Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Penglog

Penglog| Delwedd:Aardwolf Skull.JPG, A2613-Museum Geologi-Fosil Tengkorak.jpg |
| Enghraifft o: | israniad organeb, dosbarth o endidau anatomegol  |
| Math | structure with developmental contribution from neural crest, endid anatomegol arbennig, subdivision of skeletal system  |
| Rhan o | axial skeleton  |
| Cysylltir gyda | cervical spine  |
| Yn cynnwys | craniwm, mandibl dynol, niwrocraniwm, facial skeleton, calvaria, base of skull, parietal bone  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 5120  |
| UMLS CUI | C0037303  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Fframwaith esgyrnog neu gartilagaidd pen y fertebratau ydy **penglog**, a hwnnw'n rhoi ffurf ac amddiffyniad i'r pen. Yn ogystal ag amddiffyn yr ymennydd yn y pen rhag niwed mae siâp y benglog yn pennu pellter y llygaid oddi wrth ei gilydd ac yn lleoli'r clustiau yn y fath fodd fel y gall y clyw farnu cyfeiriad a phellter sŵn.

Mae dwy ran iddi sef y creuan (craniwm) ac asgwrn yr ên (genogl, mandibl). Creuanogion yw'r cordogion hynny sydd â chreuan ac fe'i defnyddir fel cyfystyr am ‘fertebratau’ mewn rhai trefnau dosbarthu. Ymhellach isrannir y creuan yn badell yr ymennydd (niwrocraniwm) ac yn sgerbwd yr wyneb (fiscerocraniwm) sy'n cynnwys cwpanau esgyrnog yr organau synhwyro.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **anatomeg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Cŷn

Erfyn torri â llafn metel miniog yw **cŷn** (yng Ngogledd Cymru; lluosog: cynion, cynau) neu **gaing** (yn Ne Cymru; geingion, geing(i)au) a ddefnyddir mewn gwaith pren a gwaith maen. Caiff ei ddal yn y llaw a'i daro â morthwyl i drin neu dorri defnydd.

Cynion o Oes Newydd y Cerrig (tua 4100–2700 CC) a ddarganfuwyd yng ngogledd yr Almaen.
Gwneid y cynion cyntaf o garreg fflint tua 8000 CC. Defnyddiodd yr hen Eifftiaid gynion copr ac efydd i weithio pren a charreg feddal. Gwneir y mwyafrif o gynion heddiw o ddur.

## Cynion coed

Cŷn haearn ar gyfer gwaith pren.
Dwy ffurf sydd i'r mwyafrif o o gŷn coed: y cŷn ffyrf, a'r cŷn pefel. Croestoriad petryalog syml sydd gan lafn y cŷn ffyrf, ac felly mae'n addas ar gyfer gwaith trwm. Ffurf gryfach o'r cŷn ffyrf yw'r cŷn mortais, gyda llafn dwfn, sgwâr sy'n addas wrth dorri uniadau mortais. Erfyn amlbwrpas yw'r cŷn pefel sy'n addas am waith manwl a thorri pob math o uniadau. Wyneb gydag ymylon sy'n meinháu sydd i un ochr y llafn. Mae'r cŷn hir yn debyg iawn i'r cŷn pefel, ond yn llawer hirach. Er y gellir naddu pren gydag unrhyw fath o gŷn coed, mae hyd y llafn hwn yn ei wneud yn haws i'w reoli gan law.

Gwneid carnau cynion o bren yn hanesyddol. Gwneir y mwyafrif o garnau modern o ddefnyddiau annrylliadwy, er enghraifft seliwlos asetad, sy'n gwrthsefyll ergydiau'r morthwyl. Weithiau ceir cap metel ar ben y carn i gryfháu'r cŷn yn fwy. Gwneir nifer o garnau o rwber neu blastig sy'n teimlo'n esmwyth yn y llaw a hefyd yn lleddfu ysgytiad yr ergyd.

## Cynion maen

Dyn yn torri carreg balmant gyda chŷn bras.
Oherwydd natur ei waith, mae'n rhaid i gŷn y saer maen fod yn fwy o faint ac yn drymach na chŷn y saer coed. Caiff ei daro gan forthwyl cnap yn erbyn cerrig, briciau, a defnyddiau caled megis teils. Dau brif fath o gŷn sydd mewn gwaith maen: y cŷn bras neu'r brasholltwr, a'r cŷn caled. Llafn byr, llydan sydd gan y cŷn bras, ac yn aml mae ganddo giard plastig i amddiffyn y llaw rhag ergydiau sy'n methu'r pen. Defnyddir i daro rendrad oddi ar wal ac i dorri briciau a darnau maen yn hanner. Mae lled y holltwr yn ei alluogi i dorri briciau heb eu malu'n ddarnau mân. Ffurf gul o'r cŷn bras yw'r cŷn caled. Mae siâp main y llafn yn addas wrth dynnu morter oddi ar wal gerrig, ac i mynd i mewn i'r bylchau rhwng friciau.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
gŷn
# Ffosil

Ffosil|  |
| Math | gwrthrych ffisegol naturiol  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02yrp  |
| Thesawrws y BNCF | 1485  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Amonit
Gweddillion creadur byw, neu blanhigyn, o'r gorffennol pell wedi troi'n garreg (carreg waddodol fel rheol) ydy **ffosil**. Ffosilota ydy'r weithred o gasglu ffosiliau, a defnyddiwyd y gair hwn yn gyntaf yn 1755 mewn llythyr gan rai o Forrisiaid Môn.

Mae casglu ac astudio ffosilau ar hyd yr oesoedd (neu'r raddfa amser ddaearegol) yn elfen gyffrous a hanfodol o baleontoleg: sut a pha bryd y cawsant eu ffurfio a'r berthynas rhyngddynt a'r creigiau o'u cwmpas a sut y maent yn perthyn i'w gilydd, drwy dacsonmoeg. Yn fras gellir dweud fod pob ffosil o leiaf 10,000 o flynyddoedd oed. Mae eu hamrediad felly'n ymestyn o'r ienengaf i'r hynaf yn yr is-raniadau amser canlynol: o'r gyfres (neu epoc) ddaearegol Holosen hyd at yr eon Archeaidd - sef 3.48 biliwn o flynyddoedd yn ôl,

Mae maint ffosiliau'n amrywio'n fawr, felly hefyd maint pethau sy'n fyw heddiw. Gallant amrywio o facteria ungell, un micrometer mewn diametr i ddinosor neu goeden anferthol sy'n pwyso sawl tunnell. Rhan yn unig o'r creadur sydd wedi marw sy'n cael ei gadw ar ffurf ffosil fel arfer: fel arfer y rhan a fineraleiddiwyd yn ystod ei fywyd e.e. dannedd caled neu esgyrn anifeiliaid asgwrn-cefn neu ysgerbwd allanol, calchog anifeiliaid di-asgwrn cefn. Ceir hefyd ffosiliau o olion wedi'u gadael gan yr anifail ei hun e.e. olion traed neu garthion (*tomfeini*).

## Cyfeiriadau
# Teigr

| Teigr
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Carnivora |
| Teulu:
 | Felidae |
| Genws:
 | *Panthera* |
| Rhywogaeth:
 | P. tigris |
| Enw deuenwol
 |
| Panthera tigris (Linnaeus, 1758) |

Teigr
Mamal yn perthyn i'r teulu *Felidae* (cathod) yw **teigr**. Cigysydd yw'r teigr ac mae ganddo grafangau a dannedd miniog. Mae'n un o bedwar rhywogaeth yn y genws *Panthera*. Y mwyaf cyffredin o'r is-rywogaethau yw Teigr Bengal.

Ystyrir y teigr yn rhywogaeth mewn perygl, oherwydd hela a dinistrio fforestydd. Defnyddir rhannau o'r teigr mewn moddion Tsieineaidd traddodiadol.

## Is-rywogaethau

* Teigr Indo-Tsieina (*Panthera tigris corbetti*) - Cambodia, Laos, Fietnam, Maleisia, Myanmar, Tsieina a Gwlad Tai
* Teigr Bengal (*Panthera tigris tigris*) - Bangladesh, Bhutan, India, Nepal a Tsieina
* Teigr De China (*Panthera tigris amoyensis*) - canolbarth a gorllewin Tsieina
* Teigr Siberia (*Panthera tigris altaica*) - a elwir weithiau Teigr Amur; Tsieina, Gogledd Corea, dwyrain Rwsia
* Teigr Sumatera (*Panthera tigris sumatrae*) - ar ynys Sumatera yn unig
* Teigr Malaya (*Panthera tigris jacksoni*) - ar orynys Malaya

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **famal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*

Wiciadur
Chwiliwch am teigr
yn Wiciadur.
# Gwiwer goch

| Gwiwer goch
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Teulu:
 | Sciuridae |
| Genws:
 | *Sciurus* |
| Rhywogaeth:
 | S. vulgaris |
| Enw deuenwol
 |
| Sciurus vulgaris Linnaeus, 1758 |
|  |
| Dosbarthiad daearyddol
 |

Anifail o drefn y cnofilod (*Rodentia*) yw'r **wiwer goch** (*Sciurus vulgaris*). Mae'n byw ar draws rhannau helaeth o Ewrop a gogledd Asia.

Fideo o'r wiwer goch yn cael ei hail-gyflwyno yng Nghoedwig Clocaenog, Sir ddinbych.
Mae'r Wiwer goch tua 19 – 23 cm i hyd heb y gynffon, sydd tua 15 – 20 cm o hyd; ychydig yn llai na'r Wiwer lwyd. Ar ynysoedd Prydain ac Iwerddon, mae niferoedd y Wiwer goch wedi gostwng yn fawr ers i'r Wiwer lwyd (*Sciurus carolinensis*) gyrraedd o Ogledd America.

Yng Nghymru, mae Ynys Môn yn parhau i fod yn un o gadarnleoedd y Wiwer goch, ac yn y blynyddoedd diwethaf bu ymgyrch i ddifa'r Wiwer lwyd o'r ynys i roi cyfle i niferoedd y Wiwer goch gynyddu. Ceir hefyd boblogaeth yng Nghoedwig Clocaenog.

## Gweler hefyd

* Rhestr mamaliaid Cymru
# Llygoden bengron goch

| Llygoden bengron goch
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Teulu:
 | Cricetidae |
| Is-deulu:
 | Arvicolinae |
| Genws:
 | *Myodes* |
| Rhywogaeth:
 | M. glareolus |
| Enw deuenwol
 |
| Myodes glareolus Schreber, 1780 |
|  |
| Dosbarthiad daearyddol
 |

Mamal bach o drefn y cnofilod (*Rodentia*) yw **Llygoden bengron goch** (*Myodes glareolus*). Mae i'w gael ledled y rhan fwyaf o Ewrop a rhannau o ogledd-orllewin Asia. Mae'n gyffredin yng Nghymru, lle mae ei statws yn "lleiaf o bryder". Mae'n debyg i lygoden y coed a llygoden y tŷ ond mae ganddi gorff dewach a phen crwn gyda chlustiau a llygaid llai yn ogystal ag chynffon flewog fyrrach.

Maen nhw'n byw mewn coetir collddail, glaswelltir, rhostir a thir âr, yn ogystal â gerddi. Maen nhw'n weithgar yn ystod y dydd a'r nos. Fel arfer mae'n bwyta dail, gweiriau, gwreiddiau, blagur, rhisgl, ffrwythau, cnau, grawn a hadau.

Mae rhieni'n magu sawl torllwyth yn ystod tymor. Gallant fyw am hyd at 18 mis.

Mae eu hysglyfaethwyr yn cynnwys llwynogod, gwencïod a thylluanod.

Mae isrywogaeth a geir ar Ynys Sgomer oddi ar arfordir Sir Benfro, sef llygoden bengron Sgomer (*Myodes glareolus skomerensis*), yn llawer mwy na llygoden bengron y tir mawr.

## Gweler hefyd

* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **famal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Agwti

Agwti| Delwedd:Dasyprocta azarae 165594776 (cropped).jpg, Common Agouti.JPG, Dasyprocta punctata (Mexico).jpg |
| Enghraifft o: | tacson  |
| Safle tacson | genws  |
| Rhiant dacson | Dasyproctidae  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02r\_by  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| Agwti Amrediad amseryddol: Diweddar |
| --- |
|  |
| Agwti Canolbarth America yn bwyta ffrwyth.
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Teulu:
 | Dasyproctidae |
| Genws:
 | Dasyprocta Illiger, 1811 |
| Rhywogaethau
 |
| * *Dasyprocta azarae*
* *Dasyprocta coibae*
* *Dasyprocta cristata*
* *Dasyprocta fuliginosa*
* *Dasyprocta guamara*
* *Dasyprocta kalinowskii*
* *Dasyprocta leporina*
* *Dasyprocta mexicana*
* *Dasyprocta prymnolopha*
* *Dasyprocta punctata*
* *Dasyprocta ruatanica*
 |

Genws o gnofilod yw'r **agwtïod** (*Dasyprocta*). Fe'u ceir yng Nghanolbarth America, De America ac Ynysoedd y Caribî.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gnofil**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Llygoden yr ŷd

| Llygoden yr ŷd
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Teulu:
 | Muridae |
| Genws:
 | *Murinae* |
| Rhywogaeth:
 | M. minutus |
| Enw deuenwol
 |
| Micromys minutus Pallas, 1771 |
|  |
| Dosbarthiad daearyddol
 |

Llygoden fach frowngoch gyda chynffon afaelog yw **llygoden yr ŷd** (*Micromys minutus*). Mae i'w gael mewn rhanbarthau ledled Ewrop a gogledd Asia. Nid yw'n gyffredin yng Nghymru, lle mae ei statws yn "fregus".

Mae'n byw mewn glaswelltir a thir âr, yn enwedig ardaloedd o laswellt tal fel ydau, ymylon ffyrdd, gwrychoedd, corsleoedd a morfeydd heli. Mae'r planhigion tal yn darparu lleoedd addas lle gall adeiladu ei nyth nodweddiadol - pelen o laswellt wedi'u gwehyddu'n dynn.

Nyth pelennog o lygoden yr ŷd
Mae ganddi drwyn di-fin, llygaid bach a chlustiau bach blewog (yn wahanol i rywogaethau eraill o lygod yng ngwledydd Prydain). Mae ei ffwr yn llwytgoch neu felyngoch gyda thor wen. Mae'n defnyddio ei chynffon, sydd cyhyd â'r pen a'r corff, i afael â chorsennau'r ŷd wrth iddi ddringo yn eu plith.

Fel arfer mae'n bwyta hadau, aeron a phryfed, ond weithiau mwsogl, gwreiddiau a ffyngau hefyd. Mae'n gallu cymryd grawn o bennau ŷd, gan adael gweddillion siâp cryman nodweddiadol, ond anaml y mae'n achosi llawer o ddifrod i gnydau.

Mae'n byw tua 18 mis ar gyfartal.

## Ecoleg a chadwraeth

Er bod amryw o famaliaid yn gweud defnydd o dir ȃr, dim ond **llygoden yr ŷd** (*Micromys minutus*) a’r ysgyfarnog (*Lepus europaeus*) sydd yn dibynnu’n agos iawn arno. Ystyrir bod llygoden yr ŷd ‘mewn peryg’ yng Nghymru, ac mae amcanion o boblogaeth yr
ysgyfarnog yn dangos gostyngiad o >80% dros y ganrif aeth heibio, gyda’r gostyngiad yn fwy na
welwyd mewn ardaloedd eraill o’r DU. Digwyddodd y gostyngiad mwyaf rhwng 1961 a 2009,
gyda cholli clytiau o dir ȃr o fewn y tirlun cynyddol o dir pori yn rhannol gyfrifol mae’n debyg

## Gweler hefyd

* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **famal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*