Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uwchfioled

Uwchfioled|  |
| Math | ymbelydredd electromagnetig  |
| Rhan o | sbectrwm electromagnetig  |
| Rhagflaenwyd gan | Pelydr-X  |
| Olynwyd gan | sbectrwm gweladwy  |
| Yn cynnwys | Uwchfioled A, uwchfioled B, uwchfioled C, uwchfioled eithafol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07vvp  |
| Thesawrws y BNCF | 22242  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ymbelydredd electromagnetig ydyw golau **uwchfioled** (neu UV, sef 'ultraviolet') gyda thonfeydd byrrach na golau gweledol, ond hirach na phelydr-x. Tarddai ei enw o'r ffaith fod ei donfedd electromagnetig o amlder uwch na'r rhai hynny y gall y llygad dynol ei weld fel 'fioled'.

Daw llawer o'r belydrau uwchfioled o'r haul, fel y dengys y ddelwedd uchod. Effaith gormod ohono, wrth gwrs, ydy lliw haul a llosg haul. Ond mae iddo effaith da hefyd ar iechyd dyn ac anifail, gan ei fod yn creu fitamin D yn y croen - sy'n hanfodol i'r corff. Mae 98.7% o'r tonnau uwchfioled yn cael eu blocio gan yr atmosffêr.

## Darganfod

Darganfyddwyd yr ymbelydredd hwn pan sylweddolodd y ffisegwr Almaenaidd Johann Wilhelm Ritter yn 1801 fod halenau arian yn tywyllu o'u gosod yn yr haul, ac mai'r rhan uchaf y spectrwm golau oedd yn gyfrifol am y tywyllu hwn. Fe'u galwodd yn donnau 'di-ocsigeneiddio'. Ychydig wedyn, bathwyd y term 'tonnau cemegol'. Yr ochr arall i'r spectrwm y mae tonnau is-goch a galwodd y rhain yn 'donau gwres'.

Wiciadur
Chwiliwch am Uwchfioled
yn Wiciadur.
# Coluddyn dall

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  1: Y geg 2: Taflod 3: Tafod bach 4: Tafod 5: Dannedd 6: Chwarennau poer 7: Isdafodol 8: Isfandiblaidd 9: Parotid 10: Argeg (ffaryncs) 11: Sefnig (esoffagws) 12: Iau (Afu) 13: Coden fustl 14: Prif ddwythell y bustl 15: Stumog  |  16: Cefndedyn (pancreas) 17: Dwythell bancreatig 18: Coluddyn bach 19: Dwodenwm 20: Coluddyn gwag (jejwnwm) 21: Glasgoluddyn (ilëwm) 22: Coluddyn crog 23: Coluddyn mawr 24: Colon trawslin 25: Colon esgynnol 26: Coluddyn dall (caecwm) 27: Colon disgynnol 28: Colon crwm 29: Rhefr: rectwm 30: Rhefr: anws  |

Mae'r **coluddyn dall** (Lladin: *caecus* sef 'dall; Sa: *Caecum*) yn rhan o'r perfedd, neu i fod yn fanwl gywir (o ran anatomeg ddynol) - y colon mawr ac felly'n rhan o'r system dreulio. Mae'n debyg o ran ffurf i goden fechan ac mae'n cysylltu'r iliwm gyda'r colon. Dyma, mewn gwirionedd, gychwyn y colon mawr. Caiff ei wahanu o'r iliwm gan y falf ileocecal (ICV) (neu falf Bauhin) a chaiff ei wahanu oddi wrth y colon, ar yr ochr arall, gan y *cecocolic junction*.

## Amrywiaeth

Mae gan y mamaliaid a'r sgwid goluddyn dall ac mae gan adar ddau. Mae gan y rhan fwyaf o lysysyddion (Sa: *herbivores*) goluddyn dall cymharol fawr, a hwnnw'n llawn o facteria sy'n cynorthwyo i ddadelfennu neu dreulio'r seliwlos a geir mewn celloedd planhigion.

Mae gan gigysyddion (*carnivores*), ar y llaw arall, goluddyn dall llai na'r arfer, gyda chwlwm y coledd yn ei le.
# Carbohydrad

Carbohydrad|  |
| Enghraifft o: | dosbarth strwythurol cyfansoddion cemegol, nutrient group  |
| Math | polyol, carbohydrate derivative  |
| Rhan o | carbohydrate binding, carbohydrate metabolic process, response to carbohydrate, carbohydrate biosynthetic process, carbohydrate catabolic process, cellular response to carbohydrate stimulus, carbohydrate transmembrane transport, ABC-type carbohydrate transporter activity, carbohydrate:proton symporter activity, carbohydrate:cation symporter activity, carbohydrate transport, carbohydrate transmembrane transporter activity, carbohydrate export, carbohydrate import across plasma membrane, carbohydrate homeostasis  |
| Yn cynnwys | simple carbohydrates, complex carbohydrates  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01sh2  |
| Thesawrws y BNCF | 1313  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mae lactos yn ddeusacarid a geir mewn llaeth. Mae'n cynnwys moleciwl o D-galactos a moleciwl o D-glwcos wedi'u bondio gan gysylltedd glycosidaidd a-1-4. Mae ganddo fformiwla o C12H22O11.
Mae **carbohydrad** yn gyfansoddyn organig sydd â'r fformiwla empirig C*m*(H2O)*n*; hynny yw, yn cynnwys carbon, hydrogen ac ocsigen yn unig, gyda chymhareb atomau hydrogen:ocsigen o 2:1 (yr un peth a dŵr). Gellir ystyried carbohydradau fel hydradau o garbon, sef sut cawsant eu henw. O ran strwythur fodd bynnag, mae'n rheitiach i'w hystyried fel polyhydroxy aldehydes a cetonau.

## Gweler hefyd

* Diffyg maeth

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gemeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Coluddion

Coluddion|  |
| Enghraifft o: | math o organ, dosbarth o endidau anatomegol  |
| Math | organ anifail, endid anatomegol arbennig  |
| Rhan o | llwybr gastroberfeddol  |
| Yn cynnwys | coluddyn bach, coluddyn mawr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0gmrs  |
| Thesawrws y BNCF | 3769  |
| UMLS CUI | C0021853  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mewn anatomeg, mae'r **coluddion** yn rhan o'r bibell faeth (neu'r 'alimentary canal') sy'n rhedeg o'r stumog i'r anws. Gellir rhannu'r coluddion yn ddwy ran:

* y coluddyn bach
* y coluddyn mawr

Gellir rhannu'r coluddyn bach ymhellach, mewn bodau dynol: y dwodenwm, y coluddyn gwag (Sa: *jejunum*) a'r iliwm.

Gellir rhannu'r coluddyn mawr yn ddwy ran: y coluddyn dall (Sa: *cecum* neu *caecum*) a'r colon.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **anatomeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.

Wiciadur
Chwiliwch am coluddion
yn Wiciadur.
# Nepotiaeth

Nepotiaeth| Cyhuddwyd Donald Trump o nepotiaeth wedi iddo rhoi swyddi amlwg i'w ferch Ivanka Trump a'i gŵr hithau Jared Kushner |
| Math | cronyism  |
| Dynodwyr |

Ffafriaeth a roddir i berthnasau neu gyfeillion agos yw **nepotiaeth**, enwedig ynglŷn â swyddi. Mae'r geiriau **neigarwch**, **neigaredd**, **neiedd** a **nepotistiaeth** yn golygu'r un peth. Mae'r holl eiriau hyn yn deillio o "nai" (*nipote* yw'r gair Eidaleg am "nai"). Mae hyn yn digwydd oherwydd yn aml yn y gorffennol byddai pabau yn penodi eu neiant i ddal swyddi uchel yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, waeth beth oedd eu haddasrwydd ar gyfer y swyddi hynny. Roedd yr arfer pabaidd wedi'i hen sefydlu am ganrifoedd, nes i Bab Innocentius XII gyhoeddi'r bwl *Romanum decet pontificem* ym 1692.

Mae'r math hwn o ffafriaeth tuag at berthnasau wedi'i gondemnio'n aml, ond mae'n dal i fod yn gyffredin mewn sawl gwlad ac mewn amrywiol feysydd, gan gynnwys busnes, gwleidyddiaeth, adloniant, chwaraeon a chrefydd.

## Cyfeiriadau
# Morffin

Morffin|  |
| Enghraifft o: | math o endid cemegol  |
| Math | morphinan alkaloid  |
| Màs | 285.136 uned Dalton  |
| Fformiwla gemegol | C₁₇h₁₉no₃  |
| Clefydau i'w trin | Poen, diffyg anadl, fibromyalgia  |
| Beichiogrwydd | Categori beichiogrwydd awstralia c, categori beichiogrwydd unol daleithiau america c  |
| Dyddiad darganfod | 1804  |
| Rhan o | morphine receptor activity, response to morphine, morphine metabolic process, morphine catabolic process, cellular response to morphine, morphine biosynthetic process  |
| Yn cynnwys | carbon, nitrogen, ocsigen, hydrogen  |
| Dynodwyr |
| SMILES | Cn1ccc23c4c1cc5=c2c(=c(c=c5)o)oc3c(c=c4)o  |
| Freebase | /M/055pr  |
| Thesawrws y BNCF | 22315  |
| CAS | 57-27-2  |
| PubChem CID | 5288826  |
| ChEBI | 17303  |
| InChI | Inchi=1s/c17h19no3/c1-18-7-6-17-10-3-5-13(20)16(17)21-15-12(19)4-2-9(14(15)17)8-11(10)18/h2-5,10-11,13,16,19-20h,6-8h2,1h3/t10-,11+,13-,16-,17-/m0/s1  |
| ChEMBL | Chembl70  |
| ChemSpider | 4450907  |
| UNII | 76i7g6d29c  |
| ATC | N02aa01  |
| KEGG | D08233  |
| MeSH | D009020  |
| Llawlyfr Ligand | 1627  |
| Rhif EC | 200-320-2  |
| Cofrestr Beilstein | 93704  |
| Drugbank | Db00295  |
| ECHA | 100.000.291  |
| HMDB | Hmdb0014440  |
| PDB | 1q0y  |
| RxNorm CUI | 7052  |
| UMLS CUI | C0026549  |
| NDF-RT | N0000145914  |
| Quora | Morphine  |
| IEDB Epitope | 116646  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Poenliniarydd o ddosbarth yr opiadau, neu'r cyffuriau cysgu, a geir mewn nifer o blanhigion ac anifeiliaid yw **morffin**. Mae'n gweithredu yn uniongyrchol ar y system nerfol ganolog i leddfu teimlad poen, boed yn llym neu'n barhaus. Cafodd ei unigo o opiwm am y tro cyntaf gan y cemegydd F. W. A. Sertürner tua'r flwyddyn 1804.

## Cyfeiriadau
# Cudyll coch

*Nid i'w gymysgu â: Barcud Coch*

| Cudyll Coch
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Aves |
| Urdd:
 | Falconiformes |
| Teulu:
 | Falconidae |
| Genws:
 | *Falco* |
| Rhywogaeth:
 | F. tinnunculus |
| Enw deuenwol
 |
| Falco tinnunculus Linnaeus, 1758 |

Mae'r **Cudyll coch** (Falco tinnunculus) yn aderyn rheibiol sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, Asia ac Affrica. Yr un elfen -*cud-* sydd yn y geiriau *cudyll* a *barcud*. Ar lafar yn y De ac yng Ngheredigion, ceir yr enw ar y ffurf 'curyll'**.**

Wy'r *Falco tinnunculus*
Aderyn rheibiol gweddol fychan yw'r Cudyll coch, rhwng 34 a 38 cm o hyd a 70–80 cm ar draws yr adenydd. Mae'r rhan fwyaf o'r plu yn frown gyda smotiau du, ac mae gan y ceiliog ben a chynffon llwydlas. With iddo hedfan, gellir ei adnabod o'r gynffon hir, adenydd hir a'r ffaith ei fod yn aml yn medru aros yn ei unfan yn yr awyr wrth hela.

Anifeiliaid bychan, yn enwedig gwahanol fathau o lygod, yw'r prif fwyd, ond mae hefyd yn bwyta adar bychain, llyffantod a phryfed. Mae'n hela dros dir agored fel rheol, yn aml yn aros yn ei unfan yn yr awyr i wylio am symudiad cyn plymio i'r ddaear. Maent yn nythu mewn coed, yn am yn defnyddio hen nythod brain, ar greigiau neu ar adeiladau.

Mae'r Cudyll coch yn aderyn cyffredin a chyfarwydd yng Nghymru, er fod ei nifer wedi gostwng rhywfaint yn y blynyddoedd diwethaf, efallai oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth. Gellir ei weld yn aml yn hela'r darnau glaswellt ar ochrau traffyrdd.

## Heboga yn yr Oesoedd Canol

Yn nhraethawd doethuriaeth Howard Willams, *Adar yng Ngwaith y Cywyddwyr* (2014), dau gyfeiriad yn unig sydd i’r Cudyll coch, o’i gymharu a 9 cyfeiriad at y Cudyll bach. Arwydd yw hyn, o bosib, nas defnyddid y cudyll coch i ddibenion heboga yn yr Oesoedd Canol cymaint ac y defnyddid ei gefnder llai. Roedd un o'r ddau gyfeiriadau hefyd yn ddigon amwys: meddai Howard, “Nid yw’n anodd credu mai aderyn cyfansawdd a ddisgrifir ambell waith... Ni fyddai beirdd yr Oesoedd Canol yn unigryw yn hyn o beth. Dengys yr aderyn ysglyfaethus yn y gerdd enwog gan I. D. Hooson, ‘Y Cudyll Coch’, nodweddion a berthyn i dair rhywogaeth, sef y Boda a’r Gwalch glas yn ogystal â'r cudyll coch ei hun”.

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| rhywogaeth
 | enw tacson
 | delwedd
 |
| --- | --- | --- |
| Corhebog adain fannog
 | Spiziapteryx circumcincta
 |  |
| Hebog yr Ehedydd
 | Falco subbuteo
 |  |
| Neohierax insignis
 | Neohierax insignis
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau

 *Safonwyd yr enw* **Cudyll cochgan un o brosiectau . Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran* Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
# Llew

| Llew
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Carnivora |
| Teulu:
 | Felidae |
| Genws:
 | *Panthera* |
| Rhywogaeth:
 | P. leo |
| Enw deuenwol
 |
| Panthera leo (Linnaeus, 1758) |

Fideo o lewes a'i chenawon yng Ngwarchodfa Phinda
Mae'r **llew** (*Panthera leo*) yn un o bedwar o'r cathod mawr yn y genws *Panthera*, ac mae'n perthyn i'r teulu *Felidae* (*cathod*). Gyda rhai gwrywod yn rhagori 250 kg (550 lb) mewn pwysau, mae'r llew yn yr ail gath fwyaf sydd yn fyw heddiw ar y ôl y teigr.

Tan y Pleistosen hwyr, tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl, y llew oedd yr ail famal daearol gyda'r amrediad mwyaf, tu ôl i bobl. Gellir eu darganfod drwy'r rhan fwyaf o Affrica, llawer o Ewrasia, o orllewin Ewrop i'r India, ac yn yr Americas o'r Yukon i Beriw.

Os ydent yn goroesi'r peryglon o fywyd cynnar, gellir llewesau mewn cynhefinoedd diogel, fel parciau cenedlaethol, gyrraedd oedran o 12- 14 mlynedd, tra fod gwrywod yn anaml yn cyrraedd 8 mlynedd. Er hyn mae yno gofnodion o llewesau yn byw hyd at 20 mlwydd oed yn y gwyllt. Mae llewod caeth yn aml yn cyrraedd 20 mlwydd oed neu fwy.

Cynhefin nodweddiadol y llew yw safana a glaswelltiroedd, ond maent wedi eu darganfod mewn tiroedd prysglwyn ac mewn coedwigoedd.

Yn anghyffredin i gathod eraill, mae'r llew yn gath cymdeithasol iawn, wrth iddynt fyw mewn grwpiau teuluol sydd yn cynnwys grwp o lewesau perthynol a'u cenau, ac nifer bach o wrywod. Bydd y llewesau yn y grwpiau yma yn hela gyda'i gilydd, eu prif ysglyfaeth yw mamaliaid carnol.
Mae'r llew yn ysglyfaethwr apig, serch hyn maent hefyd yn carthysu pan mae ganddynt y cyfle i wneud.

Mae'r llew yn rywogaeth bregus sydd wedi gweld y boblogaeth yn disgyn rhwng 30 a 50 y cant drost yr ugain mlynedd diwethaf. Er nid yw'r achos yn glir, mae colled cynhefin yn ô gystal â gwrthdaro gyda pobl yn cyfrannu at y colled mewn niferoedd.

Wiciadur
Chwiliwch am llew
yn Wiciadur.
# Gini Newydd

Guinea Newydd|  |
| Math | ynys  |
| Enwyd ar ôl | Guinea  |
|  |
| Poblogaeth | 11,300,000  |
| Cylchfa amser | Pacific/Port\_Moresby  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Awstralia  |
| Sir | Papua, Gorllewin Papua, Indonesia  |
| Gwlad |  Indonesia  Papwa Gini Newydd |
| Arwynebedd | 785,753 km²  |
| Uwch y môr | 164 metr  |
| Gerllaw | Môr Bismarck, Môr Solomon, Môr Cwrel, Seram, Halmahera Sea, Cenderawasih Bay  |
| Cyfesurynnau | 5°S 140°E, 4.1309°S 138.55912°E  |
| Hyd | 2,398 cilometr  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Ynys i'r gogledd o Awstralia yw **Gini Newydd** (Indoneseg: *Pulau Irian*). Hi yw ynys ail-fwyaf y byd, gydag arwynebedd o 786,000 km². Mae poblogaeth yr ynys tua 6,900,000.

Rhennir yr ynys rhwng gwlad Papua Gini Newydd yn y dwyrain ac Indonesia yn y gorllewin, gyda'r rhan Indonesaidd wedi ei rhannu yn ddwy dalaith, Papua a Gorllewin Papua.

Lleoliad Gini Newydd
# Rhywogaeth glofaen

Rhywogaeth glofaen|  |
| Enghraifft o: | rhywogaeth  |
| Math | organeb byw  |
| Rhan o | ecological community  |
| Yn cynnwys | apex predator  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01hj0f  |
| Quora | Keystone-species  |

Mae'r cysyniad o **rywogaeth glofaen** (*keystone species*) yn cyfateb i garreg clo mewn bwa o gerrig (neu i raddau llai, y conglfaen sy’n cloi dau fur ar gornel adeilad), sef y garreg sydd yn rhoi y nerth i’r holl adeiladwaith. Mae’n rywogaeth sydd yn cael effaith anghymesur ar ei gynefin o ystyried ei niferoedd. Cyflwynwyd y cysyniad yn wreiddiol gan y sẅolegydd Robert T Paine yn 1969 Mae rhywogaethau o’r fath yn chwarae rôl critigol yn cynnal strwythur cymuned ecolegol, yn effeithio ar lawer o organebau mewn ecosystem ac yn rheoli maint poblogaeth rhywogaethau eraill yn y gymuned honno. Heb rywogaethau clofaen, byddai natur yr ecosystem yn sylfaenol wahanol, neu hyd yn oed yn peidio a bod o gwbl. Mae rhai rhywogaethau clofaen, fel blaidd, hefyd yn ysglyfaethwyr apigol, sef rheibwyr ar ben eu cadwyn fwyd, ond mae eraill, fel yr afanc, yn saernïo ei gynefin ar lefel îs yn y we fwyd.

Er mai anifeiliaid yw’r rhywogaethau clofaen gan fwyaf, fe all hefyd gynnwys planhigion. Er enghraifft, mae yna gyfnod pob blwyddyn mewn ardal o Orllewin Awstralia pan fo’r unig ffynhonnell o neithdar i grwp o felysorion [1] yw’r planhigyn *Banksia prionotes*. Mae’r melysorion ar adegau eraill o’r flwyddyn yn chwarae rôl hanfodol yn peillio llawer o rywogaethau eraill yn y gymuned honno. Felly heb y bancsia byddai’r gymyned yn dymchwel.

Gellir targedu rhywogaethau clofaen mewn prosiectau cadwraeth trwy eu monitro a'u rheoli nid yn unig er lles y rhywogaeth ei hun ond hefyd er lles y gymuned gyfan.

Estynnwyd y cysyniad gan Sergio Cristancho a Joanne Vining i gynnwys rhywogaethau clofaen diwylliannol, sef rhywogaethau sydd yn hanfodol y ddiwylliant cyfan o bobl.

## Cyfeiriadau
# Gwastadeddau Mawr

Gwastadeddau Mawr|  |
| Math | gwastatir, rhanbarth  |
| Enwyd ar ôl | gwastatir, largeness  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gogledd America  |
| Sir | Thomas County, Nebraska, De Dakota, Gogledd Dakota, Colorado, Iowa, Minnesota, Montana, Oklahoma, Mecsico Newydd, Texas, Wyoming, Alberta, Manitoba, Saskatchewan  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America, Canada  |
| Cyfesurynnau | 40°N 100°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Y **Gwastadeddau Mawr** yw'r ystod llydan o dir *prairie* a *steppe* sy'n gorwedd i'r dwyrain o Fynyddoedd y Rockies yn yr Unol Daleithiau a Canada. Mae'r rhanbarth yn cynnwys rhannau o daleithiau Colorado, Kansas, Montana, Nebraska, New Mexico, Gogledd Dakota, Oklahoma, De Dakota, Texas a Wyoming yn UDA, a thaleithiau Alberta, Manitoba a Saskatchewan yng Nghanada. Yng Nghanada arferir y term *prairie* i'w disgrifio, a chyfeirir at y rhan o'r Gwastadeddau sydd yn y wlad honno fel Taleithiau'r Prairie neu'r "*Prairies*".

Map sy'n dangos maint y Gwastadeddau Mawr, sy'n ymestyn trwy ganolbarth yr Unol Daleithiau, rhan o Ganada a rhan fach o Mecsico. Dynodir 100fed linell y meridian gorllewinol gan linell goch.
Yn hanesyddol, roedd y Gwastadeddau Mawr yn gartref i sawl llwyth o frodorion Americanaidd, ac yn eu plith y Sioux, Blackfeet, Crow, Cheyenne, Arapaho, a'r Comanche. Yn y dwyrain ceid llwythau'n byw mewn pentrefi sefydlog, fel yr Arikara, Mandan, Pawnee a'r Wichita. Bu'n gartref i yrrau anferth o fyffalo yn ogystal. Pan ymledodd pobl gwyn i'r gorllewin troes y Gwastadeddau yn rhan o'r ardal "ar y ffin" lle roedd y Gorllewin Gwyllt yn dechrau. Ymladdwyd nifer o frwydrau yno rhwng y brodorion a byddin yr Unol Daleithiau. Heddiw mae'r byffalo wedi mynd, y rhan fwyaf o'r brodorion yn byw ar *reservations*, a'r tir yn cael ei gyfrif ymhlith "basgedi grawn" y byd.

## Rhaniadau daearyddol

Golygfa ar y Gwastadeddau Mawr ger Kearney, Nebraska
Mae'r Gwastadeddau Mawr yn ffurfio'r rhan orllewinol o'r Gwastadeddau Mewnol (*Interior Plains*) Gogledd Americanaidd, sy'n ymestyn i'r dwyrain hyd at Llwyfandir Appalachia. Gellir rhannu Gwastaddeau Mawr yr Unol Daleithiau yn ddeg rhan:

* Llwyfandir Missouri - rhannau o Dde Dakota, Gogledd Dakota a gogledd-ddwyrain Montana
* Llwyfandir Missouri – gorllewin De Dakota, gogledd-ddwyrain Wyoming, gogledd-orllewin De Dakota a de-ddwyrain Montana
* Bryniau Duon (*Black Hills*) – gorllewin De Dakota
* Y Gwastadeddau Uchel – dwyrain New Mecsico, gogledd-orllewin Texas, gorllewin Oklahoma, dwyrain Colorado, gorllewin Kansas, rhan helaeth Nebraska a de-ddwyrain Wyoming
* Ffin y Gwastadeddau – canolbarth Kansas a gogledd Oklahoma
* Piedmont Colorado – dwyrain Colorado
* Raton (rhan) – gogledd-ddwyrain New Mecsico
* Dyffryn Pecos – dwyrain New Mecsico
* Llwyfandir Edwards – de canolbarth Texas
* Canolbarth Texas (rhan)

## Cyfeiriadau
# Corff hadol

**Corff hadol** neu **ffrwythgorff** ydy'r ffurfiannau ffyngaidd sy’n dwyn naill ai’r sborau neu’r organau sy’n cynhyrchu’r sborau (sef sborangia). Er enghraifft, basidiocarpau basidiomysetau (caws llyffant, madarch a ffyngau ysgwydd) neu asgocarpau asgomysetau. Fe’u gelwir hefyd yn sborofforau.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **fycoleg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*