# Colli bioamrywiaeth

Colli bioamrywiaeth| blodau gwyllt Califfornia |
| Enghraifft o: | cysyniad, materion amgylcheddol, lleihad  |
| Math | newid, risg allanol, difodiant, risg biolegol, materion amgylcheddol  |
| Achos | Cynhesu byd-eang, habitat destruction, llygredd aer, llygredd dŵr, gor-ecsploetio, invasive species  |
| Yn cynnwys | Niferoedd pryfed yn lleihau, decline in amphibian populations, decline in wild mammal populations  |
| Dynodwyr |

Mae **colli bioamrywiaeth** yn cynnwys difodiant byd-eang gwahanol rywogaethau, yn ogystal â lleihau neu golli rhywogaethau mewn cynefinoedd lleol, gan arwain at golli amrywiaeth fiolegol. Gall y ffenomen olaf fod dros dro neu'n barhaol, yn dibynnu a yw'r diraddiad amgylcheddol sy'n arwain at y golled yn gildroadwy trwy adferiad ecolegol neu drwy wytnwch ecolegol neu'n barhaol (ee trwy golli tir). Mae'r difodiant byd-eang presennol (a elwir yn chweched difodiant torfol neu'n ddifodiant Anthroposen yn aml), wedi arwain at **argyfwng bioamrywiaeth** sy'n cael ei yrru gan weithgareddau dynol sy'n gwthio y tu hwnt i ffiniau planedol ac sydd hyd yn anghildroadwy.

Er bod colli rhywogaethau byd-eang parhaol yn ffenomen fwy dramatig a thrasig na newidiadau rhanbarthol yng nghyfansoddiad rhywogaethau, gall hyd yn oed mân newidiadau o gyflwr sefydlog iach gael dylanwad dramatig ar y we fwyd a’r gadwyn fwyd i’r graddau y gall gostyngiadau mewn un rhywogaeth yn unig effeithio’n andwyol ar y gadwyn gyfan (cyd- ddifodiant), gan arwain at leihad cyffredinol mewn bioamrywiaeth. Mae effeithiau ecolegol bioamrywiaeth fel arfer yn cael eu gwrthweithio drwy golli'r bioamrywiaeth. Mae llai o fioamrywiaeth yn arbennig yn arwain at lai o wasanaethau ecosystem ac yn y pen draw yn achosi perygl uniongyrchol i ddiogelwch bwyd, ond gall hefyd gael canlyniadau iechyd cyhoeddus mwy parhaol i bobl.

Mae sefydliadau amgylcheddol rhyngwladol wedi bod yn ymgyrchu i atal colli bioamrywiaeth ers degawdau, gyda swyddogion iechyd y cyhoedd wedi integreiddio'r golled hon i ddull Un Iechyd o ymarfer iechyd cyhoeddus, ac yn gynyddol mae cadw bioamrywiaeth yn rhan o bolisïau rhyngwladol. Er enghraifft, mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Amrywiaeth Fiolegol yn canolbwyntio ar atal colli bioamrywiaeth a chadwraeth ragweithiol (*proactive*) o ardaloedd gwyllt. Mae'r ymrwymiad rhyngwladol a'r nodau ar gyfer y gwaith hwn wedi'u hymgorffori ar hyn o bryd gan Nod Datblygu Cynaliadwy 15 "Bywyd ar Dir" a Nod Datblygu Cynaliadwy 14 "Bywyd o Dan y Dŵr" a gyhoeddwyd gan y Cenhedloedd Unedig yn 2015. Fodd bynnag, canfu adroddiad Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig ar "Gwneud Heddwch â Natur" a ryddhawyd yn 2020 fod y rhan fwyaf o'r ymdrechion hyn wedi methu â chyrraedd eu nodau rhyngwladol.

## Cyfradd colli

 Ymgyrchydd yn erbyn colli bioamrywiaeth, yn Extinction Rebellion (2018).
Amcangyfrifir bod y gyfradd bresennol o golli'r amrywiaeth byd-eang 100 i 1000 gwaith yn uwch na chyfradd difodiant cefndirol sy'n digwydd yn naturiol, yn gyflymach nag ar unrhyw adeg arall yn hanes dyn, a disgwylir iddo dyfu ymhellach yn y dyfodol. Mae'r tueddiadau cynyddol hyn, sy'n effeithio ar nifer o grwpiau anifeiliaid gan gynnwys mamaliaid, adar, ymlusgiaid, amffibiaid a physgod wedi ysgogi gwyddonwyr i ddatgan argyfwng bioamrywiaeth cyfoes.

Gellir mesur cyfraddau colledion o fewn ffiniau lleol gan ddefnyddio cyfoeth rhywogaethau dros amser. Efallai na fydd y cyfrif crai mor berthnasol yn ecolegol â chyfrif cymharol neu helaethrwydd absoliwt. Gan ystyried yr amleddau cymharol, mae llawer o fynegeion bioamrywiaeth wedi'u datblygu drwy'r byd. Heblaw am gyfoeth, ystyrir mai gwastadrwydd a heterogenedd yw'r prif ddimensiynau ar gyfer mesur amrywiaeth.

Yn 2006, cafodd llawer mwy o rywogaethau eu dosbarthu'n ffurfiol fel rhai prin neu mewn perygl neu dan fygythiad; ar ben hynny, mae gwyddonwyr wedi amcangyfrif bod miliynau yn fwy o rywogaethau mewn perygl nad ydynt wedi'u cydnabod yn ffurfiol.

Yn 2021, roedd tua 28 y cant o'r 134,400 o rywogaethau a aseswyd gan ddefnyddio meini prawf Rhestr Goch yr IUCN bellach wedi'u rhestru fel rhai sydd dan fygythiad o ddifodiant — cyfanswm o 37,400 o rywogaethau o gymharu â 16,119 o rywogaethau dan fygythiad yn 2006.

Mae astudiaeth a wnaed yn 2022 ac a gyhoeddwyd yn *Frontiers in Ecology and the Environment*, a arolygodd dros 3,000 o arbenigwyr, yn nodi “y gallai colledion bioamrywiaeth byd-eang a’i heffeithiau fod yn fwy na chredwyd yn flaenorol,” ac mae’n amcangyfrif bod tua 30% o rywogaethau “wedi cael eu bygwth yn fyd-eang neu wedi cael eu gyrru i Ebargofiant er y flwyddyn 1500."

## Achosion

Diffinnir bioamrywiaeth yn gyffredin fel amrywiaeth bywyd ar y Ddaear yn ei holl ffurfiau, gan gynnwys amrywiaeth y rhywogaethau, eu hamrywiadau genetig, a rhyngweithiad rhwng y ffurfiau hyn. Fodd bynnag, ers diwedd yr 20g mae colli bioamrywiaeth a achosir gan ymddygiad dyn wedi achosi effeithiau mwy difrifol a pharhaol. Mae gwyddonwyr blaenllaw ac *Adroddiad Asesu Byd-eang nodedig IBES ar Fioamrywiaeth a Gwasanaethau Ecosystem* yn honni mai twf poblogaeth ddynol a gor-gymeriant (*overconsumption*) yw'r prif ffactorau yn y dirywiad hwn. Ceir llawer o bethau'n achosi bioamrywiaeth, gan gynnwys newid cynefinoedd, llygredd, a gorddefnyddio adnoddau.

### Newid defnydd tir

Ymhlith y newidiadau yn y defnydd o dir mae datgoedwigo, ungnwd dwys, a threfoli.

### Llygredd

#### Llygredd aer

 Prosesau diwydiannol sy'n cyfrannu at lygredd aer trwy allyriadau carbon deuocsid, sylffwr deuocsid, ac ocsid nitraidd.
Pedwar o nwyon tŷ gwydr sy'n cael eu hastudio a'u monitro'n gyffredin yw anwedd dŵr, carbon deuocsid, methan, ac ocsid nitraidd. Yn ystod y 250 mlynedd diwethaf, mae crynodiadau carbon deuocsid a methan wedi cynyddu, cyflwynwyd allyriadau anthropogenig pur megis hydrofflworocarbonau, perfflworocarbonau, a sylffwr hecsaflworid i'r atmosffer. Mae'r llygryddion hyn yn cael eu hallyrru i'r atmosffer trwy losgi tanwyddau ffosil a biomas, datgoedwigo, ac arferion amaethyddol sy'n gwaethygu effeithiau newid hinsawdd. Wrth i grynodiadau mwy o nwyon tŷ gwydr gael eu rhyddhau i'r atmosffer, mae hyn yn achosi i dymheredd arwyneb y Ddaear gynyddu. Mae hyn oherwydd bod nwyon tŷ gwydr yn gallu amsugno, allyrru a dal gwres o'r Haul ac i atmosffer y Ddaear. Gyda'r cynnydd mewn tymheredd o achos nwyon tŷ gwydr cynyddol, bydd lefelau uwch o lygredd aer, mwy o amrywiaeth mewn patrymau tywydd, dwysáu effeithiau newid yn yr hinsawdd, a newidiadau yn nosbarthiad llystyfiant ar wyneb y Ddaear.

#### Llygredd sŵn

Gall sŵn a gynhyrchir gan draffig, llongau, cerbydau ac awyrennau effeithio ar allu rhywogaethau bywyd gwyllt i oroesi a gallant ffoi i cynefinoedd pell, lle nad oes neb yn tarfu arnynt. Er bod seiniau'n gyffredin yn yr amgylchedd, mae modd gwahaniaethu synau anthropogenig oherwydd gwahaniaethau mewn amledd ac osgled. Mae llawer o anifeiliaid yn defnyddio synau i gyfathrebu ag eraill o'u rhywogaeth, boed hynny at ddibenion atgenhedlu, mordwyo, neu i hysbysu eraill am ysglyfaeth neu ysglyfaethwyr. Fodd bynnag, mae synau anthropogenig yn atal rhywogaethau rhag canfod y synau hyn, gan effeithio ar gyfathrebu cyffredinol o fewn y boblogaeth. Mae rhywogaethau fel adar, amffibiaid, ymlusgiaid, pysgod, mamaliaid ac infertebratau yn enghreifftiau o grwpiau biolegol y mae llygredd sŵn yn effeithio arnynt. Os na all anifail gyfathrebu â'i gilydd, mi wnaiff hyn arwain at ddirywiad (methu â dod o hyd i gymar) a mwy o farwolaethau.

### Rhywogaethau ymledol

Mae rhywogaethau ymledol yn dwysáu'r colli bioamrywiaeth ac maent wedi erydu ecosystemau amrywiol ledled y byd. Rhywogaethau mudol yw rhywogaethau ymledol sydd wedi trechu a dadleoli rhywogaethau brodorol, wedi newid cyfoeth rhywogaethau a gweoedd bwyd, ac wedi newid swyddogaethau a gwasanaethau ecosystemau. Yn ôl Asesiad Ecosystem y Mileniwm, mae rhywogaethau ymledol yn cael eu hystyried yn un o'r pum prif ffactor sy'n arwain at golli bioamrywiaeth. Yn ystod yr hanner canrif ddiwethaf, mae goresgyniadau biolegol wedi cynyddu'n aruthrol ledled y byd oherwydd globaleiddio economaidd, gan arwain at golli bioamrywiaeth. Mae ecosystemau sy'n agored i oresgyniadau biolegol yn cynnwys ardaloedd arfordirol, ecosystemau dŵr croyw, ynysoedd, a lleoedd â Hinsawdd y Canoldir. Cynhaliodd un astudiaeth feta-ddadansoddiad ar effeithiau rhywogaethau ymledol ar ecosystemau tebyg i Fôr y Canoldir, a gwelwyd colled sylweddol yng nghyfoeth rhywogaethau brodorol. Mae rhywogaethau ymledol yn cael eu cyflwyno i gynefin newydd, naill ai'n fwriadol neu'n anfwriadol, gan weithgareddau dynol. Y dulliau mwyaf cyffredin o gyflwyno rhywogaethau ymledol dyfrol yw trwy ddŵr balast, ar gyrff llongau, ac ynghlwm mewn offer megis rhwydi pysgota.

### Gor-ymelwi

#### Tanwydd ffosil

Oherwydd gofynion dynol mae tanwydd ffosil yn parhau i fod yn brif ffynhonnell ynni, yn fyd-eang; yn yr Unol Daleithiau a gwledydd eraill, mae tua 78% o'r ynni a gynhyrchir yn deillio o danwydd ffosil. Mae echdynnu, prosesu a llosgi tanwyddau ffosil yn effeithio'n anuniongyrchol ar golli bioamrywiaeth trwy gyfrannu at newid hinsawdd, tra'n achosi dinistrio cynefinoedd a thrwy greu llygredd yn uniongyrchol. Mewn safleoedd echdynnu tanwydd ffosil, mae newid y defnydd o dir, colli a diraddio cynefinoedd, halogiad a llygredd yn effeithio ar fioamrywiaeth y tu hwnt i ecosystemau daearol; mae'n effeithio ar amgylcheddau dŵr croyw, arfordirol a morol. Unwaith y bydd tanwyddau ffosil wedi'u hechdynnu, cânt eu cludo, eu prosesu a'u mireinio, sydd hefyd yn effeithio ar fioamrywiaeth gan fod datblygu seilwaith yn gofyn am gael gwared ar gynefinoedd, a llygredd pellach yn cael ei ollwng i'r amgylchedd. Er enghraifft, mae adeiladu ffyrdd, padiau ffynnon, piblinellau, pyllau wrth gefn, pyllau anweddu, a llinellau pŵer yn arwain at ddarnio cynefinoedd ac yn creu llygredd sŵn.

#### Gorbysgota

 Pysgota mecryll yn y Môr Tawel ar raddfa fawr gyda pheiriannau anferthol.
Mae gofynion a defnydd dynol wedi arwain at orbysgota, sy'n arwain at golled mewn bioamrywiaeth a gostyngiad i gyfoeth a niferoedd pysgod. Yn 2020, lleihaodd niferoedd pysgod yn fyd-eang wedi lleihau 38% o'i gymharu â phoblogaeth pysgod yn 1970. Gwelwyd gostyngiad mewn poblogaethau pysgod byd-eang am y tro cyntaf yn ystod y 1990au. Erbyn y 2020au roedd llawer o bysgod masnachol wedi'u gorgynaeafu a thua 27% o'r stoc pysgod sy'n cael eu gor-ymelwi (*ecsbloetio*) yn yr Unol Daleithiau yn digwydd oherwydd gorbysgota. Yn Tasmania, sylwyd bod dros 50% o rywogaethau pysgodfeydd mawr wedi dirywio dros y 75 mlynedd diwethaf oherwydd gorbysgota.

## Gweithredu rhyngwladol

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Mae gan y cyhoedd ymdeimlad cryf iawn o’r argyfwng hinsawdd ac mae hynny’n gyrru gwleidyddiaeth, yn sicr yn yr UE, ond hefyd yn fyd-eang, fwy na thebyg. Mae'r argyfwng hinsawdd mor ddirfawr fel ei bod yn anochel y bydd angen i arweinwyr gwleidyddol fynd i’r afael ag ef. Nid yw’r argyfwng bioamrywiaeth mor amlwg â hynny i lawer o’n dinasyddion.
 | ”
 |

 Frans Timmermans, Is-Lywydd y Cenhedloedd Unedig

Ceir llawer o sefydliadau sy'n ymroddedig i gadwraeth e.e. Rhestr Goch o Rywogaethau Dan Fygythiad gan yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur ac Adnoddau Naturiol (IUCN) a Deddf Rhywogaethau Mewn Perygl yr Unol Daleithiau. Mae'r gwyddonydd amgylcheddol Norman Myers a'i gydweithwyr wedi nodi 25 man o ran bioamrywiaeth a allai fod yn flaenoriaethau ar gyfer diogelu cynefinoedd.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* "Loss of Biodiversity and Extinctions". globalissues.org. 2014.
* "How does Biodiversity loss affect me and everyone else?". panda.org. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Ebrill 2018. Cyrchwyd 24 Ionawr 2017.
* "TOPICS IN BIODIVERSITY LOSS". Global Change Project of the Paleontological Research Institution. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 Rhagfyr 2016. Cyrchwyd 24 Ionawr 2017.
* "Forests, desertification and biodiversity". *United Nations Sustainable Development*. Cyrchwyd 5 Mawrth 2018.
* "Climate Change and Biodiversity Loss". *Center for Health and the Global Environment*. 19 Gorffennaf 2017. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Mawrth 2018. Cyrchwyd 5 Mawrth 2018.
* "How Overpopulation Leads to Habitat Loss and Mass Extinction". *Max Katz-Balmes*.
* "Biodiversity loss could be making us sick – here's why". *The Conversation*. 4 Awst 2020.
* Global Biodiversity Outlook Convention on Biological Diversity
* Biodiversity: Why the nature crisis matters, in five graphics. BBC, 30 Medi 2020
* Scientists describe 'hidden biodiversity crisis' as variation within species is lost. Phys.org, 1 Mawrth 2021.
* Biodiversity loss risks 'ecological meltdown' - scientists. BBC, 10 Hydref 2021
* The Biodiversity Crisis Needs Its Net Zero Moment. *Wired*, 17 Rhagfyr 2021.