				+ Pica Muli, *Ochotona muliensis*
				+ Pica du, *Ochotona nigritia*
				+ Pica Royle, *Ochotona roylei*
				+ Pica coch Tyrcestan, *Ochotona rutila*

## Cyfeiriadau
# Oes y Darganfod

Oes y Darganfod| Planisffer Cantino (1502), y siart hynaf sydd gennym o ddarganfyddiadau'r fforwyr Columbus yng Nghanolbarth America, Corte-Real yn Newfoundland, Gama yn yr India, a Cabral ym Mrasil. |
| Math | oes, cyfnod o hanes  |
|  |
| Daearyddiaeth |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Enw ar gyfnod o hanes Ewrop o ddechrau'r 15g hyd ddiwedd y 18g yw **Oes y Darganfod** neu **Oes Aur Fforio** a welsai fforio ar raddfa eang gan yr Ewropeaid. Daeth ymchwiliadau a darganfyddiadau tramor i'r amlwg fel elfen bwysig o ddiwylliant, gwleidyddiaeth, ac economi Ewrop a nodai cyfnod cychwynnol globaleiddio a'r cyfundrefnau trefedigaethol a mercantilaidd. Darganfuwyd nifer o diroedd a oedd ynghynt yn anhysbys i'r Ewropeaid yn ystod yr oes hon, er yr oedd y mwyafrif ohonynt eisoes yn boblog. O safbwynt y bobloedd hynny yn yr Amerig, Affrica, Asia, ac Oceania, Oes y Darganfod oedd y cyfnod o ymosodiadau a goresgyniadau gan yr Ewropeaid.

Dechreuodd fordeithiau Ewropeaidd i gyfandiroedd eraill yn sgil darganfyddiadau'r Portiwgaliaid yn nechrau'r 15g: ynysforoedd Madeira a'r Azores yng Nghefnfor yr Iwerydd yn 1419 a 1427, arfordir Affrica ar ôl 1434, a'r môr-lwybr i'r India yn 1498. Gorchestion mwyaf yr oes oedd darganfyddiad yr Amerig yn 1492 gan yr Eidalwr Cristoforo Colombo, neu Columbus, dan nawdd Coron Castilia, a'r gylchfordaith gyntaf gan y Portiwgead Fernão de Magalhães a'r Basgwr Juan Sebastian Elkano yn 1519–22. Arweiniodd y darganfyddiadau hyn at sawl mordaith ar draws yr Iwerydd, Cefnfor India, a'r Cefnfor Tawel, ac ymgyrchoedd i diroedd yr Amerig, Asia, Affrica, ac Awstralia, a pharhaodd fforwyr Ewropeaidd i ymdeithio a mapio tiroedd anhysbys drwy gydol y 19g hyd at oes fforio'r pegynau yn yr 20g.

Datblygodd y drefn fasnachol fyd-eang ac ymerodraethau trefedigaethol Ewrop o ganlyniad i fforiadau'r Ewropeaid a greodd cysylltiadau newydd gyda gwledydd tramor a phobloedd estron. Rhoddir yr enw "cyfnewid Columbaidd" ar y trosglwyddiadau o blanhigion, anifeiliaid, bwydydd, afiechydon heintus, a diwylliant rhwng yr Hen Fyd (Affrica-Ewrasia) a'r Byd Newydd (yr Amerig ac Oceania), yn ogystal â'r newidiadau demograffig a chymdeithasol a welsai poblogaethau o hemisffer y dwyrain (gan gynnwys setlwyr, mewnfudwyr, a chaethweision) yn ymfudo i hemisffer y gorllewin. Y cyfnewid eang hwn oedd un o ddigwyddiadau mwyaf pwysicaf yn hanes y byd a'r ddynolryw yn nhermau ecoleg, amaeth, a diwylliant. O ganlyniad i Oes y Darganfod, llwyddwyd i fapio holl diroedd a moroedd y Ddaear gron a chysylltu gwareiddiadau a chymdeithasau pellennig y byd, ac arweiniai hefyd at ymlediad clefydau gan ddifetha poblogaethau'r Byd Newydd a chyfnod hir o gaethwasiaeth, ecsbloetiaeth, gorchfygiad milwrol, a thra-arglwyddiaeth wleidyddol ac economaidd gan ymerodraethau Ewrop dros bobloedd frodorol. O ganlyniad i genadaethau ledled y byd, a alluogwyd gan Oes y Darganfod, daeth Cristnogaeth yn y grefydd fwyaf o ran nifer ei ddilynwyr.

## Cyfeiriadau