# De America

De America|  |
| Math | cyfandir, isgyfandir, endid tiriogaethol (ystadegol), rhan fawr o blaned Daear  |
|  |
| Dinas fwyaf | São Paulo  |
| Poblogaeth | 438,104,941  |
| Cylchfa amser | UTC−06:00, UTC−05:00, UTC−04:00, UTC−03:00, UTC−02:00  |
| Daearyddiaeth |
| Arwynebedd | 17,461,112 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd, Y Cefnfor Tawel, Môr y Caribî  |
| Yn ffinio gyda | Canolbarth America, Gogledd America, America Ganol Gyfandirol  |
| Cyfesurynnau | 21°S 59°W  |
|  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Delwedd cyfansawdd lloeren o Dde America
Mae **De America** yn gyfandir yn Hemisffer y Gorllewin rhwng y Cefnfor Tawel a'r Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf ohono yn Hemisffer y De, gyda rhan gymharol fach yn Hemisffer y Gogledd. Gellir ei ddisgrifio hefyd fel "is-gyfandir deheuol yr Amerig" (Americas). Mae'r cyfeiriad at Dde America yn lle rhanbarthau eraill (fel America Ladin neu'r Côn Deheuol) wedi cynyddu yn ystod y degawdau diwethaf oherwydd dynameg geopolitical newidiol (yn benodol, cynnydd Brasil).

Mae'r Cefnfor Tawel yn ffinio â De America yn y gorllewin ac i'r gogledd a'r dwyrain mae Cefnfor yr Iwerydd, Gogledd America a Môr y Caribî i'r gogledd-orllewin. Mae'r cyfandir yn gyffredinol yn cynnwys deuddeg talaith sofran: yr Ariannin, Bolifia, Brasil, Tsile, Colombia, Ecwador, Guyana, Paragwái, Periw, Swrinam, Wrwgwái, a Feneswela; dwy diriogaeth ddibynnol: y Malvinas (neu 'Ynysoedd y Falkland') a De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De; ac un diriogaeth fewnol: Guyane. Mae tiriogaethau'r Caribî yn cael eu lleoli yng Ngogledd America gan ddaearyddwyr.

Enwyd De America ar ôl Amerigo Vespucci, yr Ewropead cyntaf i awgrymu nad India'r Dwyrain oedd yr Amerig, ond y Byd Newydd.

Mae gan De America arwynebedd o 17,820,000 km² (6,880,000 mi sg), neu tua 3.5% o arwynebedd y Ddaear. Yn 2005, amcangyfrifwyd fod y boblogaeth yn fwy na 371,200,000 ac erbyn 2017 roedd yn 423 miliwn. Dyma'r pedwerydd cyfandir o ran arwynebedd (ar ôl Asia, Affrica, a Gogledd America) a'r pumed o ran poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica, Ewrop, a Gogledd America).

O ran arwynebedd, mae De America yn y pedwerydd safle (ar ôl Asia, Affrica, a Gogledd America) ac yn bumed yn ôl poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica, Ewrop a Gogledd America). Brasil yw gwlad fwyaf poblog De America o bell ffordd, gyda mwy na hanner poblogaeth y cyfandir, ac yna Colombia, yr Ariannin, Feneswela a Periw. Yn ystod y degawdau diwethaf, mae Brasil hefyd wedi cynhyrchu hanner CMC y cyfandir ac wedi dod yn bŵer rhanbarthol cyntaf y cyfandir.

Mae tarddiad diwylliannol ac ethnig y cyfandir yn tarddu yn y bobl frodorol yn ogystal â choncwerwyr a mewnfudwyr Ewropeaidd a yn y caethweision a gludwyd yma o Affrica. O ystyried hanes hir o wladychiaeth (*colonialism*), mae mwyafrif llethol De America yn siarad Portiwgaleg neu Sbaeneg, ac mae cymdeithasau a gwladwriaethau'n adlewyrchu traddodiadau'r Gorllewin. O'i gymharu ag Ewrop, Asia ac Affrica, mae De America yn yr 20g wedi bod yn gyfandir heddychlon heb lawer o ryfeloedd.

## Daearyddiaeth

Ymhlith y mannau mwyaf nodedig yn Ne America mae'r canlynol:

* mae De America yn gartref i raeadr ddi-dor uchaf y byd, Angel Falls yn Fenwswela;
* y rhaeadr fertig uchaf ( lle mae diferyn o ddwr yn syrthio heb darro yn erbyn craig) Rhaeadr Kaieteur yn Gaiana;
* yr afon fwyaf yn ôl cyfaint yn y byd, Afon Amazonas;
* y gadwen hiraf o fynyddoedd, yr Andes (gyda'i mynydd uchaf yn Aconcagua yn 6,962 m neu 22,841 tr);
* y lle sychaf ar y ddaear (nad yw'n begynol), Anialwch yr Atacama;
* y lle gwlypaf ar y ddaear, López de Micay yng Ngholombia;
* y fforest law fwyaf, fforest law yr Amazonas;
* y brifddinas uchaf, La Paz, Bolifia;
* y llyn mordwyol masnachol uchaf yn y byd, Llyn Titicaca; a chymuned barhaol fwyaf deheuol y byd (ac eithrio gorsafoedd ymchwil yn Antarctica), Puerto Toro, Tsile.

O ran mwynau, prif adnoddau De America yw aur, arian, copr, mwyn haearn, tun a phetroliwm. Mae'r adnoddau hyn wedi dod ag incwm uchel i'w gwledydd yn enwedig ar adeg rhyfel neu o dwf economaidd cyflym gan wledydd diwydiannol eraill. Fodd bynnag, mae cynhyrchu un nwydd, fel hyn, i'w allforio, yn aml wedi rhwystro datblygiad economïau y bobl gynhenid, yr amrywiaeth diwylliannol. Mae'r gwahaniaethau mawr ym mhris nwyddau yn y marchnadoedd rhyngwladol wedi arwain at uchafbwyntiau ac isafbwyntiau mawr yn economïau taleithiau De America, gan achosi ansefydlogrwydd gwleidyddol eithafol yn aml.

Machu Picchu, Periw un o berlau'r Inca, ac un o' Saith Ryfeddodau newydd y Ddaear.
### Hinsawddd

Yn y gwledydd tymherus, mae gaeafau a hafau'n fwynach nag yng Ngogledd America. Y rheswm am hyn yw bod y rhan fwyaf helaeth y cyfandir yn y parth cyhydeddol (mae gan y rhanbarth fwy o ardaloedd o wastadeddau cyhydeddol nag unrhyw le arall), gan roi mwy o ddylanwad cefnforol i'r Côn Deheuol, sy'n cymedroli tymereddau trwy gydol y flwyddyn.

Mae'r tymereddau blynyddol cyfartalog ym masn yr Amazon yn pendilio oddeutu 27 °C (81 °F), gydag amplitudau thermol isel a mynegeion glawiad uchel. Rhwng Llyn Maracaibo a cheg yr Orinoco, ceir hinsawdd gyhydeddol o'r math Congo, sydd hefyd yn cynnwys rhannau o diriogaeth Brasil.

## Gwledydd

Gwledydd o Dde America
* Yr Ariannin
* Bolifia
* Brasil
* Colombia
* Tsile
* Ecwador
* Gaiana
* Guyane
* Paragwái
* Periw
* Swrinam
* Trinidad a Tobago
* Wrwgwái
* Feneswela

### Tabl o wledydd, tiriogaethau a rhanbarthau

| Enw tiriogaeth, efo baner
 | Arwynebedd (km²)
 | Poblogaeth (2005)
 | Dwysedd poblogaeth (per km²)
 | Prifddinas
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Brasil
 | 8,511,965
 | 213,421,037 (1 Gorffennaf 2025) | 21.9
 | Brasília
 |
| **Ucheldiroedd Guiana:** |
|  Gaiana
 | 214,970
 | 878,674 (2022) | 3.6
 | Georgetown
 |
|  Guyane
 | 91,000
 | 293,996 (1 Ionawr 2023) | 2.1
 | Cayenne
 |
|  Swrinam
 | 163,270
 | 563,402 (2017) | 2.7
 | Paramaribo
 |
| **Gwledydd yr Andes:** |
|  Bolifia
 | 1,098,580
 | 12,244,159 (2023) | 8.1
 | La Paz
 |
|  Ecwador
 | 283,560
 | 16,938,986 (2022) | 47.1
 | Quito
 |
|  Periw
 | 1,285,220
 | 33,726,000 (2023) | 21.7
 | Lima
 |
| **> De America Caribïaidd:** |
|  Colombia
 | 1,138,910
 | 52,321,152 (2023) | 37.7
 | Bogotá
 |
|  Feneswela
 | 912,050
 | 31,250,306 (2024) | 27.8
 | Caracas
 |
| **> Ynysoedd Caribïaidd:** |
|  Trinidad a Thobago
 | 5,128
 | 1,369,125 (2017) | 212.3
 | Port of Spain
 |
| **Côn Deheuol:** |
|  Paragwái
 | 406,750
 | 6,811,297 (2017) | 15.6
 | Asunción
 |
|  Wrwgwái
 | 176,220
 | 6,811,297 (2017) | 19.4
 | Montevideo
 |
| **> Patagonia:** |
|  Yr Ariannin
 | 2,766,890
 | 47,327,407 (2022) | 14.3
 | Buenos Aires
 |
|  Tsile
 | 756,950
 | 19,458,000 (2021) | 21.1
 | Santiago de Chile
 |

Wiciadur
Chwiliwch am De America
yn Wiciadur.

## Gweler hefyd

* Baneri De America

## Cyfeiriadau